13. තෙරසනිපාතො අට‍්ඨකථා

‘සෝණ’ ස්ථවිරගාථා වර්ණනාව

දහතුන්වන නිපාතයේ “යාහු රට්ඨෙ” යනු ආයුෂ්මත් කොලිවීස සෝණ තෙරුන් වහන්සේගේ ගාථාවන්ය. ඒවායේ උපත කෙසේ සිදුවී ද? උන්වහන්සේ ද පෙරබුදුවරුන් හමුවේ කළ ප්‍රාර්ථනා ඇතිව පින්දහම් රැස්කර ගත්හ. “අනෝමදස්සි” භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පහළ වූ සමයේ දී හෙතෙම ඉතා ධනවත් සිටුවරයෙක් ව ඉපිද, උපාසකවරුන් සමග විහාරයට ගොස් ශාස්තෲන් වහන්සේගෙන් දහම් ඇසීය. ඉන් පැහැදුණු සිත් ඇති හෙතෙම ශාස්තෲන් වහන්සේ සක්මන් කරන මළුව හුණු බදාමයෙන් පිරියම් කරවා, නානා වර්ණවත් මලින් අලංකාර කරවා, ඒ මත නානාවිධ වස්ත්‍රයන්ගෙන් වියනක් බැඳවීය. එසේම ශාස්තෲන් වහන්සේගේ භික්‍ෂු මහා සංඝරත්නයට ද දිගුශාලාවක් කරවා පූජාකළේය. ඒ පින්කම්වල විපාක විඳිමින් දෙව් මිනිස් දෙගතියේ සැරිසැරූ හෙතෙම; පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී හංසවතී නුවර සිටුගෙදරක උපත ලැබ, “සිරිවඩ්ඪ” නාමයෙන් ප්‍රකට විය. තරුණවියට පත් ඔහු විහාරයට ගොස් ශාස්තෲන් වහන්සේ සමීපයේ සිට දහම් අසමින් සිටි අවස්ථාවක, ශාස්තෲන් වහන්සේ එක් භික්‍ෂුවක්, ආරද්ධවිරිය භික්‍ෂූන්ගෙන් අග්‍රභාවයට පත්කරනු දුටුවේය. සිරිවඩ්ඪ සිටුවරයා ද ඒ තනතුරම පතමින් සත්දිනක් බුදුපාමොක් මහසඟනට මහදන් පවත්වා ප්‍රණිධානය පැවසීය. ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාව ඉටුවෙනු බව දුටු ශාස්තෲන් වහන්සේ ද නියත විවරණ දුන්සේක.

දිවි ඇතිතාක් පින් දහම් කළ හෙතෙම දෙව්මිනිස් දෙගතියේ සැරිසරමින් අවුත්; කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවි පසුව, අපගේ බුදුහු පහළවීමට පෙර දී බරණැස සිටු ගෙයක උපන්නේය. නුවණැති බවට පත් ඔහු ගඟක් අසබඩ පන්සලක් සාදවා එහා පසේ බුදුවරයකු වඩා හිඳුවා සිවුපසයෙන් ඇප උපස්ථාන කළේය. විසූ වස් ඇති, පිරිපුන් පිරිකර ඇති පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ගන්‍ධමාදන පර්වතයටම වැඩිසේක. ඒ සිටුපුතු ද දිවිතාක් තව තවත් පින්දහම් සිදුකර ඉන් චුතව කාමසුගතීන් හි සැප විඳිමින් සසර සැරිසරා අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයේදී චම්පා නුවර උසභ සිටුහුගේ ගෙයි ඉපදුනේය. ඒ දරුවා පිළිසිඳගත් මොහොතේ සිට ම සිටුවරයාගේ භව භෝග සම්පත් වැඩුනේය. ඔහු උපන් දිනයේදී මුලු නුවර වැසියන්ට මහත් සත්කාර සම්මාන ලැබිණි. උපදින අවස්ථාවේ ද පෙර අත්බවෙකදී පසේ බුදුවරයෙකුට ලක්‍ෂයක් අගනා රතු කම්බිලියක් පිදූ පිනින් ඉතා පිරිසිදු රන්වන් වර්ණයෙන් බබළන අතිශය සියුම් ශරීරයක් ඔහුට ලැබිණි. එනිසා කුමරුට “සෝණ” නම තබන ලදි. මහත් පිරිවරින් වැඩුණු සෝණගේ අත් පා තල බඳුවද මල් පැහැයෙන් බැබලුණි. සියක් වර පෙළු කපුපුළුන් බඳු සුව පහස් ඇති ශරීර විය. පාවල යටිපතුලේ මිණිකොඬොල් වර්ණ ඇති ලෝම හටගත්තේය. නිසිවියට එළඹි සෝණට තුන් සෘතුවට යෝග්‍ය ප්‍රාසාද තුනක් කරවා නාට්‍යාංගනාවන් සහිතව පැවරීය. ඔහු ඒ කාම සම්පත් දිව්‍යකුමාරයකු මෙන් විඳිමින් කල් ගෙවීය.

මේ කාලයේදී අපගේ ශාස්තෲන් වහන්සේ සර්වඥපදවිය ලබා, පැවැත්වූ දම්සක් දෙසුම් ඇතිසේක්; රජගහ නුවර වෙසෙති. බිම්සර මහරජුගේ කැඳවීම අනුව අසූදහසක් ගම්පතීහු සමඟ රජගහ නුවරට පැමිණි සෝණ කුමරු ද, බුදුරදුන් වෙත ගොස් ධර්මශ්‍රවණය කළේය. සසුන පිළිබඳව පැහැදුණු සිතැති සෝණ ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදිව, ලැබූ උපසපන් බව ඇතිව, ශාස්තෲන් වහන්සේගෙන්ම කමටහන් ගෙන, ජනයාගෙන් වෙන්ව සීතවනයේ වාසය කළේය. උන්වහන්සේ, “මගේ ශරීරය ඉතා සියුමැලිය සැපෙන් සැප ලැබීමට නම් නොහැකිමය. කය වෙහෙස වා කමටහන් වැඩිය යුතුය”යි සිතා සක්මනට ම සිත යොදවා වීර්යයෙන් යුතුව කෙලෙස් දුරුකිරීමෙහි යෙදුණෙුසේක. පා තල පැලී වේදනා ඇතිවුවත් දැඩිවීර්යයෙන් යුතුවම සක්මන් කළ නමුත්, “මම ආර්ය මාර්ගයක් හෝ ආර්ය ඵලයක් උපදවා ගැනීමට අසමත් වෙමි. මේ පැවිද්දෙන් කවර ප්‍රයෝජනයක් ද? ගිහිව කාම සම්පත් විඳ පින්දහම් කරගන්නෙමි”යි සිතූ උන්වහන්සේගේ එම සිත දුටු බුදුපියාණන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කළසේක. වීණෝපමාවෙන් දහම් දෙසූ තථාගතයන් වහන්සේ වීර්ය සමතාවයට සෝණහිමියන්ගේ සිත යොමුකරවා, කමටහන ද පිරිසිදු කර දී ගිජුකුළු පවුවට වැඩිසේක. සෝණ තෙරණුවෝ ද බුදු මුවින් ලද අවවාද ඇතිව, වීර්ය සමතාවෙහි පිහිටා විදසුන් වඩා රහත් වූහ. අපදාන පාළියේ දී උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.

“මම තාදීගුණ ඇති ලෝක ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ අනෝම දස්සි බුදුරජාණන් වහන්සේට හුනුබදාමයෙන් ආලේප කළ සක්මන් මළුවක් පිදුවෙමි.

නානාවර්ණ මල් සමූහයෙන් සක්මන් මළුව වැසූ මම, එය වැසෙන සේ අහසෙහි වියනක් බඳවා උතුම් බුදුපියාණන් ලවා පරිභෝග කරවූයෙමි.

මනා ව්‍රත ඇති බුදුරදුන් දෙසට ඇඳිලි බැඳගත් මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දීර්ඝ ශාලාව පිළිගැන්වීමි.

ලොව අනුත්තර වූ භාග්‍යවත් වූ පසැස් ඇති උන්වහන්සේ මගේ සිත්දැන මේ සියලු පූජා පිළිගත්සේක.

සදෙව් ලොවම දක්‍ෂිණාවට සුදුසු වූ සර්වඥයන් වහන්සේ බික්සඟන මැද වැඩහිඳ මෙසේ වදාළසේක.”

“යමෙක් සතුටු සිතින් දීර්ඝ ශාලාවක් කරවා පූජාකළේ ද ඔහු කවරෙකුවේ ද? යි මම පවසමි. එසේ පවසන මාගේ වචන අසවු.

මේ පින් බලයෙන් මොහුට මරණාසන්න අවස්ථාවේ දහසක් අසුන් යෙදූ අශ්වරථයක් පැමිණියේය.

ඒ යානයෙන් දෙව්ලොව යන මෙතෙම දෙවියන් සමග තුටුවන්නේය.

රන් සුණු ආලේප කළ, උතුම් කුළුගෙවල් සහිත මාහැඟි, ශ්‍රේෂ්ඨ සඳලු ඇති විමානයක වාසය කරන්නේය.

කල්ප තිහක් දෙව් සැප විඳින මොහු කල්ප විසිපහක්ම දිව්‍ය රාජ්‍ය කරන්නේ ය.

සක්විති රජව සැත්තෑ සත්වරක් සැපවිඳින මොහුගේ නාමය “යසෝධර” නම් වේ. ඒ සියල්ලෝම එකම නම් ඇත්තෝ වෙති.

දෙව් මිනිස් දෙසැප විඳ, තවත් පින් සිදුකරන මෙතෙම මින් කල්ප විසි අටකට පසුව ද සක්විති රජව උපදින්නේය.

එහි විස්කම් දෙව් පුතු මැවූ උතුම් විමනකි. දශවිධ ශබ්දයෙන් පිරි එනුවර අධිපතිව සැපවිඳින්නේය.”

“මීට අප්‍රමාණ කල්පයක පෘථිවිය පාලනය කරන මහත් සෘද්ධි ඇති ඔක්කාක නම් රජෙක් පහළවේ.

සොළොස් දහසක් ස්ත්‍රීන්ට නායක වූ ක්‍ෂත්‍රීය දුවණියක් හා සැපවිඳින එරජුට දූවරු පහක් ද පුතුන් හතරක් දැයි දරුවෝ නමදෙනෙකි.

නව දරුවන් වැදූ බිසව කළුරිය කළ පසුව නව අග මෙහෙසියක් පත්වන්නීය.

ඇය ඔක්කාක රජුගෙන් වරයක් ලද්දී, නව දරුවන් රටින් පිටුවහල් කරවන්නීය.

සිය නුවරින් නික්ම හිමවතට යන ඔවුහු ජාති භේද වේ යන බියෙන් සොයුරියන් සමග එක්ව විසූහ.

ඉන් එක් දුවකට කුෂ්ට ව්‍යාධියක් ඇතිවන්නේ ය. ක්‍ෂත්‍රීය කුමාරවරු ඇය “ජාති මිශ්‍රවීම නොකරත්වා”යි වළක දමා උඩින් වසති.

රාම නම් රජෙක් ඇය වළෙන් ගොඩ ගෙන එක්ව විසීමෙන් ඔක්කාක කුලයේ ජාතිමිශ්‍රවීම සිදුවේ.

ඔවුන්ගේ දරුමුණුබුරු පරපුර කෝලිය නම් වෙති. ඔවුහු අප්‍රමාණ සැප සම්පත් අනුභව කරති.

එයින් ද චුතවන මෙතෙම දෙව්ලොව ඉපිද, මනහර දෙව් විමනක දෙව් සැප විඳින්නේය.

නැවත පින් මහිමයෙන් මිනිසත් බව ලැබ සෝණ නමින් ප්‍රකටවන මෙතෙම, බුදුසසුනේ පටන්ගත් වීර්ය ඇති, නිවණට මෙහෙයූ සිත් ඇතිව වෙර වඩා සියලු ආශ්‍රව සිඳ දමා රහත්ව පිරිනිවන් පාන්නේ ය.

අනන්ත නය දක්නාවූ ශාක්‍ය කුල ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ සියල්ල විශේෂයෙන් දත්තා වූ ගෞතම බුදුහු මෙතෙම අග්‍රස්ථානයේ තබති.”

“වට්ටම්හි දෙවෙ චතුරඞ්ගුලෙ පතිතෙ අනිලෙරිතා පාදපසම්පඝුට්ඨෙ, ඣානෙ රතස්සප්පසුතස්ස තාදිනො තතො රතී පරමතරා න විජ්ජතී”

“දැන් මම උතුම් දමනයෙන් දැමුනෙමි. මා සිත මනාව පිහිටුවා ගත්තෙමි. සියලු බර බහා තැබූ මම ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවුනෙමි.

අංගීරස නම් වූ මහානාග නම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ ජන්ම ඇති කේශර සිංහයකු වැනි බුදුහු භික්‍ෂු සංඝයා මැද වැඩහිඳ මා අග්‍රස්ථානයේ තැබූ සේක.

මවිසින් සියලු කෙලෙස් දැවූයෙමි. -පෙ- බුදුරදුන්ගේ අනුශාසනාව ඉටුකළෙමි.”

රහත්බවට පත් සෝණ හිමියෝ තම පිළිවෙත් මඟ සිහිකර, ප්‍රීතිය පහළ කිරීම් වශයෙන් සිය රහත් බව මේ ගාථාවලින් පැවසූහ.

“යාහු රට්ඨෙ සමක්කට්ඨො රඤ්ඤො අඞ්ගස්ස පද්ධගු, ස්වාජ්ජ ධම්මෙසු උක්කට්ඨො සොණො දුක්ඛස්ස පාරගූ”

“පඤ්ච ඡින්‍දෙ පඤ්ච ජහෙ පඤ්ච වුත්තරි භාවයෙ, පඤ්ච සංගාතිගො භික්‍ඛූ ඔඝතිණ්ණොති වුච්ච ති”

“උන්නළස්ස පමත්තස්ස බාහිරාසස්ස භික්‍ඛුනො, සීලං සමාධි පඤ්ඤා ච පාරිපූරිං න ගච්ඡති”

“යං හි කිච්චං තදපවිද්ධං, අකිච්චං පන කයිරති, උන්නළානං පමත්තානං, තෙසං වඩ්ඪන්ති ආසවා”

“යෙසඤ්ච සුසමාරද්ධා නිච්චං කායගතා සති, අකිච්චං තෙ න සෙවන්ති කිච්චෙ සාතච්චකාරිනෙ, සතාතං සම්පජානානං අත්‍ථං ගච්ඡන්ති ආසවා”

“උජුමග්ගම්හි අක්ඛාතෙ ගච්ඡථ මා නිවත්තථ, අත්තනා චොදයත්තානං නිබ්බාණමභිහාරයෙ”

“අච්චාරද්ධම්හි විරියම්හි සත්‍ථා ලොකෙ අනුත්තරො, වීණොපමං කරිත්‍වා මෙ ධම්මං දෙසෙසි චක්ඛුමා, තස්සාහං වචනං සුත්‍වා විහාසිං සාසනෙ රතො”

“සමතං පටිපාදෙසිං උත්තමත්‍ථස්ස පත්තියා, තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා කතම්බුද්ධස්ස සාසනං”

“නෙක්ඛම්මෙ අධිමුත්තස්ස පවිවෙකඤ්ච චෙතසො, අබ්‍යාපජ්ඣාධිමුත්තස්ස උපාදානක්ඛයස්ස ච”

“තණ්හක්ඛයාධිමුත්තස්ස අසම්මොහඤ්ච චෙතසො, දිස්වා ආයතනුප්පාදං සම්මා චිත්තං විමුච්චති”

“තස්ස සම්මා විමුත්තස්ස සන්තචිත්තස්ස භික්‍ඛුනො, කතස්ස පතිචයො නත්‍ථි කරණීයං ත විජ්ජති”

“සෙලො යථා එකඝනො වාතෙන න සමීරති, එවං රූපං රසා සද්ද ගන්‍ධා ඵස්සාච කෙවලා”

“ඉට්ඨා ධම්මා අනිට්ඨාච නප්පවෙධන්ති තාදිනො, ඨිතං චිත්තං විසංයුත්තං වයං චස්සානුපස්සති” තී.

එහි “යාහු රට්ඨෙ සමුක්කට්ඨො” යමෙක් රටේ අසූ දහසක් ගම්පතීන් අතුරින් ඉසුරුමත් බවින් ඉතා උතුම් බවට, උත්කෘෂ්ඨ බවට, උසස් බවට පැමිණියේ ද (ඒ සෝණ) “රඤ්ඤො අංගස්ස පද්ධගූ” සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ජනතාව සතුටුකරන, රඤ්ඡනය කරන බැවින් “රජු” නම් වූ අංගාධිපති බිම්බිසාර මහරජුගේ පිරිවරට අයත් වූ, උපතින් ම ඒ රටේ සුවිශේෂී කෙළෙඹියෙක් වූ “ස්වාජ්ජ ධම්මෙසු උක්කට්ඨො” ඒ සෝණ අද ලෝකෝත්තර ධර්මයෙහි උත්කෘෂ්ඨ බවට පත්ව සිටියි. ගිහි කාලයේ ලෞකික ධර්මයන් හි උත්කෘෂ්ඨ බවට ද පැවිදි වූ මේ අවස්ථාවෙහි ලෝකෝත්තර ධර්මයේ උත්කෘෂ්ඨ බවට ද පැමිණියේය. තමාම අනිකකු මෙන් දක්වයි. “දුක්ඛස්ස පාරගූ” සියලු සංසාරික දුකෙහි පරතෙරට, අවසානයට ගියේය. මෙහිදී “ධම්මෙසු උක්කට්ඨො” යැයි විශේෂයක් නැතිව කියන ලදි. උත්කෘෂ්ඨ භාවය නම් විශේෂයෙන්ම අර්හත් මාර්ගාවබෝධයයි.

අනතුරුව යම් පිළිවෙතකින් දුකෙහි කෙළවර දුටුවේද, රහත්බව ප්‍රකාශ කරමින් එය දක්වනු සඳහා, “පඤ්ච ඡින්‍දෙ” ගාථාව දක්වයි. එහි අර්ථය මෙසේය. අපාය කාම සුගතීන්ට සත්ත්‍වයා පමුණුවන ඕරම්භාගිය සංයෝජන පස පයෙහි බැඳි රැහැනක් මෙන්, නුවණැත්තා විසින් යටම වූ මාර්ග තුන (සෝවාන්, සකෘදාගාමි, අනාගාමි) නම් සැතින් සිඳිය යුතුයි. රුපා රූප භවයන්ට සත්ත්‍වයා පමුණුවන උද්ධම්භාගිය සංයෝජන පස, නුවණැත්තා විසින් බෙල්ලේ බැඳි රැහැනක් මෙන් අර්හත් වූ අග්‍ර මාර්ගයෙන් සිඳිය යුතුය. ඒ අතුරින් උද්ධම්භාගිය සංයෝජන ප්‍රහාණය කිරීමට ශ්‍රද්ධාදී පසක් වූ ඉන්‍ද්‍රියයන් වැඩිය යුතුයි. මෙසේ වූ භික්‍ෂුව රාග, දෝස, මෝහ, මාන හා දිට්ඨි යන සංග පස ඉක්මවා, මැඬපැවැත්වීමෙන් “පඤ්ච සංගාතිගො” ඕඝයන් තරණය කළ බැවින් ඒ භික්‍ෂුව “ඕඝතිණ්ණ” නම් වේ.

මෙසේ ඕඝතරණ ප්‍රතිපත්තිය ද සීලාධීන්ගේ සම්පූර්ණත්ත්‍වයද දක්වා, සීලාදී ගුණදහම් මානාදිය ප්‍රහාණයට උපකාරීවනු දැක්වීමට “උන්නළස්ස” යන ගාථාව දක්වන ලදි. එහි “උන්නළස්ස” යනු උස්ව නැඟුණු හිස් වූ මාන ඇති, මානය උඩුකුරු වූ පැවතුම් ඇති හිස් වූවක් බැවින් බට ගසක් බඳුය. “නළ” යනු බට ගසයි. “පමත්තස්ස” සිහිය නොමැතිව, සිහිමූර්ඡාවීමෙන් ප්‍රමාදයට පැමිණි. “බාහිරස්ස” බාහිර ආයතනයන්හි ආශාව ඇති, කාමයන්හි රාගය දුරු නොවූ කාමාශක්ත “සීලං සමාධි පඤ්ඤා ච පාරිපූරිං න ගච්ඡති” ඒ භික්‍ෂුවට සීලාදියට විරුද්ධ වූ හැසිරීම් ඇති හෙයින් ලෞකික වූ ද ශීලාදී ගුණදහම් නොපිරේ. ලෝකෝත්තර ගුණධර්ම නොපිරේ යැයි කිවයුතු නොවේ.

ඊට හේතු දක්වමින් “යංහි කිච්චං” ගාථාව වදාළහ. යම් භික්‍ෂුවක් පැවිදි වූදා පටන් අප්‍රමාණ වූ සීල ස්කන්‍ධය ආරක්‍ෂා කිරීම, අරණ්‍යවාසීව ධූතංග සමාදන්ව භාවනාවෙහි ඇලී විසීම ආදිය “කිච්චං” කටයුතු නම් වේ. මෙසේ පැවිදි වූවහු විසින් කළයුතු, තමාට අයත් කටයුතු බැහැරලා, දුරු කර, ඉවතලා පාත්‍ර සැරසීම, චීවර, කායබන්‍ධන, අංසකඩය, කුඩය, පාවහන්, කුඩා තැටිය, පෙරහන්කඩ යනාදී පිරිකර සැරසීම, සිවුපසය රැස්කිරීම ආදී භික්‍ෂුව විසින් නොකළ යුතු “අකිච්චං” කටයුතු කරයි. ඒ භික්‍ෂූන්ගේ මානය වර්ධනය වී උස්වගිය මන්ඇතිව, ප්‍රමාදීව, සතර ආශ්‍රව වර්ධනය වේ.

යමෙකුට ප්‍රඥාදී ගුණ වර්ධනය වේද ඒ පිළිවෙත් දැක්වීමට “යෙසං” යන ගාථාව දැක්විණි. එහි “සුසමාරද්ධා” මනාව පිළිගන්නා ලද, මනාව ඇරඹූ “කායගතාසති” කායානුපස්සනා භාවනාව “අකිච්චං තෙ” ඔවුහු පාත්‍රා සැරසීම් ආදිය, නො කරති. “න සෙවන්ති’, “කිච්චෙ” පැවිදි වූ අවස්ථාවේ සිට කළයුතු අප්‍රමාණ සීල ස්කන්‍ධය ආරක්‍ෂා කිරීමෙහි නොනැවතී ක්‍රියා කරන, “සාතච්චකාරිනො” සිහියෙන් නොවන්ව, නිතරම සිහි ඇතිව, “සතානං” සාත්‍ථක, සප්පාය, ගෝචර, අසම්මෝහ යන සිවුවැදෑරුම් විමසන නුවණින් “සම්පාජානානං” සම්ප්‍රජඤ්ඤයන්ගෙන් යුතු වූවන්ගේ” “ආසවා” සිවු ආශ්‍රව ධර්මයෝ “අත්‍ථං ගච්ඡන්ති” ගෙවීමට, ක්‍ෂයවීමට යති.

දැන් සෝණ හිමියෝ තමන් වහන්සේ සමීපයේ සිටින භික්‍ෂූන්ට අවවාද කරමින් “උජුමග්ගම්හි” යන ගාථාව දේශනා කරති. එහි “උජුමග්ගම්හි අක්ඛාතෙ” අන්ත දෙක දුරුකර, කාය වංකාදිය බැහැර කර, සෘජුවූ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවට පැමිණි, ශාස්තෲන් වහන්සේ පෙන්වාදුන් ආර්ය මාර්ගයේ යවු, එය පිළිපදිවු, නොනවති වූ, අතරමඟ නතර නොකරවු. “අත්තානා චොදයත්තානං” මෙලොව තමාට හිතවැඩ කැමති පුද්ගලයා අපායේ බියජනක බව සිහිකිරීම් ආදියෙන් තමා ම තමාට චෝදනා කරගනිමින්, “නිබ්බාණමභිහාරයෙ” තමාම නිවණට පමුණුවන්නේ ය, ගෙනයන්නේ ය, යම්සේ නිවන් සාක්‍ෂාත් කරගන්නේ ද එසේ පිළිපදින්නේ ය.

අනතුරුව මවිසින් ද එසේම පිළිපදින ලදැයි තමාගේ පිළිවෙත් මඟ දැක්වීමට “අච්චාරද්ධම්හි” යනාදිය කියන ලදි. “අච්චාරද්ධම්හි විරියම්හි” විදසුන් වඩන්නාවූ මවිසින් සමාධියෙන් සමානව නොකර, ඉතා දැඩිව වීර්ය උපදවාගෙන, පමණ ඉක්මවූ වීර්ය ඇතිව සෝණ හිමි ක්‍රියා කළ අයුරු ඉහතින් දැක්විණි. “වීණෝපමං කරිත්‍වා මෙ” ආයුෂ්මත් සෝණට, “ඇතැම් බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝ අරඹන ලද වීර්ය ඇතිව වාසය කරති. ඔවුන් අතුරින් මම එක් ශ්‍රාවකයෙක්මි. නමුත් මගෙ සිත තවම අශ්වයන්ගෙන් නොමිදුණේය. එනිසා මම සිවුරු හැර යන්නෙමි” යි යන සිත උපන් කල්හි, ශාස්තෲන් වහන්සේ සෘද්ධියෙන් උන්වහන්සේ ඉදිරියට වැඩමවා, “සෝණ කුමක් නිසා නුඹ සිවුරු හැර යන්නෙමි යන සිත ඉපදවූයෙහිද?” විචාරා, “නුඹ පෙර ගිහිව සිටිය දී වීණාවාදනයට දක්‍ෂවූයෙහි ද?” විමසූසේක. එවිට සෝණ හිමි “එසේය ස්වාමීනි”යි පැවසීය. “සෝණය, නුඹ කුමක් සිතන්නේ ද? යම් අවස්ථාවක නුඹ වීණාවෙහි තත් තදින් අදින ලද විට තදින් පිරිමදින ලද විට, නුඹගේ වීණාවේ මිහිරි හඬක් ඇති වී ද? “වීණාගායනාවට එය සුදුසුවූයේ ද?”, “එසේ නො වේමය. ස්වාමීනි, “සෝණ, නුඹ කුමක් සිතන්නෙහි ද? යම් අවස්ථාවක නුඹගේ වීණාවේ තත් ඉතා තද නොවී, ඉතා ලිහිල් නොවී සමගුණයේ පිහිටා පිරිමදිනුයේ ද කිම එකල්හි නුඹගේ වීණාවේ මිහිරි හඬ ඇතිවේ ද? වීණා ගායනාවට සුදුසු ද?” යි ඇසූ කල්හි සෝණ හිමියෝ “එසේය, ස්වාමීනි” යි පිළිතුරු දුන්හ. “සෝණ, එලෙසින් ම දැඩිව ගත් වීර්යය උඩඟු බව පිණිස පවතියි. හැකිළුණු, ලිහිල් වූ වීර්යය කුසීතබව පිණිස පවතියි. සෝණ, එනිසා නුඹ වීර්යයේ සම බව ඉටා ගනුව. ඉඳුරන්ගේ සමබව දැන ගනුව. එහි නිමිති ගනුව.” යි බුදුහු මෙසේ වීණාව උපමා කරගෙන පැවැත් වූ වීණෝපමාවවාදයෙන් මට දහම් දෙසූහ. “තස්සාහං වචනං සුත්‍වා”, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වීණෝපමාවාදය අසා, භාවනාව අතරමඟ උපන් සිවුරු හැර යෑමේ අදහස ඉවතලා බුදුසසුනේ ඇලී දැඩිව ඇලී විසුවෙමි.

වාසය කරමින් ම “සමථං පටිපාදෙසං” වීර්ය සමතාවෙහි යෙදීම පිණිස, ශ්‍රද්ධා ප්‍රඥාවන්ගේ ද සමාධි වීර්යයන්ගේ ද යුද්ධ සීයක් උපදවා ධ්‍යානාධිෂ්ඨානයෙන් විදර්ශනා සමාධිය උපදවා ගත්තෙමි. විදර්ශනා වැඩුවෙමි. එහි ප්‍රයෝජන අනතුරුව දැක්වේ. “උත්තමත්‍ථස්ස පත්තියා” අර්හත්‍වය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා අනතුරුව පිළිපදින ලද සමථ විදර්ශනා සමවැදීම් පිළිබඳව සිය රහත්බව ප්‍රකාශ කරමින් “නෙක්ඛම්මෙ” යනාදිය දැක්විණි. එහි “නෙක්ඛම්මෙ” කාමයෙන් වෙන්ව පැවිදිවීමෙහි, “අධිමුත්තස්ස” ඒ කෙරෙහි නැමුණු, ඇලුණු, යෙදුණු සිතින් පළමුව පැවිදිවීමේ ආශාවෙන් යුතුව කාමයන් හැර දමා පැවිදිවූයෙමි. පැවිදිව සීල පිරිසිදු කිරීම්, අරණ්‍යවාස, ධූතංගසමාදන ආදියෙන් නිරවද්‍ය ධර්මයන් හි යෙදෙමින් “විවෙකඤ්ච චෙතසො” සිතේ ප්‍රකර්ශ විවේකයෙහි නෛෂ්ක්‍රම්‍ය අධිමුක්තියෙහි සිවුවන, පස්වන ධ්‍යානයන් ඉපදීමෙන් විවේකයෙහි යෙදුණු “අබ්‍යාපජ්ඣාධිමුත්තස්ස” නිදුක් නීරෝගීභාවයේ යෙදුණු, ඒ කෙරෙහි නැමුණු ධ්‍යාන සමාපත්ති උපදවා සමථ භාවනාවේ හි නියුක්ත වූවහුට, “උපාදානක්ඛයස්ස ච” සිවුවැදෑරුම් උපාදානයන් ගේ ක්‍ෂයවීමෙන් අර්හත්‍වයට නැමුණු. මෙය සත්තමී අර්ථයේ ඡට්ඨි විභක්ති පදයකි. මෙසේ තමා අවබෝධ කරගත්, උපදවාගත් ධ්‍යානය පාදක කරගෙන අර්හත්‍වාවබෝධය සඳහා විදර්ශනාවෙහි යෙදුණු පුද්ගලයාට “තණ්හක්ඛයාධිමුත්තස්ස” තණ්හාව ක්‍ෂය වේ. නැතිවේ යනු “තණ්හක්ඛය” නම් වේ. එනම් නිවණයි. භය වශයෙන් උපාදාදිය ද ක්‍ෂේම වශයෙන් අනුපාදාදිය ද දැක්වීමෙන් නිවණට යොමු වූ නැමුණු තැනැත්තාට, “අසම්මොහඤ්ච චෙතසො” ආර්ය මාර්ගයෙහි විමසන නුවණින් යුතුව, සිතේ නොමුලාව පැවැත්ම, මුලාව - මෝඩකම මුලිනුපුටා දැමීමෙන් සිත නොමුලාවූ, ආර්ය මාර්ගයට නැමුණු, “දිස්වා ආයතනුප්පාදං” ඇස්කන් ආදී ආයතනයන්ගේ සිය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ක්‍ෂණයක් ක්‍ෂණයක් පාසා උපදින, නිරෝධයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ ද විදර්ශනා ප්‍රඥා සහිත වූ ද මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දැකීමෙන්, දැකීම නිසා, “සම්මා චිත්තං විමුච්චතී” යහපත් ව මනාව ආර්ය මාර්ගයේ පිළිවෙලින් ගමන් කිරීමෙන් සියලු ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදෙයි.

“තස්ස සම්මා විමුත්තස්ස” යනාදියේ මේ සංක්‍ෂිප්තාර්ථ යයි. මෙසේ ඉහතින් පැවසූ ලෙසම මනාව සියලුම කිලිටි බව ඇතිකරන කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු තැනැත්තාට, එසේ ම අතිශයින් ම සන්සිඳුණු සන්සුන් සිත් ඇති ක්‍ෂීණාශ්‍රව භික්‍ෂුවට, කරන ලද කුසලා කුසලයන්ට රැස්කිරීම් නැත. කළයුතු කටයුතු නිමවූ බැවින්, ආර්යමාර්ගයෙන් ම කෙලෙස් මුලිනුපුටා දැමූ බැවින්, විශේෂ දැනීම් ආදී ප්‍රභේද ඇති බැවින් කළයුත්තක් නැත. මෙසේ කටයුතු සිදු කරගත් රහතන් වහන්සේ, ඒකඝන පර්වතයක් සාමාන්‍ය සුළඟින් නොසැලී, අකම්පිතව පවතින්නාක් මෙන්, ඉෂ්ටානිෂ්ට රූපාදී අරමුණු නිසා ස්ථිර වූ ස්ථිර ව පිහිටි, තෘෂ්ණා රහිත වූ, සියලු සංයෝග ප්‍රහීණ කළ, කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන් වූ සිත, නොසැලේ, කම්පා නොවේ. ඒ ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේ තමාට පැමිණෙන අරමුණු ධර්මයන්ගේ කලින් කලට ඵල සමවතට සමවැදීමෙන් යථාතත්ත්වය අවබෝධ කරගෙන, අරමුණුවල ව්‍යයවීම, නිරෝධය, ක්‍ෂණයක් ක්‍ෂණයක් පාසා බිඳීයෑම බලති.

සෝණ කෝලිවිස ථේරගාථා අර්ථ වර්ණනාව නිමියේය.

දහතුන්වන නිපාතයේ ගාථා අර්ථවර්ණනාව සමාප්තයි.