10. කොකාලික සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

10. කෝකාලික සූත්‍ර වර්ණනාව

එවම්මෙ සුතං කෝකාලික සූත්‍රයයි. මෙම සූත්‍රයට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? එය විස්තර ලෙස, එවම්මෙ සුතං යනුවෙන් සූත්‍රයෙහිම සඳහන් වෙයි. එහි ‘ඉක්බිති කෝකාලික’ යැයි දැක්වෙන පරිදි මේ කෝකාලික නම් කවුද? කුමක් නිසා (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත) එළඹියේදැ’යි. මෙසේ විස්තර කරනු ලැබේ. මොහු කෝකාලී රටෙහි, කෝකාලී නගරයෙහි, කෝකාලි සිටුවරයාගේ පුතාය. සුළු කෝකාලික නමින් පැවිදිව පියා විසින් කරවන ලද විහාරයෙහිම වාසය කරයි. දෙව්දත් තෙරුන්ගේ සිසුවකු නොවේ. බමුණු පුතෙකු වූ ඔහු මහා කෝකාලික නමින් පතළ විය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සැවැත් නුවර වැඩවසද්දී, අගසවු දෙනම, පන්සියයක් මහණුන් සමග ජනපදචාරිකාවෙහි යෙදෙමින්, වස් සමාදන් වන කාලයෙහි විවේකීව වාසය කිරීමට කැමතිව, ඒ මහණුන් පිටත්කරවා, තම පාසිවුරු ද ගෙන, කෝකාලි ජනපදයෙහි එම විහාරයට ගියහ. එහිදී කෝකාලික හිමි සමග සතුටු පිළිසඳර කතාවෙන් පසු ‘ඇවැත්නි, අපි මෙහි මේ තුන්මාසය වසන්නෙමු. කිසිවෙකුටත් ඒ බව සැළ නොකරව’යි කීහ. කෝකාලික හිමි ‘යහපතැ’යි පිළිවදන් දී, තුන් මාසය ඉකුත්වීමට දිනකට පෙර, කලින්ම නගරයට ගොස්, ‘ඔබලා අගසවු දෙනම මෙහි වසන බව නොදනිවුද? කිසි කෙනෙක් සිවුපසයෙන් වත් ආරාධනා නොකළේ යැයි සැළ කළේය. නුවර වැසියෝ, ‘හිමියනි, අපට නොදැන්වූයේ ඇයිදැ’යි ඇසූහ. දැනුම් දෙන්නේ කුමකටද? ඇයි දෙනමක් වසන බව නුදුටුවෙහිද? (එසේනම් ඒ) අගසවු දෙනම නොවේදැ’යි (සළකා) වහා රැස්වී, ගිතෙල්, හකුරු, රෙදි ආදිය ගෙනවුත් කෝකාලික හිමි ඉදිරියේ තැබූහ. අගසවුවෝ ලද දෙයින් සෑහීමට පත් වෙති. දැනුම් දීම නිසා ලැබුණු දේ බව දැන භාර නොගනිති. එසේ භාර නොගෙන, නිසැකවම ‘මෙහි වසන හිමියන්ට දෙව’යි කියන්නාහ. එබැවින් මම මේ ලැබුණු දේවල් ඔවුන් ලවාම ගෙන යමි’යි කෝකාලික හිමි සිතුවේය. එසේ කටයුතු කළේය. තෙරුන්වහන්සේලා දෙනම එය දුටු කෙණෙහිම දැනුම් දීමෙන් ලද බව දැන, ‘මේවා අපට නොව කෝකාලිකටම වටී’ යැයි සිතා, ආවාසයෙහි වසන හිමිට දෙව’යි නොකියාම බැහැරකොට ගියහ. ‘තමන් නොගන්නේ නම්, මටවත් නොදුන්නේ යැ’යි කෝකාලික හිමි දොම්නස් විය.

අගසවු දෙනමද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද පවරාණය කොට, තමන් ජනපද චාරිකාවෙහි නොහැසිරෙත් නම්, ‘මහණෙනි, බොහෝදෙනාගේ හිත පිණිස චාරිකාවෙහි හැසිරවු’ යැයි අගසවු දෙනම පිටත්කර හරිති. මෙය තථාගතයන් වහන්සේලාට ආවේණික වූවකි. මේ වේලාවෙහි තමන් නොයනු කැමතිව, ‘මහණෙනි, යව, චාරිකාවේ හැසිරෙවු’ යැයි නැවත පිටත්කර හැරියහ. උන්වහන්සේලා තවත් මහණුන් පන්සියයක් සමග චාරිකාවේ යෙදෙමින් පිළිවෙලින් කෝකාලි නුවරටම ගියහ. නගරවාසීහු තෙරුන් වහන්සේලා හැඳින සපිරිකර දානය පිළියෙල කොට, නගර මැද වේදිකාවක් කරවා දානය පිරිනැමූහ. පිරිකරද පිළිගැන්වූහ. තෙරුන් වහන්සේලා ඒවා පිළිගෙන අනෙක් හිමිවරුන්ට දුන්හ. ඒ දුටු කෝකාලික හිමි ‘කලින් මේ තෙරුන් වහන්සේලා ලද දෙයින් සතුටු වූහ. දැන් ලෝභයෙන් වෙළී පවිටු බවට පත්වූහ. පෙරදී ද ලද දෙයින් සතුටුවීමේ සිතිවිල්ලෙන් ඈත් වීදැයි හැඟේ. මේ නැතිගුණ පෙන්වන ලාමක මහණුන් යැයි සිතුවේය. කෝකාලික හිමි, තෙරුන්වහන්සේලා වෙත පැමිණ, ඇවැත්නි, ඔබලා පෙර ලද දෙයින් සතුටුව, විවේකීව මෙන් සිටියාහුය. දැන් පවිටු පැවිද්දන් සේ යැයි’ කියා, ‘ඉක්මනින්ම ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙය සැළ කරන්නෙමි’යි පා සිවුරු ගෙන, එදිනම සැවැත්පුරට ගියේය. කෝකාලික හිමි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරා පැමිණියේ මේ කරුණු නිසාය. එහෙයින්, අථ ඛො කොකාලිකො භික්‍ඛූ යෙන භගවා තෙනුපසංකමි යැයි කියන ලදී.

කොකාලික හිමි වහ වහා පැමිණෙනු දුටු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අග සවුවන් කෙරෙහි දොස් නැගීමට කැමතිව එසේ පැමිණෙන බව දැන, එය වළක්වාලීමට හැකිදැයි මෙනෙහිකොට’ එය නොහැකිය, තෙරුන් වහන්සේලාට දොස් නගා නිසැකවම පදුම නම් නිරයෙහි උපදින්නේ යැයි දිවැසින් දුටහ. එහෙත්, සැරියුත්, මුගලන් තෙරුන්ට ගරහනවිට, එය නොවැළැක්වීයැයි නැගෙන පොදු චෝදනාවෙන් මිදෙනු පිණිසත්, උතුමන්ට ගැරහීම බරපතල වරදක් බවත් දැක්වීමට ‘එසේ නොකරන්නැයි’ තෙවරක්ම වැළැක්වූහ. මාහෙවං මා එවමාහ, ‘එසේ නොකියව’යි අදහසයි. පෙසලා සිත්, සද්ධායිකො ඇදහිය හැකි, පහදන සුළු, පච්චයිකො හේතු සහිතව ‘එය මෙසේ’ යැයි තීරණයකට පැමිණෙතැයි ද කියන ලදී.

අචිරපක්කන්තස්ස ඉවතට ගිය නොබෝ වේලාවකින්, සබ්බො කායො ඵුඨො අහොසි, කෙස් අගක් පමණකුදු ඉඩක් නොතබා, මුළු සිරුරම ඇට බිඳගෙන මතු වූ පීළකාහි, වසා පැතිරී ගියේය. කළ දෙයක මෙබඳු විපාකය බුදු බලය නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේලා හමුවේදීම පල නොදෙයි. බුදුහිමි දැකීමට නොලබන විටකදී (එතැනින්) ඉවත් වූ කල විපාක ලැබෙයි. එහෙයින් කෝකාලික හිමි බුදුහිමි වෙතින් ඉවතට ගිය නොබෝ වේලාවකින් බිබිලි මතුවිය. අචිරපක්කන්තස්ස කොකාලිකස්ස යැයි ඒ අනුව කියන ලදී. කුමක් නිසා එතැනම නොසිටියේ යැයි කියන ලද්දේ ද? කරන ලද දෙයෙහි බලපෑමයි. ඉඩලද විට ඒකාන්තයෙන් එය විපාක දෙයි. එබැවින් එතැන සිටීමට (සිත) ඉඩ නුදුනි. කෝකාලික හිමි තමන් කරන ලද දෙයින් (සිත) මෙහෙයවමින්, උට්ඨායාසනා පක්කාමි, කාලයමත්තියො කඩල ඇට පමණ, බෙලුව සලාටුකමත්තියො නොමේරු බෙලිගෙඩි තරම්, පභිජ්ජිංසු පැලුනාහ. එසේ ගෙඩි පිපිරි ගිය කල මුළු සිරුරම ඉදුණු කොස්ගෙඩියක් මෙන් විය. කෝකාලික හිමි සිරුර කුණු වී, බොහෝ විපතට පත්ව දුකින් පෙළී ජේතවන විහාර දොරටුවෙහි නිදා සිටියේය. දහම් ඇසීමට එනයන මිනිස්සු ඒ දැක, ‘කැතයි, කෝකාලික, ලැජ්ජයි කෝකාලික, නුසුදුසු දෙයක් කළෙහි, තමන්ගේම කට නිසා බොහෝ විපතට පත්වී’ යැයි කීහ. ඔවුන්ගේ කීම ඇසූ රැකවලෙහි සිටි දේවතාවෝ එකසේ නින්දා කළහ. රැකවල දේවතාවන්ගේ කීම ඇසූ අහසෙහි වසන දේවතාවුන්ගේ සිට අකනිටාව තෙක් එක්බදුම නින්දා ගැරහුම් විය.

එකල්හි තුදු නම් වූ කෝකාලික හිමිගේ ගුරු හිමියෝ අනාගාමී ඵලයට පත්ව, සුද්ධාවාසයෙහි ඉපිද සිටිති. ඒ හින්දා හඬ අසා සමවතින් නැගිටි එතුමෝ එහි අවුත්, සැරියුත් මුගලන් තෙරුන් වහන්සේලා කෙරේ සිත පහදවා ගන්නා ලෙස අවවාද කළහ. කෝකාලික හිමි එම වචනයද නොපිළිගෙන, ඒ අපරාධයෙන්ම කළුරියකොට පදුම නිරයෙහි ඉපදුණේය. අථ ඛො කොකාලිකො භික්‍ඛූ තෙනෙවා බාධෙන...... ආඝාතෙත්‍වා යැයි එහෙයින් කියන ලදී.

අථ ඛො බ්‍රහ්මා සහම්පතී ‘මේ බ්‍රහ්මයා කවරෙක්ද? කුමක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, මෙසේ කීවේද යත්, මොහු කස්සප බුදු සසුනෙහි සහක නම් මහණකුව අනාගාමීව, සුද්ධාවාසයෙහි උපන්නේය. එහිදී සහම්පතී බ්‍රහ්ම නමින් හඳුන්වති. ‘මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරා පැමිණ, පදුම නිරයෙහි තොරතුරු කියන්නෙමි. ඊට පසු, උන්වහන්සේ පිරිසට පවසන්නාහ. කරුණු වටහාගත හැකි සංඝයා වහන්සේලා එහි ආයු කාලය විමසන්නාහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උතුමන්ට ගැරහීමේ ආදීනවද එහිදී පවසන්නාහ’යි සහම්පතී බ්‍රහ්මයා එහි පැමිණ ඒ තොරතුරු කීවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එපරිදිම කටයුතු කළහ. එක්තරා මහණක් ඒ තොරතුරු විචාළේය. එසේ විමසන ලද පරිදි මහණ, ඒ කෙබඳුදැ’යි යනුවෙන් විස්තර කළහ.

වීසති ඛාරිකො යනු මගධ පතින් (නැළියකින් හතරෙන් එක් කොටසක්) සතරක් කොසොල් රටෙහි පත් එකකි. එයින් පත් හතරක් ආළහක එකකි. ආළහක හතරක් ද්‍රොණ එකකි. ද්‍රොණ සතරක් මානික එකකි. මානික සතරක් ඛාරි එකකි. ඛාරි තුනක් වීසති ඛාරික නම් වෙයි. තිලවාහො තල පිරවූ කරත්තයක්, අබ්බුදො නිරයො අබ්බුද නමින් කිසියම් වෙනම නිරයක් නැත. අවීචියෙහිම අබ්බුද ගණනාවක් දුක්විදීමට, තැවීමට සිදුවන බැවින්, අබ්බුද නිරය යැයි කියන ලදී. නිරබ්බුදා ගැනද ආකාරයෙන් දතයුතුය.

ඒ ගැන අවුරුදු ගණනින් මෙසේ දතයුතුය. යම් සේ සිය සිය දහස කෝටිය වේ. එසේ කෝටි සියසිය දහසක් පකෝටි වේ. පකෝටි සියදහස් සියයක් කෝටිපකෝටි වේ. කෝටිපකෝටි සිය සිය දහසක් නහුතයකි. නහුත සියසිය දහසක් නින්නහුත එකකි. නින්නහුත සිය සියදහසක් අබ්බුද එකකි. එහි විසි ගුණයක් නිරබ්බුදයකි. ඉතිරි සියල්ලටද මෙසේය. ඇතැමෙක් ඒ ඒ තැන්හි තමා විසින් කරනු ලබන හඬාවැලපීම් හා තමා කරන ලද දරුණු දේවල් අනුව වේ නම් ලැබුවේ යැයි ද කියති. තවත් සමහරෙක් ඒවා ‘සීතල නිරය’ සේ ද කියති.

අථාපරං යනුවෙන් එම කරුණු ගාථා මගින් වෙසෙසින් දැක්වීමට කියන ලදී. පාඨ ලෙසින් (පද) ඇති මෙම ගාථා විස්සෙහි ‘සතං සහස්සානි’ යන එක් ගාථාවක්ම ඉහත සඳහන් කළ කාලය පැහැදිලි කිරීමට දක්වා ඇත. ඉතිරි ගාථා වෙනත් වෙසෙස් කරුණු පැහැදිලි කිරීමටය. අවසාන ගාථා දෙක ගැන මහ අටුවාවෙහි තහවුරු කරන ලද සඳහනක් නැත. එහෙයින් ගාථා විස්සකැයි කීවෙමු.

කුඨාරී තමන් කැපෙන අරුතින්, කෙටේරියක් බඳු නපුරු වචනය, ඡින්‍දති මුලින්ම තමාගේ යහපත වනසා ගනී. (තමන්ම වැනසෙයි.)

නින්‍දියං ගැරහුම් කටයුතු, තං වාපි නින්‍දති යො පසංසියො උසස් ලෙසින් පැසසුම් කළයුතු පුද්ගලයෙකු වේද, ඔහුටද පවිටු අදහස් දක්වමින් නින්දා කරයි. විචිනාති රැස්කරයි. කලිං අපරාධය,

අයං කලී මේ අපරාධය, අක්‍ඛෙසූ දූ කෙළියෙහි යොදාගන්නා දාදු කැටවල, සබ්බස්සාපි සහාපි අත්තනා තමන් සමගම තමාගේ සියළු ධනයෙන්, සුගතෙසු යහපත් ලෙස ගිය බැවින් ද යහපත් තැනකට ගිය බැවින් ද සුගතෙසු නම් වූ බුදු පසේබුදු සව්වන් කෙරෙහි, මනං පදූසයෙ මෙසේ යම් කෙනෙක් සිත කිළිටි බවට පත් කරගන්නේ නම්, එය සිතෙහි ඇතිවන මහත් වැරැද්ද මහන්තරො කලී යැයි කියන ලදී.

කවර හෙයින්ද? වසර සියදහස් ගණනින් මෙපමණකැයි කාලය දැක්විය නොහැකි හෙයිනි. යං කාලයක්, අරියගරහී වාචං මනඤ්ච පණිධාය පාපකං නිරයං උපෙති එහි පැසෙති’යි කියන ලදී. මේ කෙටියෙන් පදුම නිරයෙහි ආයු කාලයයි.

වෙනත් ආකාරයකින් යම් තැනැත්තෙකු සුගතයන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත කිලිටි කරගතහොත්, එය මහත් වූ අපරාධයක් වන බව පහදා දෙමින් දැන් අභූතවාදී යන ගාථාව කීහ. අභූතවාදී එබඳු උතුමන්ට අපහාස ලෙසින් බොරු දොස් කියන තැනැත්තා, නිරයං පදුම ආදී නරකාදිවල, පෙච්ච සමා භවන්ති මේ ජීවිතයෙන් පසු නිරයෙහි උපදී. පරත්‍ථා පරලොව ගැන

වැඩි කතා කුමටද? යො අප්පදුට්ඨස්ස වැරදි නැති, නපුරු නොවන, අවිජ්ජා නමැති කිලිටි නැති බැවින් සුද්ධො පව් සිතිවිලි නොමැති බැවින් අනංගණො යැයි දතයුතුය. නපුරුකම් නොමැති බැවින් හෝ පිරිසිදු, පිරිසිදු බැවින් සිතෙහි කිලිටි නැති ලෙසද මෙසේ අරුත් යෙදිය යුතුය.

මෙසේ බුද්ධාදී සුගතයන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත කිලිටි කරගත් කෙනෙකු මහත් අපරාධයක් කරන බව තහවුරු කොට, මීළඟට තුරිත වත්‍ථු ගාථා නමින් ගාථා දහහතරක් කීහ. එම ගාථා කෝකාලික හිමියන් මිය යද්දී, අවවාද ලෙසින් ගරුකටයුතු මහමුගලන් තෙරුන් විසින් කියන ලදී. මහා බ්‍රහ්මයා විසින් කියන ලදැයි තවත් කෙනෙක් කියති. ඒ ගාථාද මේ සූත්‍රය සමගම අදාල වන පරිදි ඇතුලත් කර ඇත. යමෙකු ලෝභයෙන් යුතුනම්, එම ගතිගුණය මෙවැනි විටකදී ද නොයෙක් ලෙසින් (නොයෙක් මුහුණුවරෙන්) පවත්නා බැවින්, එය ලෝභයම බව ඒ මුල් ගාථාවෙන් ලෝභ ගුණෙ අනුයුත්තො යැයි දක්වනු ලැබීය. එය තණ්හාවටම සමාන වචනයකි. අවදඤ්ඤූ වචන පිළිනොගෙන, බුදුවරුන්ගේ වුවද අවවාද නොසැළකීමෙන්, මච්ඡරි පස්ආකාර වූ මසුරුකමින්, කේලාම් කීමෙන් අගසවුවන් බිඳවනු කැමතිව, ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති පරිදිය. ඇවැත්නි, කොකාලික ලෝභ තණ්හාවෙන් යුතු ඔබ වැනි කෙනෙකු, ලොභගුණෙ අනුයුත්තො සො වචසා පරිභාසති අඤ්ඤං පුද්ගලයෙකුට නින්දා කිරීමේ අරමුණින්, මුඛදුග්ගා ආදී ගාථා තුනක් එහෙයින් කියමි.

මේ එහි පැහැදිලි නොකල පදවල තේරුම්ය. මුඛදුග්ග විසම මුවක් ඇති තැනැත්ත, ඇති තතු නොකියන, බොරු කියන්නා වූ, අනරිය අයහපත් මිනිසාණනි, භුණාහු දියුණුව වනසන තැනැත්ත, පුරිසන්ත ජීවිතය කෙළවර කොට ඇති මිනිසාණනි, කලි අවාසනාවන්ත තැනැත්ත, අවජාත බුදුරජාණන් වහන්සේට (ගරු නොකරන) බුදුපුතකු නොවන තැනැත්ත,

රජං ආකිරසි කෙලෙස් දුවිලි තමන්ම තවරා ගත්තෙහි, පපතං අපිරිසිදු වතුරවළ පපාතං යනුද මෙම අදහස ඇති වචනයකි. පපද යන වචනයක්ද වේ. මහා නිරය යනු ද තේරුමයි.

ඉතිහතං මෙහි හ ඉති නිපාත පදයි. තං ඒ යහපත් අයහපත් කටයුතු, නැතහොත් හතං ගිය, පිළිපන්, රැස්කරන ලද යනු ද තේරුමයි. සුවාමී එබඳු දෙයක් කරන ලද බැවින් එය ඔහුට හිමිය. ඔහුම එය ලභතෙව එයින් ඔහු වැනසේ යැයි කියන ලදී. ලැබෙන දේ දුක්‍ඛං මන්‍දො........ කිබ්බිසකාරී යැයි දැක්වූහ.

මීළගට යම් දුකක් එබඳු තැනැත්තකු විඳීද, එය පහදා දෙමින්, අයොසංකුසමහතට්ඨානං ආදී ගාථාව කීහ. එහි මුල් ගාථා පද දෙකෙහි අදහස - යකඩ කූරුවලින් ඇනීමෙන් පීඩා විඳීමට සිදුවීම ගැන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්, ‘මහණෙනි, ඒ නිරයපාලකයන් ඔහුට පස්ආකාර වූ බැඳීම් නම් වූ (දඬුවම් කාරණ) කරතැයි කියන ලද පරිදි මෙහි අදාළය. එසේ දක්වා ඇති පරිදි, ගිනියම් වූ පොළවෙහි හොවා, නිරයපාලකයන් විසින් සිරුරෙහි පස් තැනකට යකඩින් කළ තියුණු මුවහත් රත් වූ උලකින් අනිනු ලබයි. රත් වූ උල් සහිත යකඩ කූරක් අතෙහි තබති ආදී ලෙසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ පිළිබඳව වදාරන ලදී. ගාථාවේ පසුපේළි දෙකෙහි අරුත මෙයයි. නොයෙක් අවුරුදු ගණනක් එහි දුක්විඳ ඉතිරි වී ඇති තවත් දුක් විඳිනු පිණිස අනුපිළිවෙලින් ලුණු හා කහට රසැති ගංතෙරට ගිය ඔහුට ‘රත් වූ යකඩ ගුළි මුවෙහි දමතැයි ද, රත් වූ ලෝදිය මුවෙහි ඉසිතැයි ද කියන ලදී. අයො ලෝහ, ගුළ සන්නිභං බෙලිගෙඩි හා සමාන, යකඩ ලෙසින් තඹ ලෝහ ද අනිත් පදයෙන් යකඩ ගුළි යැයි ද දතයුතුය. පතිරූපං කරන ලද කටයුතු අනුව,

එයින් පසු ගාථාවල (සඳහන්) න හි වග්ගු ‘අල්ලා ගනිවු, පහර දෙව් යැයි, වදන්තා, නිරය පාලකයෝ මිහිරි වචන නො කියති. වදන්ති, නා භි ජවන්ති මුදු මොළොක් ලෙසින් (සුහද ලෙසින්) ඉදිරියට නොදුවති. මුදු ලෙස (සෙනහසින්) නොපැමිණෙති. බොහෝ විපත් පමුණුවමින්ම එළඹෙතැයි කියන ලදී. න තාණං උපෙන්ති රැකවරණයක්, පිළිසරණක්, පිහිටක් වෙමින් නොපැමිණෙති. අල්ලා ගනිමින්, වනසමින්ම එතියි කියන ලදී. අංගාරෙ සන්‍ථතෙ සෙන්ති අඟුරු පව්වකට නැංවූවා සේ, නොයෙක් අවුරුදු දහස් ගණනක් අතුරන ලද ගිනි අඟුරු මත නිදති. අග්ගිනිසමං ජලිතං හාත්පස දිලිසෙන, හැම පැත්තෙන්ම සමව ඇවිලෙන ගින්න, පවිසන්ති මහා නිරයෙහි වැටුනු හා සමානව බැසගනිති. ඒ මහා නිරය ‘චතුක්කණ්ණ’ යැයි කියන ලදී. යොදුන් සියයක් දුර සිට බැලූවිට ඇස් බිඳී යයි.

ජාලෙනච ඔනහියානා යකඩ දැලෙන් වෙලා, මුවන් දඩයම් කරන වැද්දන් මෙන් හනන්ති මේ දේවදූත සූත්‍රයෙහි සඳහන් නොවූ දෙයකි. අන්‍ධං ව තිමිසං ආයන්ති (ඇස් අඳ වූවාක් මෙන්) තද අඳුරමය. ඝන අඳුර බැවින්, එසේ හඳුන්වනු ලබන, දුම් දමන ‘රොරුව’ නම් නිරයට යති. එහිදී ඒ රළු දුම හුස්ම ගැනීමෙන් ඇස් තද දුබල බවට පත්වෙයි. එහෙයින් අඳ වේ යැයි කියන ලදී. තං විත්තං හි යථා මහිකායො ඒ තද අඳුර මීදුම මෙන් පුළුල්ව පැතිරේ යන අරුතයි. විකත යනුද වචනයෙකි. මෙයද දේවදූත සූත්‍රයෙහි නොකියන ලදී.

අථ ලොහමයං මේ ලෝසැලිය පොළව කෙළවර කොට ඇති නහුත සතරකුත් දෙසිය දහසක් යොදුන් ගැඹුරැති, මුවවිටටම පිරවූ ලෝදියෙන් යුතුය. පච්චන්ති හි තාසු චිරරත්තං ඒ හැලිවල දිගුකලක් පැසෙති. අග්ගිනිසමාසු ගින්න හා සමාන වූ, සමුප්පිලවාසො වරක් උඩටද, වරක් යටටද යමින් පෙණ බුබුළු නැගෙන ඒ හැලිවල උඩුයටිකුරු වෙයි. එය දේවදූත සූත්‍රයෙහි සඳහන් පරිදි දතයුතුය.

පුබ්බලොහිතමිස්සෙ සැරව, ලේ මුසු වූ ලෝහ සැලියෙහි, තත්‍ථ කිං එහි, දිසතං දිසාවට, අධිසෙති යයි, අභිසෙති යනුද පාඨයකි. යං යං දිසාවකට ඇලේ, පිහිටක් නොලබයි යනු තේරුමයි. කිලිස්සති අවහිර කරනු ලබයි. කිලිජ්ජති යනු ද වචනයකි. කුණුවෙයි යන තේරුමයි. සම්ඵුසමානො ඒ සැරව ලේල තැවරි, මෙයද දේවදූත සූත්‍රයෙහි සඳහන් නොවූවකි.

පුළවාවසථෙ පණුවන් වසන, මෙම ලෝහ සැලිව දේවදූත සූත්‍රයෙහි ‘අසූචි නිරය’ යැයි කියන ලදී. ඉඳිකටු තුඩු වැනි මුව ඇති ජීවීහු එහි වැටුණු තැනැත්තකුගේ සම ආදි තැන් සිදුරුකොට, ඇට මිදුළු කති. ගන්තුං නහි තීරමපත්‍ථි ඉවත්වීමට ඉවුරක්වත් නැත. තීරවමත්‍ථි යයිද වචනයකි. ඒ තේරුමයි. සබ්බසමාහි සමන්තපලලා ඒ හැළියෙහි උඩ කොටස යටිකුරු කරන ලද බැවින්, හැම තැනම සමාන පමණ වූ කටාරම් (තාච්චි) නිසා එයින් ඉවත්ව යාමට තෙරක් නැත.

අසිපත්තවනං දේවදූත සූත්‍රයෙහි කියන ලද පරිදි එය දුරින් පෙනෙන්නේ මනහර අඹ උයනක් මෙනි. නිරයෙහි වෙසෙන්නෝ ඊට ආසාවෙන් එහි පිවිසෙති. එහිදී සුළගින් ගිලිහුණු කොළ ඔවුන්ගේ ඇඟට වැටී අඟ පසඟ කැපේ. එහෙයින් තං පවිසන්ති සමච්ඡිදගත්තා යැයි දැක්වීය. එසේ සිරුරු දැඩි ලෙස ජීවහං බළිසෙන ගහෙත්‍වා ආරජාරජයා විහනන්ති වේගයෙන් දිවවිත් ඒ අසිපත් වනයට වැටුනු (පෙර) ජීවිතයේ බොරු කී තැනැත්තන්ගේ දිව නිරය පාලකයෝ බිළි කොකුවෙන් පිටතට ඇද, තෙත සම් බිම එළා පොලු කැබලිවලින් පහරදෙන මිනිසුන් සේ, තලා, පොරෝවලින් පලා එක් එක් කෙළවර කපා හිංසා කරති. කැපූ කැපූ කෙළවරින් නැවත උඩට ඔසවයි. ආරචයා රචයා යනුද වචනයකි. උඩට ඇද ඇද යන තේරුමයි. මෙයද දේවදූත සූත්‍රයෙහි සඳහන් නොවූ දෙයකි.

වෙතරණී යනු දේවදූත සූත්‍රයෙහි කියා ඇති පරිදි කර-ලුණු දිය පිරි ගඟකි. ඒ දියෙන් පිරි ඇති සේ පෙනේ. එවිට ‘එහි නාන්නෙමු, දිය බොන්නෙමි’යි නිරයට ගිය තැනැත්තෝ එහි වැටෙති. තිණ්හධාරං ඛුරධාරං තියුණු ඉතා මුවහත් මතුපිට, මුවහත් තල පිළිවෙලින් තබන ලද සේය. ඒ තියුණු මුවහත් වූ ජලයෙහි උපෙන්ති ඇලෙනු ලබති යන තේරුමයි. මෙසේ ඒ පවෙහි විපාකයෙන් අලලන ලද්දේ, තත්‍ථ මන්‍දා පපතන්ති මෝඩ යන අදහසයි.

සාමා සබලා මෙයට පසුව බල්ලෝ යනුවෙන් මෙසේ යෙදිය යුතුය. සුදු පැහැති, කබර පැහැති බල්ලෝ සපා කති. කාකොළ ගණා කළු පැහැති කපුටු සමූහයා, පටිගිද්ධා දැඩි කුසගින්නෙන්, ‘මහාලිහිණි’ යැයි ඇතැමෙක් කියති. කුල්ලා උකුස්සෝ ‘සෙන’ නමින්ද සමහරෙක් හඳුන්වති. වායසා කළුපැහැ නොවූ කපුටෝ, මෙයද දේවදූත සූත්‍රයෙහි නොකියන ලදී. එසේ සඳහන් කළද, කිසියම් තැනක සඳහන් නොවූවද, එය ඒ ආකාරයෙන් මුලදී හෝ පසුව හෝ කියා ඇති සේ දතයුතුය.

මීළඟට මේ ආකාරයෙන් නිරයෙහි තොරතුරු දක්වා, අවවාද කෙරෙමින්, කිච්ඡා වත අයං ඉධ යන ගාථාව කීහ. නිරයෙහි නොයෙක් ආකාරයෙන් (දඬුවම් සේ ලැබෙන) කටයුතු වුත්තා කියන ලද යඤ්ජනො පස්සති කිබ්බිසකාරී තස්මා ඉධ ජීවිතසෙසෙ ජීවිත පරම්පරාවෙන් මේ ලොව ජීවත්වෙමින්, සරණ ගමන ආදී කුසල් දහම්හි යෙදෙන, කිච්ච කරො නරො වන්නේය. ඒ යහපතෙහි යෙදී, නොනැවතීම කටයුතු කරන්නෙක් වෙයි. න පමජ්ජෙ මොහොතකුදු පමා නොවන්නේය. මේ මූලික කෙටි විස්තරයයි. කලින් විස්තර දැක්වූ වචන, ඒ ආකාරයෙන් අරුත් පැහැදිලි කොට ඇති බැවින්, එසේ දැනගත යුතුය. එබැවින් වචනයක් වචනයක් පාසා විස්තර නොකරන ලදී.

කෝකාලික සුත්‍ර විස්තරය නිමි.