එකවිහාරියත්‍ථෙරගාථාවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

ඒකවිහාරිය ස්ථවිරගාථා වර්ණනාව

“පුරතො පච්ඡතො වාපී” යනු ආයුෂ්මත් ඒක විහාරික තෙරුන් වහන්සේගේ ගාථාවන්ය. ඒවායේ උපත කෙසේද? උන්වහන්සේ ද පෙර බුදුවරුන් හමුවේ තැබූ ප්‍රාර්ථනා ඇතිව ඒ ඒ භවයේදී පින්දහම් රැස්කරගෙන අවුත් කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සමයේ සිටුගෙයක උපන්හ. නුවණැති බවට පත් ඒ සිටුකුමරු ශාස්තෲන් වහන්සේගෙන් දහම් අසා ලැබූ ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදිව, අරණ්‍යගතව විවේක වාසයේ ඇලී මහණදම් පිරීය.

ඒ පින්කම්වල බලයෙන් එක් බුද්ධාන්තරයක් කාමසුගතීන්හි සැපවිඳි හෙතෙම, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවි සමයේ ධර්මාශෝක රජතුමාගේ බාල සොහොයුරාව උපන්නේය. අශෝක මහ රජතුමා සම්බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් වසර දෙසිය දහ අටවන වර්ෂයේදී මුළු දඹදිවම එක්සේසත් කොට, තම බාල සෝයුරු වූ තිස්ස කුමරු උපරාජ තනතුරේ තබා රට පාලනය කළේය. ඒ තිස්ස කුමරු කවර උපායකින් සසුනේ අතිශයින් පැහැදුණේද? එක් දිනක් මුව දඩයමට ගිය තිස්ස කුමරු කැළයේදී යෝනක මහ ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේට මහ ඇත්රජෙකු සල් අත්තකින් පවන් ගසමින් සිටිනු දැකීමෙන් හටගත් ප්‍රසාද ඇතිව “අහෝ මමත් ඒකාන්තයෙන් මේ මහතෙරුන් මෙන් පැවිදි වී ආරණ්‍යයේ වාසය කරන්නෙම් මැනවි”යි සිතීය. තෙරණුවෝ කුමරුගේ එම සිත දැන, ඔහු බලා සිටියදීම අහසට පැන නැඟී අශෝකාරාමයේ පොකුණේ දියෙහි නොගෑවෙමින් වැඩ හිඳ, සිවුරත් උතුරු සළුවත් අහසේ එල්වා නෑමට පටන් ගත්හ. කුමරු ඒ තෙරුන්ගේ මහානුභාව බව දැකීමෙන් අතිශයින් පැහැදී අරණ්‍යයෙන් නික්ම රජගෙට ගොස් “මම පැවිදි වන්නෙමි”යි මහරජුට පැවසීය. අශෝක රජු නානාප්‍රකාරයෙන් කරුණු දැක්වූවත් පැවිදිවනු කැමති සිත වළකාලන්නට නොහැකි විය. උපාසක බවට පත් තිස්ස කුමරු පැවිදි සුව පතමින් මේ ගාථා සය ප්‍රකාශ කළේය.

“පුරතො පච්ඡතොවාපි අපරො චෙන විජ්ජති, අතීව ඵාසු භවති එකස්ස වසතො වනෙ”

“හන්‍ද එකො ගමිස්සාමි අරඤ්ඤං බුද්ධවණ්ණිතං, ඵාසු එකවිහාරිස්ස පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො”

“යොගී පීතිකරං රම්මං මත්ත කුංජරසෙවිතං, එකො අත්‍ථවසී ඛිප්පං පවිසිස්සාමි කානනං”

“සුපුප්ඵිතෙ සීතවනෙ සීතලෙ ගිරිකන්‍දරෙ, ගත්තානි පරිසිඤ්චිත්‍වා චංකමිස්සාමි එකකො”

“එකාකියො අදුතියො රමණීයෙ මහාවනෙ, කදාහං විහරිස්සාමි කතකිච්චො අනාසවො”

“එවමෙව කත්තුකාමස්ස අධිප්පායො සමිජ්ඣතු, සාධයිස්සාම්‍යහං යෙව, නාඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස කාරකො” තී.

එහි “පුරතො පච්ඡතො වා” තමාගේ ඉදිරියෙන් හෝ පසුපසින් වෙසෙන්නකු නැති, දක්නට නොමැතිව, වෙනත් කිසිදු පුද්ගලයෙක් තමා සමීපයේ නොමැති නම් එයින් තම සිතට ඒකාන්තයෙන් ම සුඛ විහරණයක්, සැපයක් ගෙනදෙයි. එසේ තනිව, හුදකලා වූවහුට “වනෙ වසතො” බොහෝ කාලයක් පුරුදු කළ විවේකයේ ඇලුණු, විවේක වාසයට ඇදගත් සිතැති, රෑ දාවල් මහජනයාගෙන් තොරවූයේ සමූහ සාකච්ඡාවල නොයෙදී, විවේක සුවයට බුහුමන් කරයි.

“හන්‍ද” වවස්සග්ගාර්ථයේ නිපාතයකි. ඉන් දැන් සිදුකරන ආරණ්‍යයට පිවිසීමේ ක්‍රියාවේ නිශ්චිත බව පවසයි. “එකො ගමිස්සාමි”, “ගහපතිය, ශූන්‍යාගාරය තථාගතයන්ගේ සිත වෙසෙසින් අලවයි” යනාදී ලෙස බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කළ, පැසසූ අරණ්‍යවාසයට තනිවම, හුදකලාව පහසු විහරණයෙහි, තනිව විසීමෙහි යෙදී නිවණටම මෙහෙයූ සිත් ඇති බැවින්, අධිශීල ශික්‍ෂා දී ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂාවන්ගෙන් හික්මුණු භික්‍ෂුවට අරණයයේ සුව පහසු විහරණය ඒකාන්තයෙන් සැප ගෙන දෙයි” යන අර්ථයයි.

“යොගී පීතිකරං” යෝගී, ධ්‍යාන භාවනාවෙහි යෙදුණු සිත් ඇත්තන්ට, එහි අල්පවූ ශබ්ද ඇති බැවින් ධ්‍යාන විදර්ශනාදී ප්‍රීතිය ගෙනදෙයි. භාවනාවට බාධාකරන අරමුණුවලින් දුරුව, විවේකයට යෝග්‍යභාවයෙන් රම්‍ය වූ “මත්තකුඤ්ජර සෙවිතං” උතුම් මතැතු විසින් හැසිරෙන ලද, මේ වදනින් මහ කැළයේ ජන ශූන්‍ය බවම, විවේකයම දක්වයි. “අත්‍ථවසී” අර්ථය නම් මහණකමයි, ශ්‍රමණධර්මයයි. කෙසේ නම් මම ශ්‍රමණධර්මයේ වසඟයට යන්නෙම් නම් මැනවි.

“සුපුප්ඵිතෙ” මනාව පිපුණු, “සීතවනෙ” සෙවණැලි, දිය පහර ඇදී සම්පත්තියෙන් ශීතල වූ වනයේ, මේ වදන් දෙකින් ම වනයේ සුන්දරත්‍වය දක්වයි. “ගිරිකන්‍දරෙ” ගිරි කඳුරෙහි, පර්වත අතුරෙහි ජල පහර සහිත නිම්නස්ථාන කඳුරු නම් වේ. ඒ සොඳුරු නිම්නයන් හි ග්‍රීෂ්මය, වෙහෙස, සන්සිඳුවාගෙන, තම අතපය සෝදා දිය නා. “චංකමිස්සාමි එකකො” කිසිවකුට අයත් නොවූ පැවැත්මෙන්, හුදකලාවම,

“එකාකියො” හුදකලාව, තනිවම, “දුතියො” තණ්හාව නම් දෙවැන්නෙකු නැති බැවින් අදුතිය වූ, දෙවැන්නකු නැති, සැමදාම පුද්ගලයා සමඟම පවතින, සිටින බැවින් තණ්හාව “දුතිය” නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ. “තණ්හාව නම් දෙවැන්නෙකු නැති බැවින් අදුතිය වූ, දෙවැන්නකු නැති, සැමදාම පුද්ගලයා සමඟ ම පවතින, සිටින බැවින් තණ්හාව “දුතිය” නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ. “තණ්හාව දෙවැන්නා කරගත් පුද්ගලයා මේ දිගු සසර සැරිසරයි.”

“එවමෙව කත්තුකාමස්ස”, “ඒකාන්තයෙන් ම හුදකලාව වනයට යන්නෙමි” යි ආදී වශයෙන් පැවසූ අයුරින් ම අරණ්‍යයෙහි භාවනා කරනු කැමති මාගේ, “අධිප්පායො සමිජ්ඣතු” අදහස සමෘද්ධ වේවා, “කදාහං විහරිස්සාමි කතකිච්චො අනාසවො” මෙසේ පවතින අදහස, මනෝරථය ඉටුවේවා, සමෘද්ධ වේවා, මා විසින් ම ආශාවෙන්, කැමැත්තෙන් මෙය කළයුතුය. අනිකකු විසින් මේ කටයුත්ත නොකරන්නේය. එනිසා “සාධයිස්සාමහං යෙව නාඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස කාරකො” යි කියන ලදි. සසර ගමන නිමකිරීම මවිසින් ම කළ යුතුය. අනිකකු එය මට සිදුකර නොදේ.

මෙසේ උපරාජ තිස්සගේ පැවිද්දට දැඩිව ඇලුණු සිත දුටු ධර්මාශෝක මහරජු අශෝකාරාමයට යන මාර්ගය අලංකාර කරවා, කුමරු සර්වාලංකාරයෙන් සරසවා මහත් වූ රාජානුභාවය පෙන්වන මහාසේනාවක් පිරිවරාගෙන විහාරයට රැගෙන ගියේය. පධාන ඝරයට (ප්‍රධාන ශාලාවට) ගිය කුමරු මහාධම්මරක්ඛිත තෙරුන් සමීපයේ ම පැවිදි විය. ඔහු අනුවම නොයෙක් සියගණනක් මිනිස්සු පැවිදි වූහ. රජුගේ බෑණා වූ සංඝමිත්තාවගේ සැමියා අග්ගිබ්‍රහ්ම කුමරු ද ඔහු අනුව ම පැවිදි විය. පැවිදි වූ තිස්ස උපරාජ තමා විසින් දැන් කළයුතු දේ දැඩි සතුටින් යුක්තව මෙසේ ගාථා තුනකින් පවසයි.

“එස බන්‍ධාමි සන්නාහං, පවිස්සාමි කානනං, තතො න නික්ඛමිස්සාමි අප්පත්තො ආසවක්ඛයං”

“මාලුතෙ උපවායන්තෙ සීතෙ සුරභිගන්‍ධිකෙ, අවිජ්ජං දාළයිස්සාමි නිසින්නො නගමුද්ධනි”

“වනෙ කුසුමසඤ්ඡන්නෙ පබ්හාරෙ නූන සීතලෙ, විමුත්ති සුඛෙන සුඛිතො රමිස්සාමි ගිරිබ්බජෙ” තී.

එහි “එසබන්‍ධාමි සන්නාහං” ඒ මම වීර්ය නම් සන්නාහය බඳිමි. කය, ජීවිතය පිළිබඳ ආශාවක් නැතිව වීර්ය සන්නාහයෙන් සන්නද්ධ වෙමි. මෙහි අදහස මෙසේ දතයුතුයි. - යම්සේ ශූර සෙබළෙකු සතුරන් පැමිණිවිට, ඔවුන් පරදනු කැමැතිව අනිත් සියලු කටයුතු නවතා, යුධ ඇඳුමෙන් වහා සැරසී, යුධ බිමට ගොස්, සතුරන් පරදා මිස නොනවතින්නේ ද එසේම මම ද කෙලෙස් සතුරන් පැරදීමට හිස ගිනිගත්තකු මෙන් මධ්‍යස්ථ වී සිවුවැදෑරුම් සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්ය සන්නාහයෙන් සන්නද්ධ වෙමි. කෙලෙස් ජය නොගෙන, කෙලෙස් නොවනසා විවේකස්ථානයෙන් නොනැගිටිමි. එනිසා “පිවිස්සාමි කානනං”, “වනයට පිවිසෙන්නෙමි” යි කියන ලදි. “එයින් ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය නොකර නො නික්මෙන්නෙමි”යි කියන ලදි.

“මාලුතෙ උපවායන්තෙ” යන ගාථාවෙන් ආරණ්‍යය භාවනාවට ඉතා යෝග්‍ය ස්ථානයක් බව පෙන්වාදෙයි. “රමිස්සාමි නුග ගිරිබ්බජෙ” පර්වත, කඳු බෑවුම්වලින් වට වූ, කඳු වළල්ලෙන් වට වූ වනයේ ඇලෙන්නෙමි. සතුටුවන්නෙමි. වෙනත් කාමුක පරිකල්පනයන්ට නොපැමිණ සක්මන් කරන්නෙමි. සෙසු පදයන්ගේ අර්ථ ඉතා ප්‍රකටය.

මෙසේ වදාළ තෙරණුවෝ අරණ්‍යයට පිවිස, මහණදම් පුරන්නේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේ සමඟ කලිඟුරටට වැඩියහ. එහිදී තිස්ස තෙරුන්ගේ පාදයේ චර්ම රෝගයක් ඇතිවිය. එය දුටු වෙදෙක් “ස්වාමීනි! ගිතෙල් සොයාදෙන්න මම වෙදකම් කරන්නෙමි”යි පැවසීය. ගිතෙල් සොයාගෙනවුත් රෝගයට පිළියම් කළේය. නීරෝගී වූ තෙරණුවෝ නොබෝ දිනකින් ම රහත්වූහ. අපදාන පාළියේ දී උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.

“මේ මහා භද්‍රකල්පයේ බ්‍රාහ්මණ වංශයේ උපන්, මහත් යසස් ඇති, අපි බුදුවරුයැයි කියන්න්න අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ගෝත්‍රයෙන් කස්සප නම් වූ බුදුරජාණෝ ලොව පහළවූහ.

තණ්හා දී ප්‍රපංච රහිත, එල්බගැනීම් රහිත අහස වැනි සම සිතැති, ශූන්‍යතාව බහුල කර වෙසෙන, ලාභාලාභ ඉවසන තාදී ගුණැති අනිමිත්ත නම් නිවණෙහි ඇලුණු, තමාට වසඟ කරගත් ඉඳුරන් ඇති, රාගාදියේ නොඇලුණු සිතැති, කෙලෙස් රහිත වූ, කුලයන් වෙතය ගණයා වෙත ද නො ඇලුණු මහත් කරුණා ඇති වීරවූ, සත්ත්‍වයන් හික්මන උපායේ නිපුණ වූ, පරවැඩෙහි උත්සුක වූ සදේවක ලෝකයා හික්මවන, ලෝකයා සසරින් එතෙර කරවන, ඒ බුදුපියාණන් වහන්සේ මහ පිරිස් මැද වැඩ හිඳ, නිවන් ගමනට මාර්ග වූ, පංච ගති නම් මඩ වියලවන, පරම ආශ්වාදය වූ, ජරාමරණ වළකන නිවන් නම් අමාව දැක්වූසේක.

ඒ කොවුලන්ට බැඳුනාද ඇති ලෝක නාථ වූ බ්‍රහ්ම ඝෝෂ ඇති තථාගතයන් වහන්සේ, නායනයන් නැතුව වැරදී ගිය මාර්ග ඇති සත්ත්‍වයන් සංසාර දුර්ගයෙන් නඟාලමින් මාර්ගය (නිවන්) දක්වනු දුටුවෙමි. බුදුපියාණන් වහන්සේගේ දහම් ඇසූ මම බුදුසසුනේ පැවිදිවුණෙමි.

මම ඒ කාලයේ ද පැවිදිව සමූහවාසයේ කළකිරී, බුදු සසුන ගැන ම සිතමින් හුදකලාව සිත්කලු වනයේ විසුවෙමි.

සමූහවාසයේ බිය දකින, ස්ව කාය විවේකය ප්‍රිය කරන මාගේ සිතට හුදකලා වාසය මහත් විවේකයක් ගෙන දුන්නේය.

දැන් මම සියලු කෙලෙස් දැවුයෙමි. -පෙ- බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව ඉටුකළෙමි.”

රහත් බවට පත්ව ඒ වනයේ වෙසෙන තිස්ස තෙරුන්ට මහරජතුමා කෝටියක් ධනය වියදම් කර, භෝජකගිරි නම් විහාරය කරවා පූජා කළේය. එහි විසූ තෙරණුවෝ පිරිනිවන් සමයේ දී මේ අවසාන ගාථාව වදාළහ.

“සොහං පරිපුණ්ණසංකප්පො චන්‍දොපණ්ණරසො යථා, සබ්බා සවපරික්ඛිණො නත්‍ථිදානි පුනබ්භවො” ති.

මේ ගාථාවේ අර්ථ ඉතා ප්‍රකටය. මේ ගාථාවම තෙරුන්ගේ රහත්බව ප්‍රකාශ කිරීම ම විය.

ඒකවිහාරික ථේරගාථා අර්ථ වර්ණනාව නිමියේය.