අම‍්බපාලිථෙරීගාථාවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

අම්බපාලී ථේරීගාථා වර්ණනාව

විසිවන නිපාතයෙහි කාලකා හමරවණ්ණ සාදිසා යනාදී ගාථා අම්බපාලි තෙරණියගේය. මෝතොමෝ ද පෙර බුදුවරුන්ගේ කාලවල කරනලද අධිකාර ඇත්තී ඒ ඒ භවයන්හිදී කුසල් රැස්කරමින් සිටි බුදුන්ගේ කාලයෙහි සසුනෙහි පැවිදිව උපසම්පදාව ලැබ භික්‍ෂුණි ශික්‍ෂා සමාදන්ව වෙසෙන්නී දිනක් බොහෝ භික්‍ෂුණීන් සමග චෛත්‍යය වැඳ පැදකුණු කරන්නී ඇයට ඉදිරියෙන් යන රහත් තෙරණියක් දැමු කෙලපිඬක් සෑමළුවෙහි වැටිණ. ඕ එය නොදැක ගියාය. ඇයට පසුව යන මොතොමෝ කවර නම් ගණිකාවක් මෙහි කෙලපිඬක් දැමුවාදයි බැණවැදුණාය. ඕතොමෝ භික්‍ෂුණී කාලයෙහි සිල් රකින්නී මවුකුසකින් බිහිවීම පිළිකුල්කර ඕපපාතිකව ඉපදීමෙහි සිත යෙදුවාය. එහෙයින් අවසාන ආත්ම භාවයෙහි විශාලා නුවර රජුගේ උයනෙහි අඹරුකක් මුල ඕපපාතිකව උපන්නාය. ඇය දුටු උයන්පල්ලා ඇය නගරයට ගෙන ගියේය. අඹුරුක්මුල උපන් හෙයින් ඕ අම්බපාලී නමින් පළට වූවාය. රූසපුවෙන් හා පහදවන විලාශාදියෙන් හෙබි ඇය දුටු බොහෝ රජකුමරුවෝ ඇය විවාහ කරගැනීමට කැමැත්තාහු එකිනෙකා කෝලාහල කරගත්හ. ඔවුන්ගේ කලහ සමනය කරනු පිණිස කර්‍ම බලයෙන් මෙහෙයවනු ලැබූ විනිසුරුවෝ සියල්ලන්ටම ඇය අයිති වේවායි ගණිකා තනතුරෙහි පිහිටුවා ලූහ. ඕතොමෝ ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙරෙහි සැදැහැ උපදවා තමාගේ උයනෙහි විහාරයක් කරවා බුදුන් පෙරටුකොට භික්‍ෂු සංඝයාට පුජාකර පසුව තමාගේ පුත්වූ විමලකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන්ගෙන් බණ අසා පැවිදිව විදසුන් වඩා තමාගේ සිරුරෙහි ජරාජීර්ණභාවය නිසා හටගත් සංවේගයෙන් සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍යතාව සිහිකරන්නී මේ ගාථා ප්‍රකාශ කළාය.

කලුවන් බමර පැහැයෙන් යුත් අක්බඹරු කෙස්කළඹ දැන් දිරා ගොස් හණ ලණු කැරැල්ලක් වැනිය. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

පෙර මගේ කෙස් කළඹ මලින් හා සුවඳින් පිරුණු කරඬුවකි. දිරාගිය එයින් දැන් හාලොම් ගඳ හමයි. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

මනාකොට වවන ලද උයනක් වැනිවූ, පනාදැති අගින් හොබවන ලද අග ඇති මගේ කේශකලාපය දැන් දිරීමෙන් තැන්තැන්වල ගැලවී ගොස් ඇත. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ,

රන්හුයෙන් සරසනු ලැබූ මනා රැළිවලින් හෙබි ඒ හිස දැන් දිරා යෑමෙන් කිළිටි වී ඇත. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

සිත්තරෙකු විසින් මනාකොට අදිනු ලැබූ රේඛා දෙකක් වැනිවූ මගේ ඒ බැමසඟළ දැන් ජරාවෙන් රැළි ගැසී එල්බෙයි. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

කැලුම් විහිදුවන බෙහෙවින් ළගන්නාසුලු නිල්මිණි දෙකක් වැනිවූ ඒ මගේ දිගු නෙත් දෙක දැන් ජරාවෙන් මැඩී ඇත්තේ නොහොබී. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

යෞවනයෙහි සියුම්ව උස්ව පිහිටියා වූ මගේ නාසය ජරාවෙන් කිළිටි වී ඇත්තාක් මෙනි. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

මනාකොට නිමවනලද රුවන්මුවා වළලු දෙකක් වැනිවූ මගේ කන්පෙති දෙක දැන් රැළි වැටී එල්බෙයි. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

කෙසෙල් ගොබයක පැහැයට සමානවූ මගේ මනහර දත් දෙපෙළ දැන් දිරා ගොස් කැඩී බිඳී කහපැහැය ගැන්වී ඇත. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

මිහිරිකොට කුජනය කරමින් වනරොදෙහි සැරිසරණ කෙවුලියක මෙන් මිහිරි ගී ගැයීමි. දැන් එය කැඩීබිඳී ගොස් ඇති හෙයින් හඬ පැකිළෙයි. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

මගේ ග්‍රීවය ඔපමට්ටම් කළ රන්සකක් මෙන් ශෝභාසම්පන්න විය. දැන් එය දිරායාම නිසා බිදී නැමී ගොස් ඇත. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

වටමටවූ පොලු දෙකක් වැනි වූ මගේ බාහු යුග්මය එකල පියකරු විය. දැන් එය දිරා ගොස් තිබෙන හෙයින් පැළුණු පළොල් දඬු දෙකක් මෙනි. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

රන්වළලුවලින් අලංකාර වූ දෙඅත පෙරකල බැබළෙමින් තිබිණ. ජරාව හේතුකොට ගෙන එය දැන් කැඩීගිය මුල් කැබැල්ලක් වැනිය. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

පෙරදින උඩබලා සිටියා වූ මගේ පුන් පියොවුරු දෙක බෙහෙවින් ළගන්නාසුලු විය. දැන් එය වියළි පෙරහන්කඩයක් මෙන් එල්බෙමින් පවතී, බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

පෙර මගේ සිරුර මටසිලිටි වූ රුවන්කඩක් මෙන් කාන්තිමත් විය. දැන් එය වැකරැළිවලින් සලකුණු වී ඇත. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

පෙර මගේ දෙවටොර නයිපෙනයක් මෙන් සුසිනිඳු විය. ජරාව නිසා දැන් එය උණපතුරු මෙන් දක්නට ලැබේ. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

පෙරදින මගේ දඟයුග පළන් රන්නුරුවළාවලින් හෙබුණේ වේ. දැන් එය තලනාරටු මෙන් දිරා ගොස් ඇත. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

පෙරදින මගේ මනහර දෙපා පුලුන් පිර වූ කොට්ටයක් මෙන් මුදු මොළොක් විය. දිරායාම නිසා දැන් එය රැළිගැසී ඇත. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

දිරාගියාවූ බොහෝ දුක්වලට වාසස්ථානයක් වූ මේ සිරුර එවැනි විය. ජරාවට ආවාසයක් වූ කෙලෙස්වලින් වැඩුණු මේ සිරුර එවැනිය. බුදුන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ.

එහි කාලකා - කලු පැහැය, භමරවණ්ණසාදිසා - කලුවුවද මීමැස්සන්ගේ පැහැයට සමාන, සිනිඳු නිල් පැහැය ඇති යනු තේරුමය. වෙල්ලිතග්ගා - වකුටු වූ අග ඇති, මුල පටන් අග දක්වා රැළි ගැසී ඇතිබව වෙල්ලිත යන්නෙහි තේරුමය. මුද්ධජා - කෙස්, ජරාව - හේතුකොටගෙන, දිරායාමෙන් ශෝභාව නැතිවී, සාණවාහකසදිසා - හණනූල් වැනි හෝ වැහැරි (වල්කල-වාක) වැනි හෝ හණවැහැරී වැනි වූ, පොතුවලින් සෑදු රෙදි යනුවෙන් ද පාඨයකි. සච්චවාදිච්චනං අනඤ්ඤතා - සත්‍යවාදී වූ අතථ්‍ය වූවක් කථා නොකරන සම්මා සම්බුදුන්ගේ ‘සියලු රූපය අනිත්‍යය, ජරාවෙන් යටපත් වේ’ යනාදී දේශනාව වෙනස් නොවේ, තත්වාකාරයෙන් සිදුවේ. එහි අනෙක් ආකාරයක් නැත,

වාසිතොව සුරභිකරණ්ඩකො - මල්සුවඳ වත්සුණු ආදියෙන් සුවඳ කවනු ලැබූ, සුවඳ ගැන්වූ පළඳනා සුමුගක් මෙන් සුවඳවත් වූ, පුප්ඵපුර මම උත්තමංගජා - සඳුන් දෑසමන් මාලතී ආදී මල්වලින් පිර වූ මගේ පැරණි කෙස්කළඹ පිරිසිදුවිය යනු තේරුමය. තං - කෙස් ඇතිවිය. නොහොත්, සසලෝමගන්‍ධික යනු හාවෙකුගේ ලොම්වලට සමාන ගඳකි. එළුවකුගේ ලෝමගන්‍ධය යනුවෙන් ද ඇතැමෙක් කියති.

කානනංව සහිතං සුරොපිතං - මනාකොට වවනලද ඉසුඹුහල් සහිත වූ දිගට කෙළින් වැඩුණු සාඛා ඇති උපවනයක් වැනි, කොච්ඡසූචී විචිතග්ගසොභිතං - පෙර පනාවෙන් රන්කටුවෙන් කෙස්වල අවුල් හැරීමෙන් මනහරව ඇති හෙයින් හෙබියා වූ දෝහෝ නොහොත්, ගණකමින් පනාවක් වැනිවී පලදත්හුලින් විසිතුරු කිරීමෙන් හොබනාවූ තං - කෙස්, විරලං තහිං තහිං - තන්හි තන්හි හැළුණු කෙස් ඇති.

කණ්හඛන්‍ධක සුවණ්ණමණ්ඩිතං - රන් විදුරු ආදියෙන් සරහනු ලැබූ කළුකෙස් වැටිය, යමෙක් ‘සණහකණ්ඩකසුවණ්ණමඩිතං’ යන පාඨය ගනිද්ද, එයින් සියුම් රන්කටුවලින් කෙස්වල අවුල් හැර සැරසු යන තේරුම ගැනේ. සොභතෙ සුවෙණිහිලංකතං - සොඳුරු රදරුක්මල් වැනි කෙස් කැරළිවලින් අලංකාර වී පෙරකල බැබළුණු. තං ජරාය ඛලිතං සිරං කතං - එදා එසේ බැබළුණු හිස දැන් ජරාවෙන් කිළිටිවී කැඩී බිදී සිඳීගිය කෙස් ඇත්තේ වේ.

චිත්තකාර සුකතාව ලෙඛිකා - චිත්‍ර ශිල්පියෙකු විසින් නිල්පාටින් අඳිනු ලැබූ රේඛාවක් මෙන් හොබනේ වේ. සුභමුකා පුරෙ මම - මගේ මනහර වූ බැම පෙර බෙහෙවින් දැකුම්කලු විය. වලීහි පලම්බිතා - නළල කෙළවර ඇතිවු රැළිවලින් එල්ලෙමින් තිබුණු,

භස්සර - ප්‍රභාස්වර, සුරුචිරා - බෙහෙවින් මනහර වූ, යථා මණි - මිණිමුවා මුද්දක් වැනි, නෙත්තා හෙසුං - පියකරු නෙත් විය, අභිනීලමායතා - අතිශයින් නිලවර්‍ණ වූවාක් මෙන්ම දීර්ඝ ද විය. තෙ - ඒ දෙනෙත, ජරායභිහතා - ජරාවෙන් පැහැරුණු,

සණහතුංගසදිසී - මෙලෙක්ව උස්ව වැඩී මුහුණෙහි අනෙක් අවයවවලට ගැළපෙන අයුරින් පිහිටියාවූ, සොභතෙ - වඩා තැබුවාවූ හිරියල් වැටියක් මෙන් මගේ නාසය හොබනේ වෙයි. සුඅභියොබ්බනං - සොඳුරු නවයොවුන් කල්හි, ඒ නාසය දැන් ජරාවෙන් පහවූ ශෝභාව ඇත්තේ පැසීගියාක් මෙන්ද වරපටියක් මෙන්ද පෙනෙයි.

කංකණංව සුකතං සුනිට්ඨිත - සුපිරියම් කළ රන්වළල්ලක් මෙන්, වටකුරුබව හැඳින්වීමට යෙදී තිබේ. සොභතෙසු - හොබියි. ‘සොභන්තෙ’ යනුවෙන් ද පාඨයකි. සු යනු නිපාත මාත්‍රයකි. කණ්ණපාලියො - කන්පෙති. වලීහි පලම්බිතා - ඒ ඒ තන්හි හටගත් රැළි කරණකොට වළගැසී, ධෝවිකාව විසින් තෙතගැන්වූ රෙදිකඩක් මෙන් එකට ඇලී එල්ලෙයි.

පත්තලිමකුලවණ්ණසදිසා - කෙසෙල් ගොබයක පැහැයෙන් යුත්, ඛණ්ඩිතා - බිඳීගිය, කැඩුණු, කැඩුණු බවට ගියාවූ, පීතකා - වර්‍ණයෙන් කහපාටට පැමිණි,

කානනම්හි වනසණ්ඩචාරිණි කොකිලාව මධුරං නිකුජීහං - කැලෑරොදෙහි ගොදුරු පිණිස ඇවිදින යන අරුතින් වනසණ්ඩචාරිණී. කැලෑවෙහි පුරුදු පරිදි වෙසෙන කෙවිලියක මෙන් මම මිහිරි බස් තෙපුලෙමි, කීවෙමි. ඒ නිකුජනය, ගැයීම, ඛලිතං තහිං තහිං - දත් සිදිබිඳී ගොස් ඇති බැවින් ඒ ඒ තන්හි පැකිලෙයි.

සණ්හකම්බුරිව සුප්පමජ්ජිතා - මනාකොට පිරිමැදුණු රන්සකක් වැනි වූ භග්ගා විනාමිතා, මස් හීනවීමෙන් හකුළුණු නහරවැල් ඇති හෙයින් වකගැසුණු, නැමුණු,

වට්ටපලිඝසදිසොපමා - වටකුරු මුගුරු දඬුවකට සමාන වූ, තා - ඒ බාහු යුග්මය, යථා පාටලිප්පලිතා - දැදුරු වී ඇති බැවින් මුහුකුරා ගිය පළොල් දඬු දෙකක් වැනි වූ,

සණහමුද්දිකසුවණ්ණමණ්ඩිතා - වටමටවූ රන්මුවා වළලුවලින් හෙබුණාවූ යථාමූලමූලිකා - මුල්කඩක් වැනිවූ,

පීනවට්ටසහිතුග්ගතා - පිරුණු වටකුරු එකිනෙකට ගැටෙමින් උඩුකුරුව පවන්නාවූ, සොභතෙ සුථනකා පුරෙ මම - මගේ දෙපියොවුරු ඉහත කියන ලද පරිදි පුන්කලස් දෙකක් මෙන් ශෝභමාන විය. මෙය විවිධාර්ථයෙහි ඒකවචනයය. අතීතාර්‍ථයෙහි වර්‍තමාන ක්‍රියාවය. ථෙවිකීවලම්බන්තෙනොදකා ජලය වියළී ගොස් හැකුළුණු උණදඬුවක තැබූ දියගොටුවක් මෙන් මගේ දෙපියොවුරු එල්ලෙමින් තිබේ.

කඤ්චනස්ස ඵලකංව සුමට්ටං - දැහිඟුලෙන් මැද බෙහෙවින් මටසිලුටුකළ ස්වර්‍ණ ඵලකයන් මෙන් හෙබුණේ වේ. සො වලීහිසුඛුමාහි ඔතතො - ඒ මගේ සිරුර දැන් තැන්තන්හි සියුම් රැළි නැගී රැළි දැළක් බවට පත්වී ඇත.

නාගභොගසදිසොපමා - ඇතෙකුගේ අත හා සමාන වූ, අත වූකලී මෙහි ‘මෙයින් බුදිනුයි’ යන අරුතෙන් භොග නම්වේ. තෙ, දෙවටොරු, යථා වෙළුනාළියො - දැන් උණපුරුක් වැනි යයි කියනලදී.

සණ්භනූපුරසුවණ්ණමක්‍ඛිතා - සිනිදුවූ වටමටවූ රන් නුරුවළාවලින් හෙබි ජංඝා - දඟයුග, තා - ඒ කෙණ්ඩා දෙක, කිල දණ්ඩකාරීව - මස්ලේ හීනවීම නිසා කෙට්ටුවීමෙන් නෙලාගැනීමෙන් පසු ඉතිරිවන වියළි තලදඬු මෙන් විය. රකාරය පදදෙකේ සන්‍ධ්‍යාක්‍ෂරයයි.

තුලපුණ්ණසදිසොපමා - මුදුසිනිඳු බැවින් ඉඹුල් පුලුන්වලින් පිරුණු කොට්ටයක් වැනිවූ ඒ මාගේ පාද යුග්මය දැන් ඵුටිතා - පැළුණු, වලිමතා - රැළි නැගී ඇත.

එදිසො - මෙවැනි, අහු - කියන ලද පරිදි සිදුවිය. අයං සමුස්සයො - මගේ මේ සිරුර, ජජ්ජරො - සන්ධි ලිහිල්වී බහුදුක්‍ඛානමාලයො - ජරාව හේතුකොට ඇතිවන්නා වූ බොහෝ දුක්වලට වාසස්ථාන වූ, සොපලෙප පතිතො - ඒ මේ සිරුර වැඩීමෙන් හීනවූ, අභිසංස්කරණයෙන් දුර්‍වල වූ, ඇදවැටීම පෙරටුකොට ඇත්තා වූ, යන තේරුමය. එයද ‘අලෙපපතිතො’ යනුවෙන් ද පාඨයකි. අර්ථය එයමය. ජරාඝරො - දිරාගිය ගෙයක් වැනි වූ නොහොත් ජරාවට වාසස්ථානයක් වූ යන අර්‍ථයයි. එහෙයින් බුදුන්ගේ ධර්‍මයෙහි යථාස්වභාවය මැනවින් දැනගෙන කියන හෙයින් සත්‍යය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ සම්‍යක්සම්බුද්ධයන් වහන්සේගේ වචනයෙහි වෙනසක් නොවේ.

මෙසේ මේ ස්ථවිරීතොමෝ තම ආත්මභාවයෙහි අනිත්‍යතාව සැලකීමෙන් සියලු ත්‍රීභූමකධර්‍මයන්හි අනිත්‍යතාව සොයා ඒ අනුසාරයෙන් එහි දුක්‍ඛ හා අනාත්ම ලක්‍ෂණයන් නගා විදර්‍ශනාව පණගන්වමින් මගපිළිවෙළින් ගොස් රහත් බවට පැමිණියාය. එහෙයින් කියන ලදී අපදානයෙහි:

රශ්මි ජාලාවෙන් සමලංකෘත වූ යම් ඵුස්ස නම් බුදුවරයෙක් වීද ක්‍ෂත්‍රිය කුලයෙහි උපන්නා වූ මම උන්වහන්සේගේ සොහොයුරියක් වීමි.

මම උන්වහන්සේගෙන් බණ අසා පැහැදුණු මනසින් මහදන් දී රූපසම්පත්තිය ප්‍රාර්ථනා කළෙමි.

මෙයින් කල්ප තිස්ඵකකට පෙර ලොවට පහනක් වැනිවූ තිලොවට එකම පිහිටක් වූ ලෝකයට අග්‍රනායක වූ සිඛී බුදුන්වහන්සේ ලොව පහළවූහ.

එකල මනහර අරුණ පුරයෙහි බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපන් කිපුණු අවස්ථාවක රහත් මෙහෙණකට ශාප කළෙමි.

බුදුසසුන කෙලෙසන්නා වූ වෛශ්‍යාවක මෙන් අනාවාරයෙහි යෙදුණාවූ මම එදා කළ ශාපයෙහි පාපයෙන්

දරුණු නිරයට ගොස් බොහෝ දුක් වින්දෙමි. එයින් ගොස් මිනිසුන් අතර ඉපිද යසසින් විසුවෙමි.

දසදහසක් ජාතිවලදී මම ගණිකා වෘත්තියෙහි යෙදුණෙමි. නපුරු විසක් කෑ මෙන් මම ඒ පාපයෙන් නොමිදෙමි.

කාශ්‍යප බුදුන්ගේ සමයෙහි මම බඹසර හැසුරුණෙමි. එහි ඵලවිපාක වශයෙන් තිදසෙහි උපන්නෙමි.

පශ්චිම භවය පැමිණි කල්හි අඹ අතු දෙකක් අතර ඕපපාතිකව ඉපිද අම්බපාලී යන නමින් පළට වීමි.

කෙළක් ප්‍රාණීන් විසින් පිරිවරනු ලැබූ මෙම බුදුසසුනෙහි පැවිදිවීමි. බුදුන්ගේ දියණියක වූ මම නිවන්සුව ලැබුවෙමි.

සෘද්ධි බලය ලැබිණ, දිවකණ පිරිසිදුවිය, පරසිත් දැනීමේ නුවණ ලැබිණ. ඉඳුරන් වසඟ කළෙමි.

පෙර විසූ අත්බැව් දනිමි. දිවැස පිරිසිදු කළෙමි. සියලු අසවු සිඳදැමීමි. දැන් මට මතු උපතක් නැත.

අර්ථ ධර්‍ම නිරුක්ති ප්‍රතිභාණ යන දැනීම් ලබාගතිමි. මගේ නුවණ පිරිසිදුය, පැහැදිලිය.

මා විසින් කෙලෙස් දවන ලදි -පෙ- බුදුන්වහන්සේගේ අනුශාසනාව ඉටුකළෙමි.

[missing trans]

[missing trans]

ඕතොමෝ රහත්බවට පැමිණ තමාගේ පිළිවෙත දෙස ආපසු හැරී බලා උදාන වශයෙන් ඉහත දැක්වූ ගාථා ප්‍රකාශ කළාය.

අම්බපාලි තෙරණියගේ ගාථා වර්‍ණනාව නිමි.