12. ද‍්වයතානුපස‍්සනා සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

12. ද්වයතානුපස්සනා සූත්‍ර වර්ණනාව

එවම්මෙ සුතං යනු ද්වයතානුපස්සනා සූත්‍රයයි. මෙම සූත්‍රය කුමක් නිසා දෙසන ලද ද? බුදුරජාණන් වහන්සේට ඇති වූ අදහසක් අනුව දේසනා කරන ලදී. මේ කෙටි සඳහනයි. එහි විස්තර ඉදිරියට වචන තේරුම් කිරීමේදී දැක්වේ. එවම්මෙ සුතං ආදිය කලින් කියා ඇති පරිදිය. පුබ්බාරාමෙ සැවැත් නුවරින් නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි අරමයි. මිගාරමාතුපාසාදෙ විසාඛා උපාසිකාව තම මයිලණුවන් වූ මිගාර සිටුවරයා විසින් මවු තනතුරෙහි තබන ලද බැවින්, ‘මිගාරමාතා’ යැයි හැඳින්වූවාය. ඒ මිගාර මාතාව විසින්, නව කෝටියක් අගනා මහාලිය පළඳනාව විකුණා කරවන ලද, බිම් මහලෙහි කාමර පන්සියයක් ද, මතුමහලෙහි කාමර පන්සියයක් ද, කුළුගෙවල් දහසකින් ද යුතු වූ පහය, ‘මිගාරමාතු’ නම් විය. ඒ මිගාරමාතු පහයෙහි,

තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර පුබ්බාරාමයෙහි මිගාරමාතු පහයෙහි වැඩවසන කාලයෙහි, තදහුපොසථෙ ඒ පෙහෙවස් දිනයෙහි පණ්ණරසෙ මෙය පෙහෙවස් දින ගණනය අනුව (සඳෙහි අඩුවැඩි බව අනුව) වෙන් කෙරෙන අනිකුත් පෙහෙවස් දින, පුණ්ණාය පුණ්ණමාය රත්තියා එසේ දවස් ගැනීමෙන් පසළොස්වන දිනය බැවින්, වළාකුළුවලින් තොර, පැහැදිලි අහසින් යුතු පිරිපුන් සඳ පෑයූ රැයක (පසළොස්වක දින) භික්‍ඛුසංඝං පරිවුතො බික්සඟන පිරිවරන ලදුව, අබ්භොකාසෙ නිසින්නො හොති මිගාරමාතු රුවන් පහයෙහි පිරිවෙන්හි, ඉහළින් ආවරණයක් නොමැති. එළිමහනෙහි ඉඩ ඇති තැනක පනවන ලද අගනා බුදුඅසුනෙහි වැඩ සිටිති. තුණ්හී භූතං තුණ්හීභූතං මුළුමනින්ම නිහඬ බවයි. බැලූ බැලූ තන්හිම නිහඬතාවයි. කිසිදු කතාකරන හඬක් නැත. අත් පා (කය සෙලවෙන) හඬකුදු නැත. භික්‍ඛු සංඝං අනුවිලොකෙත්‍වා එසේ පිරිවරා හිඳ සිටි නොයෙක් දහස් ගණන් නිහඬව සිටින පැවිදි පිරිස අතර, මෙපමණ සෝවාන් පල ලැබූවන්ය. මෙපමණ සකදාගාමීන්ය. මෙපමණ අනාගාමීය. මෙපමණ විදසුනෙහි යොමු වූ මගපල අරමුණු කොට ඇත්තන්ය. මේ පැවිදි පිරිසට කෙබඳු දහම් දෙසුමක් ගැළපේදැයි, සුදුසු දහම් දෙසුමකට වටපිට බලා,

යෙන තෙ භික්‍ඛවෙ කුසලා ධම්මා (කෙලෙස් ලෙඩ නැතිකරන) කායික මානසික සුවය ලබන තේරුමෙන් ද, නිවැරදි බවින් ද ඉටු අරමුණු පල දරන හෙයින් ද, (සිවුසස් අවබෝධයට) හැකියාව ඇති කරවන බැවින්ද, කුසල් සේ දැක්වෙන අවබෝධය ලබාගැනීමට මගපෙන්වන ඉගෙන දරාගතයුතු කරුණු තිස්හතක්, (බෝධිපක්‍ඛිය ධම්ම) අරියා නිය්‍යාණිකා සම්බොධගාමිනො අරිය උතුමන් හෙවත් බුදු පසේබුදු මහරහතුන් විසින් එළඹෙන ලද, (මේ) ලෝකයෙන් එතරට - නික්ම යා හැකි, (සසරින් ඉවතට පමුණුවන) මනා අවබෝධය වූ අරහත්බවට පැමිණෙන්නා වූ, තෙසං වො භික්‍ඛවෙ -පෙ- සවණාය මහණෙනි, ඒ අවබෝධය කරා ගෙන යන කුසල දහම, කා උපනිසා මෙය ඇසීමෙන් ඔබලාට ලැබෙන පලය කුමක්ද? කුමක් නිසා මේ දහම අසවු’දැයි කියන ලදී. දෙයාකාරව කරුණු විමසා බැලීමෙන්, ඇති සැටියෙන් දැකීමේ නුවණ ඇතිවෙයි. යාවදෙව පැහැදිලි කරන දෙය අවධාරණයෙන් දැක්වීමට යොදන වචනයකි. කොටස් දෙකක් යන අදහසින් ද්වයා වේ. එසේ දෙආකාර වූ, ද්වායනං යනු ද වචනයකි. යථාභූතං ඤාණයා වෙනස් නොවන නුවණ, එසේ කියන ලද්දේ කුමක් හෙයින් ද? ලොවී ලොවුතුරු ලෙසින් දෙයාකාරව කිවයුතු කරුණු (අතර) විදසුන් යන නමින් හඳුන්වන, ඇති තතු ඒ අයුරින්ම දක්නා නුවණයි. මෙහිදී ඒ ගැන වැඩිදුර නොදැක්වේ. ඇසීමෙන් මෙපමණකැයි දැනගත හැකිය. ඊටත් වඩා උසස් අවබෝධයක් ඒ ගැන ලැබිය යුත්තේ භාවනාවෙනි. කිඤ්චද්වයතං වදෙථ ‘මහණෙනි, දෙයාකාරව කුමක් උදෙසා කියන්නේදැ’යි ඔබලා සිතන්නාහුද? කිනම් පදරුත් අනුව දෙයාකාර වේද? එහි අදහස වදාළ මැනව’.

(1) එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම දෙආකාරය පහදමින් ‘මේ දුක’ යැයි වදාළහ. සිවුසස් දහම්හි ‘මේ දුකය, මේ දුක ඇතිවීමට හේතුව’ යැයි දෙආකාරව දැක්වේ. මෙසේ එදිනෙදා ඇතිවන දේවල, කරුණුවල හේතු සහගතව දුක දැකීම අයමෙකානුපස්සනා මේ ලෝකයෙන් එහා (සසර පැවැත්මේ) නැවතීම දැකීම අනෙක් කොටස ලෙස දුතියානුපස්සනා පළමුවෙන් මෙහිදී දැකීමෙහි පිරිසිදුවීම හා සැක දුරුවීමෙහි පිරිසිදු බව (දිට්ඨි, කංඛා විතරණ) ඇතිවෙයි. දෙවැනි බැලීමේදී ඒ අවබෝධයට අදාල වන මග නොමග දැකීමේ පිරිසිදු බව (මග්ගාමග්ග ඤාණදස්සන) වේ. සම්මාද්වයතානුපස්සිනො කී පරිද්දෙන් මැනවින් දෙආකාරයෙන්, සිහිය නොවෙනස්ව පවත්වා ගනිමින් නැතිවන සුළු බව වැනසීමට පත්වන සැටි මෙනෙහි කිරීමෙන්, අප්පමත්තස්ස කායික හා මානසිකව ඇතිවන කෙලෙස් උත්සාහයෙන් තැවීමෙන් මැඩපැවැත්වීමෙන් ආතාපිනො සිරුර පිළිබඳවද, ජීවිතය පිළිබඳවද බලාපොරොත්තු නැති බැවින් පහිතත්තස්ස, පාටිකංඛං කැමතිවිය යුතුය. දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා මේ ජීවිතයෙහිදීම හෝ අරහත් බව සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතා උපාදිසෙස යනු නැවත සසර උපතකට ඉඩ ඇති පරිදි ඉපදීම ඇති කරවන (විඤ්ඤාණ) ඉතිරිව ඇති හේතු, එසේ ඇති කල්හී, අනාගාමී බව බලාපොරොත්තු වේ යැයි දැක්වෙයි. ඊට පසු ලබන පලය වුවත් දෙආකාරව, නුවණින් විමසා බැලීම වේ. මගපල අතරින් අවසානය වූ රහත්පලයට උත්සාහය වඩවනු පිණිස එසේ කීහ.

ඉදමවොච ආදී වැකි සංගායනාවට සහභාගී වූ තෙරුගේ වචනයි. එහි ඉදං ‘මහණෙනි, යම් ඒ දේවල් ආදී ලෙසින් කියන ලද අයුරු නිදසුන්ය. එතං මීළඟට ‘යම් දුකක්’ ආදී ලෙසට කිවයුතු වූ සකස්කරන ලද ගාථා ද නිදසුන්ය. මේ ගාථාද සිවුසස් පහදා දීමට අරුත් දනවන ගාථාය. මෙසේ දක්වා ඇතිවිට, ගාථාවලට කැමති වූවන්ට ද, පසුව මෙහි කරුණු දැනගැනීමට උනන්දු වන්නන්ට ද, මුලදී කියනවිට, එකවරටම සිත දරා ගැනීමට නොහැකි වූ බැවින්, දැන් මෙසේ කියන අයුරු හොඳයැයි එය අසා දරා ගැනීමට කැමති වන්නන්ටද, සිත අවුල් සහගත වූවන්ටද වඩාත් අරුත් පැහැදිලිවීමටද හේතු වේ. මැනවින් නුවණ මෙහෙයා නොවිමසන තැනැත්තන්ටද සසර පිළිබඳව පෙන්වාදෙන හෙයින් වෙසෙසින් අරුත් දැක්වීමක් ලෙස වැදගත් වේ. මෙයින් පසු සඳහන් වන ගාථාවලටද එසේමය.

යත්‍ථ චා මෙයින් නිවන දක්වයි. දුක්‍ඛං සබ්බසො උපරුජ්ඣති නිවන මුළුමනින්ම දුක වනසයි. දුකට හේතු වළකයි. අස්සෙඤ්ච එසේ විනාස කරයි. තඤ්ච මග්ගං ඒ අරි අටගි මග,

චෙතො විමුත්තිහීනා තෙ අථො පඤ්ඤාවිමුත්තියා මෙහි අරහත් පල සමාධියෙන් රාගය නැතිකිරීම, චෙතො විමුත්ති වේ. අරහත්පල නුවණින් අවිජ්ජා හෙවත් නොදැනීම දුරුකිරීම පඤ්ඤාවිමුත්ති යැයි දතයුතුය. තණ්හාව වැඩි, තණ්හා චරිතවත් පුද්ගලයා විසින් අවසන් දැහැන් බලයෙන් කෙලෙස් මැඩපවත්වා අරහත් පලය ලබාගැනීම රාගය නැතිකළ චෙතොවිමුත්තිය වෙයි. දැඩිව ගත් හැඟීම්වලින් යුතු (දිට්ඨි චරිත) පුද්ගලයා විසින් මුල් දැහැන් පමණක් උපදවා විදසුන් වඩා ලද අරහත් පලය අවිජ්ජාව නසන ලද පඤ්ඤා විමුත්තිය වේ. කාම රාගය දුරුකරන අනාගාමි පලයද රාග විරාග චෙතො විමුත්තිය වේ. එහෙත් අරහත් පලය මුළුමනින්ම අවිජ්ජා විරාග චෙතො විමුත්තියයි. අන්තකිරියාය සසර දුක කෙළවර කරනු පිණිස, ජාතිජරූපගා ඉපදීම, ජරාවට පත්ව, ඉපදීමෙන් ජරාවට පත්ව, ඉපදීමෙන් ජරාවෙන් නොමිදෙතියි මෙසේ දතයුතුය. ඉතිරි කරුණු මුලසිටම පැහැදිලිය. ගාථාව අවසානයෙහි සැටනමක් ඒ දෙසුම ඉගෙන විදසුන් වඩා අවසානයෙහි අරහත් බවට පත්වූහ. හැම ගාථාවකම අවසානයේදී මෙම කරුණ පොදුය.

(2) ඊට පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියා අඤ්ඤෙනාපි පරියායෙන ආදී ලෙසින්, නොයෙක් අයුරින් දෙආකාරයෙන් විමසා බැලීම ගැන, කීහ. එහි දෙවන වාරයෙහි සඳහන් උපධිපච්චයා කෙලෙස් සහගතව කරන කියන කටයුතුය. කෙලෙස් සහිත කටයුතු මෙහි උපධි යැයි අදහස් වේ. අස්සෙ විරාගනිරොධා මුළුමනින්ම විරාගයෙන් (රාගය) නැති කිරීමයි.

උපධි නිදානා ඒ කටයුතු (කම්ම) හේතුයි. දුක්‍ඛස්ස ජාතිප්පභවානුපස්සී සසර දුකෙහි ඉපදීම ඇතිකරන එම උපධි ගැන නුවණින් විමසා බලමින්, ඉතිරි වචනවල අරුත් පැහැදිලිය. මෙසේ මේ කොටසෙහි සිවුසස් සඳහන් කොට අරහත් බව කුළුගන්වා ඇත. හැම ගාථාවකම අවසානය මෙබඳු වේ.

(3) තුන්වන වර, අවිජ්ජා පච්චයා යයි වදාළේ සසර ගමනට අදාල නොදැනීමේ හේතුවයි. දුක්‍ඛං මෙය සඳහන් වූ හැමවිටකම සසර දුකම ගැනේ.

ජාතිමරණ සංසාරං රූපාදී සමූහ පහ (හෙවත් සිරුර) ඇතිකරවන උපතයි. ඒ සමූහයේ බිඳීම වූ මරණය, ඒ සමූහයෙහි පැවැත්ම හෙවත් පිළිවෙල සසර ද වේ. වජන්ති යති, එළඹෙති, ඉත්‍ථභාවඤ්ඤථාභාවං මේ මිනිස් භවය හෝ වෙනත් ආකාර ඉපදීම්, ගති උපත ලබන තැන්,

අවිජ්ජාහයං මේ නොදැනීමමය. විජ්ජාගතාච යෙ සත්තා අරහත්මග විදුබලෙන් කෙලෙස් නැතිකළ තැනැත්තෝ ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති පරිදිය.

(4) සිවුවන වර සංඛාර පච්චයා පින්, පව්, කම්පානොවන ලෙසින් ඇතිවන ඒ ඒ එක්රැස් කිරීම්,

එතමාදීනවං ඤත්‍වා ඒ ආකාර දුක්‍ඛං සංඛාර පච්චයා එය ආදීනව යැයි දැන, සබ්බ සංඛාර සමථා කියන ලද පරිදි මුළුමනින්ම සංඛාර මග නුවණින් සන්සිඳවීමෙන්, මගපල ලැබීමේ හැකියාව ගැන කියන ලදී. සඤ්ඤානං කාම හැඳිනීම් ආදී මගෙන්ම උපරොධනා, එතං ඤත්‍වා යථා තථං එම දුක නැතිකිරීම නොවෙනස්ව දැන, සම්මද්දසා මනාව දැකීමෙන්, සම්මදඤ්ඤාසා යම් යම් දේ එක්වීමෙන් සකස්වන සියළුම දෙයෙහි අනියත බව දැන, මාර සංයොගං සසරෙහි තුන් භවයටම අදාල වූ, ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති පරිදිය.

(5) පස්වන වාරයෙහි විඤ්ඤාණ පච්චයා කම්ම සහජාත අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය හේතුවෙයි.

නිච්ඡාතො තණ්හාව නැති, පරිනිබ්බුතො මුළුමනින් කෙලෙස් නැතිකිරීමෙන් නිවනට පත්වූයේ වෙයි. ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

(6) සවැනි වාරයෙහි, ඵස්ස පච්චයා සකස් වූ විඤ්ඤාණය පහසට හේතු වේයැයි තේරුමයි. මෙසේ වචන පිළිවෙලින් දක්වන්නේ නම්, නාමරූප, සළායතන නොකියා, ඵස්ස යැයි කියා ඇත. ඒවා රූප මුසුවන බැවින් කම්ම හා එක්ව නොයෙදේමය. මේ සසර දුක ද කම්මයෙන් හෝ කම්ම බැඳෙන කරුණුවලින් ඇතිවන්නේ ය.

භවසොතානුසාරිනං තණ්හාව අනුව යන, පරිඤ්ඤාය තුන්ආකාර වූ නුවණින් දැන, අඤ්ඤාය අරහත් මග නුවණින් දැන, උපසෙම රතා පල සමවත් ලෙසින් නිවනෙහි ඇලුන, ඵස්සාභිසමයා පහස නැතිකිරීමෙන්, ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

(7) සත්වන වාරයෙහි වෙදනා පච්චයා කම්ම හා එක්වන වෙදනා හේතු වේ.

අදුක්‍ඛම සුඛං සහ (වේදනාවෙහි කොටස් දක්වන අයුරු) දුකත් සැපත් නොවන වේදනා සමග, එතං දුක්‍ඛන්ති ඤත්‍වාන එය විඳිනු ලබන්නා වූ සියළු දෙයෙහි දුකට කරුණකැයි දැන, මොස ධම්මං නැසෙන බැවින් යුතු, පලොකිතං ජරා මරණයෙන් බිඳෙනසුළු බවින් යුතු, ඵුස්ස ඵුස්ස ඇතිවීම නැතිවීම නුවණින් අරමුණු කොට බලා, වයං පස්ස අවසානයෙහි වැනසීම නැතිවීම දකිමින්, එවං තත්‍ථ විජානති මෙසේ ඒ වේදනාව දැනගනී. එහි දුක් බව හෝ දැනගනී. වෙදනානං ඛයා ඉන්පසු මගනුවණින් කම්ම හා බැඳුණු වේදනාව නැති කිරීමෙන්. ඉතිරි කරුණු කලින් දක්වා ඇති පරිදිය.

(8) අටවන වාරයෙහි තණ්හා පච්චයා කම්ම හා බැඳෙන තණ්හාව හේතුවෙන්,

එතමාදීනවං ඤත්‍වා තණ්හා දුක්‍ඛස්ස සම්භවං ඒ දුකට හේතුවන තණ්හාවෙහි ආදීනව දැන, ඉතිරි කරුණු කලින් දක්වා ඇති පරිදිය.

(9) නවවන වාරයෙහි උපාදාන පච්චයා කම්ම හා බැඳුණු දැඩිව අල්වා ගැනීමෙන්,

භවො (පෙර කම්පල අනුව ලබන) උපත සිදුවන ලෝකයෙහි රූපාදී සමූහයේ හටගැනීම, භූතො දුක්‍ඛං ඇතිවූ, හටගත්තා වූ සසර දුක නිගච්ඡති, ජාතස්ස මරණං එසේ උපත ලද තැනැත්තා ‘සැපසේ ඉවත්ව යති’යි අනුවණයෝ සිතති. එහිද දුකම පෙන්වාදෙමින් ජාතස්ස මරණං හොති යැයි වදාළහ. ඊළඟ ගාථාවේ කිසිම දෙයක තිර නැති බව සළකා සම්මදඤ්ඤාය පණ්ඩිතා උපාදානක්‍ඛයා ජාතික්‍ඛයං අභිඤ්ඤාය නාගච්ඡන්ති පුනබ්භවං නිවනට (පැමිණෙන බව දැක්වේ.)

(10) දහවන වාරයෙහි ආරම්භ පච්චයා කරන කියන කටයුතු ආදිය (කම්ම) හා බැඳුණු උත්සාහය හේතුවෙන්,

අනාරම්භ විමුත්තිනො නිවනට පත් කෙලෙස්වලින් මිදුණු තැනැත්තාට ඒ උත්සාහය නැති වෙයි. ඉතිරි කරුණු කලින් දැක්වූ පරිදිය.

(11) එකොළොස්වන වන වාරයෙහි - ආහාර පච්චයා කම්ම හා බැඳුණු ආහාර හේතුවෙන්, වෙනත් අයුරින් දක්වතොත්, ජීවීහු රූපයෙන්, වින්දනයෙන් (වේදනා) හැඳිනීමෙන්, කුසල් අකුසල් (යහපත්-අයහපත) රැස් කිරිම අනුව සිවු ආකාර වෙති. එසේ කාම ලෝක එකොළහක උපන් සියළුම සත්වග, අතරින් රූපයක් ලද්දෝ විකා ගනු ලබන ආහාර ඇසුරු කරති. අසඤ්ඤතලයෙහි උපත ලද්දවුන් හැර, රූප ලෝකයෙහි උපත ලද්දෝ වේදනා (වින්දන) යුතු පහස - ඵස්සාහාරය සේවනය කරන්නෝය. අරූප ලෝකයෙහි පහළ වන්නෝ හැඳිනීම් අනුව මනසේ ඇතිවන සිතිවිලි ඇසුරු කරන්නෝය. භවග්ගයෙහි පහළ වන්නෝ සංඛාරයෙන් උපන් විඤ්ඤාණ හෙවත් සිතම (අහර සේ) ඇසුරු කොට පවතී. මෙසේද යං කිඤ්චි දුක්‍ඛං සම්භොති සබ්බං ආහාර පච්චයා යැයි දතයුතුය.

අරොග්‍යං නිවන, සංඛාය සෙවී සිවුපසයෙහි නුවණින් විමසා බලා, පරිහරණය කරන, ඛන්‍ධ පහ, ආයතන දොළහ, ධාතු දහඅට ලෙසින් හෝ ලොව ඇති තතු සළකා ‘තිර බවක් නැත. දුකය, තමන් යැයි කියා දෙයක් නැතැයි නුවණින් සළකමින්, ධම්මට්ඨො සිවුසස් දහමෙහි පිහිටියේ, සංඛං නොපෙති ‘දෙවියකු’ හෝ ‘මිනිසෙකු’ ලෙස නොගැනේ. ඉතිරි කරුණු කලින් දක්වා ඇති පරිදිය.

(12) දොළොස්වන වාරයෙහි, ඉඤ්ජිත පච්චයා තණ්හා, මාන, දිට්ඨි කම් කෙලෙස්වලින් සැලෙන කල්හි, කම්ම හා බැඳුණු ඒ කෙලෙස් හේතුවෙන්,

එජං වොස්සජ්ජ තණ්හාව හැරදමා, සංඛාරෙ උපරුන්‍ධිය කම්ම හා ඒ හා බැඳුණු රැස්කිරීම් නැතිකොට, ඉතිරි කරුණු කලින් දක්වා ඇති පරිදිය.

(13) දහතුන්වන වාරයෙහි නිස්සිතස්ස චලිතං තණ්හාවෙන් හෝ තණ්හා දිට්ඨි මානයෙන් හෝ සිරුර ඇසුරුකොට ඇති බිය, සීහ සූත්‍රයෙහි සඳහන් දෙවියන්ට ඇති වූ බිය මෙන් සෙලවීමට, ගැස්සීමට පත්කරයි. ඉතිරි කරුණු කලින් දක්වා ඇති පරිදිය.

(14) දහහතරවන වාරයහි, රූපෙහි රූප භවයෙහි හෝ රූප සමාපත්ති කෙරෙහි හෝ ආරුප්පා අරූපී භවයෙහි හෝ අරූප සමාපත්ති කෙරෙහි හෝ, නිරොධො නිවන,

මච්චුහායිනො මරණ මරු, කෙලෙස් මරු, දෙව්පුත් මාර යන තුන්ආකාර මරණ අත්හැර ගියේ යැයි කියන ලදී. (ඉදිරි උපතක් නැත) ඉතිරි කරුණු කලින් දක්වා ඇති පරිදිය.

(15) පහළොස්වන වාරයෙහි, යං නාමරූප උදෙසා කියන ලදී. එයද ලෝකයා විසින් සදා පවත්නා වූ, යහපත් හා සැප ලෙසින් සළකා ඉදං සච්චං (මේ ඇත්ත යයි) කල්පනාකොට, තදින්ම ඒ හැඟීම්වලින් වෙලී පවතී. තදමරියානං එය, මේ බුද්ධාදී උතුමන්ට, තං ඉදං අරියානං - තං ඉදං අනුනාසික ඉ කාරය ලොප්කොට කියන ලදී. එතං මුසා එය සදා පවතී යැයි දැඩිව සිතාගැනීමද බොරුවකි. එය එසේ නොවේ. නැවත යං යනුවෙන් නිවන සඳහා කීහ. එහිද ලෝකයා විසින් රූප, වේදනා ආදිය නොමැති බැවින් ඉදං මුසා කිසිත් නැතැ’යි උපනිජ්ඣායිතං තදමරියානමෙතං සච්චං බුද්ධාදී උතුමන්ගේ මෙම කෙලෙස් රහිත බව යහපත් බවත්, දුක පිළිකෙව් කරන ලද බැවින්, සැපවත් බවත්, අසීමිත සන්හුන් බවින් නිසලතාව මෙන්ම, (ලොවුතුරු බවින්) ඉවත් නොවන පරම ඇත්ත, යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුද්දිට්ඨං

අනත්තනි අත්තමානි තමා කෙරෙහි නොවන නාමරූපය තමාට අයත් යයි සළකා සච්චන්ති මඤ්ඤති මෙම නාමරූපය සදා පවතී යන්න ‘ඇත්තක් සේ හඟිති. යෙන යෙන හි යම් යම් රූපයක හෝ වින්දනයෙහි හෝ ‘මගේ රුව, මගේ (පහස) ආදී විඳීම් ලෙසින් මඤ්ඤන්ති, තතො තං එසේ කල්පනා කරන ලද ආකාරයෙන් ඒ නාමරූපය හොති අඤ්ඤථා ඊට හේතු කිමෙක්ද? තං හි තස්ස මුසා හොති එසේ කල්පනා කරන ලද ආකාරයෙන් ඒ නාමරූපය බොරුවකි. ‘එහෙයින් වෙනස් වේ’ යැයි තේරුමයි. ‘බොරුවක් වන්නේ කවර හෙයින්ද? මොසධම්මං හි ඉත්තරං යම් ලෙසකින් ඉතා මඳව හෝ නාම රූප එබඳු යැයි එසේ කල්පනා කරන්නේ නම්, වනසන ගතියකි. (කරුණු වරදවා ගැනීමකි.) සච්චාභිසමයා ඇති තතු ඒ අයුරින් අවබෝධයයි. ඉතිරි කරුණු පෙර කී පරිදිය.

(16) දහසයවන වාරයෙහි යං යනුවෙන් සය ආකාර වූ ඉටු අරමුණු සඳහා කියන ලදී. එහිදී ලෝකයා විසින් පළගැටියෙකු පහන් ආලෝකයට, මසෙකු බිලී කොක්කට, වඳුරෙකු ලේපයකට ඇලෙන සේ කටයුතු කරනු ලබයි.) එතං සුඛංන්ති උපනිජ්ඣායිතං, තදමරියානං එතං දුක්‍ඛං බුද්ධාදී උතුමන් ‘කාමයන් විසිතුරුය, මිහිරිය, සිත්ගනී, නියම ගති වෙනස්කොට දක්වා සිත කළඹතැ’යි, කාමා හි චිත්‍රා මධුරා මනොරමා, විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්තං ආදී ලෙසින් එහි දුක උපදවන බව පැහැදිලි කරනු ලබයි. යථාභූතං සම්මපඤ්ඤාය සුද්දිටඨං නැවතත් යං නිවන සඳහාම කීහ. එහිදී ලෝකයා විසින් කැමති වින්දන නොලබනවිට දුක්‍ඛන්ති උපනිජ්ඣායිතං තදමරියානං බුද්ධාදී උතුමන් එය ‘ඒකාන්ත සැපයකැ’යි. එතං සුඛං ඇති සැටියෙන් භූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුද්දිට්ඨං,

කෙවලා හුදෙක්ම, ඉට්ඨා කැමති දේ, පතන ලද දේ, කන්තා සතුට ගෙනෙන, මනාපා එයින් සිත පුරවාලන, යාවතත්‍ථිති වුච්චතී යම්තාක් ඒ සයආකාර වූ අරමුණු ඇතැ’යි කියනු ලබයි. මෙහි වචනයෙන් දක්වන භාවිත අදහස දතයුතුය. එතෙ වො ඒවායෙහි ‘වො’ යනු නිපාතයකි.

සුඛන්ති දිට්ඨං අරියෙහි සක්කායස්ස උපරොධනං බුද්ධාදී උතුමන් විසින් ඛන්‍ධපසෙහි අවසානය සැපයකැයි දක්නා ලදී. නිවන ගැන මෙයින් කියා ඇත. පච්චනීකමිදං හොති මෙය නොගැලපෙන අදහසකි. පස්සතං නිවැරදිව දකින තැනැත්තන්ට, ‘පණ්ඩිතයෝ’ යැයි කියන ලදී. මෙහි යං පරෙ යන ගාථාවෙහි යං යෙදුනේ කැමැත්ත ඇතිකරන දේවල් සඳහාය. නැවත යං පරෙ යයි සඳහන් වන්නේ නිවන යි.

පස්ස යනුවෙන් අසන්නන් අමතයි. ධම්මං නිවන් දහම, සම්පමූළෙහත්‍ථ විද්දසු දැනුම් තේරුම් නැත්තෝ මේ කරුණෙහි මුළා වූ බැවින් නොදනිති. නිවුතානං තමො හොති අන්‍ධකාරො අපස්සතං ඒ පුද්ගලයෝ නොදැනීමෙහිම ඇලී, එයටම නතුව, ආලෝකය නොදැක, අඳුරේම වෙති. ඔවුන්ට නිවන් දහම දැකිය නොහැකිය. සතඤ්ච විවටං හොති ආලොකො පස්සතාමිව යහපත් මිනිසුන්ට ආලෝකය පෙනෙන්නාක් මෙන්, ආවරණය නොවූ නිවන නුවණින් දකී. සන්තිකෙ න විජානන්ති මගා ධම්මස්ස කොවිදො සසර ගමනේ යෙදෙන මිනිස්සු තම සිරුරෙහි කෙස් සිට සම දක්වා වූ කොටස් පහ පමණක් වෙන්කොට නොසළකා, ඒ අනුව තම ඇතුළතින්ම (තමා වෙතින්ම) අවබෝධ කරගත යුතු, තම සිරුර තුළම හෝ තමා ළඟම නිවන තිබුණද ඒ බව නොදනිති. මග්ග ධම්මස්ස දහම හෝ දහම් මගෙහි හෝ යෙදීමට අසමත් වූවන්, හැමවිටම භව රාගයෙහි අවබෝධයක් නොමැතිව, මාරධෙය්‍යානුපන්නෙහි තුන් භවයෙහිම ඉපදෙමින්,

අවසන් ගාථාව හා සම්බන්ධයි. මෙසේ අවබෝධ නොකරන්නවුන් අතර බුද්ධාදී උතුමන් හැර නිවන්පදය දැනගැනීමට අන් කවරෙක් වේද? අරහති, යං පදං සිවුවන උතුම් මගෙන් සම්මදඤ්ඤාය අතරතුරම, අනාසවා කෙලෙස් ගිනි නිවීමෙන් පරිනිබ්බන්ති මැනවින් පිරිසිඳ දැන, කෙලෙසුන්ගෙන් මිදී, අනතුරුව නැවත ඉපදීමට ඇති හේතු අවසන්කොට පිරිනිවන්පාති යැයි අරහත්බව කුළුගන්වා දේසනය නිමකළහ.

අත්තමනා සතුටු සිතින්, අභිනන්‍දුන්ති සතුට පළ කළහ. ඉමස්මිං ඛො පන වෙය්‍යාකරණෙ මේ කරුණු දහසයක් පැහැදිලි කිරීමේදී, භඤ්ඤමානෙ කියන විට, ඉතිරි වචන අරුත් පැහැදිළිය.

මෙසේ දහසය වරකදී සියළු කරුණු පැහැදිලි කළවිට, හැටනමක්, හැටනමක් බැගින්, නවසිය හැටනමක්, අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු හතර බැගින් දහසය වාරයක්ම, හැටහතර වරක්ම, දහම් අවබෝධය හා කෙලෙස් දුරුකරනු පිණිස සිවුසස් දහම දේසනා කරනු ලැබීය.

ද්වයතානුපස්සනා සූත්‍ර විස්තරය නිමි.

මහාවග්ග නම් වූ තුන්වන කොටස නිමියේය.