කාළුදායීත්‍ථෙරගාථාවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

කාළුදායී ස්ථවිරගාථා වර්ණනාව

දසවන නිපාතයේ “අංගාරිනො” යනු ආයුෂ්මත් කාළුදායි තෙරුන් වහන්සේගේ ගාථාවන්ය. එහි උපත කෙසේ ද? උන්වහන්සේ ද පෙර පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ දී හංසවතී නුවර කුලගෙයක ඉපිද, ශාස්තෲන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසමින් සිටියහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ එක් භික්‍ෂුවක් කුල පහදවන භික්‍ෂූන්ගෙන් අග්‍රභාවයට පත් කරනු දුටු හෙතෙම; “අනාගත බුදුසසුනකදී මටත් එම තනතුරම ලැබේවා”යි පැතීය.

දිවි ඇතිතාක් පින් දහම් සිදුකළ ඒ සිටුතුමා ඉන් චුතව දෙව් මිනිස් දෙගතියෙහි සැරිසරා පැමිණ, අපගේ බෝසතාණන් වහන්සේ මවුකුස පිළිසිඳ ගන්නා දිනම කපිල වස්තුවේ ඇමති පවුලක, ඇමති බිරිඳ කුස පිළිසිඳ ගත්තේය. “බෝසතුන් සමඟ එකම දින උපන්නේය”යි පවසා ඒ ඇමතියා තම පුතු එදිනම ඉතා සිනිඳු වස්ත්‍රවලින් සෑදූ කොට්ටයක තබා, බෝසතුන්ගේ උපස්ථානයට ගෙන ගියේය. අප මහ බෝසත් සමග බෝරුක, රාහුල මාතාව, සතර නිධානය, අරොහනිය ඇතු, කන්‍ථක අසු, ඡන්න හා කාළුදායි යන කුමරුන් ඇතුළු සත්දෙන එකම දින උපන් බැවින් “සහජාත” නම් වේ. ඒ කුමරුට නම් තබන දවසේ දී “මුළු නුවර වැසියන් ම සතුටින් ඔදවැඩී ගිය දිනෙක උපන් බැවින් “උදායී” යන නාමය තබන ලදි. මදක් සම කළු පැහැයෙන් යුතු නිසා “කාළුදායී” යන නමින් ප්‍රකට වූ එකුමරු බෝසත් සමගම කුමාර ක්‍රීඩා කරමින් වැඩිවියට පත් විය.

ඊට පසුකලෙක සිදුහත් කුමරු අභිනික්මන් කර, අනුපිළිවෙලින් සම්බුද්ධත්වය ලබා, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍ර දේශනාව පවත්වා, රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයේ වැඩවසන බව සුදොවුන් මහරජුට දැනගැනීමට ලැබුණි. දහසක් පිරිවර ඇති එක් ඇමතියකු කැඳවූ මහරජු, “මගේ පුතා මෙනුවරට කැඳවාගෙන එව”යි පවසා පිටත්කර හැරියේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ දහම් දෙසමින් සිටි අවස්ථාවේ වේළුවනාරාමයට පැමිණි ඒ ඇමති තෙම පිරිස් කෙළවර හිඳ දහම් අසා සිය පිරිස සමඟම රහත් විය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් දෙසට ශ්‍රී හස්තය දිගුකර “මහණෙනි, එව”යි වදාළ සේක. එකෙණෙහිම ඒ පිරිස සියවස් පිරි මහතෙරවරුන් මෙන් සෘද්ධිමය පා සිවුරු ලබා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඉදිරියේ පෙනී සිටියේය. රහත් වූ තැන් පටන් ආර්යයෝ මැදහත් සිත් ඇත්තෝ වෙති. එනිසා පිය රජුගේ පණිවුඩය බුදුරදුන්ට නොපැවසූහ. සුදොවුන් රජු “ගිය තැනැත්තෝ නොම එති. පණිවුඩය පැවසූ බවක් ද නොපෙනේ” යැයි පවසා තවත් ඇමතියකු දහසක් පිරිවර සමග පෙරසේම යැවීය. ඔහු ද පළමු ඇමතියා මෙන් රහත්ව නිශ්ශබ්දව සිටියේය. මෙසේ නව වරක් ඇමතිවරු නව දෙනෙක් පිරිවර නව දහසක් සමඟ යැවීය. සැමදෙනම රහත්ව මැදහත්ව නිහඬව සිටියහ.

ඉක්බිති රජතුමා “මෙපමණ දෙනෙක් යවාත් ඔවුහු මා කෙරෙහි ආදරයක් නොමැති බැවින් දසබලයන් වහන්සේ මෙනුවරට වැඩමවා ගැනීමට ආරාධනා නොකළහ. මේ උදායි ඇමති දසබලයන් වහන්සේ හා සමවයස් ඇත. වැලිකෙළියේ පටන් එකට වැඩුණේය. මා කෙරෙහි ද අපමණ සෙනෙහස් දක්වයි. මොහු යවා බලන්නෙමි”යි සිතා උදායී කැඳවීය. කැඳවා “දරුව, නුඹ පුරුෂයන් දාහක් පිරිවරාගෙන රජගහ නුවරට ගොස් දස බලයන් වහන්සේ වැඩමවාගෙන එව”යි පැවසීය. උදායී ඇමති “ඉදින් ඔබවහන්සේ මා හට පැවිදිවීමට අවසර දෙන්නේ නම් මම බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙහි වැඩමවා ගෙන එන්නෙමි”යි රජුට පැවසීය. රජු “ඕනෑම දෙයක් කොට මාගේ දරුවා මාහට දක්වන්න”යි පැවසීය. රාජ නියෝගයෙන් රජගහ නුවර ගිය උදායී ඇමති, පිරිසත් සමඟම, පිරිස් කෙළවර හිඳ ධර්ම ශ්‍රවණය කර, රහත් බව ලැබ ඒහි භික්‍ෂු මහණෝපසම්පදාව ලැබීය. අපදාන පාළියේදී උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.

“එකල මම ලෝකජ්‍යෙෂ්ඨ වූ තාදී ගුණ ඇති, මහමඟට පිළිපන්, චාරිකාවේ හැසිරෙන ශාස්තෲ වූ පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේට මැනවින් පිපුනු පියුම් ද උපුල් ද බෝලිද්ද ද කිරිබත් ද රැගෙන ගියෙමි.

මහාවීර වූ බුදුරජාණෝ ඒ භෝජනය වැළඳූහ. මල් රැගෙන මහජනයාට දක්වමින් මෙසේ වදාළහ.

“ලොව ඉෂ්ට වූ මනවඩන ප්‍රිය වූ උතුම් ජලජ පුෂ්පයෝ වෙති. ඒ මලින් මා පිදූ මෙතෙමේ ඉතා අමාරු කටයුත්තක් කළේය.

මාහට මල් පිදූ, උතුම් ආහාර පිදූ මොහු අනාගතයේ කවරෙකු වන්නේ දැයි පවසමි. ඒ මාගේ වචනය සාවධානව අසවු.

මෙතෙම දහඅට වරක් දෙව්රජව උපදින්නේ ය. ඔහුගේ පුණ්‍ය විපාකයෙන් දිවමය සුවඳින් යුතු උපුල්, පියුම්, බෝලිද්ද ආදී මල් අහසේ වියනක් මෙන් සිටින්නේය.

සක්විති රජව විසිපස්වරක් උපදින මෙතෙම පෘථිවි රාජ්‍යය පන්සිය වරක් දරන්නේය.

මීට කල්ප ලක්‍ෂයකට පසුව ඔක්කාක කුලයේ ගෞතම නම් ශාස්තෲහු ලොව පහළ වෙති.

කුශල මූලයෙන් මෙහෙයූ සතුටු සිතැති මෙතෙම ශාක්‍යයන්ගේ සතුට ඇති කරන ඥාතියෙක් වන්නේය.

පසුව පැවිදිව ආශ්‍රව ප්‍රහීණ කරන මෙතෙමේ පිරිනිවන් පාන්නේය.

ලෝකබන්‍ධු වූ ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ සිවුපිළිසිඹියා පත් වූ, කොටැ නිමැවූ කටයුතු ඇතිවූ, ආශ්‍රව රහිත වූ මෙතෙම අගතනතුරේ පිහිටුවන සේක.

වීර්ය වැඩූ, නිවණට මෙහෙයූ සිතැති, උපශාන්ත වූ උපධි රහිත වූ මෙතෙම නමින් උදායී බුද්ධ ශ්‍රාවකයා වේ.”

“රාගය ද ද්වේෂය ද මෝහය ද ගුණමකු බව ද විනාශ කරන ලද්දෙමි. සියලු ආශ්‍රව ප්‍රහාණ පරිඥා වශයෙන් දැන, අනාශ්‍රවව වෙසෙමි.

[missing trans]

දැන් මම සියලු කෙලෙස් දැවූයෙමි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව ඉටුකළෙමි.”

මෙසේ ලබන ලද අර්හත් භාවය ඇති උදායී තෙරණුවෝ, “තවම දසබලයන් වහන්සේට තම උපන් නුවරට වැඩීමට කල් නොපැමිණියේය. වසන්ත කාලයේ වනය මලින් බර වේ. තණපිටි කොළපාටින් බබළයි. ගස්වැල් ආදියෙන් සෙවණ ගෙන දෙන බිමෙහි ගමන සුදුසු වේ” යනුවෙන් සිතූහ. සුදුසු කාලය බලා වසන්ත සමයේ දී ශාස්තෲන් වහන්සේට උපන් නුවරට යන මාර්ගය වර්ණනා කරමින් මේ ගාථා නවය වදාළහ.

“අංගාරිනොදානි දුමා භදන්තෙ ඵලෙසිනො ඡදනං විප්පහාය, තෙ අච්චිමන්තොව පභාසයන්ති සමයො මහාවීර භාගීරසානං”

“දුමානි ඵුල්ලානි මනොරමානි සමන්තතො සබ්බදිසා පවන්ති, පත්තං පහාය ඵලමාසසනා කාලො ඉතො පක්කමනාය වීර”

“නෙවා තිසීතං නපනාති උණ්හං සුඛා උතූ අද්ධනියා භදන්තෙ, පස්සන්තු තං සාකියා කොලියා ච පච්ඡාමුඛං රොහිණිං තාරයන්තං”

“ආසාය කසතෙ ඛෙත්තං, බීජං ආසාය වප්පති, ආසාය වාණිජා යන්ති සමුද්දං ධනහාරකා, යාය අසාය තිට්ඨාමි සා මෙ ආසා සමිජ්ඣතූ”

“පුනප්පුනංචෙව වපන්ති බීජං, පුනප්පුනං වස්සති දෙවරාජා, පුනප්පුනං ඛෙත්තං කසන්ති කස්සකා, පුනප්පුනං ධඤ්ඤ මුපෙති රට්ඨං”

“පුනප්පුනං යාචනකා චරන්ති - පුනප්පුනං දානපතී දදන්ති, පුනප්පුනං දානපතී දදිත්‍වා - පුනප්පුනං සග්ගමුපෙන්ති ඨානං”

“වීරො හවෙ සත්තයුගං පුනෙති - යස්මිං කුලෙ ජායති භූරිපඤ්ඤො, මඤ්ඤාමහං සක්කති දෙවදෙවො, තයාභි ජාතො මුනිසච්චනාමො”

“සුද්ධොදනො නාම පිතා මහෙසිනො, බුද්ධස්ස මාතා පන මාය නාමා, යා බොධි සත්තං පරිහරිය කුච්ඡිනා, කායස්ස භෙදා තිදිවම්භි මොදති”

“සා ගොතමී කාලකතා ඉතොචුතා, දිබ්බෙහි කාමෙහි සමංගිභූතා, සා මෝදති කාමගුණෙහි පඤ්චහි පරිවාරිතා දේව ගණේහි තෙහී” තී.

“බුද්ධස්ස පුත්තොම්හි අසය්හසායිනො, අංගීරසස්ස ප්පටිමස්ස තාදිනො, පිතු පිතා මය්හං තුවංසි සක්ක, ධම්මෙන මෙ ගොතම අය්‍යකොසී”ති

මෙහි “අංගාරිනො” අඟරු වැනි ව, රතු පබළු මෙන් ගස්වල ලා දළු, මල්, බබලයි. රතු ලාදලු වලින් යුක්ත වූ බැවින් “අංගාරිනො” නම් වේ. තද රතුපාට මල්, ලාදළු ආදිය අඟුරු වැස්සක් මෙන් බබලයි යන අර්ථයයි. “ඉදානි” මේ කාලයේදී “දුමා” ගස්, වෘක්‍ෂයෝ. “භදන්තෙ” (භද්ද වූ) භද්‍ර වූ කෙළවර ඇති “භද්දන්තෙ” වේ. එහි එක් දකාරයක් ලොප් කර “භදන්තෙ” යැයි ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුතු, ගුණවිශේෂයන්ගෙන් යුතු පුද්ගලයන් අතරින් අග්‍ර වූ ශාස්තෲන් වහන්සේට ආමන්ත්‍රණය කරයි. මෙහි එකාරය පඨමා විභක්තියෙන් යෙදී ඇත. “සුකටෙ පටික්කම්මෙ සුඛෙ දුක්ඛෙ” ආදියේ මෙනි. මෙහි සම්බෝධනාර්ථයේ පඨමා විභක්තිය යෙදී ඇත. භදන්තෙ යනුවෙන්, ස්වාමීනි! වහන්ස! යනුවෙන් ආමන්ත්‍රණය කරයි. ඇතැමෙක් භද්ද ශබ්දයෙන් සමානාර්ථ වූ එක් පදාන්තරයක් ලෙස “භදන්තෙ” යන්න දක්වති. ඵලයන්ගෙන් පිරි “ඵලෙසිනො” ඵල ගැනීමට ළං වූ. අචේතනික වුවත් සචේතනික ක්‍රියාවකට ආරෝපණය කර දක්වන ලදි. කුලයන්ට එළඹෙනු කැමැත්තාක් මෙනි. ඵල හටගැනීමට ආරම්භ කළ, ඵල හට ගැනීමට සුදුසු කාලයයි යන අර්ථයයි. “ඡදනං විප්පහාය” පරණ කොළ වැටී, වේළුණු වියළි කොළ හැලී ගොස්. “තෙ” ඒ වෘක්‍ෂයෝ. “අච්චිමන්තොව පභාසයන්ති” පහන්සිලු මෙන් ද දැල්වෙන ගිනි මෙන් ද බබලයි. සියළු දිසා හොබවයි. “සමයො” සුසුදු කාලය හඟවා ගමනට ආරාධනා කරයි. “මහාවීර” මහත් වික්‍රම ඇති උත්තමයාණනි! “භගීරසානං” අර්ථ රසාදියට භාජන වන බැවින් භාගී නම් වේ. ධර්මසේනාපති තෙරණුවෝ “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්ථය යහපත ගෙන දෙන බැවින් භාගී නම් වේ” යැයි වදාළහ. මහාවීර භාගී යන මේ වචන දෙකම ආලපන විභක්ති වචන සේ දත යුතුයි. “භගීරථානං” යන පාඨය ද යෙදේ. භගීරථ ආදී රජවරුයි. ඔවුන් හා සමාන වූ ජාති ඇති බැවින් ශාක්‍යයේ භගීරථ නම් වෙති. ඒ ශාක්‍යයන්ට උපකාර පිණිස යන අදහසයි.

“දුමානි” ලිංග විපර්යාස වීමෙන් යොදන ලදි. මහ ගස් යන අරුතයි. “සමන්නතො සබ්බදිසා පවන්ති” හාත්පසම, සෑම පැත්තක් ම, සෑම දිසාවක්ම පිපුණු මල් සුවඳ පතුරුවයි. සුවඳවත් කරවයි. “ආසසානා” කැමති වෙමින්, ඵල ගැනීමට කැමැත්තෙන්. මෙසේ ගස්වැල් වලින් යන මාර්ගය ශෝභාමත් වූ බව දක්වා, අනතුරුව තෙවන ගාථාවෙන් සෘතුසම්පත්තිය දක්වයි. “සුඛා” අධික ශීතල හා උෂ්ණ නොමැති බැවින් සුවදායක, ප්‍රිය වූ. “උතු අද්ධනියා” දිගු ගමනයට සුදුසු සෘතුවකි. “පස්සන්තු තං සාකියා කොලියා පච්ඡාමුඛං රොහිණිං තාරයන්තං” රෝහිණී නම් නදිය ශාක්‍ය කෝලිය ජනපද දෙක අතරින් උතුරු දෙස සිට දකුණු දෙසට ගලා යයි. රජගහ නුවර ද ඒ රෝහිණී නදියට පෙරදිගින් පිහිටියේය. එනිසා රජගහ නුවර සිට කපිල වස්තුවට යන විට ඒ රෝහිණී නදිය තරණය කිරීමේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පශ්චිම (බටහිර) දිසාවට මුහුණ ලා වැඩම කළ යුතුය. මෙසේ “පැසුළු දිගට මුහුණ ලා රෝහිණී නදිය තරණය කරන බුදුපියාණන් වහන්සේ ශාක්‍යකෝලිය ජනපදවාසීහු දකිත්වා” යන ප්‍රකාශයෙන් කිඹුල්වත් පුර ගමනට භාග්‍යවත්හු උත්සාහවත් කරවති.

තම ආයාචනාත්මක ප්‍රාර්ථනාව දැන් උපමාවකින් මෙසේ දක්වති. “අසාය කසතෙ ඛෙත්තං” ගොවියා කෙත සීසානුයේ ද බීජ වපුරනුයේ ද හොඳ අස්වැන්නක් බලාපොරොත්තු වෙමිනි. “ආසාය වාණිජායන්ති” ධන උපයනු කැමති වෙළෙන්දෝ ධනාශාවෙන් මුහුදු තරණය කර විදේශයන්ට යෑමට නැව් නැගෙති. “යාය අසාය තිට්ඨාමි”, මම ද මෙහි ආශාවක්, ප්‍රාර්ථනාවක් ඇතිව, ඔබ වහන්සේගේ කපිලවත්‍ථුවට වැඩවීමට කැමැත්තෙන් සිටිමි. “සා මෙ අසා සමිජ්ඣතු” යන්නෙන් “නුඹවහන්සේ කපිලවත්‍ථුවට වැඩවිය යුතු වේ” යන අදහස ගෙන දෙයි. එම ක්‍රියාව කරවනු කැමති සිත මෙහි දී “ආසාය” කැමැත්තෙන් යනුවෙන් අදහස් වේ. එය ආශ්‍රවයෙක් නොවේ.

ගමන් මඟ වර්ණනා කරමින් නොයෙක්වර ආරාධනා කිරීමට සිදු වූ බව හේතුව “පුනප්පුනං” යනාදී ගාථාවලින් කියැවේ. එහි අර්ථ මෙසේය. “එක්වරක් වපුරා සම්පූර්ණ නොවූ කල්හි ගොවියෝ දෙවනුව ද තෙවනුව ද බීජ වපුරති. වැසි දෙවියෝ ද එක්වාරයක් ම වැසි නොවස්වති. කලින් කලට, වරින් වර, නැවත නැවත වැසි වස්වති. ගොවියෝ ද සීසානුයේ එක්වරක් නොවෙති. මහත් අස්වැන්නක් ලැබීමට පස, මඩ මෘදු කිරීමට කෙත නැවත නැවත සීසාති. එක්වරක් ධාන්‍ය ගෙනවුත් කොටුගෙවල් පිරවීම ප්‍රමාණවත් නොවේ. නැවත නැවත කොටුගෙවල් පිරවීම් වශයෙන් සහල් ආදි ධාන්‍ය රට තුළට නැවත නැවත ගෙනෙයි.

යාචකයෝ ද යදිමින් නැවත නැවත පවුල් වෙත පැමිණෙති. එක්වරක් යැද පිටත නොයති. දානපතියෝ ද නැවත නැවත දන් දෙති. එක් වරක් දී නොසෑහෙති. දිය යුතු දේ දන්දෙන දානපතීහු දානාදී පින්කම් නැවත නැවත සිදුකර නැවත නැවත සර්ගයේ උපදිති. ප්‍රතිසන්‍ධි වශයෙන් දෙව්ලොවම ඉපදෙති. එනිසා මම නැවත නැවත ඔබවහන්සේට ආරාධනා කරමි. භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මාගේ මනෝරථය මස්තකප්‍රාප්ත කරනු මැනවි.”

දැන් යම් අර්ථයක්, යහපතක් සඳහා ශාස්තෲන් වහන්සේ කපිල වස්තුවට යායුතු වේද එම කාරණය “වීරො හවෙ” යන ගාථාවෙන් දක්වයි. එහි අර්ථ මෙසේය. “යම් කුලයක වීර වික්‍රමාන්විත, මහා ප්‍රඥාවන්ත, ඥානවන්ත පුද්ගලයෙක් උපදින්නේ ද, ඒ උතුම් පුද්ගලයා නිසා ඒකාන්තයෙන්ම පරම්පරා සතක, පියා, සීයා ආදී ලෙස, සත් පරම්පරාවක් සත්වන පියා දක්වාම පිරිසිදු වේ. නින්දා අපහාස සෝදා හරියි” මෙසේ ලොව අදහසක් පවතියි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව සියලු දෙවියන්ටම වඩා උසස් ව “දෙවොතිදෙව” යන වහන්සේය. පාපයෙන් වැළකීමෙන් ද යහපතෙහි පිහිටීමෙන් ද යුතු ඔබවහන්සේට වඩා පවිත්‍ර වූ උතුමෙක් ලොව නැතැයි සිතමි. කුමක් නිසාද? “තයාභිජාතො මුනි සච්චනාමො” ඔබවහන්සේ ආර්‍ය්‍ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් ලැබූ “මුනි” නම් ඇති සේක. මුනිවරයෙක්ව ආත්මාර්ථ පරාර්ථ සාධනයත් මෙලෝ පරලෝ සුගතියත් ගෙන දෙන බැවින් ද චතුරාර්ය සත්‍ය තනිවම අවබෝද කරගත් බැවින් ද “මුනි” නම් වන සේක. “මුනි” නාමය සත්‍ය වූ, ඔබ වහන්සේටම සුදුසු වූ නාමයකි. එනිසා සත්ත්‍වයන්ට ඒකාන්තයෙන් ම උභයාර්ථ සිද්ධිය සැලසීම සඳහා ඔබවහන්සේගේ ගමන උපකාරී වේ. එබැවින් කිඹුල්වතට වඩිනු මැනවි.

මෙහි “සත්තයුගං” යනුවෙන් පැවසූ හෙයින් දැන් පිය පරපුර දක්වනු සඳහා “සුද්ධොදනො නාමා” දී ගාථාව වදාළහ. පිරිසිදු වූ බතක් වැනි ජීවිතයක් මොහුට ඇත යන අරුතින් සුද්ධෝදන නම් වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පියාට ඒකාන්තයෙන්ම ඉතා පිරිසිදු කාය, වාග්, මනෝ හැසිරීම් ඇත. ඔහුට ඉතා පිරිසිදු දිවි පෙවෙතක් ඇත. ඊට සුදුසු ප්‍රාර්ථනා හේතු සම්පත් ඇති බැවිනි. “මායා” කුල රූප, සීලාදී හැසිරීම්වලින් පිරුණු බැවින් ‘මායා’ යන නම් ලද. “පරිහාරියා” කුසින් දරා. “කායස්ස භෙදා” දෙවියන් සහිත ලෝකයාට චෛත්‍යයක් බඳු වූ තමාගේ කය වැනසී ගිය පසුව. මැරුණු පසුව. “තිදිවම්හි” තව්තිසා දෙව්ලොව.

“සා” ඒ මායාදේවිය “ගොතමී” ගෞතම ගෝත්‍රයේ බැවින් මෙනමින් අමතයි. “දිබ්බෙහි කාමෙහි” තුසිත භවනයට අයත් දිව්‍යමය වස්තු කාමයන්ගෙන් “සමංගීභූතා” යුක්ත වූවාය. “කාමගුණෙහි” කාම කොට්ඨාසයන්ට “කාමෙහි” යනුවෙන් පවසා, කාමගුණයන්ගෙන් යැයි මේ දක්වන ලද්දේ ඒ ඒ පස්විද කාම ගුණයන්ගෙන් පිරිපුන් වූ බවයි. “තෙහි” ඒ දෙව්ලොව ඉපිදුණු, තව්තිසා වැසි දෙවියන් සමග පස්කම් සුව විඳිමින් “පරිවාරිතා” යන ස්ත්‍රී ලිංග රූපය පෙර අත්බව සලකා හෝ දැන් ලැබූ ආත්ම භාවය සලකා හෝ කියන ලදි. මායා දේවියගේ දේවෝත්පත්තිය පුරුෂ භාවයෙන්ම යුක්තය.

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේගේ ඇරයුම ලද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ; කිඹුල්වත් පුර ගමනින් බොහෝ දෙනාට සිදුවන විශේෂාධිගමයන් දැක විසිදහසක් රහතුන් පිරිවරාගෙන රජගහ නුවරින් නික්ම අතුරිත චාරිකාවෙන් (පා ගමනින්) කපිල වස්තුවට යන මාවතට එළඹුණු සේක. කාළුදායී තෙරණුවෝ සෘද්ධියෙන් වහා කපිල වස්තුවට වැඩ, රජු ඉදිරියේ පෙනී සිටියහ. පැවිදි වූ පසුව නොදැක තිබූ බැවින් රජු, “නුඹ කවුද?”යි විමසීය. එවිට තෙරණුවෝ, ඇමති පුත්‍ර වූ නුඹ විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඩමවාගෙන ඒමට යැවූ මා නොහඳුනන්නෙහි නම් මා කවුදැයි මෙසේ දැනගන්න”යි පවසමින් මේ අවසාන ගාථාව වදාළහ.

“බුද්ධස්ස පුත්තොම්හි අසය්හසායිනො, අංගීරසස්ස ප්පටිමස්ස තාදිනො, පිතු පිතා මය්හං තුවංසි සක්ක, ධම්මෙන මෙ ගොතම අය්‍යකොසී”ති

මෙහි “බුද්ධස්ස පුත්තොම්හි” සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හදවතින් උපන් බැවින් ඖරස පුත්‍ර වෙමි. “අසය්හසායිනො” සම්බුද්ධත්වයට පෙර දී පවා, මහා බෝධිසත්‍වයන් හැර අනිකකු විසින් ඉවසීමට, ඉසිලීමට අසමත් වූ බෝධිසම්භාර ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ බැවින් ද මහා කරුණාවෙන් පැතූ ප්‍රාර්ථනා ඇති බැවින් ද බෝධි සම්භාර ධර්ම ඉසිලීමට, ඉවසීමට සමත් වූ බැවින් ද; වෙනත් කිසිවෙකුට මැඩලිය, අභිභවනය කළ නොහැකි පංචමාරයන් මැඩලූ, අභිභවනය කළ බැවින් ද; අන්‍යයන්ට නොහැකි සේ ඒ ඒ චරිත විභාග වශයෙන් දැන සුදුසු පරිදි ජනයා හික්මීමෙහි, මෙලෝ පරලෝ පරමාර්ථයන්හි යෙදවීමෙහි අනුශාසනා කිරීමෙහි සමත් වූ බැවින් ද; අනුන් විසින් ඉසිලිය නොහෙන බුද්ධ කෘත්‍ය ඇති බැවින් ද, නැතහොත් යහපත සිදුකරන බැවින් ද තථාගතයන් වහන්සේ “අසය්හසායී” නම් වෙති. “අංගීරසස්ස” ශීලාදී ගුණ සම්පත් අංග කරගත් හෙයින්, අංග ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ආලෝකය පතුරන හෙයින් යැයි ඇතැමෙක් කියත්. ඇතැමෙක් අංගීරස, සිද්ධත්‍ථ යන නම් දෙකම සුදොවුන් විසින් තබන ලදැයි කියති. “අප්පටිමස්ස” උපමා රහිත වූ, ඉෂ්ටානිෂ්ට අරමුණු පිළිබඳ තාදී ගුණයෙන් යුතු වූ බැවින් “තාදිනො” “පිතු පිතා මය්හං තුවංසි” ආර්ය ජාතියේ ඉපදීමෙන් මගේ පියා වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ලෝක ව්‍යවහාරය අනුව නුඹගේ පුතු වේ. උන්වහන්සේගේ පියා නුඹය. “සක්ක” ජාති වශයෙන් මහ රජුට අමතයි. “ධම්මෙන” ස්වභාවධර්‍මයෙන්. ආර්ය ජාතියෙන් ද ලෞකික ජාතියෙන් ද යන ජාති ධර්මතා දෙක අනුව. “ගෞතම”, රජුට ගෝත්‍රයෙන් ආමන්ත්‍රණය කරයි. “අය්‍යකොසි” මුත්තණුවන් වෙහි. මෙහිදී “මම බුදුරදුන්ගේ පුතා වෙමි”යි පැවසීමෙන්ම තෙරණුවෝ තම රහත් බව පැවසූහ.

මෙසේ තමන් වහන්සේ කවුද?යි දැන්වූ පසු සතුටු වූ රජතුමා ඉතා අනගි අසුනක තෙරුන් වඩා හිඳුවා, තමාට පිළියෙල කළ නානා රසමසවුලෙන් පිරි රාජභෝජනයෙන් පාත්‍රය පුරවා පිළිගැන්වීය. තෙරුන් වහන්සේ වැඩමවන බවක් දැක්වූහ. “යන්නේ කුමකට ද? මෙහිම වැඩහිඳ වැළඳුව මැනවි”යි පැවසූ රජතුමාට, “මහරජතුමනි, ශාස්තෲන් වහන්සේ වෙත ගොස් වළඳමි”යි තෙරනුවෝ වදාළහ. එවිට රජු “ඒ ශාස්තෲන් වහන්සේ කොහි වෙසේද?”යි විමසීය. “උන්වහන්සේ දැන් විසිදාහක් මහරහතුන් පිරිවරාගෙන ඔබ දැකීමට මඟට පිළිපන් සේක”යි තෙරනුවෝ වදාළහ. ඉමහත් සතුටට පත් රජු “නුඹ වහන්සේ මේ දානය වළඳන්න. මගේ පුතා මෙනුවරට වැඩමවන තෙක්ම රජගෙදරින් උන්වහන්සේට පිණ්ඩපාතය ගෙන යන්න”යි ආරාධනා කළේය. තෙරණුවෝ දන් වළඳා රජුට ද රජ පිරිසට ද දහම් දෙසූහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඩීමට පළමුවම මුළු රජමාළිගයේ විසූ සැමදෙනම තුණුරුවන් කෙරෙහි වඩාත් ප්‍රසන්න වූවන් බවට පත්කළ කාළුදායි තෙරණුවෝ, ඔවුන් බලා සිටියදීම ශාස්තෲන් වහන්සේගේ පිණ්ඩපාත පාත්‍රය අහසින් ගෙනගොස් උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී හස්තයේ තැබූහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ එම පිණ්ඩපාතය වැළඳූහ. මෙසේ සැටයොදුන් මාවත නිමාවන තෙක් දිනකට යොදුන බැගින් වැඩමවන බුදුරජාණන් වහන්සේට දිනපතාම රජගෙදරින් කාළුදායි තෙරණුවෝ පිණ්ඩපාතය රැගෙන ගියහ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මාගේ පියරජු ඇතුළු රජ පවුලම තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදවීය” යැයි සතුටුව කුල පහදන භික්‍ෂූන්ගෙන් අග්‍රභාවයට කාළුදායි මහරහතන් වහන්සේ පත්කළ සේක.

කාළුදායි ථේරගාථා අර්ථ වර්ණනාව නිමියේය.