රට‍්ඨපාලත්‍ථෙරගාථාවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

රට්ඨපාල ස්ථවිරගාථා වර්ණනාව

පස්සචිත්තීකතං යනාදී ආයුෂ්මත් රට්ඨපාල තෙරුන්ගේ ගාථාවන්ය. මොහු වනාහි පදුමුත්තරස්ස පියුමතුරා බුදුන්ගේ පහළවීමට පෙරාතුවම හංසවතී නම් නගරයෙහි ගෘහපති මහාසාර කුලයක ඉපිද වැඩිවියට පත්ව පියාගේ ඇවෑමෙන් ගිහිගෙයි වසන්නේ, මාණික්‍ය ආදී වටිනා වස්තු ඇති භාණ්ඩාගාර පාලකයා විසින් පෙන්වන ලද ප්‍රමාණ රහිත වූ කුලවංසයෙන් පැවැත ආවා වූ ධනය දැක “මෙපමණ වූ මේ විශාල ධන රාශිය මගේ සීයා, මීමුත්තා ආදීහු පරලොව යන්නාහු අරගෙන නොගියාහ. මා විසින් වනාහි ඒවා රැගෙන යායුතුයැයි” සිතා දුගීමගී යාචකාදීන්ට මහදන් දුන්නේය. හෙතෙම අභිඤ්ඤාලාභී එක් තවුසකුට උපස්ථාන කළේ එයින් දෙව්ලොව යන මගට යොමු වූයේ දිවි ඇතිතෙක් පින්කොට එයින් චුතව දෙවියෙක්ව උපන්නේය. ඔහු ඒ දිව්‍යලෝකයෙහි දේවරාජ්‍යය කරවූයේ ආයු ඇතිතෙක් සිට එයින් චුතව බිඳුනු රටක් එක්තැන් කරන්නට සමත් වූ කුලගෙදරක එකම පුතාව උපන්නේය.

ඒ කාලයෙහි පදුමුත්තර බුදුන්වහන්සේ ලොව ඉපිද පවත්වන ලද උතුම් දසක් පැවතුම් ඇත්තේ හික්මවිය යුතු සත්ත්වයන් නිර්වාණ නමැති මහා නගරය නම් වූ ආරක්‍ෂිත භූමියකට පත්කළේය. ඉක්බිති ඒ කුලපුත්‍රයා පිළිවෙලින් උගත්බවට පත්වූයේ එක් දිනක් උපාසකයන් සමග විහාරයට ගියේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කරනු දැක පහන්සිත් ඇත්තේ පිරිස් කෙළවර සිටියේය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් භික්‍ෂුවක් ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූවන් අතර අගතැන්හි තැබුවේය. ඒ දැක හෙතෙම පහන් සිත් ඇත්තේ ඒ සඳහා ඇදීගිය සිත් ඇත්තේ දසදහසක් භික්‍ෂූන් පිරිවරා වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහත් ගරුසත්කාරයෙන් සත්දවසක් මහදන් පවත්වා ප්‍රාර්ථනා තැබීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනය ඉටුවන බව දැක අනාගතයෙහි ගොතමස්ස ගෝතම නම් වූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සසුනෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූවන් අතර අගතැන්පත් වන්නේයැයි විවරණ දුන් සේක. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේටත් භික්‍ෂු සංඝයාටත් නමස්කාර කර අසුනින් නැගිට නික්ම ගියේය. ඔහු එහි දිවි ඇතිතෙක් පින්කොට එයින් චුතව දෙව්මිනිසුන් අතර සැරිසරන්නේ මෙයින් දෙයානූවන කල්පයෙහි ඵුස්සස්ස ඵුස්ස බුදුන්ගේ කාලයෙහි රාජපුත්‍රයන් තුන්දෙනෙක් බුදුන්වහන්සේ උපස්ථාන කරන කල්හි ඔවුන්ගේ පිංකම්වලට සහාය විය.

මෙසේ ඒ ඒ භවයෙහි ඒ ඒ බොහෝ කුසල් රැස්කොට සුගතිවලම උපදින්නේ මේ බුදුන්ගේ කාලයේ කුරු රට්ඨෙ ථුල්ලකොට්ඨිත කුරුරට ථුල්ලකොට්ඨිත නම් නියම්ගමෙහි රට්ඨපාල සිටුවරයාගේ ගෙදර උපන්නේ රට්ඨපාල යයි පරම්පරා නාමයෙන් නම් තැබීය. ඔහු බොහෝ සැපසම්පතින් වැඩෙන්නේ පිළිවෙලින් තරුණ වියට පත්වූයේ මව්පියන් විසින් සුදුසු භාර්යාවක් ලබාදී බොහෝ වූ යසඉසුරෙහි පිහිටුවූයේ දෙව්සැප හා සමාන සැප අනුභව කරයි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුරු රට්ඨෙ කුරු රටෙහි ජනපද චාරිකාවේ වඩින්නේ ථුල්ලකොට්ඨිතං ථුල්ලකොට්ඨිත ජනපදයට වැඩියේය. ඒ බව ඇසූ රට්ඨපාලො රට්ඨපාල කුලපුත්‍රයා බුදුන් වෙත පැමිණ බණ අසා ඇතිකරගත් ශ්‍රද්ධා ඇත්තේ දවස් හතක් ආහාර නොගෙන සිට ඉතා අමාරුවෙන් දෙමාපියන්ගේ අනුදැනුම ලබාගෙන බුදුන් වෙත පැමිණ බුදුන්ගේ අනුදැනීමෙන් වෙනත් තෙරනමක් ලඟ පැවිදිව යොනිසො මනසිකාරයෙන් කටයුතු කරන්නේ විදර්ශනා වඩා රහත්බවට පැමිණියේය. එබැවින් අපදාන පාලියෙහි මෙසේ කියා ඇත.

තාදී ගුණ ඇති ලෝකයට ශ්‍රේෂ්ඨ වූ පදුමුත්තර බුදුන්ට නගුලක් වැනි දළ ඇති හොඳට වැඩුණු උතුම් හස්තියෙකු මා විසින් දන් දෙන ලදී.

ස්වේතඡත්‍රය සහිත ඒ හස්තිරාජයා ඇතුළු සියල්ල මිලකොට සංඝාරාමයක් කරවූයෙමි.

මම පනස්හතර දාහක් වටිනා ප්‍රාසාදයක් කරවීමි. ඒවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කළෙමි.

අග්ග පුද්ගල වූ මහාවීර වූ ස්වයංභූ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියළු ජනයා සතුටු කරවමින් ධර්මය දේශනා කළේය. පින් අනුමෝදන් කරවීය.

පදුමුත්තර නම් වූ ඒ බුදුන්වහන්සේ මට ඒ විවරණය දුන් සේක. භික්‍ෂු සංඝයා මැද සිට මේ ගාථාවන් වදාළහ. මම පනස් හතර දහසක් ප්‍රාසාද කරවීමි. එහි අනුසස් කියන්නෙමි. මා කියන්නක් අසන්න.

දහඅට දහසක් කුළුගෙවල් වන්නේය. පහළ වූවා වූ ඒ සියල්ල ස්වර්ණමය වන්නේය.

පනස්හතර දහසක් ප්‍රාසාදයන් මොහු විසින් කරවන ලදී. එහි විපාක ප්‍රකාශ කරන්නෙමි. ඒ වචනය අසව්.

පනස් වතාවක් ශක්‍ර දෙවෙන්‍ද්‍රව දේව රාජ්‍යය කරන්නේය. පනස් අට වතාවක් සක්විති රජ ද වන්නේය.

කල්ප ශතසහස්‍රයක් ගිය තැන ඔක්කාක කුලයෙහි පහළ වූ ගෞතම යන නමින් ශාස්තෲන් වහන්සේ නමක් ලොව පහල වන්නේය.

දෙව්ලොවින් චුතව මහා සැප සම්පත් ඇති උත්පත්තියෙන්ම පිරිසිදු වූ ධනවත් කුලයක පළමුව උපදින්නේය.

ඔහු පසුව ශාස්තෲ ශාසනයෙහි පැවිදිව රට්ඨපාල යන නමින් ප්‍රකට වන්නේය.

හෙතෙම උපශාන්ත වූයේ ප්‍රධන් වීර්යයෙන් යුක්ත වූයේ සියළු ආසවයන් ප්‍රහාණය කර රහත්බවට පත්වන්නේය.

සියළුම සැපසම්පත් අත්හැර දමා අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළා වූ මට භවභෝග වස්තූන් කෙරෙහි කෙළපිඩක් මෙන් කිසිදු ආසාවක් නැත.

සම්මා සම්බුද්ධ ශාසනයෙහි නිර්වාණ මාර්ග නමැති වාහනයේ වියගහ මාගේ වීර්යයයි. අවසාන දේහය දරමි. (නැවත ඉපදීමක් නැත)

මාගේ සියළු කෙලෙස්හු නැසුනාහ. බුද්ධ අනුශාසනාව කරන ලදී.

රහත් බවට පැමිණ බුදුන්ගෙන් අවසර ලබාගෙන මව්පියන් දකින්නට ථුල්ලකොට්ඨිත ගමට ගොස් එහි ගෙපිළිවෙලින් පිඬුසිඟා ගොස් පියාගේ ගේ ලඟින් උදෑසන ආහාරය ලැබ අමාවක් මෙන් අනුභව කරන්නේ පියා විසින් ආරාධනා කරනු ලබන්නේ හෙට සඳහා කළ ආරාධනය භාරගෙන දෙවන දවසෙහි පියාගේ නිවසෙහි පිණ්ඩපාතය වළඳා අලංකාර ලෙස සකස්කරන ලද අන්තඃපුර අබියසට ගොස්, කිම ආර්යපුත්‍රය, ඔබ නිසා මේ දෙවඟනන් බඳු කතුන් බඹසර හැසිරෙයි ආදිය කියා නැවත පොළඹවා ගැනීමට කටයුතු කරන්නට පටන්ගත් කල්හි ඔහුගේ බලාපොරොත්තුව වෙනතකට යොමුකර අනිත්‍යතාව හා සම්බන්ධ බණ දේශනා කරන්නේ.

‘පස්ස චිත්තීකතං බිම්බං’ ආදී ගාථාවන් ප්‍රකාශ කළහ.

එහි චිත්තීකතං යනු විසිතුරු කරන ලද, වස්ත්‍රාභරණ, මල්මාලා ආදියෙන් විසිතුරු කරන ලද්දේය යන අර්ථයි. බිම්බං යනු දිග්බව ආදී සුදුසු තැන්වලට යෝග්‍ය දිග ආදී අගපසඟින් සැදුම්ලත් ආත්මභාවය. අරුකායං යනු තුවාලමුඛ නවයකින්ද රෝමකූපවලින්ද යන වශයෙන් වැගිරෙන අසූචි ඇති සෑම අතකින්ම තුවාලයක් වූ ශරීරය, සමුස්සිතං යනු ඇට තුන්සියයකින් යුක්ත. ආතුරං යනු සැමවිටම ඉරියව් ආදියෙන් පරිහරණය කළයුතු බැවින් නිතර ගිලන් වූ බහුසංකප්පං යනු බාලජනයා විසින් නැති දෙයක් ආරෝපණය කර බොහෝසෙයින් කල්පනා කරන, යස්සනත්‍ථිධුවං ඨිති යනු යමකුගේ ශරීරයෙහි ස්ථිර බවක් නැත්තේද ඒකාන්ත වශයෙන් භේදභින්න වී විසිරි යන ස්වභාව ඇත්තේය. තං පස්ස යනු ලඟ සිටි ජනයා තමා සඳහාම හෝ කියයි.

රූපං යනු ශරීරයයි. ශරීරයෙහි වනාහි ඇට හේතුවෙන් නහර හේතුවෙන් මස් හේතුවෙන් සම හේතුවෙන් අවකාසය විසින් හාත්පසින් එක්තැන් කරන ලද මෙය රූපය යයි සළකයි. රූපයයයි කියති. වර්ණනා තුණ්ඩලෙන ච යනු හිසෙහි පළන් ආභරණවල මැණික්වලින් කුණ්ඩලාභරණවලින්. චිත්තීකතං අට්ඨිං තචෙන ඔනද්ධං යනු තෙත සමින් ආවරණය කරන ලද අමතර තුන්සියයක් පමණ ඇට. පස්ස යනු යෙදවීමයි. කුණ්ඩලෙනච යන තැන ‘ච’ ශබ්දයෙන් සෙසු ආභරණ අලංකාර ආදිය ගණන් ගැනේ. සහවත්‍ථෙහි සොභති යනු ඒ මේ රූපය මැණික් ආදියෙන් විසිතුරු කරන ලද්දේ නමුත් වස්ත්‍රවලින් වසා ඇතිවිට පැහැපත්ය. වසා නැතිවිට යන අර්ථය නොවේ. යමෙක් වනාහි අට්ඨිතචෙන යනුවෙන් කියත්ද එහි ඇට සමෙන් වසන ලද්දේ හොබනේය.

අලත්තකතා යනු ලාකඩවලින් කළ පාටකිරීම් ඇති, ලාකඩවලින් පාටකරන ලද, පාදා යනු පාද. මුඛ චුණ්ණක මක්‍ඛිතං යනු මුහුණ සුණුවලින් ආලේප කරන ලද යමක් සරසනවිට අබ ඇඹරූ කුඩුවලින් කුරුලෑ ආදිය ඉවත්කර ලුණු සහිත මැටිවලින් නරක ලේ ඉවත්කර මුහුණෙහි සුවඳකුඩු ආලේප කරත්. ඒ පිළිබඳව මෙය කියන ලදී. අලං යනු බාලස්ස නූගත් බාල ජනයාගේ. නො ච පාරගවෙසිනො සසරට ඇලුම් කරන්නහුට. මොහාය මුලා කිරීමට සමත් වූ ඔහුගේ සිත මුලා කිරීමට, පරතෙරට යන මාර්ගය සොයන්නහුගේ වනාහි නැතහොත් සසරට ඇලුම් නොකරන්නහුගේ,

අට්ඨපදකතා යනු අටපද අයුරින් කරන ලද, එක්තැන් කරන ලද ඉදිරිපස කෙස් කපා නළල වැසෙන සේ කරන ලද කෙස් සැකසුම ‘අට්ඨපද’ නමින් හැඳින්වේ. අලකං යැයිද කියති. නෙත්තාඅඤ්ජනමක්‍ඛිතා යනු දෙඇස්වල ඇතුලත දෙකෙළවර යම්සේ අඳුට දිස්වේද එසේ ගල්වන ලද ඇස්වල අඳුන් ඇති.

අඤ්ජනිව නවා චිත්තා පූතිකායො අලංකතො යනු යම්සේ සැරසිලි උපකරණ අඩංගු පෙට්ටිය අළුත්ද, පින්සලය අලුත්ද මල්කැටයම්, මකරන්ද ආදි වශයෙන් සිතුවම් කරන ලද්දේ ද පිටත මට්ටද, දිලිසෙන්නී ද දර්ශනීයද ඇතුළත වනාහි දර්ශනීය නොවේ. මෙසේ මොවුන්ගේ ශරීර ස්නානය, අඳුන් ගැල්වීම, ඇඳුම් අලංකාර ආදියෙන් සරසන ලද්දේ පිටත බබලන්නේ ඇතුළත වනාහි සැරව හා නොයෙක් ආකාර අපවිත්‍ර දෙයින් පිරී සිටියේ වෙයි යන අර්ථයි.

ඔදහෙසි යනු බිම හෙළීය යනුයි. මිගවො යනු මුව වැද්දා පාසං යනු දඬුමුගුරු නාසදා යනු ගැටුනේ නැත. වාගුරං යනු උගුල. නිවාපං යනු මුවන්ට කෑම සඳහා දමන ලද තණකොළ ආදී කෑම වර්ග, මේ උපමාව තෙරුන් විසින් කරන ලද අර්ථය හඳුන්වාදීම සඳහාය. මේ වනාහි මෙහි අර්ථයයි. යම්සේ මුවන් මැරීම සඳහා දඬුමුගුරු හා උගුල් අටවා යම්තැනක කෑම ආදිය විසුරුවා මුවවැද්දා සැගවී සිටින්නේ, එහි එක් ජවපරාක්‍රමයෙන් යුක්ත දක්‍ෂ මුවෙක් මරඋගුල ස්පර්ශ නොකොටම සුවසේ ගොදුරු කා ‘මුවා රැවැට්ටුවා’ යැයි මිගබන්‍ධකෙ මුවන් බඳින්නා කෑගසමින් යයි. තවත් මුවෙක් ප්‍රබල වූයේ දක්‍ෂ වූයේ ජවසම්පන්න වූයේ එහි ගොම ගොදුර කා ඒ ඒ තැන මලපුඩුව කඩා ‘මුවා රැවැට්ටුවා, මුවා මලපුඩුව කැඩුවා’ යැයි මුව වැද්දෝ කණගාටු වෙමින්ම යති. මෙසේ අපිද පෙර පෘථග්ජන කාලයෙහි මව්පියන් විසින් යොමුකිරීම හේතුවෙන් පෙන්වන ලද කෑම අනුභවකොට ඒ ඒ තැන දැවටෙමින් නික්මුනාහ. දැන් වනාහි හැම අයුරකින්ම සිඳින ලද කෙලෙස් ඇති බැඳීම් නැති ඔවුන් විසින් දෙන ලද ආහාර අනුභවකොට ඔවුන් ශෝක වෙද්දීම ගච්ඡාම යමු.

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ මුවවැද්දාව මෙන් මව්පියන්, රන්රුවන් හා අන්තඃපුරයද දැලක් මෙන්ද තමා විසින් පෙර අනුභව කරන ලද භවභෝග සම්පත් ද දැන් අනුභව කරන භවභෝගයන්ද ඇමක් ලෙස දමන ලද තණකොල මෙන්ද තමා මහා මුවෙක් ලෙසද කොට දක්වයි. මේ ගාථාවන් කියා අහසට පැන නැගී කොරබ්‍යස්ස කෝරව්‍ය රජුගේ අඳුන්මුව උයනෙහි මංගල ගල්තලාවෙහි හිඳගත්තේය. තෙරුන් වහන්සේගේ පියා වනාහි දොරටු හතක අගුල් දම්මවා පුරුෂයන්ට අණ කළේය. ‘පිටවෙන්නට ඉඩ දෙන්න එපා. සිවුරු ඉවත්කර සුදු ඇඳුම් අන්දවව්.’ ඒ නිසා තෙරුන් වහන්සේ අහසින් ගියේය. ඉක්බිති කොරව්‍ය රජු තෙරුන් වහන්සේ එහි සිටින බව අසා ඔහු වෙත පැමිණ සතුටු සාමීචි කථාකොට “පින්වත් රට්ඨපාල! පැවිදිවන අය ජරාවට පත්වීමෙන් හෝ අසනීප, භවභෝග සම්පත් ඤාතීන් පිරිහීමෙන් පැවිදි වෙති. නුඹ වනාහි මේ කිසිවකින් පරිහානියට පත්නොවූයේ කුමක්නිසා පැවිදි වූයෙහිද? කියා විචාළේය. ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ කීය. ලෝකය ස්ථිර නැත. මේ ලෝකය පිහිටකින් තොරය. ලොව තමා සතු කිසිදෙයක් නැත. ආරක්‍ෂකයෙක් නැත. සියල්ල අත්හැර දමා යා යුතුය. ලෝකය ඌන වූවකි. ලෝකය අතෘප්තිකරය. තණ්හාවට දාසය. මේ සතරවැදෑරුම් ධර්මතාවන්ට තමන්ගේ බැඳීමක් නැති බව කියා ඒ දේශනාවගේ අනුපිළිවෙල ප්‍රකාශ කරමින් -

පසසාමි ලොකෙ සධනෙ මනුස්සෙ, ලද්ධාන විත්තං නද්දදන්ති මොහං, ලුදධාධනං සන්නිචයං කරොන්ති, භිය්‍යොව කාමෙ අභිපත්‍ථයන්ති.

රාජා පසය්හප්පඨවිං විජෙත්‍වා, සසාගරන්තං මහිමාවසන්තො, ඔරං සමුද්දස්ස අතිත්තරූපො, පාරං සමුද්දස්සපි පත්‍ථයෙථ.

රාජා ච අඤ්ඤෙ ච බහුමනුස්සා, අවීත තණ්හා මරණං උපෙන්ති, ඌනාව හුත්‍වාන ජහන්තිදෙහං, කාමෙහි ලොකම්හි නහත්‍ථි තිත්ති.

කන්‍දන්ති නං ඤාතිපකිරිය කෙසෙ, අහොවතා නො අමරාති චා හු, වත්‍ථෙන නං පාරුතං නීහරිත්‍වා, චිතං සමොධාය තතො දහන්ති.

සො ඩය්හිති සූලෙහි තුජ්ජමානො, එකෙන වත්‍ථෙන පහාය භොගෙ, නමීය මානස්ස භවන්ති තාණා, ඤාතී ච මිත්තා අථ වා සහායා.

දායාදකා තස්ස ධනං හරන්ති, සත්තො පන ගච්ඡතියෙන කම්මං, නමිය්‍යමානං ධනවන්‍ථෙති කිඤ්චි, පුත්තා ච දාරා ච ධනඤ්ච රට්ඨං.

නදීසමායුං ලභතෙ ධනෙන, නචාපි විත්තෙන ජරං විහන්ති, අප්පඤ්හි තං ජීවිතමාහු ධීරා, අසස්සතං විප්පරිණාම ධම්මං.

අඩ්ඪා දළිද්දාච ඵුසන්ති ඵස්සං, බාලොච ධීරොච තථෙව ඵුට්ඨො, බාලොහි බාල්‍යාවධිතොව සෙති, ධීරොව න වෙධති ඵස්සඵුට්ඨො.

තස්මාහි පඤ්ඤාව ධනෙන සෙය්‍යා, යාය වොසානමිධාධි ගච්ඡති, අබ්‍යොසිතත්තාහි භවාභවෙසු, පාපානි කම්මානි කරොති මොහා.

උපෙති ගබ්භඤ්ච පරඤ්ච ලොකං, සංසාර මාපජ්ජ පරම්පරාය, තස්සප්පඤ්ඤො අභිසද්දහන්තො, උපෙති ගබ්භඤ්ච පරඤ්ච ලොකං.

චොරො යථා සන්‍ධිමුඛෙ ගහීතො, සකම්මුනා හඤ්ඤති පාපධම්මො, එවං පජා පච්ච පරම්හි ලොකෙ, සකම්මුනා හඤ්ඤති පාප ධම්මා.

කාමාහි චිත්‍රා මධුරා මනොරමා, විරූප රූපෙන මථෙන්ති චිත්තං, ආදීනවං කාමගුණෙසු දිස්වා, තස්මා අහං පබ්බජිතොම්හි රාජ.

දුමප්ඵලානෙව පතන්ති මානවා, දහරාච වුඩ්ඪා ච සරීරභෙදා, එතම්පි දිස්වා පබ්බජිතොම්හි රාජ, අපණ්ණකං සාමඤ්ඤමෙව සෙය්‍යො.

සද්ධායාහං පබ්බජිතො උපෙතො ජිනසාසනෙ, අවඤ්ඣා මය්හං පබ්බජ්ජා අනණො භුජ්ඣාමි භොජනං.

කාමෙ ආදිත්තතො දිස්වා ජාතරූපානි සත්‍ථතො, ගබ්භවොක්කන්තිතො දුක්‍ඛං නිරයෙසු මහබ්භයං.

එතමාදීනවං ඤත්‍වා සංවෙගං අලභිං තදා, සොහං විද්ධො තදා සන්තො සම්පත්තො ආසවක්‍ඛයං.

පරිචිණ්ණො මයා සත්‍ථා කතං බුද්ධස්ස සාසනං, ඔහිතො ගරුකො භාරො භවනෙත්ති සමූහතා.

යස්සත්‍ථාය පබ්බජිතො අගාරස්මා නගාරියං, සො මෙ අත්‍ථො අනුප්පත්තො සබ්බ සංයොජනක්‍ඛයො.

යන ගාථා කීවේය.

එහි පස්සාමි ලොකෙ යනු මහරජ, මම මේ ලෝකයෙහි සධනෙ ධනවත් ආඪ්‍ය වූ මනුස්සෙ මිනිසුන් දකිමි. ඔව්හු වනාහි ලද්ධාන විත්තං ධනය ලැබ භවභෝග සම්පත්තීන්හි පිහිටියාහු ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණාදී කිසි කෙනෙකුට කිසිවක් නදදන්ති නොදෙත්, කුමක් නිසාද? මොහා යනු කර්මය වටහා ගැනීමේ ප්‍රඥාව නොමැතිකමින්, ලුද්ධා යනු ලෝභයෙන් මැඩගත්තවුන් ලද පරිදි ධනං සන්නිචයං සර්වප්‍රකාරයෙන් බහා තැබිය යුතුයි. කරොන්ති භීය්‍යොව යනු අවබෝධ කරගනු කැමැත්තෙන් මතු කාමෙ කාමගුණයන් මෙසේ මට මෙබඳු වූ භවභෝග සම්පත් ලබන්නේය යනුයි. අභිපත්‍ථයන්ති යනු බලාපොරොත්තු වෙති. මෙබඳු උත්සාහයක් කරත්.

බොහෝකොට වස්තුන් පැතීම සඳහා උදාහරණ දක්වන්නේ රාජා ආදිය කීහ. එහි පසය්හ පඨවිං විජෙත්‍වා යනු තම පරපුරෙන් පැවත ආ පොළව බලහත්කාරයෙන් ජයගෙන ආවසන්තො යනු වසන්නේ ඔරං සමුද්දස්ස යනු මුහුදෙන් එහා පැත්ත ලැබුනත් එයින් තෙන අතිත්තරූපො පාරං යනු මුහුදෙන් එහා දීපාන්තරද පතන්නේය.

අවීත තණ්හා යනු පහ නොවූ තෘෂ්ණාව, ඌනාවා යනු නොපිරුණු මනදොල ඇත්තේමය. කාමෙහි ලොකුම්හි නහත්‍ථි තිත්ති යනු තෘෂ්ණාවෙන් මැඩගත්තා වූ අයට මේ ලෝකයෙහි වස්තු කාමයන්හි තෘප්තියක් නම් නැත.

කන්‍දන්ති යනු මළ තැනැත්තා වෙනුවෙන් ඔහුගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් වැලපෙත්. අහො වතා නො අමරාති චාහු යනු අනේ! අපගේ ඤාතිවරයා මළේ නැත යයිද කියත්. ගාථාවේ උච්චාරණ පහසුව සඳහා මෙහි වතා යැයි දීර්ඝ කර කියන ලදී.

සො ඩය්හති සූලෙහි තුජ්ජමානො යනු ඒ මල පුද්ගලයාව දවන්නන් විසින් මනාව දැවීම පිණිස උල්වලින් ඇන සිදුරු කරන්නේ තාණා යනු ආරක්‍ෂා කරන්නා වූ,

යෙන කම්මං යනු කම්වූ පරිදි ධනං යනු ධනය ලැබෙන්නා වූ යම්කිසි වස්තුවක්. පුනධනං යනු රත්‍රං හා මුදල් ගැන කියයි.

නදීසමායුං යනාදියෙන් කාමගුණයන්ගේ ජරාවට පත්වීම පිළිබඳ ප්‍රතිකාරයක් නොමැති බව කියා එහි ඒකාන්ත බව දක්වන්නට අප්පඤ්හී යනාදිය කියන ලදී. ඵුසන්ති යනු අනිටු පැත්ත ස්පර්ශ කරයි. එහිදී දුප්පත්, පොහොසත් බව හේතුවක් නොවේයැයි දක්වයි. ඵස්සං බාලො ච ධීරොච තථෙව පුට්ඨො යනු යම්සේ බාලයා ඉටු අනිටු දෙයක් ස්පර්ශ කරයි. එසේම පණ්ඩිතයා ද ඉටුඅනිටු ස්පර්ශය ලබයි. මෙහි බාල බවේ හෝ පණ්ඩිත බවේ කිසි විශේෂයක් නැත. මෙය වනාහි විශේෂයයි. බාලොහි බාල්‍යාවධිතොවසෙති යනු බාල පුද්ගලයා කිසියම් දුක් සහිත දෙයකින් පීඩාවට පත්වූයේ දුක්වන්නේ ක්ලාන්ත බවට පත්වූයේ පපුවේ අත් ගසාගෙන අඬන්නේ බාල බව නිසා වදයට පීඩාවට පත්වන්නේ හොවී. එහෙ මෙහෙ ඇඹරෙන්නේ කම්පා වෙයි. ඵස්සඵුට්ඨො යනු පණ්ඩිතයා වනාහි දුක් සහිත දෙයකින් ස්පර්ශ වන්නේ කම්පා නොවෙයි. කම්පාවීම් පමණකුත් ඇති නොවේ.

තස්මා යනු බාල පණ්ඩිත දෙපක්‍ෂයටම ලෝක ධර්මයෙහි පැවැත්ම මෙසේය. තස්මාහි පඤ්ඤාව ධනෙන සෙය්‍යො යාය වොසානමිධාධිගච්ඡති යනු ප්‍රඥාවම ධනයට වඩා ප්‍රශංසනීයයි. යම් ඒ ප්‍රඥාවෙන් භවය අවසන් කිරීම නම් වූ නිර්වාණය අවබෝධ කරගනී. අබ්‍යොසිතත්තාහි යනු නිෂ්ටාවක් අවබෝධ කර නොගත් නිසා, භවා භවෙසු යනු ලොකු කුඩා භවයන්හි.

උපෙති ගබ්භඤ්ච පරඤ්ච ලොකං සංසාරමාපජ්ජ පරම්පරාය යනු යමෙක් පව්කර වරින්වර සසරට පැමිණ උපත ලබයි. පරලොව උපත ලබයි. එයින් මිදුනේ නොවෙයි. තස්ස පව්කම් කරන්නා වූ පුද්ගලයාගේ ක්‍රියාමාර්ගය, අභිසද්දහන්තො යනු මාගේ ආත්මය වෙයි යනාදි ලෙස පතන්නේ අන්‍ය වූ අප්පඤ්ඤො යනු බාලයා එසේ පිළිපැද උපෙති ගබ්භඤ්ච පරඤ්ච ලොකං යනු නැවත උපදියි. එයින් නොමිදෙයි.

චොරො යථා යනු යම්සේ සොරා පාපධම්මො යනු ගෘහයක යතුරු බැම්ම බිඳින්නේ සන්‍ධිමුඛෙ යනු ආරක්‍ෂක පුරුෂයන් විසින්. ගහිතො සකම්මුනා යනු එයින් තමාගේ සන්‍ධි කැඩීම ආදියට හේතු කාරණා වූ කස ආදියෙන් තැළීම් වශයෙන් හඤ්ඤති යනු රාජපුරුෂයන් විසින් අල්ලා ගනියි. එවං පජා යනු මෙසේ මහාසත්ත්ව ලෝකයා මෙහි පව්කොට පච්ච පැමිණ. ඒ කර්මයෙන් පරම්හි ලොකෙ යනු නිරය ආදියෙහි පීඩා විඳියි. පස්වැදෑරුම් වදබන්‍ධන කිරීම් වශයෙන් හිංසා කරයි.

මෙසේ මේ ගාථා එකොළසකින් සුදුසු පරිදි සතර ධර්මෝපදේසයන් ප්‍රකාශකර දැන් කාමයන්හිද සසරෙහිද ආදීනව දැක ශ්‍රද්ධාවෙන් තමාගේ පැවිදි බවද පැවිදි වීමේ කාර්යය මුදුන්පත් බව සලකන්නේ කාමාහි ආදිය කීහ. එහි කාමා යනු වස්තු කාමයෝය. මනාප වූ රූපාදිය කිලෙස කාමයෝය. සියල්ලට රාග ප්‍රභේදකොට ඇත්තාහ. මෙහිදී වනාහි වස්තු කාමයන් සැලකිය යුත්තේය. ඒවා ද රූපාදී වශයෙන් අනේකප්‍රකාර ඇති බැවින් චිත්‍රා යනු ලෝකාස්වාද වශයෙන් යහපත් බැවින් මධුරා මිහිරි වේ. බාල පුහුදුන් අයගේ සිත සතුටු කරන්නේනුයි මනොරමා මනරම්ය. විරූපරූපෙන යනු විවිධාකාර රූපවලින්. නොයෙක් ආකාර ස්වරූපයන්ගෙන් යනු අර්ථයි. ඒවා වනාහි රූපාදී වශයෙන් විසිතුරුය. නීල ආදී වූ ස්වභාවයෙන් විවිධය. මෙසේ ඒ විරූප රූපවලින් ඒ ඒ ආකාරයෙන් ලබන ආශ්වාදය දක්වා මථෙන්ති චිත්තං යනු පැවිද්ද සඳහා ඇලෙන්නට ඉඩ නොදෙන්නේනුයි මේ අල්ප ආශ්වාද බොහෝ දුක් බවෙන්. ආදීනවං කාම ගුණෙසු දිස්මා තස්මා යනු ඒ නිමිත්ත අහං පබ්බජිතොම්හි දුමප්ඵලානි යනු ගෙඩි ඇති කාලයෙහි, නොපැසුණු කාලයෙහි යම් ඒ තැනක වෙන කෙනෙකු නිසා හෝ උණුසුම නිසා හෝ පතන්ති වැටෙත්. මෙසේ සත්ත්වයෝ දහරා ච වුඩ්ඪාච සරීරස්ස භෙදා යනු බාලයෝ ද මහල්ලෝ ද යන භේද වශයෙන් වැටෙත්මය. එතම්පිදිස්වා යනු මේ අනිත්‍යතාවය ප්‍රඥා නමැති ඇසින් දැක හුදෙක් අල්ප ආස්වාද ඇති බවෙහි ආදීනව පමණක් අදහස් කළා නොවේ. අපණ්ණකං යනු ස්ථිරසාර, නියම, සාමඤ්ඤමෙව ශ්‍රමණ බවම. සෙය්‍යො යනු උත්තරීතරය.

සද්ධාය යනු කර්මය, කර්මඵලය, අවබෝධය, මනා අවබෝධය, ධර්මය, මනා ධර්මතාවය, සංඝයා, මනා ප්‍රතිපත්තිය යන මේවා විශ්වාසකොට උපෙතො ජිනසාසනෙ ශාස්තෲ ශාසනයෙහි මනා ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටියා වූ. අවඤ්ඣා මග්ගං පබ්බජ්ජා රහත් බව අවබෝධ කරගත් බැවින් එයින්ම. අනණො භූඤ්ජාමි භොජනං නිකෙලෙස් වශයෙන් ස්වාමිත්වයෙන්, හිමියා ලෙස පරිභෝජනය කරමින්.

කාමෙ ආදිත්තතො දිස්වා යනු වස්තු කාමයන්හිද ක්ලේශ කාමයන්හිද ගිනි එකොළසකින් දැවෙන බව දැක ජාතරූපාති සත්‍ථතො යනු කළ නොකළ ප්‍රභේද ඇති සියළුම රුවන්මය විකෘතීන් අනර්ථය ලගාකරන බැවින් මුවහත් ආයුධයකින් ගබ්භවොක්කන්තිතො දුක්‍ඛං යනු ගැබ පිළිසිඳ ගැනීමේ පටන් සියළුම සසර පැවැත්මේදී ඇතිවන දුක. නිරයෙසු මහබ්භයං යනු උස්සද ඇතුළු අටමහා නිරයන්හි ලැබෙන්නා වූ මහා බියද හැමතන්හි දිස්වා යැයි දැක යැයි යෙදීමයි.

එතමාදීනවං ඤත්‍වා යනු මේ කාමයන්ගේ දැවීම ආදිකොට ඇති දොස් දැක සංවෙගං අලභිං තදා යනු ඒ බුදුන් සමීපයෙහි බණ අසන කල්හි භවාදිය කෙරෙහි කලකිරීම ලැබුවෙමි. විද්ධො තදා සන්තො යනු එහි ගිහි කාලයෙහි රාගාදී උල්වලින් විදින ලද්දේ දැන් ශාස්තෲ ශාසනයට ඇතුළත්ව සම්පත්තො ආසවක්‍ඛයං යනු චතුරාර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කරන ලද්දේ යන අර්ථයි. ඉතිරිය අතරින් පතර කියන ලද බැවින් මනාව තේරුම් ගත යුතුමය.

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ කෝරව්‍ය රජුට ධර්මදේශනා කොට බුදුන් සමීපයටම ගියේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ ද පසුකලක මහා සංඝයා මැද හුන්නේ තෙරුන් වහන්සේව ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූවන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබීය.

රට්ඨපාල ථේර ගාථා වර්ණනාව නිමියේය.