ගන්‍ථාරම‍්භකථා අට‍්ඨකථා

නිදානගාථා වර්ණනාව

මෙසේ වෙන් කර දැක්වූ ප්‍රමාණ අනුව මේ ග්‍රන්‍ථ දෙකින් ථෙරගාථාව මූලික වේ. පළමු කෘතියයි. එහිද :-

“සීහානං ව නදත්තානං - දාඨිනං ගිරිගබ්භරෙ සුණාථ භාවිතත්තානං - ගාථා අත්තූපනායිකා”

යන මේ ගාථාව පළමු මහා සංගීති අවස්ථාවෙහි ආයුෂ්මත් ආනන්‍ද තෙරුන් විසින් ඒ තෙරවරුන්ට ස්තූති කිරීම් වශයෙන් දෙසූ පළමු ගාථාවයි. එහි “සීහානං” යනු සිංහයන්ගේ “සීහ” ශබ්දය “මහණෙනි! මෘගයන්ගේ රජ වූ සිංහයා” (සීහො භික්ඛවෙ මිගරාජා) යන තැන්හි සිංහයාට යෙදුණි. “ඉක්බිති සීහ සෙන්පතියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹියේය” යනාදියෙහි ප්‍රඥප්ති නාමයකැයි දත යුතුයි. පුද්ගලයෙකුගේ නමකි. “මහණෙනි! “සීහ” යනු තථාගත වූ අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට යෙදෙන තවත් නාමයකි. (අධිවචනං) යනාදී තැන්හි තථාගතයන්ට ම යෙදී ඇත. තථාගතයන්ට සිංහයාට සමාන ඉරියවු පැවතුම් ඇත. මෙසේ මෙහිදී ද සමාන වූ පැවතුම් ඇතිවීම් වශයෙන් යෙදුණු බව දත යුතුයි. එනිසා “සීහානංව” යනුවේ. සීහානං+ඉව යන දෙපදය සන්‍ධිවීමේදී පරස්වරය ලොප් වේ. “එවංස තෙ” යනාදියෙහි මෙනි. මෙහි “ඉව” යනු නිපාත පදයකි. “සුණාථ” යනු ආඛ්‍යාත (ක්‍රියා) පදයකි. සෙසු පද නාම පද වේ. සීහානං (සිංහයන්ගේ) යනු සම්බන්‍ධාර්ථයේ ඡට්ඨි විභක්ති වචනයකි. මෙහි ඒකාන්තයෙන් සම්බන්ධය ද ස්වරූප වශයෙන් නොකියන ලදී. අර්ථ වශයෙන්ම කියන ලද්දේය. යම්සේ “ඔට්ඨස්සෙව මුඛං එතස්ස” යන තැන්හි “ඔට්ඨස්ස” යැයි පැවසු විට “ඕට්ඨ ස්ස මුඛං විය මුඛං එතස්ස” (ඔටුවාගේ මුව මෙන් මොහුගේ මුව වේ) යන මේ අර්ථයම කියන ලදී. එසේම මෙහිද “සීහානංව” (සිංහයන් මෙන්) යැයි පැවසු විට, “සීහානං නාදො විය” (සිංහයන්ගේ නාදය මෙන්) යැයි අර්ථ ගත යුතුයි. එහි “මුඛ” ශබ්දය සමීප කිරීම් අර්ථයෙහි වේ. මෙහිද “නදන්තානං” (නද දෙන) පද සන්නිධානයකි. පද සමීප කිරීමකි. එනිසා “සීහානංව” යන පදය මෙහි නිදසුන් පදයකි. “නදන්තානං” යනුවෙන් ඒ නිදර්ශනය කළ දෙයෙහි සබඳතාව දක්වන ලදී. “දාඨිනං” යනු එයට යෙදුණු විශේෂණයකි.

“ගිරිගබ්භරෙ” යනු ඒ සිංහයන් සිටින තැන දැක්වීමකි. “සුණාථ” යනු ඇසීමෙහි යෙදවීමයි. “භාවිතත්තානං” යනු ඇසිය යුත්තාගේ ලක්‍ෂණ ප්‍රභාව දැක්වීමයි. “ගාථා” යනු ඇසිය යුතු වස්තුව, කාරණය දැක්වීමයි. “අත්තූපනායිකා” යනු එහි විශේෂණ දැක්වීමකි. කැමති නම් මෙහි “දළ ඇති නද දෙන සිංහයන්ගේ” යනුවෙන් පුරුෂ ලිංගයෙන් ඇති පදවල ලිංගය වෙනස් කර, “සිංහ ධේනුන්ගේ” (සීහීනං) ආදී ලෙස ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ද අර්ථ කිව යුතුයි. ඒක ශේෂ වශයෙන් හෝ අර්ථ ගත යුතුයි. සිංහයෝ ද සිංහ ධේනුහු ද සිංහයෝම ය. ඔවුහු දෙපිරිසම “සීහ” (සිංහ) නාමයෙන් ගැනීම සාධාරණය. එබැවින් මේ නිදාන ගාථා තුන ථෙරගාථාවන්ට ද ථෙරී ගාථාවන්ට ද සාධාරණම වේ.

එහි ඉවසීම් වශයෙන් ද (සහනතො) නැසීම්, වැනසීම්, වශයෙන් ද (හනනතො) “සීහ” නම් වේ. මෘගයන්ගේ රජ වූ සිංහයාගේ විශේෂ බලය යෙදීම් ආදී උපද්‍රව ද ඔහු ඉවසන්නේ මය. ගොදුරු පිණිස යන්නේ ද තේජස් බලයෙන් මත් වූ ගන්‍ධ හස්තීන්, වන මී මුන් ආදීන් වෙත පැමිණ නිර්භය බැවින් හා තැති නොගැනීමෙන් ඔවුන් අභි භවනය කරයි. එසේ මැඩ පවත්වමින් ඔවුන් ඒකාන්තයෙන් මරා, මෘදු මස් කා සුවසේ වෙසෙයි. මේ අයුරින්ම රහතන් වහන්සේලා ද ආර්ය බල විශේෂයක් යෙදීමෙන් සියල්ලන්ගෙන්ම වන උපද්‍රව ඉවසන සේක්, රාගා දී කෙලෙස් ධර්මයන් මැඩ පවත්වා, ඉවසන සේක් - දුරු කළ සේක් පිරුණු තේජසින් කවරෙකු කෙරෙහි වුවත් නිර්භයව, තැති නොගෙන ධ්‍යානාදී සුවයෙන් වෙසෙන සේක්, ඉවසීමෙන් ද නැසීමෙන් ද සිංහයන් මෙන් වූවාහු “සිංහයෝ” (සීහා) නම් වෙති. ශබ්දාර්ථ වශයෙන් යම් සේ “කන්තන” අර්ථයෙන් මුල - අග විපර්යාස වීමෙන් “තක්ක” යැයි කියනු ලැබේද, එසේම “හිංසන” අර්ථයෙන් “සීහො” යැයි පද සිද්ධ වූ බව දත යුතුයි. එසේම “සහන” අර්ථයෙන් ද “සිහො” නම් වේ. සෝදරාදී ප්‍රතික්‍ෂේප කරන නිරුක්ති න්‍යාය අනුව කියනු ලබන කල්හි, කිව යුත්තක් නැත්තේමය.

නැතහොත් මෘගරාජ වූ කේසර සිංහයා තමාගේ පිරුණු තේජස් බල මහිමය නිසා තනිව හැසිරෙමින් වාසය කරයි ද කිසිම සහායයෙකු (දෙවැනියකු) අපේක්ෂා නොකරයි ද, මෙලෙසින්ම පිරුණු තේජස් බල මහිම නිසාත් විවේකයෙහි ඇලුණු නිසාත් හුදෙකලාව - “තනිව හැසිරේ” යන අර්ථයෙනුත් සිංහයන් මෙනැයි රහතන් වහන්සේලා “සීහ” නම් වෙති. එනිසා බුදුහු මෙසේ වදාළහ. “සීහංවෙකචරං නාගං” (සිංහයෙකු මෙන් ඇතෙකුමෙන් තනිව හැසිරෙන) යනුවෙන්.

නැතහොත් තැති නොගන්නා ජව පරාක්‍රමාධි විශේෂ බල මහිමයෙන් සිංහයන් මෙන් වූ යන අර්ථයෙන් මේ මහතෙරවරු “සිහ” නම් වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාළහ.

“මහණෙනි! මෙලොව දෙදෙනෙක් හෙන ගසද්දී තැති නොගනිති. කවර දෙදෙනෙක් ද? රහතන් වහන්සේ සහ මෘග රාජ වූ සිංහයා යන දෙදෙනයි.”

සිංහයා ජවයෙන් ද එසේම පරාක්‍රමයෙන් ද (වේගවත්බව, උත්සාහය) අන් සතුන් අභිබවා සිටියි. එසේම සිංහයා උසභ සීයක් (උසභයක් යනු රියන් 140කි.) වුවත් පැන, වන මීමුන් මත වැටෙයි. පනිනුයේත් මඳ වැගිරෙන උතුම් මහා ඇතුන්ගේ හිසට පැන කුම්භස්ථලය බිඳ දන්ත කළීර මාංසය කයි. මේ රහතන් වහන්සේ ද ආර්ය මාර්ග ජවයෙන් ද සෘද්ධිමය ජවයෙන් ද අන්‍යයන් හා අසමාන වෙති. සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයෙන්ද අන්‍යයන් අභිබවා සිටිති. එනිසා “සීහානංවා” යනුවෙන් සිංහයන් හා සමාන වූවෝ වෙති. මෙහිදී සිංහයාට සම කළ හැකි අනිකකු නොසිටින බව දත යුතුයි. අතිශයින් විශිෂ්ඨ වූ ඉවසීම් ආදී අර්ථාදිය රහතන් වහන්සේ තුලම දක්නට ලැබෙන බැවින්, උන්වහන්සේ සිංහයාට සමාන වෙති.

“තදන්තානං” යනු ගර්ජනය කරන්නා වූ, නද දෙන, ගොදුරු පිණිස යෑම, පරාක්‍රමය, සතුට, දොළදුක් ආදියෙහි දී සිංහයෝ තමා වසන තැනින් නික්මවුත් කිළිපොලා සිංහ නාදය නම් වූ අභීත නාදය පවත්වති. එසේම රහතන් වහන්සේ ද ආධ්‍යාත්මික අරමුණු, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණ, ප්‍රීති වාක්‍ය පහළ කිරීම් ආදියෙහි දී මේ අභීත වූ නාදය පවත්වති. එනිසා “සිංහයන් මෙන් නද දෙන” යැයි කියන ලදී. “දාඨිනං” යනු දළ ඇත්තවුන් අතර ප්‍රශස්ත වූ විශේෂ දළ ඇත්තා වූ, උසස් දළ ඇත්තාවූ යන අර්ථයි. යම්සේ සිංහයෝ අතිශය දැඩි වූ තියුණු වූ සතර දළයන්ගේ බලයෙන් ප්‍රතිවිරුද්ධ වූවන් මැඩලා, සිය මනදොළ පුරවා ගන්නාක් මෙන් සතරක් වූ ආර්ය මාර්ග නම් දළයන්ගේ බලයෙන් ඇරඹුමක් නැති සංසාරයෙහි පෙර මැඩලීමට නොහැකි වූ කෙළෙස් සතුරන් නසා, සිය මනදොළ (ප්‍රාර්ථනාව) ඉටු කරගන්නා රහතන් වහන්සේ දැකිය යුතුයි. මෙහි “දළ මෙන්” (දාඨා විය) යන තැන්හි “දාඨා” යන්නේ පරිසංකල්පනා වශයෙන්ම අර්ථ දත යුතුයි.

“ගිරිගබ්භරෙ” යනු පර්වත ගුහාවයි. සමීපාර්ථයේ සත්තමී වදනකි. ඇතැම්හු (අභයගිරිකාදී) “ගිරිගව්ගර” යි ද කියති. පර්වතයන්හි වන ගහණ, වන ලැහැබ්වල සිට යන අර්ථයයි. මෙහි වනාහී සිංහයන්ගේ බබළන තැන දැක්වීම මෙන්ම සිංහ නාදයට යෝග්‍ය වූ භූමිය දැක්වීම ද සිදුවේ. “ගිරි කඳුරෙහි නද දෙන” (නදන්තානං ගිරිගබ්භරෙ) යනු පද ගැලපීමයි. යම් සේ සිංහයෝ අන් සතුන් විසින් ළංවිය නොහැකි, ජන ශුන්‍ය වූ ගිරි කඳුරුවල බොහෝ සෙයින් වෙසෙන්නාහු, තමාගේ දර්ශනයෙන් (දැකීමෙන්) කුඩා සා-මුව ආදීන්ගේ සන්තානයේ ඇතිවන තැති ගැනීම දුරු කිරිම සඳහා ගොදුරු පිණිස යාමට පළමුව සිංහ නාද කරත් ද එමෙන් ම අන් ජනයා ළං නොවනගිරි කඳුරු පර්වත වැනි වූ ජන ශූන්‍ය ශුන්‍යාගාරවල වෙසෙන මහරහතන් වහන්සේලා ගුණවලින් කුඩාවූ පුහුදුන් ජන සිත්හි ඇති තණ්හා, මිසදිටු, පිරිතැවීම් දුරු කිරිම සඳහා දේශනා කළ “ගාථා” නම් වූ අභීත වූ සිංහ නාද පැවැත්වූහ. එනිසා මෙය කියන ලදී-

“සුණාථ” යනු ඇසීමට අණකළ වදනයි. මේ වචනයෙන් කියනු ලබන ගාථා, රැස් වූ පිරිස් විසින් ඇසීමට කැමැත්ත උපදවමින්, ඇසීමෙහි (ශ්‍රවණයෙහි) කැමැත්ත උපදවයි. උත්සාහය උපදවමින් ගරු - බහුමාන උපදවයි. නැතහොත් “සීහානං” යනාදී පදයන්ගේ පරිකල්පනය අත්හැර ප්‍රධාන වශයෙන්ම අර්ථ දත යුතුයි. “එනිසා දැඩි තියුණු බැවින් ප්‍රශස්ත වූ විශිෂ්ට දළ ඇති සිංහයන්ගේ ගිරි ගුහායෙහි සිට නද දෙන, සිංහ ගර්ජනය කරන මෘග රාජ වූ සිංහයන්ගේ නාදය මෙන් වූ රහතන් වහන්සේලාගේ අභීත සිංහ නාදය වැනි ගාථා අසවු.” යන අර්ථයයි. එනිසා මෙය කියන ලදී. “යම්සේ සිංහ නාද කරන සිංහයන්ට මෘගරාජයන්ට කිසිදු බියක් තැති ගැනීමක් නොමැති වුවත් ඒ අභීත සිංහ නාදය අන්‍ය මෘගයන් තැති ගැනීමට පත් කරයි ද, එසේම වැඩූ ඉඳුරන් ඇති අප්‍රමාදී වූ රහතන් වහන්සේලාගේ සිංහ නාදය වැනි වූ සියලු ආකාර භය හේතූන් ප්‍රහීණ කරන බැවින් “අභීත නාදයක් වූ ප්‍රමාදී පුහුදුන් ජනයා තැති ගන්වන ගාථා අසවු” යන අර්ථයයි.

“භාවිතත්තානං” යනු වඩන ලද සිත් ඇති යන්නයි. (ආර්යයන්ගේ) සිත වනාහී “අත්තාහි කිරදුද්දමො” “යොවෙ ඨිතත්තො තස්සෙ උජු” යන තැන්හි සහ “අත්තසම්මාපණිධී” යන මේ තැන්වලදී “අත්ත” (ආත්මය) යැයි කියැවේ. “එනිසා උසස් සමාධිමය වූ සමථ විදර්ශනාදිය වඩන ලද සිතැතිව, සමථ විදර්ශනා භාවනාවන් මස්තක ප්‍රාප්ත කරගෙන සිටි ආර්යයන්ගේ” යන අර්ථයයි. නැතහොත් “වඩනා ලද සිත් ඇති” යනු වඩන ලද ස්වභාව ඇති සීලාදි ගුණදම් වැඩීම ස්වභාවය වූ යන අර්ථයයි. ගායනා කරනුයේ (ගීයකි) “ගාථා” නම් වේ. අනුෂ්ටුභ් ආදී වශයෙන් සෘෂිවරුන් විසින් පවත්වාගෙන පැමිණි සිවු පද හෝ සපද (පදහයක් ඇති) වචනයයි. ඊට සමාන වූ ප්‍රබන්‍ධයන්ට ගාථා යැයි කියති. ආත්මාර්ථාදී ප්‍රභේද ඇති අභිවෘද්ධියට පමුණුවයි. ඒ අභිවෘද්ධි ආදිය තමා වෙත ගෙන දෙයි යන අරුතින් “අන්තූපනායික” නම් වේ.

නැතහොත් “භාවිතත්තානං” යනු වඩන ලද සිත් ඇති බවයි. ආත්ම භාවයෙහි පවතින “මමය” යන හැඟීම මමත්‍වය “අත්ත” යැයි (ආත්මය) කියයි. ඔවුන් විසින් එය අප්‍රමාදී භාවනාවෙන් ද ආවර්ජන භාවනාවෙන් ද වඩන ලදී. මැනවින් ගුණ-සුවඳ ගන්වන ලදී. එනිසා කියන ලදී. ඒ රහතුන්ට කාය භාවනාව, සීල භාවනාව, චිත්ත භාවනාව හා පඤ්ඤා භාවනාව යනු සිවු භාවනාවන්ගෙන් පිරිපුන් ආධ්‍යාත්මයක් ඇතැයි දක්වයි. “භාවනා” යනුවෙන් මෙහිදී සම්බුද්ධ ප්‍රතිපදාව අදහස් කරන ලදී. යමක සත්‍ය සම්බෝධියක් වේ නම් එය “අභිසමය” හා “තදත්‍ථ” වශයෙන් දෙපරිදි වේ. සම්බෝධිය ත්‍රිවිධාකාරය. සම්මා සම්බුද්ධත්‍වය, පච්චෙක සම්බුද්ධත්‍වය හා ශ්‍රාවක සම්බුද්ධත්‍වය යනුවෙනි. එහි යහපත් බව තමන් වහන්සේ විසින්ම සියලුම ධර්මයන් දැනගත් බැවින් ද අවබෝධ කර ගත් බැවින් ද අන්‍යයන්ට අවබෝධ කරවන බැවින්ද “සම්මා සම්බුද්ධ” නම් වේ. සර්‍වඥ ඥාන පදයෙහි පිහිටි මාර්ග ඤාණය ද, මාර්ග ඤාණ පදයෙහි පිහිටි සර්වඥතා ඤාණය ද “සම්මා සම්බුද්ධ” යැයි කියැවේ. එනිසා කියන ලදී-

“ඒ බුද්ධ” නම් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥ වූ සේක්, ගුරුවරයෙකු නොමැතිව පෙර නොඇසූ විරු ධර්මයන්හි තමන් වහන්සේ සත්‍යවබෝධ කළ සේක්, එහි ද සර්වඥ පදයට පත්වූ සේක්, තථාගත බලයන්හි ඉතා පුහුණුවූ සේක” යනුවෙන්. තථාගත බලයන්හි වසීභාවයෙන්, අවබෝධ කරගත් දේ අවබෝධ කරවීමෙහි (අනුන්ට) සමත්වන සේක.

වෙන් වෙන්ව (තනිව) තමන් වහන්සේම සත්‍යාවබෝධ කරගත්තේ “පච්චේක සම්බෝධි” නම් වේ. (පසේ බුදු) “ලොවුතුරු බුදු රදුන්ට දෙවැනි වූ තමාගේම ඤාණයෙන් සත්‍යය අවබෝධ කරගත්” යන අර්ථයයි. සම්මා සම්බුදුවරුන්ගේ තමාම අවබෝධ කරගත් ඤාණ ශක්තියෙන් පවතින සත්‍යාවබෝධය, බුදුරජාණන් වහන්සේට දෙවැනි වන අප්‍රමාණ සත්ත්‍වයන්ට සත්‍යාවබෝධ කිරීමට හේතු වේ. උපකාරී වේ. මේ පසේ බුදුවරු තනිවම සත්‍ය අවබෝධ කළ සේක්; සත්ත්‍වයන්ට සත්‍යාවබෝධ කිරීමෙහි හේතු නොවෙති. උපකාරී නොවෙති. ශාස්තෘෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා අවසානයෙහි අර්හත් මගෙහි උපන්නෝ නම් ශ්‍රාවකයෝය. ශ්‍රාවකයන්ගේ සත්‍යාවබෝධය ලැබීම “ශ්‍රාවක සම්බෝධිය” නම් වේ.මේ සම්බෝධි තුන, ත්‍රිවිධ බෝසතුන්ගේ තම තමාට අයත් පරිදි ආවා වූ ප්‍රතිපදාවෙන් සතිපට්ඨානාදි සත්තිස් බෝධි පාක්‍ෂික ධර්මයන්ගේ වැඩීමෙන් පරිපූර්ණ වූ, මස්තකප්‍රාප්ත වූ බව දත යුතුයි. සෙසු අභිසමයන් මින් තොරව නොලැබේ. ප්‍රත්‍යක්‍ෂ අවබෝධයෙන් තොරව භාවනාභිසමය ඇතිනොවේමය. භාවානාභිසමය ඇති කල්හි සිහිය ද ප්‍රහාණාභිසමය ද පරිඤ්ඤාභිසමය ද (පිරිසිඳ දත්) සිද්ධ වූයේම වේ.

යම් කලෙක අප මහ බෝසතාණෝ, සම්පූර්ණව පුරනලද බෝධි සම්භාර ධර්ම ඇති සේක්, කරන ලද පූර්ව කෘත්‍ය ඇති සේක් බෝ මැඬට නැග, “මගේ සිත උපාදාය රහිතව ආශ්‍රවයන්ගෙන් නොමිදෙන තාක් මේ පළඟින් නො නැගිටිමි” යි ප්‍රතිඥා කොට, අපරාජිත පළඟින් හුන් සේක්; සන්ධ්‍යා භාගය එළඹීමට ප්‍රථමව මර බල පරදා, පෙරයම්හි පෙර කඳපිළිවෙළ දන්නා වූ නුවණින් නානාප්‍රකාර වශයෙන් පෙර ජාතීන්හි විසූ අයුරු සිහිපත් කර බලා, මැදියමෙහි දිවැස පිරිසිදු කිරීමෙන් චුති උත්පත්තිය පිළිබඳ දන්නාවූ අනාගත සංඥාවන් අවබෝධ කරගත් සේක. අවසන් (පශ්චිම) යාමයෙහි, “ඒකාන්තයෙන් මේ ලෝකය හිස්ය. මෙලොවට එන තැනැත්තා උපදියි, දිරායයි, මැරෙයි, චුතවෙයි. නැවත උපදියි. මෙසේ මේ සත්ත්‍වයා දුකෙහි ද ජරාමරණයන්හි ද නික්මීමක් නොදනියි” ආදී වශයෙන් ජරා මරණයන්ගේ සිට පටිච්ච සමුප්පාදය ප්‍රමුඛව විදර්ශනාව ආවර්ජනය කර බලා, මහා කැළයක් සිඳීමට ඇඹරුම් ගලෙහි පොරව මනාව මදින්නාක් මෙන් කෙලෙස් වන ගහණය සිඳීමට ලෝකනාථයන් වහන්සේ ඤාණ පොරව මුවහත් කරන සේක්, බුදු බවින් ද හේතු සම්පත් මුහුකුරා යෑමෙන් ද සර්වඥ ඥානාධිගමයෙන් විදර්ශනා ගැබ ගන්වමින් අතරින් පතර නොයෙක්, නොයෙක් සමාපත්තීන්ට සමවදිමින් ව්‍යවස්ථා කළ අයුරින් නාම රූපයෙහි ත්‍රිලක්‍ෂණය ආරෝපණය කර විදර්ශනාව වදනක් පාසා නා නා ප්‍රකාරව සංස්කාරයන් සිහිපත් කරන සේක්, තිස් හය කෝටි ලක්‍ෂයක් මාතෘකා වශයෙන් සිහිපත් කරන වාරය විස්තර කර, එහි “මහ වජ්‍රඤාණය” නම් වු තියුණු, ශූර වූ, ප්‍රසන්න වූ විදර්ශනා ඤාණයෙහි නැගිටීම් සිහිපත් කිරීම් වශයෙන් පවතින ආර්ය මාර්ග ප්‍රතිපදාවෙන් කෙලෙස් එක් දහස් පන්සීය නසා - ගෙවා දමා ඉහළම (අග්‍ර) මාර්ගය ලද කෙණෙහිම “සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක්” නම් වේ. අග්‍ර වූ ඵලය ලක්‍ෂණ වශයෙන් අවබෝධ කළ තැන් පටන් සම්මා සම්බුද්ධ භාවයෙන් දස බල චතුර්වෛශාරද්‍ය ඥානය ම උන්වහන්සේගේ අතට පත් වූවක් ම විය. මෙය වනාහී අවබෝධයෙන් සම්මා සම්බුද්ධත්වය ලැබූ ප්‍රතිපදාවයි. (අභිසමයතො සම්මාසම්බොධිපටිපදා) ඒ සඳහා එළඹීම (තදත්‍ථතො) දීපංකර පාද මූලයෙන් නියත විවරණ ලැබීමේ සිට තුසිත භවනයෙහි ඉපදීම දක්වා මේ අතර වූ බෝධිසම්භාරයන් සම්පූර්ණ කිරීමයි. එහි යමක් කිවයුතු වේ නම් එය සියලුම ආකාරයෙන් චරියාපිටක වර්ණනාවෙහි සවිස්තර ලෙස පැවසේ. එහි කියන ලද පරිදි අවබෝධ කරගත යුතුයි.

පසේ බෝසත්වරු ද පසේ බුද්ධත්‍වය සඳහා කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇති සේක්, අනුපිළිවෙලින් යහපත්ව පසේ බුදු බවට සුදුසු වූ පාරමී දම් පුරා සිටි කල්හි නුවණ මුහුකුරා යෑමෙන් උපන් සංවේග නිමිත්ත ගෙන, විශේෂ සහිතව භව සම්පත්තියෙහි ආදීනව දැක, තම නුවණින්ම පැවතුණු පැවතෙන හේතූන් ද නැතිවුණ නැතිවන හේතූන් ද පිරිසිඳ දැන “ඔහු මේ දුක යැයි නුවණින් මෙනෙහි කරයි.” යනාදී ක්‍රමයෙන් පැවති, චතුරාර්ය සත්‍ය කමටහන් වඩන සේක්; තමාගේ ප්‍රාර්ථනාවන්ට අනුරූප වූ සංස්කාරයන් පිරිමදිමින් - විමසමින් අනුක්‍රමයෙන් විදර්ශනාව උත්සාහවත් කර, මග පිළිවෙලින් අග්‍ර මාර්ගයට පැමිණීම පසේ සම්බුදු බව තමාම අවබෝධ කිරීම නම් වේ. අග්‍ර වූ මගඵලය ලැබීමේ පටන් “පසේ බුදුවරු” යන නමින් දෙවියන් සහිත ලොවෙහි අග්‍ර දක්‍ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයෝ වෙති.

ශ්‍රාවකයෝ වනාහි ශාස්තෘන්වහන්සේ සමග එක්ව බඹසර හැසිරෙමින්, උන්වහන්සේ වෙතින් චතුසත්‍ය මිශ්‍රිත කමටහන් කථාව ශ්‍රවණය කර, එකෙණෙහිම කාලාන්තරයක් පුරා පුරන ලද පාරමී දම් අනුව සිට, ගැටෙමින් වෑයම් කරමින් විදර්ශනාව උත්සාහ කරති. ඉදින් ප්‍රතිපදාව වඩමින් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගනිමින් තම ප්‍රාර්ථනාවන්ට අනුව, ගැලපෙන අග්‍ර ශ්‍රාවක තත්ත්වය හෝ හුදෙක් මහා ශ්‍රාවක තත්ත්වය හෝ ලබති. හුදෙක් අග්‍ර මාර්ගය ලැබූ කෙණෙහිම “ශ්‍රාවක සම්බෝධිය” අවබෝධ කර ගැනීම නම් වේ. ඉන් අනතුරුව “ශ්‍රාවක බුද්ධ” නම් වේ. දෙවියන් සහිත ලොවෙහි අග්‍ර දක්‍ෂිණය්‍ය පුද්ගලයෝ වෙති. මෙසේ පච්චේක සම්බුද්ධත්‍වයේ ද ශ්‍රාවක සම්බුද්ධත්‍වයේ ද අවබෝධ කිරිම දත යුතුයි.

තදත්‍ථ වශයෙන් වනාහී මහා බෝධි සත්ත්‍වයෝ යටත් පිරිසෙන් (අන්තිම ප්‍රමාණයෙන්) සාරා සංඛ්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයක් බෝධි සම්භාර ධර්ම සම්පූර්ණ කිරීමට කැමති විය යුතුයි. මධ්‍යම ප්‍රමාණයෙන් අටාසංඛ්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයක් ද උපරිම ප්‍රමාණයෙන් (ඉහළම තත්ත්වයෙන්) දාසය සංඛ්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයක් ද බෝධි සම්භාර ධර්ම සම්පූර්ණ කිරීම කළ යුතුයි. මෙම ප්‍රභේදයෝ පිළිවෙලින් ප්‍රඥාධික, ශ්‍රද්ධාධික හා විරියාධික වශයෙන් දත යුතුයි. ප්‍රඥාධික බෝසත්වරුන්ගේ ශ්‍රද්ධාව අල්ප වේ. ප්‍රඥාව ඉතා තියුණුය. එසේම උපාය කෞශල්‍යයෙන් ජනිත විශාරද - නෛපුණ්‍ය බව නිසා නොබෝ කලකින්ම පාරමිතා සම්පූර්ණ කර ගනිති. ශ්‍රද්ධාධික බෝසත්වරුන්ගේ ප්‍රඥාව මධ්‍යම ප්‍රමාණ වේ. ඔවුහු ඉතා වේගවත් නොවී ඉතා සෙමිනුත් නොවී පාරමිතා ධර්ම සම්පූර්ණ කරති. වීර්යාධික බෝසත්වරුන්ගේ ප්‍රඥාව ඉතා අල්ප වේ. ඔවුහු බොහෝ කාලයක් පාරමී ධර්ම සම්පූර්ණ කර ගැනීමට වැය කරති. මහා බෝධිසත්වරු මෙන් නොව පසේ බෝධිසත්‍වරුන් විසින් ප්‍රඥාධික බව ඇති නම් දෙයාසංඛ්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයකින් බෝධිසම්භාර ධර්ම සම්පූර්ණ කිරීම කැමති විය යුතුයි. ඉන් වැඩි නොවේ. ශ්‍රද්ධාධික, විරියාධික පසේ බෝසත්වරු විසින් ද එකී සීමාවෙන් කල්ප කිහිපයක් ඉක්මවා පසේ බුද්ධත්‍වය ලබා ගනිති. අවබෝධ කර ගනිති. කිසිසේත්ම ඔවුහු තතියාසංඛ්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයක් පෙරුම් දම් නොපුරති. ශ්‍රාවක බෝසත්වරු අතරින් යමෙක් අග්‍ර ශ්‍රාවකබවට ප්‍රාර්ථනා කළාහු නම් ඔවුහු එක් අසංඛෙය්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයක් බෝධි සම්භාර ධර්ම සම්පූර්ණ කිරීම කැමති විය යුතුයි. යමෙක් මහා ශ්‍රාවක බව පතන්නාහු නම් ඔවුහු කල්ප ලක්‍ෂයක් ම පාරමී දම් පිරිය යුතුයි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මවුපිය දෙදෙන ද උපස්ථායකයා ද පුත්‍රයා ද එසේම කල්ප ලක්‍ෂයක් පාරමී ධර්ම සම්පූර්ණ කළ යුතුයි. එහි යම්සේ:

“මනුස්සත්තං ලිඞ්ග සම්පත්ති හේතු සත්‍ථාර දස්සනං, පබ්බජ්ජා ගුණ සම්පත්ති අධිකාරොච ඡන්‍දතා, අට්ඨ ධම්ම සමොධානා අභිනීහාරො සමිජ්ඣතී” යනු

මෙසේ පැවසූ පරිදි කරුණු අට සම්පූර්ණ වී කරන ලද ප්‍රාර්ථනාව ඇති මහාබෝධිසත්වරුන්ගේ නියත විවරණ ලබා ගැනීමේ සිට විශේෂ සහිතව දානාදී පාරමී ධර්ම සෙසු සියලු පාරමී ධර්මයන් ද රැස් කරනුයේ නමුදු, ඉහත කියන ලද කාල ප්‍රමාණය සම්පූර්ණ නොවී අතරමැද දී බුද්ධත්වයට පත්වීමක් නම් නැත. කුමක් නිසාද? ඤාණයාගේ මුහුකුරා යෑම නොසිදුවන බැවිණි. නියම කරන ලද කාල සීමාවෙහිදීම වැඩී, වර්ධනය වී, විපුල බවට පත් වී ගැබ් ගෙන මුහුකුරා යෑමට පත්වේ. එසේම,

“මනුස්සත්තං ලිඞ්ග සම්පත්ති විගතාසව දස්සනං, අධිකාරො ඡන්‍දතා එතෙ අභිනීහාර කාරණා” යනු

“මිනිසත්බව, පුරුෂයෙකුවීමේ හේතු සම්පත්, ආශ්‍රව නැසුවකු දැකීම, ප්‍රාර්ථනාව හා පච්චේක බුද්ධත්‍වය කෙරෙහි කැමැත්ත යන මේ කරුණු පහ සම්පූර්ණවීමෙන් කරන ලද ප්‍රාර්ථනාව ඇත්තා වූ පසේ බෝසත්වරුන්ට ද ප්‍රාර්ථනාව හා කැමැත්ත (අධිකාරොච ඡන්‍දතා) යන කරුණු දෙකින් යුක්තව කළ පැතුම් ඇති ශ්‍රාවක බෝසත්වරුන්ට ද ඒ ඒ පදවි සඳහා කියන ලද කාල සීමාවන් සම්පූර්ණ නොවී, අතරමැද දී පච්චේක සම්බුද්ධත්‍වය ද ශ්‍රාවක සම්බෝධිය ද අවබෝධවීමක් නම් නැත. කුමක් නිසාද? ඤාණයාගේ මුහුකුරා නොයෑම හේතුවෙනි. මේ බෝසත්වරුන්ට ද මහා බෝධිසත්වරුන්ට මෙන් දානාදී පාරමී ධර්ම වඩන ලද්දාහු. ප්‍රඥා පාරමිතාව අනුපිළිවෙලින් ගැබ්ගෙන මුහුකුරා ගොස් බුද්ධ ඤාණය සම්පූර්ණ කරන්නාක් මෙන් දානාදී පාරමී දහම් වඩන ලදුයේ අනුපිළිවෙලින් සුදුසු පරිදි ගැබ්ගෙන මුහුකුරා ගොස් පච්චේක බෝධි ඥානයද ශ්‍රාවක බෝධි ඥානය ද සම්පූර්ණ කරයි. දන් දීමේ පුරුදුතාවයෙන් ඒ ඒ භවයන්හි අලෝභ සහගත අදහසින් සැම තැන්හි නොඇලුණු සිතින්, අපේක්‍ෂා රහිත වූ සිත් ඇතිව; සීලමය පුරුදුතාවයෙන් සංවර වූ කාය-වාග් ඉන්‍ද්‍රිය ඇතිව ඉතා පිරිසිදු වූ කාය වාග් කර්මාන්ත (කටයුතු) ඇතිව, පිරිසිදු දිවි පැවතුම් ඇත්තේ, ඉන්‍ද්‍රියයන්හි මැනවින් ආරක්ෂා කරන ලද දොරටු ඇතිව, භෝජනයෙහි ප්‍රමාණ දන්නෝ වී: නිදිවැරීමෙහි යෙදෙමින් සිත සමාධිගත කර ගනිති. මොවුන්ගේ මේ නිදිවැරීමෙහි යෙදීම ගතපච්චාගතික වත් පිරීම් (යන නැවත පෙරළා එන භික්‍ෂූහු විසින් පුරන වත) වශයෙන් දත යුතුයි.

මෙසේ පිළිපදින්නා වූ උතුමන්ගේ ප්‍රාර්ථනා සම්පත් අනුව අල්ප දුක් විඳීමකින්ම අෂ්ට සමාපත්තීහු ද පඤ්චාභිඥාවෝ ද ෂඩ් අභිඥාවෝ ද ප්‍රාර්ථනාවන්ට අනුගත පූර්වභාග විදර්ශනාව ද අතට පත් වූවාක් මෙන් වෙති. විරිය පාරමිතාදිය මෙහි ඇතුළත් වන්නේමය. යමකු තුළ ඇති පච්චේක බෝධියට හෝ ශ්‍රාවක බෝධියට හේතුවන දානාදී පුණ්‍ය ධර්ම පිරීමෙහි ඇතිවන අතිශය උත්සාහය “වීර්යය” (විරියං) නම් වේ. ඊට අනුරූප වූ අන්‍යයන්ගේ උපද්‍රව ඉවසීම “ක්‍ෂාන්ති” (ඛන්ති) නම් වේ. දාන සීලාදි පාරමිතා පිරීමෙහි මුලා කිරිමෙන් - රැවටීමෙන් තොරවූයේ නම් ඒ “සත්‍ය” (සච්ච) පාරමිතාවයි. සෑම කරුණක් ගැනම අනුශාසනා කිරීමෙහි ස්ථිර පිහිටීම් ඇති අධිෂ්ඨානශීලීත්‍වය “අධිට්ඨාන” පාරමිතාවයි. දාන ශීලාදිය යොමු කෙරෙන, පවත්වනු ලබන අන්‍ය සෑම සත්වග කෙරෙහි ම පවතින හිතවත් බව “මෛත්‍රිය” (මෙත්තා) නම් වේ. අනෙකුත් සත්ත්‍වයන් විසින් කරන ලද විප්‍රකාර ඇති කල්හි, ඊට මධ්‍යස්ථශීලී වේ නම් එය “උපේක්‍ෂාව” (උපෙක්ඛා) නම් වේ. මෙසේ දාන ශීල භාවනාවන් ද ශීල සමාධි ප්‍රඥාවන් ද සම්පූර්ණ කරනු ලබන කල්හි සෙසු වීර්යාදි පාරමිතාවෝ සම්පූර්ණ වෙත්මය. එසේ පච්චේක බෝධිය සඳහාත්, ශ්‍රාවක බෝධිය සඳහාත් දානාදී ප්‍රතිපදාවන් ඒ ඒ බෝධිසත්වරුන්ගේ චිත්ත සන්තානයෙහි වැඩීම, විශේෂයෙන් වර්ධනය කිරීම “භාවනා” නම් වේ. විශේෂ වශයෙන් දාන - ශීලාදිය රැස්කළ කල්හි සන්තානයෙහි පවතින සමථ විදර්ශනාමය ප්‍රතිපදාව භාවනාවයි. ඒ බෝසත්වරු පෙර භවයන්හි භාවනාවන්හි යෙදීමෙන් රැස් කරන ලද හේතු සම්පත් ඇත්තෝ වෙති. එනිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.

“ආනන්ද, පූර්වයෝගාවචරයාගේ මේ අනුසස් පහකි. කවර පසක්ද? ආනන්ද මේ සසුනෙහි පැවිදි වූ පූර්වයෝගාවචරයා මෙලොවදී ම කල් නොයවා මෙලොවදීම රහත් බව ලබා නොගත්තහු නම් මරණ අවස්ථාවෙහි රහත් ඵලය ලබා ගනියි. නැතිනම් දෙව් පුතෙකු වී රහත් බව ලබා ගනියි. නැතහොත් බුදුවරුන්ගේ සමීපයේදී වහා ලබන අභිඤ්ඤා (ඛිප්පාභිඤ්ඤො) ඇත්තෙකු වේ. නැතහොත් පසුකලෙක (ලොවුතුරු බුදුවරයකු පහළ නොවන සමයක) පසේ බුදුවරයකු වේ.

මෙසේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවෙන් ද පාරමිතා පුරුදු පුහුණු කිරීමෙන් ද සමථ විදර්ශනා භාවනාවන් ද වැඩීමෙන් නිවන ලැබීමේ මාර්ගය වැඩීමෙන් ද “අවබෝධය” (අභිසමය) නම් වූ මාර්ග භාවනාවෙන් ද වඩන ලද සිත් ඇති බැවින් බුදු, පසේ බුදු, බුද්ධ ශ්‍රාවකාදි උතුමෝ, “භාවිතත්තා” (වැඩූ සිත් ඇත්තෝ) නම් වෙති. ඔවුන් අතුරින් මෙහිදී බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝම අදහස් කරන ලදී.

මෙහිදී “සීහානං ව” යන්නෙන් මේ තෙරවරුන්ගේ සිංහයන්ට සමාන පැවතුම් දැක්වීමෙන්, තමාට විරුද්ධ වූවන් විසින් නොමැඬලිය හැකි බවත් ඔවුහු මැඬලා පවතින බවත් දැක්වේ. “සිංහයන් මෙන් නද දෙන -පෙ- ගාථා” යන මේ ථෙර ගාථාවෝ සිංහ නාදයක් මෙන්ම පරවාදයන් විසින් අභිභවනය කළ නොහැකි බවත් ඒ පරවාදයන් මැඩලන බවත් දක්වයි. “භාවිතත්තානං” යන මේ වචනයෙන් මෙම කරුණු දෙකම ප්‍රකට කරයි. වඩන ලද සිත් ඇති බැවින් තෙරවරු මේ සසුනෙහි සිංහයන් වැනියැයි කියන ලදි. ඔවුන්ගේ ගාථාවෝ සිංහ නාදය හා සමානය. “අත්තූපනායිකා” යනුවෙන් අභිභවනය කිරීමෙහි ප්‍රයෝජන දක්වයි. එහි තෙරවරුන්ගේ විරුද්ධ වූවෝ නම් කෙලෙස් ධර්මයෝය. ඒවා මැඬලීමේදී තදංග, විෂ්කම්භන ප්‍රමාණයන් සමග සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය ද වේ. එවිට පටිප්පස්සද්ධි (සංසිඳීම) ප්‍රහාණය ද නිස්සරණ (නික්මීම) ප්‍රහාණය ද සිදු වූයේ ම වේ. යම් සේ උන්වහන්සේලා “භාවිතත්තා” යැයි කියත් ද? ආර්යයෝ මාර්ග ක්‍ෂණයෙහි දී අප්‍රමාදී භාවනාව වඩනුයේ නම් වෙති. අග්‍ර වූ මාර්ග ඵලය ලැබීමේ සිට “භාවිතත්ත” (වැඩූ සිත් ඇත්තෝ) නම් වෙති. මෙසේ පවසන ලද්දෙහි විස්තරාර්ථ මෙසේ ය.

මේ ප්‍රහාණයන් අතුරින් තදංග ප්‍රහාණයෙන් ඒ තෙරවරුන්ගේ සීල සම්පදාව දක්වන ලදි. විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් සමාධි සම්පදාව දැක්විණි. සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් ප්‍රඥා සම්පදාව ද සෙසු ප්‍රහාණයන්ගෙන් ඒවායේ ඵලය (විපාකය) ද දක්වන ලදි. ඒ තෙරවරුන්ගේ පිළිවෙතෙහි මුල්ම යහපත් බව (ආදි කල්‍යාණතා) සීලයෙන් දැක්විණි. “කුසලධර්‍මයන්ගේ කුමක් මූලික වේද? ඉතා පිරිසිදු ශීලයයි.” (කොචාදි කුසලානං ධම්මානං, සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං) “සීලයෙහි පිහිටා......” (සීලෙ පතිට්ඨාය) “සියලු පාපයන් නොකිරීම” (සබ්බ පාපස්ස අකරණං) යනාදී බුද්ධ වචන වලින් සීල ප්‍රතිපත්තිය මුල්ම යහපත් වීම බවත්, එය විපිළිසර නොවන ගුණ එළවන බවත් තහවුරු වේ. සමාධියෙන් මැද යහපත්වීම (මජ්ඣෙ කල්‍යාණතා) දැක්විණි. “සිත වඩමින්” (චිත්තං භාවයං) “කුශලයන් වැඩීමෙන්” (කුසලස්ස උපසම්පදා) යන බුද්ධ වචනවලින් සමාධි පිළිවෙතින් මැද යහපත් වීම ද සෘද්ධිමය හැකියා දී ගුණ පැමිණීම ද දැක්විණි. ප්‍රඥාවෙන් අවසාන යහපත් බව දැක්විණි. (පරියොසාන කල්‍යාණතා). “තම සිත දමනය කර ගැනීම.” (සචිත්ත පරියොදපනං) “ප්‍රඥාව වඩනුයේ” (පඤ්ඤා භාවයං) යන බුද්ධවචන වලින් ප්‍රඥා ප්‍රතිපත්තිය අවසානයට දැක්විණි. කුසල දහම් අතරින් ප්‍රඥාව උතුම් වේ. ප්‍රධාන වේ. එයම ඉෂ්ටානිෂ්ට තාදී ගුණ එළවීම ද සිදු කරයි.

“සෙලො යථා එකඝනො වාතෙන න සමීරති, එවං නින්දා පංසසාසු න සමිඤ්ජන්ති පණ්ඩිතා” යනුවෙන්

එසේම ශීල සම්ප්‍රදාවෙන් ත්‍රිවිද්‍යා ගුණ දැක්විණි. ශීල සම්පත්තිය නිසාම ත්‍රිවිද්‍යා ලාභය සිදුවේ. සමාධි සම්පත්තියෙන් ෂඩ්අභිඤ්ඤා බව ලැබේ. සමාධි සම්පත්තිය නිසා ෂඩ් අභිඤ්ඤාවන්ට පත්වෙති. ප්‍රඥා සම්පත්තියෙන් වෙන් වෙන් වූ පටිසම්භිදාවෝ ලැබෙති. ප්‍රඥා සම්පත්තිය හේතුවෙන් චතුර් ප්‍රතිසම්භිධාවන්ට (සිවු පිළිසිඹියාපත් බවට) පත්වෙති. මේ ථෙරගාථාවෙහි එන තෙරවරුන් අතුරින් ඇතැමෙක් ත්‍රිවිද්‍යා ලාභීහුය. ඇතමෙක් සිවු ෂඩ් අභිඤ්ඤා ලාභීහුය. ඇතමෙක් පිළිසිඹියාපත් රහතන් වහන්සේලා වෙති යන මේ අර්ථය දක්වන ලදැයි දත යුතුයි.

එසේම ශීල සම්පත්තියෙන් ඒ තෙරවරුන්ගේ කාමුක සැප සම්පත් විඳීම නම් වූ අන්තයාගේ දුරු කිරීම දක්වයි. සමාධි සම්පත්තියෙන් සිරුරට දැඩි දුක් දීම නම් වූ අත්තකිලමථානු යෝගය ද ප්‍රඥා සම්පත්තියෙන් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව ඇසුරු කළ බව ද දක්වයි. එසේම ශීල සම්පත්තියෙන් ඒ තෙරවරුන්ගේ ක්ලේශයන්ගේ වීතික්කම ප්‍රහාණය දක්වයි. සමාධි සම්පත්තියෙන් කෙලෙස්වල පරියුට්ඨාන ප්‍රහාණය ද ප්‍රඥා, සම්පත්තියෙන් අනුශය ප්‍රහාණය ද දක්වයි. ශීල සම්පත්තියෙන් දුශ්චරිත පාපි කෙලෙස් ධර්ම සෝදා හැරීමත්, සමාධි සම්පත්තියෙන් තෘෂ්ණාදී කෙළෙස් ධර්ම පිරිසිදු කිරීමත්, ප්‍රඥා සම්පත්තියෙන් වැරදි පිළිගැනීම් (දෘෂ්ටි) ආදී කෙලෙස් වලින් පිරිසිදු වීමත් දක්වයි. තදංගප්‍රහාණයෙන් ඒ තෙරවරුන්ගේ අපායගාමීත්‍වයෙන් වැළකීම දක්වන ලදි. විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් කාම භවයන්ගෙන් මිදීම ද සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් සියලු භවයන්ගෙන් මිදීම ද දක්වන ලදැයි දත යුතුයි.

වඩන ලද සිත් ඇත්තවුන්ගේ (භාවිතත්තානං) මෙහි සීල භාවනා, චිත්ත භාවනා හා ප්‍රඥා භාවනා වශයෙන් භාවනා තුනෙකැයි දත යුතුයි. ඒ භාවනාවන්ගෙන්, එම සියලු භාවනා ඇතුළත් වූ සීල භාවනා ප්‍රතිපත්තියම මූලික යැයි යන සියල්ල ඉහත පැවසූ පරිදි දත යුතුයි. සිංහ නාදය සෙසු මෘග සමූහයා නො ඉවසති. එයට බියවෙති. ඉදින් එම සිංහ නාදය මැඩ පැවැත්වීමක් කෙසේ ලැබේද? වෙනත් සිංහ නාදයකින්ම සිංහ නාදය මැඬලිය හැක්කේ වේ. මේ අයුරින්ම අන්‍ය තීර්ථකවාදීහු රහතන් වහන්සේලාගේ ප්‍රකාශන නො ඉවසති. එය මැඩ පැවැත්වීමක් කෙසේ ලැබේද? අනික් රහතන් වහන්සේලාගේ ප්‍රකාශනයකින්ම (ථෙරවාද) ඒවා අභිභවනය කළ හැකිවෙති. එයට හේතු කවරේද? “සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ.” “සියලු සංස්කාරයෝ දුක් ගෙන දෙති” සියලු සංස්කාරයෝ අනාත්මයහ” යනුවෙන් නිර්වාණ ධාතුව පැවතීම හේතුවෙනි. ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය කිසිවෙකු විසිනිදු වෙනස් කිරීමට, මෙසේ නොපවත්නා බවට පත් කිරීමට නොහැක්කේමය. මෙහි යමක් කිව යුතු නම් එය සෙසු අටුවාවන්හි ප්‍රකටව දැක්වේ. මෙසේ මේ පළමු ගාථාවෙහි සංක්‍ෂිප්ත අර්ථ දැක්වීම දත යුතුයි.

දෙවන ගාථාවෙහි සම්බන්ධය දැක්වීම් වශයෙන් එන අර්ථ විවරණය මෙසේය. එහි යම් තෙර නමකගේ ගාථා ඇසීමට කැමති නම් ඒ සියල්ලන්ගේ සාධාරණ වශයෙන් නම, ගෝත්‍රය හා ගුණමහිමාදිය ප්‍රකට කිරීම සඳහා “යථානාමා......” යනාදී ඇතුළත් වේ. එහි “යත්‍ථනාමා” යනු යම් යම් නම් ඇති; සුභූති, මහා කොට්ඨිත ආදී වශයෙන් නාම දැක්වීමෙන්, ප්‍රඥප්තිය දැක්වීමෙන් (පුද්ගල නාම) යන අර්ථයයි. “යථා ගොත්තා” යනු යම් යම් ගෝත්‍ර ඇති. ගෞතම, කාශ්‍යපාදි වශයෙන් කුල වශයෙන් ඒ ඒ ජාතියට අයත් යැයි දැක්වීම යන අර්ථයයි. “යථාධම්ම විහාරිනො” යනු යම් බඳු සමාපත්ති විහරණ ඇති; “පර්යාප්තිය පිහිට කරගෙන නොසිට, තමාට යෝග්‍ය සමාපත්ති විහරණයන්හි ද යෙදෙමින් වෙසෙන” යන අර්ථයයි. නැතහොත් “යථාධම්මවිහාරිනො” යනු ධර්මානුකූලව වැඩ වෙසෙන්නෝ ද යම් බඳු ශිලා දී ධර්මයන්හි ද දිව්‍යමය විහරණයන්හි නිතර වෙසෙන්නෝ, “යාදිසවිහාර” නම් වෙති. “යථාධිමුත්තා” යනු යම්බඳු අධිමුක්තීන් ඇති, ශ්‍රද්ධා විමුක්ති, ප්‍රඥා විමුක්ති ආදී යම් යම් අධිමුක්තියක් ඇති, ශූන්‍යාදී වශයෙන් යම් යම් සේ නිවණක් අවබෝධ කරන ලද ද “යථාධිමුක්ත” නම් වේ. “නිර්වාණාධිමුක්තිකයන්ගේ ආශ්‍රව ක්‍ෂය බවට යයි.” යනුවෙන් කියන ලදි. මේ දෙවිධියම පූර්වභාග වශයෙන් ම දත යුතුයි.ධර්මයට අනුව, විහරණයට අනුව, අරහත් බවට පත් වූ පූර්වයෙන්ම දැක්වූ පරිදි අධිමුක්තික වූ ශ්‍රාවකයෝ සෙසු සමයන්හි නොලැබේ. එනිසා භාග්‍යවත්හු මෙසේ වදාළහ-

“යම් පුද්ගලයෙක් ඇදහීම ඉක්ම වූයේ ද ප්‍රත්‍යක්‍ෂයට පැමිණියේ ද පස්කඳට කෙළෙහි ගුණ නොසලකයි ද පටිච්ච සමුප්පාදයේ අර කඩා බිඳ දැමී ද” යනුවෙන් ඒ උතුම් ගුණ කියැවේ.

“යථා විමුත්තා” යන පාඨයද මෙතැනට යෙදේ. “ප්‍රඥා විමුක්තිය, උභතො භාග විමුක්ති ආදියෙහි යම් යම් විමුක්තියක් වේද” එය යන අර්ථයයි. “සප්පඤ්ඤා” යනු ත්‍රිහේතුක ප්‍රතිසන්‍ධි ප්‍රඥාවෙන්, පාරිහාරික (පරිහරණය කළ) ප්‍රඥාවෙන්, භාවනා ප්‍රඥාවෙන් යන ත්‍රිවිධ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූයේ “විහරිංසු” යනු ඒ ප්‍රඥාවන්ත භාවයෙන්ම ලබන ලද පහසු විහරණ ඇතිව විසූහ. “අතන්‍දිතා” යනු අනලස්ව; තමාට හිතවත් පිළිවෙතෙහි යෙදෙමින්, ශක්ති ඇති පරිද්දෙන් අනුන්ට හිතවත් පිළිවෙතිද උත්සාහවන්ත වෙමින්” යන අර්ථයයි.

මෙහිදී නම් ගොත් ගැනීමෙන් ඒ ඒ තෙරවරුන්ගේ ප්‍රකාශයන්හි ප්‍රකට බව දක්වයි. ධර්ම විහාර ගැනීමෙන් සීල සම්පත්තිය ද සමාධි සම්පත්තිය ද දක්වයි. “යථාධිමුත්තා සප්පඤ්ඤා” යන මේ පදයෙන් ප්‍රඥා සම්පත්තිය දක්වන ලදි. “අතන්‍දිතා” යනුවෙන් සීල සම්පත් ආදියට හේතු භූත වූ වීර්ය සම්පත්තිය දක්වයි. “යථානාමා” යනුවෙන් ඒ තෙරවරුන්ගේ ප්‍රකාශිත නාමයක් වේද එය දක්වන්නේය. “යථාගොත්තා” යන මෙයින් සද්ධානුසාරී, ධම්මානුසාරී යන ගෝත්‍ර සම්පත්තීන් හි රැස්වීම ද දැක්වේ. “යථාධම්ම විහාරිනො” යනාදියෙන් සීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති, විමුක්ති ඤාණ දර්ශන සම්පත්තීන්හි රැස්වීම ද “අතන්‍දිතා” යන මෙයින් මෙසේ ආත්මාර්ථය සාධනය කරගෙන සිටි උතුමන්ගේ පරාර්ථයෙහි යෙදීම දක්වයි.

නැතහොත් “යථානාම” යනු, මේ ඒ තෙරවරුන්ගේ ගුරුවරුන් විසින් ගත් නාමයන් දැක්වීමයි. තමාගේ නාමය පැවසීමයි. “යථාගොත්තා” යන මෙය කුල පුත්‍රයකු බව කුල-ගෝත්‍රාදිය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් දැක්වීමයි. ඉන් ඔවුහු ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූවන් බව දක්වයි. “යථාධම්මවිහාරිනො” යන මෙය සීල සංවර ආදී මරණ සම්පත්තීන්ගෙන් යුක්ත බව දැක්වීමයි. “යථාධිමුත්තා සප්පඤ්ඤා” යන මෙය ඒ තෙරවරුන්ගේ ආසවක්ඛය ඤාණයෙන් අවසන් වන ඤාණ සම්පත්තීන්හි අවබෝධය දැක්වෙන අෂ්ට විද්‍යා සම්පත්තීන්ගෙන් යුක්ත බව දැක්වීමයි. “අතන්‍දිතා” යන මෙය චරණ සම්පත්තීන්ගේ අධිගම උපායයන් දැක්වීමයි. “යථානාමා” යන මෙයින් ඒ රහතන් වහන්සේලාට භාවිත නාම මාත්‍රය පමණක් දක්වයි. “යථාගොත්තා” යන වදනින් අවසන් චක්‍ර සම්පත්ති දෙක දක්වයි. යහපත් ව නොපිහිටුවන ලද සිත ද පෙර නොකළ පින් ඇති බව ද ඇත්තාට සද්ධානුසාරී හා ධම්මානුසාරී වූ ගෝත්‍ර සම්පත් පහළවීම නොවන්නේමය. “යථාධම්ම විහාරිනො” යන මෙයින් උන්වහන්සේලාගේ පූර්ව චක්‍ර සම්පත් දෙක දක්වයි. නුසුදුසු පෙදෙසක වෙසෙන හා සත් පුරුෂාශ්‍රායක් නැත්තාට එබඳු ගුණ විශේෂයක් නූපදින්නේමය. “යථාධිමුත්තා” යන මෙයින් සද්ධර්ම ශ්‍රවණ සම්පත්තියේ එක්වීම දක්වයි. අනුන්ගේ උපදේශනයකින් තොරව ශ්‍රාවකයන්ගේ සත්‍ය දැන ගැනීමක් නොම ඇතිවන්නේ ය. “සප්පඤ්ඤා අතන්‍දිතා” යන මෙයින් ඉහත කියන ලද පරිදි ගුණ විශේෂයන්ගේ විශේෂ හැසිරීමෙන් ඥානාරම්භය දක්වයි.

තවත් ක්‍රමයකි. “යථාගොත්ත” යන මෙහි ගෝත්‍ර දැක්වීමෙන් ඒ තෙරවරුන්ගේ නුවණින් මෙනෙහි කර බැලීම් සම්පත්තිය දක්වයි. කියන ලද පරිදි ගෝත්‍රාදියෙන් යුතු තැනැත්තාට යෝනිසෝ මනසිකාරය පහළවේ. “යථා ධම්ම විහාරිනො” යන මෙහි ධර්ම විහාර ගැනීමෙන් සද්ධර්ම ශ්‍රවණ සම්පත්තිය දක්වයි. සද්ධර්ම ශ්‍රවණයෙන් තොරව මේ සම්පත් නොපවතියි. “යථාධිමුත්තා” යන මෙයින් ම මස්තකප්‍රාප්ත වන ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපදාව දක්වයි. “සප්පඤ්ඤා” යන මෙයින් සැම තැන්හි විමසන නුවණැති බව දක්වයි. “අතන්‍දිතා” යන මෙයින් කියන ලද පරිදිම තමාට හිත පිණිස වූ සම්පත් සම්පූර්ණ කරගත් අනුන්ගේ හිතසුව පිණිස පිළිවෙත් පිරීමෙහි නොපසුබස්නා බව දක්වයි. එසේම “යථාගොත්තා” යන මෙයින් ඒ රහතන් වහන්සේලාගේ ශ්‍රද්ධානුසාරී ගෝත්‍ර දැක්වීමෙන් සරණාගමන සම්පත්තිය දැක්විණි. “යථාධම්මවිහාරිනො” යන මෙයින් ශීලස්කන්ධය පූර්වාංගම වූ සමාධි ස්කන්‍ධය දක්වන ලදි. “යථාධිමුත්තා සප්පඤ්ඤා” යන මෙයින් ප්‍රඥා ස්කන්‍ධාදිය දැක්විණි. ශ්‍රාවක ගුණ අතුරින් සරණාගමනය මුල් පියවරයි. සමාධි මැද පියවරයි. ප්‍රඥාව අවසන් පියවරයි. මෙසේ මුල - මැද - අග යනාදී ලෙස සියලුම ශ්‍රාවක ගුණ දක්වන ලද්දේ වේ.

මෙබඳු ගුණ විභූතියක් යම් යහපත් ප්‍රතිපදාවක නියැලීමෙන් ඒ මහ තෙරවරුන් විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේ ද එය දැක්වීමට “ඒ ඒ තැන විදසුන් වඩා (තත්‍ථ තත්‍ථවිපස්සිත්‍ථා....) යනාදී ගාථාව දැක්විණි. “තත්‍ථ තත්‍ථ” ඒ ඒ අරණ්‍ය - රුක්මුල් - පර්වතාදියේ විවේකී සෙනසුන්වල නැතහොත් “තත්‍ථ තත්‍ථ” යනු ඒ ඒ ප්‍රීති වාක්‍ය (උදාන) පහළ කිරීමට පෙර කාලයෙහි “විපස්සිත්‍ථා” යන විමසා බලා නාමරූප ව්‍යවස්ථා කිරීම්, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂාදියෙන් දෘෂ්ටි විශුද්ධිය, කංඛාවිතරණි විශුද්ධිය සම්පාදනය කොට, කලාප සිහි කිරීම් ආදී වශයෙන් විදර්ශනාව උත්සාහ ගන්වා “ඵුසිත්‍වා” යනු පැමිණ, සාක්‍ෂාත් කර “අච්චුතං පදං” යන නිවණයි. එහි තමාම අනිර්වචනීය ධර්මතාව අවබෝධ කළ උතුමන්ගේ නූපදින හේතු - නොමැරෙන හේතු දැක්වීමයි. “මෙහි චුතුවීමක් නැත” (නත්‍ථි එත්‍ථි චුතී) යනු “අච්චුතං” (නිවණයි) සංඛත ධර්මයන් සමග අමිශ්‍ර බව දැක්වීම පිණිස ද එය කැමැත්තන් විසින් පිළිපැදිය යුතු බව දැක්වීම පිණිස ද “පදං” යැයි කියයි. “කතන්තං” යනු කල යුත්තෙහි කෙළවර, යම් ඒ ආර්ය මාර්ගයක් ඒ තෙරවරුන් විසින් තමාගේම උත්සාහයෙන් උපදවන ලද ද එය “කරන ලද” (කතො) නම් වේ. ඒ ආර්ය මාර්ගයේ අවසාන වූ ඵලයට පැමිණියේය යන අර්ථයයි. එසේ අවසන් කරන ලද අග්‍ර ඵලයේ ඇති. නැතහොත් හේතු ප්‍රත්‍යයන් විසින් කරන ලද, නිපදවන ලද බැවින් සංඛත ධර්මයෝ “කත” නම් වෙති. එහි නික්මීම - සිඳ දැමීම කරන ලද බැවින් “කතන්තො” යනු නිවණයි. ඒ නිවණ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නේ “මවිසින් ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කෙළෙමි” යනුවෙන් ආර්ය ඵල නිවන් විමුක්ති ඤාණ දර්ශනයෙන් ප්‍රතිපත්තිය සිහිපත් කර බලමින්. නැතහොත් සත්‍යාවබෝධ කිරීම් වශයෙන් යමක් ආර්යයන් විසින් නොකළ යුතු විශේෂයෙන් දැන ගැනීම් (පරිඤ්ඤා) ආදී දොළොස් වැදෑරුම් කෘත්‍ය (කටයුතු) අග්‍ර ඵලයෙහි සිටියහු විසින් නිපදවන ලද බැවින් ද පර්යේෂණ කොට සොයා ගත් බැවින් ද “කතං” (කරන ලද) නම් වේ. මෙසේ නිවණ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නා වූ මෙයින් තමාම ප්‍රහීණ කරන ලද කෙළෙස් පිළිබඳ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂාව දක්වන ලදි. පූර්ව න්‍යාය අනුව අනික් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂාවෝ යි “ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා දහ නවයක්” දක්වන ලද්දේ වේ.

“ඉමමත්‍ථං” යන මෙහි ‘ඉමං’ යනු “සියලු ථෙරථෙරී ගාථා” යන අර්ථයයි. තමාගේ ද සෙසු එහි රැස් වූ ධර්ම සංග්‍රාහක මහ තෙරවරුන්ගේ ද බුද්ධිය පෙරලා දමනු ලැබීමට ආසන්න වූ ප්‍රත්‍යක්‍ෂවීම් ඇතැයි කියන ලදි. “අත්‍ථං” යනු “මාගේ කුටිය සෙවිලි කරන ලදි” යනාදී ගාථාවලින් කියනු ලබන තමා පිළිබඳව වූත්, අනුන් පිළිබඳව වූත් ලෞකික - ලෝකෝත්තර කරුණු ප්‍රතිසංයුක්ත වූ අර්ථයයි. තේරුමයි. “අභාසිංසු” යනු ගාථා බැඳීම් වශයෙන් වදාළහ. එම ගාථා ප්‍රකටව දක්වමින් “මේ මවිසින් කියනු ලබන ඒ වඩන ලද සිත් ඇති මහ තෙරවරුන්ගේ තමා පිළිබඳව පැවසෙන ගාථා අසවු” යන අර්ථ යෝජනාවයි. ඒ මහ තෙරවරු ද මෙසේ දේශනා කරමින්, තමාගේ යහපත් පිළිවෙත් පැවසෙන ගාථාවලින් ශාසනයේ ඒකාන්ත නෛර්‍ය්‍යාණික බව දැක්වීමෙන්, අන්‍යයන් ද ඒ යහපත් පිළිවෙතෙහි යොදවමින් මේ අර්ථ දක්වයි. ආයුෂ්මත් ධර්ම භාණ්ඩාගාරික තෙරණුවෝ මෙසේ ගෙනහැර දක්වමින්, මෙම ගාථාවලින් ඒ මහතෙරවරුන්ට ස්තුති කිරීම් ද උන්වහන්සේලාගේ එම වදන්හි නිදාන භාවය ප්‍රකටවම උඩුකුරු කර දක්වන්නේ යැයි ද දත යුතුයි.

නිදාන ගාථා වර්ණනාව නිමියේය.