10. බාහියසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා
10. බාහියසුත‍්තවණ‍්ණනා
10. බාහිය සූත්‍ර වර්ණනාව
දසමෙ බාහියොති තස්ස නාමං. දාරුචීරියොති දාරුමයචීරො. සුප්පාරකෙති එවංනාමකෙ පට‍්ටනෙ වසති. කො පනායං බාහියො, කථඤ‍්ච දාරුචීරියො අහොසි, කථං සුප්පාරකෙ පට‍්ටනෙ පටිවසතීති?
දසවෙනි සූත්‍රයෙහි බාහියො යනු ඔහුගේ නාමයයි. දාරුචීරියො යනු ලීපොතුවලින් සෑදූ වස්ත්‍රය. සුප්පාරකෙති එනම් වරාය අසල වසයි. මේ බාහිර කවරක්ද? දාරුචීරිය වූයේ කෙසේද? සුප්පාරක වරායං (පටුනට) කෙසේ පැමිණියේද?
තත්‍රායං අනුපුබ‍්බීකථා – ඉතො කිර කප‍්පසතසහස‍්සමත්‍ථකෙ පදුමුත‍්තරසම‍්මාසම‍්බුද‍්ධකාලෙ එකො කුලපුත‍්තො හංසවතීනගරෙ දසබලස‍්ස ධම‍්මදෙසනං සුණන‍්තො සත්‍ථාරං එකං භික‍්ඛුං ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤානං එතදග‍්ගෙ ඨපෙන‍්තං දිස‍්වා “මහා වතායං භික්ඛු, යො සත්‍ථාරා එවං එතදග‍්ගෙ ඨපීයති, අහො වතාහම‍්පි අනාගතෙ එවරූපස‍්ස සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධස‍්ස සාසනෙ පබ‍්බජිත්‍වා සත්‍ථාරා එදිසෙ ඨානෙ එතදග‍්ගෙ ඨපෙතබ‍්බො භවෙය්‍යං යථායං භික‍්ඛූ”ති තං ඨානන‍්තරං පත්‍ථෙත්‍වා තදනුරූපං අධිකාරකම‍්මං කත්‍වා යාවජීවං පුඤ‍්ඤං කත්‍වා සග‍්ගපරායණො හුත්‍වා දෙවමනුස‍්සෙසු සංසරන‍්තො කස‍්සපදසබලස‍්ස සාසනෙ පබ‍්බජිත්‍වා පරිපුණ‍්ණසීලො සමණධම‍්මං කරොන‍්තොව ජීවිතක‍්ඛයං පත්‍වා දෙවලොකෙ නිබ‍්බත‍්ති. සො එකං බුද‍්ධන‍්තරං දෙවලොකෙ වසිත්‍වා ඉමස‍්මිං බුද‍්ධුප‍්පාදෙ බාහියරට‍්ඨෙ කුලගෙහෙ පටිසන්‍ධිං ගණ‍්හි, තං බාහියරට‍්ඨෙ ජාතත‍්තා බාහියොති සඤ‍්ජානිංසු. සො වයප‍්පත‍්තො ඝරාවාසං වසන‍්තො වණිජ‍්ජත්‍ථාය බහූනං භණ‍්ඩානං නාවං පූරෙත්‍වා සමුද‍්දං පවිසිත්‍වා අපරාපරං සඤ‍්චරන‍්තො සත‍්ත වාරෙ සද‍්ධිංයෙව පරිසාය අත‍්තනො නගරං උපගඤ‍්ඡි.
එහි පිළිවෙල කතාව මෙසේය - මෙයට පෙර කල්ප සිය දහසකට පෙර පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර දසබලයන් වහන්සේගේ ධර්මදේශනාව අසන එක් කුලපුත්‍රයෙක් ශාස්තෲන් වහන්සේ එක් භික්‍ෂුවක් වහා ධර්මය අවබෝධ කරගන්නා භික්‍ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන බව දැක, මේ භික්‍ෂුව මහා වාසනාවන්තයෙකි. යම් භික්‍ෂුවක් ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් අග්‍ර ස්ථානයෙහි තබනු ලැබේ නම් ඒකාන්තයෙන් මම ද මෙබඳු සම්මා සම්බුදුවරයකුගේ ශාසනයෙහි පැවිදිව ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් මේ සමානව අග්‍රස්ථානයෙහි තැබිය යුත්තෙක් වන්නේ නම් මට වාසනාවන්තයෙක් වන්නෙමියි මේ භික්‍ෂුව මෙන් ඒ තනතුර පතා එයට සුදුසු වූ බෝධිකාරක කර්ම කොට, දිවි ඇති තෙක් පින් කොට සුගතිගාමීව දිව්‍ය මනුෂ්‍ය ලෝකයන්හි සැරිසරන්නේ කාශ්‍යප බුදුන්ගේ සසුනෙහි පැවිදිව පිරිපුන් සිල් ඇතිව මහණදම් පුරන්නේ ජීවිතක්‍ෂයට පත්ව දෙව්ලොව උපන්නේය. හෙතෙම බුදුවරු දෙනමක් අතර කාලයක් දෙව්ලොව වසා මේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි බාහිර රටේ කුලගෙයක උපන්නේය. බාහිය රටෙහි උපන් බැවින් ‘බාහියො’ යි ඔහු හැඳින්වූහ. හෙතෙම වයසට පැමිණ වෙළඳාම පිණිස බොහෝ බඩුවලින් නැවක් පුරවා මුහුදට පිවිස සත්වරක් නොයෙක් රටවලට ගොස් දියුණුව ලබා තමන්ගේ නගරයට පැමිණියේය.
අට‍්ඨමෙ වාරෙ පන “සුවණ‍්ණභූමිං ගමිස‍්සාමී”ති ආරොපිතභණ‍්ඩො නාවං අභිරුහි. නාවා මහාසමුද‍්දං අජ‍්ඣොගාහෙත්‍වා ඉච‍්ඡිතදෙසං අපත්‍වාව සමුද‍්දමජ‍්ඣෙ විපන‍්නා. මහාජනො මච‍්ඡකච‍්ඡපභක‍්ඛො අහොසි. බාහියො පන එකං නාවාඵලකං ගහෙත්‍වා තරන‍්තො ඌමිවෙගෙන මන්‍දමන්‍දං ඛිපමානො භස‍්සිත්‍වා සමුද‍්දෙ පතිතත‍්තා ජාතරූපෙනෙව සමුද්දතීරෙ නිපන‍්නො. පරිස‍්සමං විනොදෙත්‍වා අස‍්සාසමත‍්තං ලභිත්‍වා උට‍්ඨාය ලජ‍්ජාය ගුම‍්බන‍්තරං පවිසිත්‍වා අච‍්ඡාදනං අඤ‍්ඤං කිඤ‍්චි අපස‍්සන‍්තො අක‍්කනාළානි ඡින්‍දිත්‍වා වාකෙහි පලිවෙඨෙත්‍වා නිවාසනපාවුරණානි කත්‍වා අච‍්ඡාදෙසි. කෙචි පන “දාරුඵලකානි විජ‍්ඣිත්‍වා වාකෙන ආවුණිත්‍වා නිවාසනපාවුරණං කත්‍වා අච‍්ඡාදෙසී”ති වදන‍්ති. එවං සබ‍්බථාපි දාරුමයචීරධාරිතාය “දාරුචීරියො”ති පුරිමවොහාරෙන “බාහියො”ති ච පඤ‍්ඤායිත්‍ථ.
අටවෙනි වාරයෙහි වනාහි ස්වර්ණභූමියට යන්නෙමියි පුරවන ලද භාණ්ඩ ඇතිව නැව් නැංගේය. නැව මහා සමුද්‍රයෙහි ගිලී තමන් කැමති දේශයට නො පැමිණම මුහුද මැද බිඳී එහි සිටි මහජනයා මසුන් කැසබුවන් විසින් කන ලද්දේය. බාහිය වනාහි නැවෙහි ලෑල්ලක් ගෙන පිහිනන්නේ රළපහර නිසා ටිකෙන් ටික වේගයෙන් පිහිනා සත්වැනි දවසෙහි සුප්පාරක නම් පටුන් පෙදෙසට (වරායට) පැමිණියේය. හෙතෙම ඇඳීමට වස්ත්‍රයක් නැතිව උපන් ස්වරූපයෙන්ම (නිරුවත්ව) සමුද්‍ර තීරයෙහි හොත්තේ වෙහෙස දුරුකොට සුලු සැනසිල්ලක් නැගිට ලජ්ජාවෙන් පඳුරු අතරට පිවිස විලි වසාගෙන ඇඳීමට කිසිවක් නොදැක වරා ඉති කඩා ගස් පට්ටාවලින් වෙලා අඳින වස්ත්‍රයක් මෙන් ඇන්දේය. සමහරු ලී පතුරු විද ගස් පට්ටාවලින් අමුණා අඳින වස්ත්‍රයක් මෙන් කොට ඇන්දේය යි කියති. මෙසේ සියලු කල්හිම ලී පතුරුවලින් සෑදූ වස්ත්‍ර දැරූ හෙයින් දාරුචීරියො යි ද පූර්වනාමය වශයෙන් බාහියො යිද ප්‍රකට විය.
තං එකං කපාලං ගහෙත්‍වා වුත‍්තනියාමෙන සුප‍්පාරකපට‍්ටනෙ පිණ්ඩාය චරන‍්තං දිස‍්වා මනුස‍්සා චින‍්තෙසුං “සචෙ ලොකෙ අරහන්තො නාම හොන‍්ති, එවංවිධෙහි භවිතබ‍්බං, කින‍්නු ඛො අයං අය්‍යො වත්‍ථං දිය්‍යමානං ගණ‍්හෙය්‍ය, උදාහු අප‍්පිච‍්ඡතාය න ගණ‍්හෙය්‍යා”ති වීමංසන‍්තා නානාදිසාහි වත්‍ථානි උපනෙසුං. සො චින‍්තෙසි – “සචාහං ඉමිනා නියාමෙන නාගමිස‍්සං, නයිමෙ එවං මයි පසීදෙය්‍යුං, යංනූනාහං ඉමානි පටික‍්ඛිපිත්‍වා ඉමිනාව නීහාරෙන විහරෙය්‍යං, එවං මෙ ලාභසක‍්කාරො උප‍්පජ‍්ජිස‍්සතී”ති. සො එවං චින‍්තෙත්‍වා කොහඤ‍්ඤෙ ඨත්‍වා වත්‍ථානි න පටිග‍්ගණ‍්හි. මනුස‍්සා “අහො අප‍්පිච‍්ඡො වතායං අය්‍යො”ති භිය්‍යොසොමත‍්තාය පසන‍්නමානසා මහන‍්තං සක‍්කාරසම‍්මානං කරිංසු.
එක් කබලක් අතින් ගෙන සුප්පාරක පටුනෙහි පිඬු පිණිස හැසිරෙන ඔහු දැක මිනිස්සු ‘දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි රහත්හු වෙති. මොහුද එවන්නෙකු විය යුතුයි. කිමෙක්ද, මේ ආර්යයා දෙනු ලබන වස්ත්‍ර ගන්නේද, නැතිනම් අල්පේච්ඡබාවය නිසා නො ගන්නේ ද’යි විමසමින් නොයෙක් දිසාවන්ගෙන් ගෙන අවුත් වස්ත්‍ර පිළිගැන්වූහ. ‘ඉදින් මම මේ ආකාරයට නො පැමිණියේම නම් මේ අය මා කෙරෙහි නොපහදින්නෝය. මම මේ වස්ත්‍ර ප්‍රතික්‍ෂේප කොට මේ ආකාරයෙන්ම වාසය කරන්නෙම් නම් මෙසේ මට ලාභ සත්කාර උපදින්නේයයි සිතුවේය. හෙතෙම මෙසේ සිතා කුහක බවෙහි පිහිටා වස්ත්‍ර පිළි නොගත්තේය. මිනිස්සු ආශ්චර්යයෙකි. මේ ආර්යයා ඒකාන්තයෙන් අල්පේච්ඡයෙකි. බෙහෙවින් සතුටට පැමිණ පැහැදුන සිතින් මහත් වූ සත්කාර සම්මාන කළහ.
සොපි භත‍්තකිච‍්චං කත්‍වා අවිදූරට‍්ඨානෙ එකං දෙවායතනං අගමාසි. මහාජනො තෙන සද‍්ධිං එව ගන‍්ත්‍වා තං දෙවායතනං පටිජග‍්ගිත්‍වා අදාසි. සො “ඉමෙ මය‍්හං චීරධාරණමත‍්තෙ පසීදිත්‍වා එවංවිධං සක‍්කාරසම‍්මානං කරොන‍්ති, එතෙසං මයා උක‍්කට‍්ඨවුත‍්තිනා භවිතුං වට‍්ටතී”ති සල‍්ලහුකපරික‍්ඛාරො අප‍්පිච‍්ඡොව හුත්‍වා විහාසි. “අරහා”ති පන තෙහි සම‍්භාවීයමානො “අරහා”ති අත‍්තානං අමඤ‍්ඤි, උපරූපරි චස‍්ස සක‍්කාරගරුකාරො අභිවඩ‍්ඪි, ලාභී ච අහොසි උළාරානං පච‍්චයානං. තෙන වුත‍්තං – “තෙන ඛො පන සමයෙන බාහියො දාරුචීරියො සුප්පාරකෙ පටිවසති සමුද්දතීරෙ සක්කතො ගරුකතො”තිආදි.
හෙතෙමේ ද දන් වළඳා නුදුරු තන්හි ඇති දේව ආයතනයකට ගියේය. මහජනයාද ඔහු සමගම ගොස් ඒ දේව ආයතනය සංස්කරණය කොට දුන්නේය. හෙතෙම ‘මොවුහු මාගේ ලී පතුරු දැරීම් පමණෙහි පැහැදී මෙසේ විවිධ සත්කාර සම්මාන කරති. මොවුන් මා ඉතා උසස් පිළිවෙතින් සිටිතියි සිතන බැවින් සැහැල්ලු පිරිකර ඇතිව අල්පේච්ඡවම විසුවේය. ඔවුන් විසින් රහත් කෙනෙකැයි පිළිගන්නා බැවින් තමන් රහතෙකැයි සිතුවේය. මතු මතුත් ඔහුට උපන් සත්කාර බොහෝ විය. මහත් වූ ප්‍රත්‍යලාභය සිදුවිය. එහෙයින් තෙන ඛො පන සමයෙන බාහියො දාරුචීරියො සුප්පාරකෙ පටිවසති සමුද්දතීරෙ සක්කතො ගරුකතොති ආදිය කියන ලදි.
තත්‍ථ සක‍්කතොති සක‍්කච‍්චං ආදරෙන උපට‍්ඨානවසෙන සක්කතො. ගරුකතොති ගුණවිසෙසෙන යුත‍්තොති අධිප‍්පායෙන පාසාණච‍්ඡත‍්තං විය ගරුකරණවසෙන ගරුකතො. මානිතොති මනසා සම‍්භාවනවසෙන මානිතො. පූජිතොති පුප‍්ඵගන්‍ධාදීහි පූජාවසෙන පූජිතො. අපචිතොති අභිප‍්පසන‍්නචිත‍්තෙහි මග‍්ගදානආසනාභිහරණාදිවසෙන අපචිතො. ලාභී චීවර…පෙ… පරික‍්ඛාරානන‍්ති පණීතපණීතානං උපරූපරි උපනීයමානානං චීවරාදීනං චතුන‍්නං පච‍්චයානං ලභනවසෙන ලාභී.
එහි සක්කතො යනු සකස්ව ආදරයෙන් උපස්ථාන කරමින් සත්කාර කිරීම ගරුකතො යනු විශේෂ ගුණ ඇත්තේ යයි ගරු කිරීම. මානිතො යනු සිතින් ශ්‍රද්ධාවෙන් ගරුකිරීම. පූජිතො යනු මල්සුවඳ ආදියෙන් පූජා කිරීම. අප තොති වෙසෙසින් ප්‍රසන්න සිතින් අග්‍රදාන ආසන පිළියෙල කිරීම් වශයෙන් පූජා කිරීම ලාභිචීවර -පෙ- පරික්ඛාරානං යනු මතු මතුත් පුදන ලබන ප්‍රණීත වූ සිවුරු හා සිවුපසය ලැබීම
අපරො නයො – සක‍්කතොති සක‍්කාරප‍්පත‍්තො. ගරුකතොති ගරුකාරප‍්පත‍්තො. මානිතොති බහුමානිතො මනසා පියායිතො ච. පූජිතොති චතුපච‍්චයාභිපූජාය පූජිතො. අපචිතොති අපචායනප‍්පත‍්තො. යස‍්ස හි චත‍්තාරො පච‍්චයෙ සක‍්කත්‍වා සුඅභිසඞ‍්ඛතෙ පණීතපණීතෙ දෙන‍්ති, සො සක්කතො. යස‍්මිං ගරුභාවං පච‍්චුපට‍්ඨපෙත්‍වා දෙන‍්ති, සො ගරුකතො. යං මනසා පියායන‍්ති බහුමඤ‍්ඤන‍්ති ච, සො මානිතො. යස‍්ස සබ‍්බම‍්පෙතං පූජනවසෙන කරොන‍්ති, සො පූජිතො. යස‍්ස අභිවාදනපච‍්චුට‍්ඨානඤ‍්ජලිකම‍්මාදිවසෙන පරමනිපච‍්චකාරං කරොන‍්ති, සො අපචිතො. බාහියස්ස පන තෙ සබ‍්බමෙතං අකංසු. තෙන වුත‍්තං – “බාහියො දාරුචීරියො සුප්පාරකෙ පටිවසති සක්කතො”තිආදි. එත්‍ථ ච චීවරං සො අග‍්ගණ‍්හන‍්තොපි “එහි, භන්තෙ, ඉමං වත්‍ථං පටිග‍්ගණ‍්හාහී”ති උපනාමනවසෙන චීවරස‍්සාපි “ලාභී”ත්‍වෙව වුත‍්තො.
තවත් විස්තර කිරීමක් ඇත. සක්තතො සත්කාර කරන ලද්දේ. ගරුකතො ගෞරව ලබන්නේ. මානිතො බෙහෙවින් ගරු කරනු ලබන්නේ. පූජිතො සිවුපසයෙන් පුදන ලද්දේ. අපචිතො ගෞරව කරනු ලබ න්නේ. ඔවුහු බාහියට මේ සියල්ල කළහ. ‘බාහියො දාරුචීරියො සුප්පාරකෙ පටිවසති’යි එහෙයින් කියන ලදි. මෙහි සිවුරක් පිළිනොගන්නා හෙතෙම ‘ස්වාමීනි, එන්න මේ වස්ත්‍රය පිළිගන්න පිළිගැන්වීමට සිවුරක් ලැබුවේය යි කියන ලද්දේ [missing trans]
රහොගතස‍්සාති රහසි ගතස‍්ස. පටිසල‍්ලීනස‍්සාති එකීභූතස‍්ස බහූහි මනුස‍්සෙහි “අරහා”ති වුච‍්චමානස‍්ස තස්ස ඉදානි වුච‍්චමානාකාරෙන චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි චිත‍්තස‍්ස මිච‍්ඡාසඞ‍්කප‍්පො උප‍්පජ‍්ජි. කථං? යෙ ඛො කෙචි ලොකෙ අරහන්තො වා අරහත‍්තමග‍්ගං වා සමාපන‍්නා, අහං තෙසං අඤ‍්ඤතරොති. තස‍්සත්‍ථො – යෙ ඉමස‍්මිං සත‍්තලොකෙ කිලෙසාරීනං හතත‍්තා පූජාසක‍්කාරාදීනඤ‍්ච අරහභාවෙන අරහන්තො, යෙ කිලෙසාරීනං හනනෙන අරහත‍්තමග‍්ගං සමාපන‍්නා, තෙසු අහං එකොති.
රහොගතස්ස රහස්‍යභාවයට ගිය පටිසල්ලීනස්ස එක් වූ ඔහුට බොහෝ මිනිසුන් විසින් අරහා යයි කියනු ලබන එහුට දැන් කියනු ලබන ආකාරයෙන් චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි සිතෙහි මිථ්‍යා සංකල්පයක් උපන්නේය. කෙසේද යත්? ‘ලෝකයෙහි යම් රහත්හු හෝ අර්හත් මාර්ගයට පිළිපන්නෝ වෙත් නම් මමද ඔවුන් අතර එක්තරා කෙනෙකි. යම් කෙනෙක් මේ සත්ත්ව ලෝකයෙහි කෙලෙස් නසන ලද බැවින්ද, පූජාසත්කාර ආදිය සුදුසු වන බැවින්ද, කෙලෙස් නැසීමෙන් අර්හත් මාර්ගයට පිළිපන්නාහු නම් ඔවුන් අතර මම ද එක්තරා එකෙකි යන අදහසයි.
පුරාණසාලොහිතාති පුරිමස‍්මිං භවෙසාලොහිතා බන්‍ධුසදිසා එකතො කතසමණධම‍්මා දෙවතා. කෙචි පන “පුරාණසාලොහිතාති පුරාණකාලෙ භවන‍්තරෙ සාලොහිතා මාතුභූතා එකා දෙවතා”ති වදන‍්ති, තං අට‍්ඨකථායං පටික‍්ඛිපිත්‍වා පුරිමොයෙවත්‍ථො ගහිතො.
පුරාණ සාලොහිතාති පෙර භවයෙක ලෙයින් බැඳුනු නෑකම් ඇති එකට මහණදම් කළ දෙවියෙකි. පුරාණ සාලොහිතා යනු පෙර එක් භවයෙක ලෙයින් නෑකම් ඇති මවක වූ එක් දෙවියෙකැයි කියති. එම අර්ථ කථාව ප්‍රතික්‍ෂේප කොට කලින් කියන ලද අදහසම ගත යුතුයි.
පුබ‍්බෙ කිර කස‍්සපදසබලස‍්ස සාසනෙ ඔසක‍්කමානෙ සාමණෙරාදීනං විප‍්පකාරං දිස‍්වා සත‍්ත භික‍්ඛූ සංවෙගප‍්පත‍්තා “යාව සාසනං න අන‍්තරධායති, තාව අත‍්තනො පතිට‍්ඨං කරිස‍්සාමා”ති සුවණ‍්ණචෙතියං වන්‍දිත්‍වා අරඤ‍්ඤං පවිට‍්ඨා එකං පබ‍්බතං දිස‍්වා “ජීවිතෙ සාලයා නිවත‍්තන‍්තු, නිරාලයා ඉමං පබ‍්බතං අභිරුහන‍්තූ”ති වත්‍වා නිස‍්සෙණිං බන්‍ධිත්‍වා සබ‍්බෙ තං පබ‍්බතං අභිරුය‍්හ නිස‍්සෙණිං පාතෙත්‍වා සමණධම‍්මං කරිංසු. තෙසු සඞ‍්ඝත්‍ථෙරො එකරත‍්තාතික‍්කමෙනෙව අරහත‍්තං පාපුණි. සො උත‍්තරකුරුතො පිණ‍්ඩපාතං ආනෙත්‍වා තෙ භික‍්ඛූ, “ආවුසො, ඉතො පිණ‍්ඩපාතං පරිභුඤ‍්ජථා”ති ආහ. තෙ “තුම‍්හෙ, භන්තෙ, අත‍්තනො ආනුභාවෙන එවං අකත්‍ථ, මයම‍්පි සචෙ තුම‍්හෙ විය විසෙසං නිබ‍්බත‍්තෙස‍්සාම, සයමෙව ආහරිත්‍වා භුඤ‍්ජිස‍්සාමා”ති භුඤ‍්ජිතුං න ඉච‍්ඡිංසු. තතො දුතියදිවසෙ දුතියත්‍ථෙරො අනාගාමිඵලං පාපුණි, සොපි තථෙව පිණ‍්ඩපාතං ආදාය තත්‍ථ ගන‍්ත්‍වා ඉතරෙ නිමන‍්තෙසි, තෙපි තථෙව පටික‍්ඛිපිංසු. තෙසු අරහත‍්තප‍්පත‍්තො පරිනිබ‍්බායි, අනාගාමී සුද‍්ධාවාසභූමියං නිබ‍්බත‍්ති. ඉතරෙ පන පඤ‍්ච ජනා ඝටෙන‍්තා වායමන‍්තාපි විසෙසං නිබ‍්බත‍්තෙතුං නාසක‍්ඛිංසු. තෙ අසක‍්කොන‍්තා තත්‍ථෙව පරිසුස‍්සිත්‍වා දෙවලොකෙ නිබ‍්බත‍්තා. එකං බුද‍්ධන‍්තරං දෙවෙසුයෙව සංසරිත්‍වා ඉමස‍්මිං බුද‍්ධුප‍්පාදෙ දෙවලොකතො චවිත්‍වා තත්‍ථ තත්‍ථ කුලඝරෙ නිබ‍්බත‍්තිංසු. තෙසු හි එකො පක‍්කුසාති රාජා අහොසි, එකො කුමාරකස‍්සපො, එකො දබ‍්බො මල‍්ලපුත‍්තො, එකො සභියො පරිබ‍්බාජකො, එකො බාහියො දාරුචීරියො. තත්‍ථ යො සො අනාගාමී බ්‍රහ‍්මලොකෙ නිබ‍්බත‍්තො, තං සන්‍ධායෙතං වුත‍්තං “පුරාණසාලොහිතා දෙවතා”ති. දෙවපුත‍්තොපි හි දෙවධීතා විය දෙවො එව දෙවතාති කත්‍වා දෙවතාති වුච‍්චති “අථ ඛො අඤ්ඤතරා දෙවතා”තිආදීසු විය. ඉධ පන බ්‍රහ‍්මා දෙවතාති අධිප‍්පෙතො.
පෙර කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේගේ සාසනයෙහි මහණදමින් පසුබැස සිටින සාමණේර ආදීන්ගේ විප්‍රකාරය දැක සංවේගයට පැමිණි භික්‍ෂූන් සත්දෙනෙක් ශාසනය අතුරුදහන් වන්නට පෙර තමන්ට පිහිටක් කරගන්නෙමු යි ස්වර්ණ චෛත්‍යය වැඳ ආරණ්‍යයට පිවිස එක් පර්වතයක් දැක ‘ජීවිතයට ආශාව ඇත්තෝ නවතිත්වා. ආශාව නැත්තෝ මේ පර්වතයට නගිත්වා’යි කියා ඉනිමඟක් බැඳ සියල්ලෝ ඒ පර්වතයට නැග ඉණිමග පහතට හෙලා මහණදම් කළහ. ඔවුන් අතර වැඩිමහල් ස්ථවිර එක් රැයක් ඉක්මෙනවිටම අර්හත් බව ලැබීය. හෙතෙම උතුරුකුරු දිවයිනෙන් පිණ්ඩපාතය ගෙනවුත් ‘ඇවැත්නි මෙයින් පිණ්ඩපාතය වළඳන්නැ’යි කීවේය. ඒ භික්‍ෂූහු ‘ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ තමන්ගේ ආනුභාවෙන් මෙසේ කළාහුය. අපිද ඔබවහන්සේ මෙන් විශේෂාධිගමයක් උපදවන්නෙමු. තමන්ම ගෙනවුත් වළඳන්නෙමු යි කැමති නොවූහ. ඉක්බිති දෙවෙනි දිනයෙහි දෙවන ස්ථවිර අනාගාමි ඵලයට පැමිණියේය. හෙතෙමේද එසේම පිණ්ඩපාතය ගෙන එහි ගොස් අනෙක් අයට ආරාධනා කෙළේය. ඔවුහු එසේම ප්‍රතික්‍ෂේප කළහ. ඔවුන් අතර අර්හත්ඵලයට පත්වූ තැනැත්තා පිරිනිවන් පෑවේය. අනාගාමි වූ තැනැත්තා ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්මලෝකයෙහි උපන්නේය. ඉතිරි පස්දෙනා උත්සාහ කළත් විශේෂාධිගමයක් ලබා ගැනීමට නොහැකිවූහ. එයට අපොහොසත් වූ එහිම වැස දෙව්ලොව ඉපිද එක් බුද්ධාන්තර කාලයක් දෙව්ලොව සැරිසරා මේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි දෙව්ලොවින් චුතව ඒ ඒ කුලගෙවල්වල උපන්හ. ඔවුන් එක් තැනැත්තෙක් කුමාරකස්සප විය. එකෙක් දබ්බමල්ලපුත්ත විය. එකෙක් සභිය පරිව්‍රාජක විය. එකෙක් බාහිරදාරුචීරිය විය. ඔවුන් අතර යමෙක් අනාගාමි බ්‍රහ්මලෝකයෙහි උපන්නේද ඔහු සඳහා පුරාණ සාලොහිතා දෙවතා යි කියන ලදි. දෙවපුත්ත ද ද්වෙධීතා මෙන් දෙවො එව දෙවතා යි කියන ලදි. අථඛො අඤ්ඤතරා දෙවතා යි ආදි තැන්වල මෙනි. මෙහි වනාහි බ්‍රහ්මදේවතා අදහස් කරන ලදි.
තස්ස හි බ්‍රහ‍්මුනො තත්‍ථ නිබ‍්බත‍්තසමනන‍්තරමෙව අත‍්තනො බ්‍රහ‍්මසම‍්පත‍්තිං ඔලොකෙත්‍වා ආගතට‍්ඨානං ආවජ‍්ජෙන‍්තස‍්ස සත‍්තන‍්නං ජනානං පබ‍්බතං ආරුය‍්හ සමණධම‍්මකරණං, තත්‍ථෙකස‍්ස පරිනිබ‍්බුතභාවො, අනාගාමිඵලං පත්‍වා අත‍්තනො ච එත්‍ථ නිබ‍්බත‍්තභාවො උපට‍්ඨාසි. සො “කත්‍ථ නු ඛො ඉතරෙ පඤ‍්ච ජනා”ති ආවජ‍්ජෙන‍්තො කාමාවචරදෙවලොකෙ තෙසං නිබ‍්බත‍්තභාවං ඤත්‍වා අපරභාගෙ කාලානුකාලං “කින‍්නු ඛො කරොන‍්තී”ති තෙසං පවත‍්තිං ඔලොකෙතියෙව. ඉමස‍්මිං පන කාලෙ “කහං නු ඛො”ති ආවජ‍්ජෙන‍්තො බාහියං සුප‍්පාරකපට‍්ටනං උපනිස‍්සාය දාරුචීරධාරිං කොහඤ‍්ඤෙන ජීවිකං කප‍්පෙන‍්තං දිස‍්වා “අයං මයා සද‍්ධිං පුබ‍්බෙ නිස‍්සෙණිං බන්‍ධිත්‍වා පබ‍්බතං අභිරුහිත්‍වා සමණධම‍්මං කරොන‍්තො අතිසල‍්ලෙඛවුත‍්තියා ජීවිතෙ අනපෙක‍්ඛො අරහතාපි ආභතං පිණ‍්ඩපාතං අපරිභුඤ‍්ජිත්‍වා ඉදානි සම‍්භාවනාධිප‍්පායො අනරහාව අරහත‍්තං පටිජානිත්‍වා විචරති ලාභසක‍්කාරසිලොකං නිකාමයමානො, දසබලස‍්ස ච නිබ‍්බත‍්තභාවං න ජානාති, හන්‍ද නං සංවෙජෙත්‍වා බුද‍්ධුප‍්පාදං ජානාපෙස‍්සාමී”ති තාවදෙව බ්‍රහ‍්මලොකතො ඔතරිත්‍වා රත‍්තිභාගෙ සුප‍්පාරකපට‍්ටනෙ දාරුචීරියස්ස සම‍්මුඛෙ පාතුරහොසි. බාහියො අත‍්තනො වසනට‍්ඨානෙ උළාරං ඔභාසං දිස‍්වා “කිං නු ඛො එත”න‍්ති බහි නික‍්ඛමිත්‍වා ඔලොකෙන‍්තො ආකාසෙ ඨිතං මහාබ්‍රහ‍්මානං දිස‍්වා අඤ‍්ජලිං පග‍්ගය‍්හ “කෙ තුම‍්හෙ”ති පුච‍්ඡි. අථස‍්ස සො බ්‍රහ‍්මා “අහං තෙ පොරාණකසහායො තදා අනාගාමිඵලං පත්‍වා බ්‍රහ‍්මලොකෙ නිබ‍්බත‍්තො, ත්‍වං පන කිඤ‍්චි විසෙසං නිබ‍්බත‍්තෙතුං අසක‍්කොන‍්තො තදා පුථුජ‍්ජනකාලකිරියං කත්‍වා සංසරන‍්තො ඉදානි තිත්‍ථියවෙසධාරී අනරහාව සමානො ‘අරහා අහ’න‍්ති ඉමං ලද‍්ධිං ගහෙත්‍වා විචරසීති ඤත්‍වා ආගතො, නෙව ඛො ත්‍වං, බාහිය, අරහා, පටිනිස‍්සජ‍්ජෙතං පාපකං දිට‍්ඨිගතං, මා තෙ අහොසි දීඝරත්තං අහිතාය දුක‍්ඛාය, සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො ලොකෙ උප‍්පන‍්නො. සො හි භගවා අරහා, ගච‍්ඡ නං පයිරුපාසස‍්සූ”ති ආහ. තෙන වුත‍්තං – “අථ ඛො බාහියස්ස දාරුචීරියස්ස පුරාණසාලොහිතා දෙවතා”තිආදි.
ඉක්බිති ඒ බ්‍රහ්මයා එහි උපන් මොහොතෙහිම තමාගේ බ්‍රහ්ම සම්පත්තිය දැක පැමිණි තැන විමසන්නේ සත්දෙනා පර්වතයට නැග මහණදම් පිරීමද, ඔවුන් අතර එක් තැනැත්තකු ගේ පිරිනිවන් පෑමද, අනාගාමි ඵලයට පැමිණ තමා එහි උපන් බවද සිහිවිය. හෙතෙම ඉතිරි පස්දෙනා කොහිදැයි ආවර්ජනා කරන්නේ කාමාවචර දෙව්ලොව ඔවුන් උපන් බව දැන මේ කාලයෙහි කුමක් කරත්දැයි විමසන්නේ ඔවුන්ගේ තත්ත්වය දුටුවේය. මේ කාලයෙහි ඔවුන්ගේ තත්ත්වය කෙසේදැයි විමසන්නේ බාහිය සුප්පාරක පටුන ඇසුරු කරමින් දාරුචීරධාරිව කුහකකමින් දිවි ගතකරන බව දැක මොහු මා සමග පෙර ඉණිමගක් බැඳ පර්වතයට නැග මහණදම් කරන්නේ ඉතා සැහැල්ලු පැවතුම්වලින් යුක්තව ජීවිත ආසාව දුරුකර රහතන් වහන්සේ විසින් ගෙනෙන ලද පිණ්ඩපාතය නොවළඳා දැන් ගෞරව බලාපොරොත්තුවෙන් නොලද අර්හත් බවක් ප්‍රකාශකොට ලාභ සත්කාර බලාපොරොත්තුවෙමින් හැසිරෙයි. දසබලයන් වහන්සේ උපන් බව නොදනියි. ඒකාන්තයෙන් මොහු සංවේදී බවට පත්කොට බුදුන් උපන් බව දන්වන්නෙමි යි සිතීය. එකෙණෙහිම බඹලොවින් බැස රාත්‍රී කාලයෙහි සුප්පාරක පටුනෙහි දාරුචීරියගේ ඉදිරියෙහි පහළ විය. බාහිය තමන්ගේ වසනතැන මහත්වූ ආලෝකය දැක මේ කිමෙක්දැයි පිටතට නික්ම බලන්නේ අහසෙහි සිටි මහා බ්‍රහ්මයකු දැක ඇඳිලි බැඳ ඔබ කවරෙක්දැයි විචාළේය. ඉක්බිති ඔහුට ඒ බ්‍රහ්මයා ‘මම ඔබගේ පැරණි යහලුවෙකි. එදා අනාගාමී ඵලයට පැමිණ බඹලොව ඉපදුනෙමි. නුඹ වනාහි කිසියම්ම අධිගමයක් උපදවාගන්නට නොහැකිව පෘථජ්ජන කලුරිය කොට සැරිසරන්නේ දැන් තීර්ථක වේසධාරීව රහත් නොවී අර්හත් යයි ලබ්ධියක් ගෙන හැසිරෙන්නේය යැයි දැන ආවෙමි. බාහිය නුඹ රහතෙක් නොවේ. පාපසහගත ඒ දෘෂ්ටිය අත්හරින්න. ඔබට බොහෝ කලක් අහිතක් දුකක් නොවේවා. සම්මා සම්බුදුවරයන් වහන්සේ ලොව උපන්හ. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්හත් වෙති. යන්න ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසුරු කරන්නයි කීයේය. එහෙයින් අථ ඛො බාහියස්ස දාරුචීරියස්ස පුරාණ සාලොහිතා දෙවතා ආදිය එහෙයින් කියන ලදි.
තත්‍ථ අනුකම‍්පිකාති අනුග‍්ගහසීලා කරුණාධිකා. අත්‍ථකාමාති හිතකාමා මෙත‍්තාධිකා. පුරිමපදෙන චෙත්‍ථ බාහියස්ස දුක‍්ඛාපනයනකාමතං තස‍්සා දෙවතාය දස‍්සෙති, පච‍්ඡිමෙන හිතූපසංහාරං. චෙතසාති අත‍්තනො චිත‍්තෙන, චෙතොසීසෙන චෙත්‍ථ චෙතොපරියඤාණං ගහිතන‍්ති වෙදිතබ‍්බං. චෙතොපරිවිතක‍්කන‍්ති තස්ස චිත‍්තප‍්පවත‍්තිං. අඤ‍්ඤායාති ජානිත්‍වා. තෙනුපසඞ‍්කමීති සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ‍්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ‍්ජෙය්‍ය, එවමෙව බ්‍රහ‍්මලොකෙ අන‍්තරහිතො බාහියස්ස පුරතො පාතුභවනවසෙන උපසඞ‍්කමි. එතදවොචාති “යෙ ඛො කෙචි ලොකෙ අරහන්තො වා”තිආදිපවත‍්තමිච‍්ඡාපරිවිතක‍්කං බාහියං සහොඪං චොරං ගණ‍්හන‍්තො විය “නෙව ඛො ත්‍වං, බාහිය, අරහා”තිආදිකං එතං ඉදානි වුච‍්චමානවචනං බ්‍රහ‍්මා අවොච. නෙව ඛො ත්‍වං, බාහිය, අරහාති එතෙන තදා බාහියස්ස අසෙක‍්ඛභාවං පටික‍්ඛිපති, නාපි අරහත‍්තමග‍්ගං වා සමාපන‍්නොති එතෙන සෙක‍්ඛභාවං, උභයෙනපිස‍්ස අනරියභාවමෙව දීපෙති. සාපි තෙ පටිපදා නත්‍ථි, යාය ත්‍වං අරහා වා අස්ස අරහත‍්තමග‍්ගං වා සමාපන‍්නොති ඉමිනා පනස‍්ස කල්‍යාණපුථුජ‍්ජනභාවම‍්පි පටික‍්ඛිපති. තත්‍ථ පටිපදාති සීලවිසුද‍්ධිආදයො ඡ විසුද‍්ධියො. පටිපජ‍්ජති එතාය අරියමග‍්ගෙති පටිපදා. අස‍්සාති භවෙය්‍යාසි.
එහි අනුකම්පිකා අනුග්‍රහ දැක්වීමට කැමති, අධික කරුණාව ඇති. අත්‍ථකාමා හිත කැමති, අධික මෛත්‍රිය ඇති. ප්‍රථම පදයෙන් බාහියගේ දුක් නැති කිරීමට කැමති බව ඒ දෙවියා විසින් දක්වන ලදි. පදයෙන් හිතවත් උපකාර කිරීමට කැමති බව දක්වයි. චෙතසා තමන්ගේ සිතින් චෙතො පරිවිතක්කං ඔහුගේ සිතෙහි ස්වභාවය. අඤ්ඤය දැන. තෙනුපසංකමි. බලවත් පුරුෂයෙක් හකුලන ලද අත දික් කරන්නේ යම්සේද, දික් කළ අත හකුලන්නේ යම්සේ ද එසේම බඹලොවින් චුතව බාහියගේ ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියේය. යෙ ඛො කෙචිලොකෙ අරහන්තො වා ආදිය මිථ්‍යාකල්පනාව ඇති බාහිය බඩුත් සමග සොරකු අල්ලා ගන්නාක් මෙන් නෙව ඛො ත්‍වං බාහිය අරහාති මෙයින් බාහියගේ අසෛක්‍ෂභාවය ප්‍රතික්‍ෂේප කරයි. නපි අරහන්තමග්ගං වා සමාපතෙන ඔහු ආර්ය නොවන දක්වයි. සාපි තෙ පටිපදා නත්‍ථි යායත්‍වං අරහා වා අස්ස අරහන්තමග්ග වො සමාපතෙනා ති මෙයින් ඔහුගේ කල්‍යාණ පෘථජ්ජන භාවය ද ප්‍රතික්‍ෂේප කරයි.
අයඤ‍්චස‍්ස අරහත‍්තාධිමානො කිං නිස‍්සාය උප‍්පන‍්නොති? “අප‍්පිච‍්ඡතාය සන‍්තුට‍්ඨිතාය සල‍්ලෙඛතාය දීඝරත්තං කතාධිකාරත‍්තා තදඞ‍්ගප‍්පහානවසෙන කිලෙසානං විහතත‍්තා අරහත‍්තාධිමානො උප‍්පන‍්නො”ති කෙචි වදන‍්ති. අපරෙ පනාහු “බාහියො පඨමාදිඣානචතුක‍්කලාභී, තස‍්මාස‍්ස වික‍්ඛම‍්භනප‍්පහානෙන කිලෙසානං අසමුදාචාරතො අරහත‍්තාධිමානො උප‍්පජ‍්ජතී”ති. තදුභයම‍්පි තෙසං මතිමත‍්තමෙව “සම‍්භාවනාධිප‍්පායො ලාභසක‍්කාරසිලොකං නිකාමයමානො”ති ච අට‍්ඨකථායං ආගතත‍්තා. තස්මා වුත‍්තනයෙනෙවෙත්‍ථ අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො.
අථ බාහියො ආකාසෙ ඨත්‍වා කථෙන‍්තං මහාබ්‍රහ‍්මානං ඔලොකෙත්‍වා චින‍්තෙසි – “අහො භාරියං වත කම‍්මං, යමහං අරහාති චින‍්තෙසිං, අයඤ‍්ච ‘අරහත‍්තගාමිනී පටිපදාපි තෙ නත්‍ථී’ති වදති, අත්‍ථි නු ඛො ලොකෙ කොචි අරහා”ති? අථ නං පුච‍්ඡි. තෙන වුත‍්තං – “අථ කෙ චරහි දෙවතෙ ලොකෙ අරහන්තො වා අරහත‍්තමග‍්ගං වා සමාපන‍්නා”ති.
ඉක්බිති බාහිය අහසෙහි සිට කථා කරන මහා බ්‍රහ්මයා දැක ‘මම රහත් නොවී රහත් යැයි සිතුවෙමි. මා බරපතල කර්මයක් කරන ලදි. මා හට අර්හත් මාර්ග ප්‍රතිපදාවක් වත් නැතැයි ඔහු කියයි. ලෝකයෙහි කිසියම් රහත් කෙනෙක් සිටිත්දැයි ඇසුවේය.
තත්‍ථ අථාති පුච‍්ඡාරම‍්භෙ නිපාතො. කෙ චරහීති කෙ එතරහි. ලොකෙති ඔකාසලොකෙ. අයඤ‍්හෙත්‍ථ අධිප‍්පායො – භාජනලොකභූතෙ සකලස‍්මිං ජම‍්බුදීපතලෙ කස‍්මිං ඨානෙ අරහන්තො වා අරහත‍්තමග‍්ගං වා සමාපන‍්නා එතරහි විහරන‍්ති, යත්‍ථ මයං තෙ උපසඞ‍්කමිත්‍වා තෙසං ඔවාදෙ ඨත්‍වා වට‍්ටදුක‍්ඛතො මුච‍්චිස‍්සාමාති. උත‍්තරෙසූති සුප‍්පාරකපට‍්ටනතො පුබ‍්බුත‍්තරදිසාභාගං සන්‍ධාය වුත‍්තං.
ලොකෙ අවකාශ ලෝකයෙහි සියලු දඹදිව අසවල් තැන අර්හත් කෙනෙක් හෝ අර්හත් මගට පිළිපන් කෙනෙක් හෝ දැන් වාසය කරත් නම් අපි ඔවුන් වෙත පැමිණ ඔවුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා සසර දුකින් මිදෙන්නෙමු යි සිතුවේය. උත්තරෙසු සුප්පාරක පට්ටනෙහි පූර්ව උත්තර දිසා භාගයයි.
අරහන‍්ති ආරකත‍්තා අරහං. ආරකා හි සො සබ‍්බකිලෙසෙහි සුවිදූරවිදූරෙ ඨිතො මග‍්ගෙන සවාසනානං කිලෙසානං විද‍්ධංසිතත‍්තා. අරීනං වා හතත‍්තා අරහං. භගවතා හි කිලෙසාරයො අනවසෙසතො අරියමග‍්ගෙන හතා සමුච‍්ඡින‍්නාති. අරානං වා හතත‍්තා අරහං. යඤ‍්ච අවිජ‍්ජාභවතණ‍්හාමයනාභි පුඤ‍්ඤාදිඅභිසඞ‍්ඛාරාරං ජරාමරණනෙමි ආසවසමුදයමයෙන අක‍්ඛෙන විජ‍්ඣිත්‍වා තිභවරථෙ සමායොජිතං අනාදිකාලප‍්පවත‍්තං සංසාරචක‍්කං. තස‍්සානෙන බොධිමණ‍්ඩෙ වීරියපාදෙහි සීලපථවියං පතිට‍්ඨාය සද‍්ධාහත්‍ථෙන කම‍්මක‍්ඛයකරඤාණඵරසුං ගහෙත්‍වා සබ‍්බෙපි අරා හතා විහතා විද‍්ධංසිතාති. අරහතීති වා අරහං. භගවා හි සදෙවකෙ ලොකෙ අග‍්ගදක‍්ඛිණෙය්‍යත‍්තා උළාරෙ චීවරාදිපච‍්චයෙ පූජාවිසෙසඤ‍්ච අරහති. රහාභාවතො වා අරහං. තථාගතො හි සබ‍්බසො සමුච‍්ඡින‍්නරාගාදිකිලෙසත‍්තා පාපකිලෙසස‍්සාපි අසම‍්භවතො පාපකරණෙ රහාභාවතොපි අරහන‍්ති වුච‍්චති.
අරහං කෙලෙස් දුරුකළ බැවින් අරහං නම් වේ. හෙතෙම සියලු කෙලෙසුන් මිදුනේය. මාර්ග ඥානයෙන් වාසනා සහිත කෙලෙස් අරයන් (දැඩි) ඉතිරි නොකොට ආර්ය මාර්ගයෙන් නසන ලද බැවින් විනාස කළ බැවින් අරහං නම් වේ. අවිද්‍යාවෙන් හා භව තෘෂ්ණාවෙන් නිපදවන පුඤ්ඤාදි අභිසංඛාර නමැති අරද, ජරා මරණ නමැති නිම්වළල්ල ද, ආස්‍රව සමුදයෙන් නිපන් අලවංගුවෙන් විද ත්‍රිවිධලෝකය නමැති රථයෙහි මැනවින් යොදන ලද බොහෝ කාලයක් පවතින සංසාර චක්‍රය බෝධි මණ්ඩපයෙහි වීර්ය නමැති පාවලින් සීල නමැති පොළවෙහි පිහිටා ශ්‍රද්ධා නමැති හස්තයෙන් කර්මක්‍ෂය කර ඤාණ නමැති පොරව ගෙන සියලු අර (දැමි) නැසූ බැවින්, විනාස කළ බැවින් අරහං නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි දෙවියන් සහිත සියලු ලෝකයෙහි අග්‍ර දක්‍ෂිණාර්භ වන බැවින් මහත් වූ චීවරාදී ප්‍රත්‍යයන් හා විශේෂ පූජා ලැබීමට සුදුසු වූ බැවින් අරහං නම් වෙති. රහසක් නැති බැවින්ද අරහං නම් වෙති. තථාගතයන් වහන්සේ සියලු ආකාරයෙන් විනාස කළ රාගාදි කෙලේස ඇති බැවින්ද පාප ක්ලේශයන් පුරුදු නොකරන ලද බැවින්ද රහසින්වත් පව් නොකරන ලද බැවින්ද අරහං යි කියනු ලැබේ.
සම්මා සාමඤ‍්ච සබ‍්බධම‍්මානං බුද‍්ධත‍්තා සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො. භගවා හි අභිඤ‍්ඤෙය්‍යෙ ධම‍්මෙ අභිඤ‍්ඤෙය්‍යතො, පරිඤ‍්ඤෙය්‍යෙ ධම‍්මෙ පරිඤ‍්ඤෙය්‍යතො, පහාතබ‍්බෙ ධම‍්මෙ පහාතබ‍්බතො, සච‍්ඡිකාතබ‍්බෙ ධම‍්මෙ සච‍්ඡිකාතබ‍්බතො, භාවෙතබ‍්බෙ ධම‍්මෙ භාවෙතබ‍්බතො අභිසම‍්බුජ‍්ඣි. වුත‍්තඤ‍්හෙතං –
මැනවින් තමන් විසින්ම සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කරගත් බැවින් සම්මා සම්බුද්ධ නම් වෙති. අවබෝධ කළයුතු ධර්ම අවබෝධ කළ බැවින්ද, විශේෂයෙන් දතයුතු ධර්ම විශේෂයෙන් දත් බැවින් ද පහකළ යුතු ධර්ම පහකළ බැවින් ද, සාක්‍ෂාත් කළයුතු ධර්ම සාක්‍ෂාත් කළ බැවින් ද වැඩිය යුතු ධර්ම වැඩීමෙන් අවබෝධ කළ සේක. එහෙයින් කියන ලදි -
“අභිඤ්ඤෙය්යං අභිඤ‍්ඤාතං, භාවෙතබ‍්බඤ‍්ච භාවිතං; පහාතබ්බං පහීනං මෙ, තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ‍්මණා”ති. (සු· නි· 563; ම· නි· 2.399; විසුද‍්ධි· 1.131);
අභිඤ්ඤෙය්යං අභඤ්ඤාතං භාවෙ තබ්බං ච භාවිතං පහාතබ්බං පහීණං මෙ තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණ යි
අපිච කුසලෙ ධම‍්මෙ අනවජ‍්ජසුඛවිපාකතො, අකුසලෙ ධම‍්මෙ සාවජ‍්ජදුක‍්ඛවිපාකතොතිආදිනා සබ‍්බත‍්තිකදුකාදිවසෙන අයමත්‍ථො නෙතබ‍්බො. ඉති අවිපරීතං සයම‍්භුඤාණෙන සබ‍්බාකාරතො සබ‍්බධම‍්මානං අභිසම‍්බුද‍්ධත‍්තා සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධොති අයමෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපො. විත්‍ථාරො පන විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ (විසුද‍්ධි· 1.129-131) ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බො. අරහත‍්තායාති අග‍්ගඵලප‍්පටිලාභාය. ධම්මං දෙසෙතීති ආදිකල්‍යාණාදිගුණවිසෙසයුත‍්තං සීලාදිපටිපදාධම‍්මං සමථවිපස‍්සනාධම‍්මමෙව වා වෙනෙය්‍යජ‍්ඣාසයානුරූපං උපදිසති කථෙති.
තවද කුශල ධර්මයෙහි අනවද්‍ය සැප විපාක වශයෙන් ද, අකුශල ධර්මයෙහි සාවද්‍ය දුක් විපාක වශයෙන් ද මෙහි අර්ථය තේරුම්ගත යුතුයි. මෙසේ විපරීත නොවූ ස්වයම්භූ ඥානයෙන් සියලු ආකාරයෙන් සියලු ධර්මයන් මැනවින් අවබෝධ කරගත් බැවින් සම්මා සම්බුද්ධ නම් වෙති. මේ සංක්‍ෂේප විස්තරයකි. වැඩි විස්තර විශුද්ධි මාර්ගයෙහි සඳහන් වන පරිදි දතයුතුයි. අරහන්තාය අග්‍රඵල ප්‍රතිලාභය පිණිස. ධම්මං දෙසෙති ආදි කල්‍යාණ ආදි ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වූ ශීලාදි ප්‍රතිපදා ධර්ම හා සමථ විදර්ශනා ධර්ම හික්මිය යුත්තන්ගේ අදහස අනුව උගන්වති. දේශනා කරති.
සංවෙජිතොති “ධිරත්‍ථු වත, භො, පුථුජ‍්ජනභාවස‍්ස, යෙනාහං අනරහාව සමානො අරහාති අමඤ‍්ඤිං, සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධඤ‍්ච ලොකෙ උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා ධම්මං දෙසෙන‍්තං න ජානිං, දුජ‍්ජානං ඛො පනිදං ජීවිතං, දුජ‍්ජානං මරණ”න‍්ති සංවෙගමාපාදිතො, දෙවතාවචනෙන යථාවුත‍්තෙනාකාරෙන සංවිග‍්ගමානසොති අත්‍ථො. තාවදෙවාති තස‍්මිංයෙව ඛණෙ. සුප්පාරකා පක‍්කාමීති බුද‍්ධොති නාමමපි සවනෙන උප‍්පන‍්නාය බුද‍්ධාරම‍්මණාය පීතියා සංවෙගෙන ච චොදියමානහදයො සුප‍්පාරකපට‍්ටනතො සාවත්‍ථිං උද‍්දිස‍්ස පක‍්කන‍්තො. සබ්බත්ථ එකරත‍්තිපරිවාසෙනාති සබ‍්බස‍්මිං මග‍්ගෙ එකරත‍්තිවාසෙනෙව අගමාසි. සුප‍්පාරකපට‍්ටනතො හි සාවත්‍ථි වීසයොජනසතෙ හොති, තඤ‍්චායං එත‍්තකං අද‍්ධානං එකරත‍්තිවාසෙන අගමාසි. යදා සුප‍්පාරකතො නික‍්ඛන‍්තො, තදහෙව සාවත්‍ථිං සම‍්පත‍්තොති.
සංවෙදිතො පින්වත, මට එ්කාන්තයෙන් නින්දා වේවා. පෘථජ්ජනභාවයෙන් සිටින මම නොරහත්ව සිටින්නේ අර්හත්යයි සිතීමි. සම්මා සම්බුදුරජුන් ලෝකයෙහි ඉපිද ධර්මය දේශනා කරන බව නොදත්තෙමි. ‘මේ ජීවිතය දැනගැනීමට අපහසුය. මරණය දැනගැනීමට අපහසුයයි සංවේගයට පැමිණියේ දේවතාවගේ වචනයෙන් කලකිරීමට පත් මනසක් ඇත්තේය යන අර්ථයි. තාවදෙව එකෙණෙහිම. සුප්පාරකා පක්කාමි බුද්ධ යි වචනය ඇසීමෙන් උපන් බුදුන් අරමුණ ගත් ප්‍රීතියෙන් හා සංවේගයෙන් චෝදනා කරනු ල බන සිත් ඇත්තේ සුප්පාරක පටුනෙන් සැවැත්නුවරට ගියේ සබ්බත්ථ එකරත්ති පරිවාසෙන සියලුම මාර්ගය එක් රැයක් ගතකිරීමෙන් පැමිණියේය. සුප්පාරක පටුනේ සිට සැවැත්නුවරට එක්සිය විසියොදුනක් ඇත. එපමණ වූ මාර්ගය එක් රැයක් ගතකිරීමෙන් ගියේය. යම් කලෙක සුප්පාරක පටුනෙන් නික්මුනේද එදිනම සැවැත්නුවරට පැමිණියේය.
කථං පනායං එවං අගමාසීති? දෙවතානුභාවෙන, “බුද‍්ධානුභාවෙනා”තිපි වදන‍්ති. “සබ්බත්ථ එකරත‍්තිපරිවාසෙනා”ති පන වුත‍්තත‍්තා මග‍්ගස‍්ස ච වීසයොජනසතිකත‍්තා අන‍්තරාමග‍්ගෙ ගාමනිගමරාජධානීසු යත්‍ථ යත්‍ථ රත‍්තියං වසති, තත්‍ථ තත්‍ථ දුතියං අරුණං අනුට‍්ඨාපෙත්‍වා සබ්බත්ථ එකරත‍්තිවාසෙනෙව සාවත්‍ථිං උපසඞ‍්කමීති අයමත්‍ථො දීපිතො හොතීති. නයිදං එවං දට‍්ඨබ‍්බං. සබ‍්බස‍්මිං වීසයොජනසතිකෙ මග‍්ගෙ එකරත‍්තිවාසෙනාති ඉමස‍්ස අත්‍ථස‍්ස අධිප‍්පෙතත‍්තා. එකරත‍්තිමත‍්තං සො සකලස‍්මිං තස‍්මිං මග‍්ගෙ වසිත්‍වා පච‍්ඡිමදිවසෙ පුබ‍්බණ‍්හසමයෙ සාවත්‍ථිං අනුප‍්පත‍්තොති.
මෙතෙම මෙසේ ගියේ කෙසේද? දේවතානුභාවයෙන් හා බුද්ධානුභාවයෙන් යි කියති. සියලුමග එක් රැයක් ගත කිරීමෙන් යි කියන ලද බැවින් මාර්ගයෙහි එක්සිය විසි යොදුනක් ඇති බැවින් අතරමග ගම්නියම්ගම් රාජධානිවල ඒ ඒ තැන වාසය කරමින් දෙවෙනි දවසෙහි අරුණ නැගෙනවිට එක් රැයක් ගතවීමෙන් සැවැත් නුවරට පැමිණියේය යන අදහස ප්‍රකාශ වේ. හෙතෙම එක් රැයක් පමණකින් ඒ සියලු මාර්ගයෙහි වාසය කොට දෙවෙනි දවසෙහි පෙරවරු සැවැත්නුවරට පැමිණියේය.
භගවාපි බාහියස්ස ආගමනං ඤත්‍වා “න තාවස‍්ස ඉන්‍ද්‍රියානි පරිපාකං ගතානි, ඛණන‍්තරෙ පන පරිපාකං ගමිස‍්සන‍්තී”ති තස්ස ඉන්‍ද්‍රියානං පරිපාකං ආගමයමානො මහාභික‍්ඛුසඞ‍්ඝපරිවුතො තස‍්මිං ඛණෙ සාවත්‍ථිං පිණ්ඩාය පාවිසි. සො ච ජෙතවනං පවිසිත්‍වා භුත‍්තපාතරාසෙ කායාලසියවිමොචනත්‍ථං අබ‍්භොකාසෙ චඞ‍්කමන‍්තෙ සම‍්බහුලෙ භික‍්ඛූ පස‍්සිත්‍වා “කහං නු ඛො එතරහි භගවා”ති පුච‍්ඡි. භික‍්ඛූ “භගවා සාවත්‍ථිං පිණ්ඩාය පවිට‍්ඨො”ති වත්‍වා පුච‍්ඡිංසු “ත්‍වං පන කුතො ආගතො”ති? “සුප‍්පාරකපට‍්ටනතො ආගතොම‍්හී”ති. “දූරතො ආගතොසි, නිසීද, තාව පාදෙ ධොවිත්‍වා මක‍්ඛෙත්‍වා ථොකං විස‍්සමාහි, ආගතකාලෙ සත්‍ථාරං දක‍්ඛසී”ති. “අහං, භන්තෙ, අත‍්තනො ජීවිතන‍්තරායං න ජානාමි, එකරත‍්තෙනෙවම‍්හි කත්‍ථචිපි චිරං අට‍්ඨත්‍වා අනිසීදිත්‍වා වීසයොජනසතිකං මග‍්ගං ආගතො, සත්‍ථාරං පස‍්සිත්‍වාව විස‍්සමිස‍්සාමී”ති වත්‍වා තරමානරූපො සාවත්‍ථිං පවිසිත්‍වා අනොපමාය බුද‍්ධසිරියා විරොචමානං භගවන්තං පස‍්සි. තෙන වුත‍්තං “තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා භික‍්ඛූ අබ‍්භොකාසෙ චඞ‍්කමන‍්ති. අථ ඛො බාහියො දාරුචීරියො යෙන තෙ භික‍්ඛූ තෙනුපසඞ‍්කමී”තිආදි.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේද බාහියගේ පැමිණීම දැන පළමුකොටම ඔහුගේ සද්ධා ආදී ඉන්ද්රියයෝ සුලු කාලයකින් සම්පූර්ණ බවට පත්වෙතියි ඔහුගේ ඉන්ද්රියයන් සම්පූර්ණ වනතුරු මහා භික්‍ෂු සංඝයා සමග ඒ වේලාවෙහි සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස වැඩියහ. බාහියද අලුයම ආහාර ගෙන කායික වෙහෙස දුරුකර ගැනීමට සිටිනවිට එළිමහනෙහි සක්මන් කරමින් සිටි බොහෝ භික්‍ෂූන් දැක ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් කොහිදැ’යි ඇසුවේය. භික්‍ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිඬු පිණිස සැවැත් නුවරට වැඩිසේකැයි කියා නුඹ කොහි සිට ආවෙහිදැයි ඇසූහ. සුප්පාරක පටුනේ සිට ආවෙමි. දුරසිට ආවෙහිය. හිඳින්න. පළමුකොට මා දොවා වේලා ටික වේලාවක් විවේක ගන්න. ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඩම වූ කල්හි දකින්න. ස්වාමීනි, මම මාගේ ජීවිතයට අනතුරක් වේදැයි නොදනිමි. මම එක් රැයකින්ම කිසිම තැනක වැඩි වේලාවක් නොසිට විසියොදුන් සියයක් මග ගෙවා ආවෙමි. ශාස්තෲන් වහන්සේ දැකීමෙන් පසුවම විවේක ගන්නෙමි යි කියා ඉක්මන් ස්වභාව ඇත්තේ සැවැත් නුවරට පිවිස උපමා කළ නොහැකි බුද්ධශ්‍රී සම්පත්තියෙන් හා අලංකාරයෙන් බබලමින් වඩමවන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුටුවේය. තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා භික්ඛු අබ්බොකාසෙ චංකමන්ති. අථ ඛො බාහියො දාරුචීරියො යෙන තෙ භික්ඛු තෙනුපසංකමි යනාදිය එහෙයින් කියන ලදි.
තත්‍ථ කහන‍්ති කත්‍ථ. නූති සංසයෙ, ඛොති පදපූරණෙ, කස‍්මිං නු ඛො පදෙසෙති අත්‍ථො. දස‍්සනකාමම‍්හාති දට‍්ඨුකාමා අම‍්හ. මයඤ‍්හි තං භගවන්තං අන්‍ධො විය චක‍්ඛුං, බධිරො විය සොතං, මූගො විය කල්‍යාණවාක‍්කරණං, හත්‍ථපාදවිකලො විය හත්‍ථපාදෙ, දලිද‍්දො විය ධනසම‍්පදං, කන‍්තාරද‍්ධානප‍්පටිපන‍්නො විය ඛෙමන‍්තභූමිං, රොගාභිභූතො විය ආරොග්‍යං, මහාසමුද‍්දෙ භින‍්නනාවො විය මහාකුල‍්ලං පස‍්සිතුං උපසඞ‍්කමිතුඤ‍්ච ඉච‍්ඡාමාති දස‍්සෙති. තරමානරූපොති තරමානාකාරො.
එහි ක්වං යනු කොහිද යන අර්ථයි. නූති යනු සංශයාර්ථයි. ඛොති යනු පද පූර්ණාර්ථයි. කවර පෙදෙසකද යන අර්ථ ඇත්තේය. දස්සනකාම මහානි යනු දකිනු කැමැත්තෝ වෙමු. අපි වනාහි ඇස් අන්‍ධ වූවෙකු මෙන්ද, කන් බිහිරෙකු මෙන් ද, යහපත් වචනයක් කතා කරන්නට නොහැකි ගොලුවෙකු මෙන්ද, අත්පා විකල වූ කෙනෙකු මෙන්ද, දිළින්දකු මෙන්ද, කාන්තාර මගට පිළිපන්නකු මෙන්ද, මහා සමුද්‍රයෙහි බිඳුන නැවක් මහා ඉවුරක් දකින්නකු මෙන්ද බුදුන් වෙත යන්නට කැමැත්තෙමු. තරමානරූපොති යනු ඉක්මන්සුළු බවය.
පාසාදිකන‍්ති බාත‍්තිංසමහාපුරිසලක‍්ඛණඅසීතිඅනුබ්‍යඤ‍්ජනබ්‍යාමප‍්පභාකෙතුමාලාලඞ‍්කතාය සමන‍්තපාසාදිකාය අත‍්තනො සරීරසොභාසම‍්පත‍්තියා රූපකායදස‍්සනබ්‍යාවටස‍්ස ජනස‍්ස සබ‍්බභාගතො පසාදාවහං. පසාදනීයන‍්ති දසබලචතුවෙසාරජ‍්ජඡඅසාධාරණඤාණඅට‍්ඨාරසාවෙණික- බුද‍්ධධම‍්මප‍්පභුතිඅපරිමාණගුණගණසමන‍්නාගතාය ධම‍්මකායසම‍්පත‍්තියා සරික‍්ඛකජනස‍්ස පසාදනීයං පසීදිතබ‍්බයුත‍්තං පසාදාරහං වා. සන‍්තින්‍ද්‍රියන‍්ති චක‍්ඛාදිපඤ‍්චින්‍ද්‍රියලොලභාවාපගමනෙන වූපසන‍්තපඤ‍්චින්‍ද්‍රියං. සන‍්තමානසන‍්ති ඡට‍්ඨස‍්ස මනින්‍ද්‍රියස‍්ස නිබ‍්බිසෙවනභාවූපගමනෙන වූපසන‍්තමානසං. උත‍්තමදමථසමථමනුප‍්පත‍්තන‍්ති ලොකුත‍්තරපඤ‍්ඤාවිමුත‍්තිචෙතොවිමුත‍්තිසඞ‍්ඛාතං උත‍්තමං දමථං සමථඤ‍්ච අනුප‍්පත්‍වා අධිගන‍්ත්‍වා ඨිතං. දන‍්තන‍්ති සුපරිසුද‍්ධකායසමාචාරතාය චෙව හත්‍ථපාදකුක‍්කුච‍්චාභාවතො දවාදිඅභාවතො ච කායෙන දන්තං. ගුත‍්තන‍්ති සුපරිසුද‍්ධවචීසමාචාරතාය චෙව නිරත්‍ථකවාචාභාවතො දවාදිඅභාවතො ච වාචාය ගුත්තං. යතින්‍ද්‍රියන‍්ති සුපරිසුද‍්ධමනොසමාචාරතාය අරියිද‍්ධියොගෙන අබ්‍යාවටඅප‍්පටිසඞ‍්ඛානුපෙක‍්ඛාභාවතො ච මනින්‍ද්‍රියවසෙන යතින්‍ද්‍රියං. නාගන‍්ති ඡන්‍දාදිවසෙන අගමනතො, පහීනානං රාගාදිකිලෙසානං පුනානාගමනතො, කස‍්සචිපි ආගුස‍්ස සබ‍්බථාපි අකරණතො, පුනබ‍්භවස‍්ස ච අගමනතොති ඉමෙහි කාරණෙහි නාගං. එත්‍ථ ච පාසාදිකන‍්ති ඉමිනා රූපකායෙන භගවතො පමාණභූතතං දීපෙති, පසාදනීයන‍්ති ඉමිනා ධම‍්මකායෙන, සන‍්තින්‍ද්‍රියන‍්තිආදිනා සෙසෙහි පමාණභූතතං දීපෙති. තෙන චතුප‍්පමාණිකෙ ලොකසන‍්නිවාසෙ අනවසෙසතො සත‍්තානං භගවතො පමාණභාවො පකාසිතොති වෙදිතබ‍්බො.
පාසාදිකං යනු දෙතිස්මහා පුරුෂ ලක්‍ෂණ, අසූ අනූව්‍යඤ්ජන, බ්‍යාමප්‍රභාව, කේතුමාලාලංකාරය, ආදියෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන් පහදවන සුළු, ස්වකීය ශරීර සොභා සම්පත්තියෙන් රූපකාය බැලීමට කැමති මහජනයාට ප්‍රසාදය උපදවන සුළු, පසාදනීයං යනු දසබල චතුර් වෛශාරද්‍ය ඤාණය, ෂඩ් අසාධාරණ ඤාණ, දහඅටක් වූ ආවේණික ධර්ම ගුණ පටන් අප්‍රමාණ වූ ගුණ සමූහයන්ගෙන් යුක්ත වූ ධර්මකාය සම්පත්තියෙන් මහජනයාට ප්‍රසාදය ඇතිකරවන සුළු, සන්තින්‍ද්‍රියං යනු චක්‍ෂු ආදී පංචේන්‍ද්‍රියන් රාගය පහකොට ඇති ප්‍රසන්න වූ පංචේන්‍ද්‍රියෝය. සන්තමාසනං යනු සවැනි මනස් ඉන්‍ද්‍රිය සංසුන් කරගත් බැවින් සංසිඳුනා වූ මනසක් ඇති. උත්තම දමථ, සමථ, මනුප්පන්නංති යනු ලෝකෝත්තර ප්‍රඥා විමුක්තියෙන් හා චේතෝ විමුක්ති සංඛ්‍යාත උතුම් දැමුනු සංසිඳුනු මනසක් ඇති බවය. දන්තං යනු සුපරිසුද්ධ කාය සංවරයෙන් හා කුක්කුච්ච අභාවයෙන් කම්පා නොවන සුළු කයින් දැමුනු, ගුත්තං යනු වෙසෙසින් පිරිසිදු වචී සමාචාර ඇති බැවින්ද නිරර්ථක වචන නැති බැවින් ද යන දෙවිධියෙන්ම සංවර වූ, යතින්‍ද්‍රියානි යනු අතිශයින් පිරිසිදු මනස් ඇති, ආර්ය ඉරියව්වලින් යුක්ත වීමෙන් සසංඛාර ධර්මයන් අභාවයට පත්කල බැවින්ද යතින්‍ද්‍රියං නමි. නාගං යනු ඡන්ද ආදී වශයෙන් රාගාදී විවිධ කෙලෙසුන් නැවත තමන් වෙත නොපැමිණීම නිසාත්, පුනර්භවයක් නැති නිසාත් නාග නම් වේ. පාසාදිතං යනු මෙම ධර්ම කයින් සන්තින්‍ද්‍රියං යනු ආදී සියලු ප්‍රමාණයන්ගෙන් බබළයි. එහෙයින් ලෝකයෙහි සියලු සත්ත්වයන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තත්ත්වය ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ යැයි දතයුතුයි.
එවංභූතඤ‍්ච භගවන්තං අන‍්තරවීථියං ගච‍්ඡන‍්තං දිස‍්වා “චිරස‍්සං වත මෙ සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො දිට‍්ඨො”ති හට‍්ඨතුට‍්ඨො පඤ‍්චවණ‍්ණාය පීතියා නිරන‍්තරං ඵුටසරීරො පීතිවිප‍්ඵාරිතවිවටනිච‍්චලලොචනො දිට‍්ඨට‍්ඨානතො පට‍්ඨාය ඔණතසරීරො භගවතො සරීරප‍්පභාවෙමජ‍්ඣං අජ‍්ඣොගාහෙත්‍වා තත්‍ථ නිමුජ‍්ජන‍්තො භගවතො සමීපං උපසඞ‍්කමිත්‍වා පඤ‍්චපතිට‍්ඨිතෙන වන්‍දිත්‍වා භගවතො පාදෙ සම‍්බාහන‍්තො පරිචුම‍්බන‍්තො “දෙසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා ධම‍්ම”න‍්ති ආහ. තෙන වුත‍්තං – “භගවතො පාදෙ සිරසා නිපතිත්‍වා භගවන්තං එතදවොච – ‘දෙසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා ධම්මං, දෙසෙතු සුගතො ධම්මං, යං මමස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’”ති.
මෙසේ අතුරු වීථියකට පැමිණ වඩමවන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, මා විසින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දකිනු ලැබීමෙන් බොහෝ වාසනාව ලැබුවේයැයි සතුටු සිත් ඇත්තේ පස්වනක් ප්‍රීතියෙන් නිරතුරුව සතුටු වූයේ නිශ්චල ඇස් ඇත්තේ දුටුතැන සිට නැමුනා වූ ශරීර ඇතිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර ප්‍රභාව මැදට පැමිණ එහි ගිලෙමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ පසඟ පිහිටුවා වැඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පා අතගාමින්, ඉඹිමින් ස්වාමීනි භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මට ධර්මය දේශනා කරන්න යැයි කීවේය. ‘භගවතො පාදෙ සිරසා නිපතිත්‍වා, භගවන්තං එතදවොච දෙසෙතු මෙ භන්තෙ භගවා ධම්මං දෙසෙතු සුගතො ධම්මං යං මමස්ස දීඝරත්තං හිතාය, සුඛාය’ යි එහෙයින් කියන ලදි.
තත්‍ථ සුගතොති සොභනගමනත‍්තා, සුන්‍දරං ඨානං ගතත‍්තා, සම්මා ගතත‍්තා, සම්මා ගදත‍්තා සුගතො. ගමනම‍්පි හි ගතන‍්ති වුච‍්චති, තඤ‍්ච භගවතො සොභනං පරිසුද‍්ධං අනවජ‍්ජං. කිං පන තන‍්ති? අරියමග‍්ගො. තෙන හෙස ගමනෙන ඛෙමං දිසං අසජ‍්ජමානො ගතො, අඤ‍්ඤෙපි ගමෙතීති සොභනගමනත‍්තා සුගතො. සුන්‍දරඤ‍්චෙස ඨානං අමතං නිබ‍්බානං ගතොති සුන්‍දරං ඨානං ගතත‍්තා සුගතො. සම්මා ච ගතත‍්තා සුගතො තෙන තෙන මග‍්ගෙන පහීනෙ කිලෙසෙ පුන අපච‍්චාගමනතො. වුත‍්තඤ‍්හෙතං –
දීපංකර පාද මූලයේ පටන් බෝධි මණ්ඩපය දක්වා සමතිංසත් පාරමී ධර්ම සම්පූර්ණ කිරීමෙන්ද, යහපත් ප්‍රතිපත්තීන් ද ඤාකත්‍ථ චරියා, ලෝකත්‍ථචරියා, බුද්ධත්‍ථචරියා යන චරියාවන්ගේ අවසානයට පැමිණ සියලු ලෝකයට හිතසුව පිණිස හැසිරෙමින් ශාස්වත, උච්ඡේදවාදයන් හා කම්සැපද, අත්තකිලමථානුයෝගය යන මේ සියලු අන්තයන් වෙත නොපැමිණ නිරුත්තර වූ බොධ්‍යංග භාවනා සංඛ්‍යාත වූ මජ්ඣිමා පටිපදාවෙන් ආර්ය සත්‍ය ධර්මයන් අවබෝධකර ගැනීමෙන් සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මහා කරුණාවෙන් ධර්මය දේශනා කළ බැවින් සුගත නම් වේ.
“සොතාපත‍්තිමග‍්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච‍්චෙති න පච‍්චාගච‍්ඡතීති සුගතො. සකදාගාමි…පෙ… අරහත‍්තමග‍්ගෙන…පෙ… න පච‍්චාගච‍්ඡතීති සුගතො”ති (චූළනි· මෙත‍්තගූමාණවපුච‍්ඡානිද‍්දෙස 27).
අථ වා සම්මා ගතත‍්තාති තීසුපි අවත්‍ථාසු සම‍්මාපටිපත‍්තියා ගතත‍්තා, සුප‍්පටිපන‍්නත‍්තාති අත්‍ථො. දීපඞ‍්කරපාදමූලතො හි පට‍්ඨාය යාව මහාබොධිමණ‍්ඩා තාව සමතිංසපාරමිපූරිතාය සම‍්මාපටිපත‍්තියා ඤාතත්‍ථචරියාය ලොකත්‍ථචරියාය බුද‍්ධත්‍ථචරියාය කොටිං පාපුණිත්‍වා සබ‍්බලොකස‍්ස හිතසුඛමෙව පරිබ්‍රූහන‍්තො සස‍්සතං උච‍්ඡෙදං කාමසුඛං අත‍්තකිලමථන‍්ති ඉමෙ අන‍්තෙ අනුපගච‍්ඡන‍්තියා අනුත‍්තරාය බොජ‍්ඣඞ‍්ගභාවනාසඞ‍්ඛාතාය මජ‍්ඣිමාය පටිපදාය අරියසච‍්චෙසු තතො පරං සමධිගතධම‍්මාධිපතෙය්‍යො සබ‍්බසත‍්තෙසු අවිසයාය සම‍්මාපටිපත‍්තියා ච ගතො පටිපන‍්නොති එවම‍්පි සම්මා ගතත‍්තා සුගතො. සම්මා චෙස ගදති යුත‍්තට‍්ඨානෙ යුත‍්තමෙව වාචං භාසතීති සුගතො. වුත‍්තම‍්පි චෙතං –
“කාලවාදී , භූතවාදී, අත්‍ථවාදී, ධම‍්මවාදී, විනයවාදී, නිධානවතිං වාචං භාසිතා කාලෙන සාපදෙසං පරියන‍්තවතිං අත්‍ථසංහිත”න‍්ති (දී· නි· 1.9; ම· නි· 3.14).
අපරම‍්පි වුත‍්තං –
“යා සා වාචා අභූතා අතච‍්ඡා අනත්‍ථසංහිතා, යා ච පරෙසං අප‍්පියා අමනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසතී”තිආදි (ම· නි· 2.86).
එවං සම්මා ගදත‍්තාපි සුගතො.
යං මමස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායාති යං ධම‍්මස‍්ස උපදිසනං චිරකාලං මම ඣානවිමොක‍්ඛාදිහිතාය තදධිගන‍්තබ‍්බසුඛාය ච සියා. අකාලො ඛො තාව බාහියාති තව ධම‍්මදෙසනාය න තාව කාලොති අත්‍ථො. කිං පන භගවතො සත‍්තහිතපටිපත‍්තියා අකාලොපි නාම අත්‍ථි, යතො භගවා කාලවාදීති? වුච‍්චතෙ – කාලොති චෙත්‍ථ වෙනෙය්‍යානං ඉන්‍ද්‍රියපරිපාකකාලො අධිප‍්පෙතො. යස‍්මා පන තදා බාහියස්ස අත‍්තනො ඉන්‍ද්‍රියානං පරිපක‍්කාපරිපක‍්කභාවො දුබ‍්බිඤ‍්ඤෙය්‍යො, තස්මා භගවා තං අවත්‍වා අත‍්තනො අන‍්තරවීථියං ඨිතභාවමස‍්ස කාරණං අපදිසන‍්තො ආහ “අන‍්තරඝරං පවිට‍්ඨම‍්හා”ති. දුජ‍්ජානන‍්ති දුබ‍්බිඤ‍්ඤෙය්‍යං. ජීවිතන‍්තරායානන‍්ති ජීවිතස‍්ස අන‍්තරායකරධම‍්මානං වත‍්තනං අවත‍්තනං වාති වත‍්තුකාමො සම‍්භමවසෙන “ජීවිතන‍්තරායාන”න‍්ති ආහ. තථා හි අනෙකපච‍්චයප‍්පටිබද‍්ධවුත‍්තිජීවිතං අනෙකරූපා ච තදන‍්තරායා. වුත‍්තඤ‍්හි –
යං මමස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායාති යමක් මට බොහෝ කාලයක් හිතපිණිස පවතින්නේය. අකාලො ඛො තාව භාහියානි යනු ධර්ම දේශනාව පිණිස මේ කාලය නොවේ. කිමෙක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු සතුන් කෙරෙහි හිතවත් ප්‍රතිපත්තියෙන් අකාලය යැයි යමක් ඇද්ද? යම්ලෙසකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාලවාදී කියනු ලැබේද මෙහි කාලය නම් හික්මිය යුතු පුද්ගලයන්ගේ ඉන්ද්රියයන් මුහුකුරා ගිය කාලය අදහස් කරයි. යම්ලෙසකින් එකල්හි බාහියට තමන්ගේ ඉඳුරන් මුහුකුරා ගිය බව දැකීමට නොහැකි බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය නොකියා, ඇතුල් වීථියෙහි සිටි බව ප්‍රකාශ කරමින් කීයෝය. ජීවිතන්තරායාති යනු ජීවිතයට අන්තරායකර ධර්ම තිබේද? නැත්තේදැයි කියනු කැමැත්තේ සම්භව වශයෙන් ජීවිත අන්තරාය යැයි කීහ. එසේම නොයෙක් හේතූන් නිසා ජීවිතයට විවිධ අනතුරු සිද්ධවන බවය.
“අජ්ජෙව කිච‍්චමාතප‍්පං, කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙ; න හි නො සඞ‍්ගරං තෙන, මහාසෙනෙන මච්චුනා”ති. (ම· නි· 3.272; නෙත‍්ති· 103);
අජ්ජෙව කිච්චං ආතප්පං කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙ නහි නො සාගරන්තෙන මහාසෙන්නෙ මච්චුනා
කළයුත්ත අදම කළයුතුයි. මරණය හෙට වේයැයි කවරෙක් දන්නේද? අපට මහාසේන නම් මාරයා සමග අල්ලස් දීමෙන් ගැලවීමක් නැත.
කස‍්මා පනායං ජීවිතන‍්තරායමෙව තාව පුරක‍්ඛරොති? “නිමිත‍්තඤ‍්ඤුතාය අදිට‍්ඨකොසල‍්ලෙන වා”ති කෙචි. අපරෙ “දෙවතාය සන‍්තිකෙ ජීවිතන‍්තරායස‍්ස සුතත‍්තා”ති වදන‍්ති. අන‍්තිමභවිකත‍්තා පන උපනිස‍්සයසම‍්පත‍්තියා චොදියමානො එවමාහ. න හි තෙසං අප‍්පත‍්තඅරහත‍්තානං ජීවිතක‍්ඛයො හොති. කිං පන කාරණා භගවා තස්ස ධම්මං දෙසෙතුකාමොව ද‍්වික‍්ඛත‍්තුං පටික‍්ඛිපි? එවං කිරස‍්ස අහොසි “ඉමස‍්ස මං දිට‍්ඨකාලතො පට‍්ඨාය සකලසරීරං පීතියා නිරන‍්තරං ඵුටං, අතිබලවා පීතිවෙගො, ධම්මං සුත්‍වාපි න තාව සක‍්ඛිස‍්සති පටිවිජ‍්ඣිතුං. යාව පන මජ‍්ඣත‍්තුපෙක‍්ඛා සණ‍්ඨාති, තාව තිට‍්ඨතු, වීසයොජනසතං මග‍්ගං ආගතත‍්තා දරථොපිස‍්ස කායෙ බලවා, සොපි තාව පටිප‍්පස‍්සම‍්භතූ”ති. තස්මා ද‍්වික‍්ඛත‍්තුං පටික‍්ඛිපි. කෙචි පන “ධම‍්මස‍්සවනෙ ආදරජනනත්‍ථං භගවා එවමකාසී”ති වදන‍්ති. තතියවාරං යාචිතො පන මජ‍්ඣත‍්තුපෙක‍්ඛං දරථප‍්පටිපස‍්සද‍්ධිං පච‍්චුපට‍්ඨිතඤ‍්චස‍්ස ජීවිතන‍්තරායං දිස‍්වා “ඉදානි ධම‍්මදෙසනාය කාලො”ති චින‍්තෙත්‍වා “තස්මා තිහා”තිආදිනා ධම‍්මදෙසනං ආරභි.
කුමක් හෙයින් මොහුට ප්‍රථමයෙන් ජීවිත අනතුරක් වන්නේද? නො නිමි දක්‍ෂතා ඇති බැවිනි. සමහරු තවත් දෙවියකුගෙන් ජීවිතයට අනතුරක් ඇති බව ඇසූ බැවිනැයි කියති. අවසාන භව උත්පත්තිය නිසා ඔහුගේ හේතු සම්පත් ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා මෙසේ ප්‍රකාශ කළ බව කියති. නොපැමිණි අර්හත් බව ඇති ඔවුන්ගේ ජීවිත ක්‍ෂය නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන්නට කැමැත්ත තියෙද්දීත් දෙවරක් ප්‍රතික්‍ෂේප කෙළේ කුමක් නිසාද? මා දුටු මොහොතේ සිට මොහුගේ මුළු සිරුර නිරතුරුවම ප්‍රීතියෙන් පිරී ගියේ බලවත් ප්‍රීති වේගයක් ඇතිවිය. එබැවින් ධර්මය අසා ධර්මය අවබෝධ කරගන්නට නොහැකි වන්නේය. ඔහු මැදහත් බවට පත්වනතුරු සිටීවා. විසියොදුන් සියයක් මග ගෙවා පැමිණි බැවින් ඔහුගේ කයෙහි බලවත් වෙහෙසක් ඇත. එබැවින් හෙතෙම එම වෙහෙස සංසිඳවා ගනීවා යි දෙවරක් ප්‍රතික්‍ෂේප කෙළේය. සමහරු ධර්මශ්‍රවණයෙහි ඇලීම ඇති කිරීම සඳහා මෙසේ කළහයි කියති. තුන්වැනි වර ආරාධනා කරන ලද්දේ ඔහුගේ මැදහත් බවත්, වෙහෙස සංසිඳුණු බවත් ඇති ඔහුට ජීවිත අනතුරක් දැක දැන් ධර්මය දේශනා කිරීමට කාලයයි සිතා තස්මාතිහ ආදියෙන් ධර්මදේශනාව ආරම්භ කළහ.
තත්‍ථ තස‍්මාති යස‍්මා ත්‍වං උස‍්සුක‍්කජාතො හුත්‍වා අතිවිය මං යාචසි, යස‍්මා වා ජීවිතන‍්තරායානං දුජ‍්ජානතං වදසි, ඉන්‍ද්‍රියානි ච තෙ පරිපාකං ගතානි, තස්මා. තිහාති නිපාතමත‍්තං. තෙති තයා එවන‍්ති ඉදානි වත‍්තබ‍්බාකාරං වදති.
යම්හෙයකින් උත්සාහවත් ව බෙහෙවින් මට ආරාධනා කෙළේය. ජීවිත අනතුරක් ඇති බව නොදැක එසේ කියයි. ඔහු ඉන්ද්රියයෝ ද මුහුකුරා ගොස් ඇත. එහෙයිනි තිහ යනු නිපාතයකි. එවං මෙසේ කියන ලද ආකාරයෙන්.
සික‍්ඛිතබ‍්බන‍්ති අධිසීලසික‍්ඛාදීනං තිස‍්සන‍්නම‍්පි සික‍්ඛානං වසෙන සික‍්ඛනං කාතබ‍්බං. යථා පන සික්ඛිතබ්බං, තං දස‍්සෙන‍්තො “දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස‍්සතී”තිආදිමාහ.
සික්ඛිතබ්බං අධිශීල ශික්‍ෂා ආදී ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂාවන්ගෙන් හික්මීම කළයුතුයි ප්‍රකාශ කරමින් දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සති ආදිය ප්‍රකාශ කළහ.
තත්‍ථ දිට්ඨෙ දිට‍්ඨමත‍්තන‍්ති රූපායතනෙ චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණෙන දිට්ඨමත්තං. යථා හි චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණං රූපෙ රූපමත‍්තමෙව පස‍්සති, න අනිච‍්චාදිසභාවං, එවමෙව සෙසං. චක‍්ඛුද‍්වාරිකවිඤ‍්ඤාණෙන හි මෙ දිට‍්ඨමත‍්තමෙව භවිස‍්සතීති සික‍්ඛිතබ‍්බන‍්ති අත්‍ථො. අථ වා දිට්ඨෙ දිට‍්ඨං නාම චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණෙන රූපවිජානනන‍්ති අත්‍ථො. මත‍්තන‍්ති පමාණං. දිට‍්ඨා මත‍්තා එතස‍්සාති දිට්ඨමත්තං, චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණමත‍්තමෙව චිත්තං භවිස‍්සතීති අත්‍ථො. ඉදං වුත‍්තං හොති – යථා ආපාථගතෙ රූපෙ චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණං න රජ‍්ජති, න දුස‍්සති, න මුය‍්හති, එවං රාගාදිවිරහෙන චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණමත‍්තමෙව මෙ ජවනං භවිස්සති, චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණප‍්පමාණෙනෙව ජවනං ඨපෙස‍්සාමීති.
එහි දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං යනු රූපායතනයන් දැනගන්නා සිතින් (චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන්) දැකීම් පමණෙකි. යම් සේ චක්ඛුද්වාරික විඤ්ඤාණයෙන් මාගේ දැකීම් පමණක් වන්නේය යි හික්මිය යුතුය. හෙවත් දැකීමෙහි දැකීම පමණක්ම චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් දැනගන්නේය. මත්තං යනු ප්‍රමාණයයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් පමණක්ම හිත පවතින්නේය යන අර්ථයි. යම්සේ තමාට පෙනුණු රූපයෙහි චක්ඛු විඤ්ඤාණය නොඇලෙයි. නොගැටෙයි. (දොම්නස් සහගත වෙයි) මුලා නොවෙයි. මෙසේ රාගාදිය නැති චක්ඛු විඤ්ඤාණය පමණකින් ජවන්සිත් වන්නේය.
අථ වා දිට‍්ඨං නාම චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණෙන දිට‍්ඨං රූපං, දිට්ඨමත්තං නාම තත්‍ථෙව උප‍්පන‍්නං සම‍්පටිච‍්ඡනසන‍්තීරණවොට‍්ඨබ‍්බනසඞ‍්ඛාතං චිත‍්තත‍්තයං. යථා තං න රජ‍්ජති, න දුස‍්සති, න මුය‍්හති, එවං ආපාථගතෙ රූපෙ තෙනෙව සම‍්පටිච‍්ඡනාදිප‍්පමාණෙන ජවනං උප‍්පාදෙස‍්සාමි, නාහං තං පමාණං අතික‍්කමිත්‍වා රජ‍්ජනාදිවසෙන උප‍්පජ‍්ජිතුං දස‍්සාමීති එවමෙත්‍ථ අත්‍ථො දට‍්ඨබ‍්බො. එසෙව නයො සුතමුතෙ . මුතන‍්ති තදාරම‍්මණවිඤ‍්ඤාණෙහි සද‍්ධිං ගන්‍ධරසඵොට‍්ඨබ‍්බායතනං වෙදිතබ‍්බං. විඤ්ඤාතෙ විඤ‍්ඤාතමත‍්තන‍්ති එත්‍ථ පන විඤ‍්ඤාතං නාම මනොද‍්වාරාවජ‍්ජනෙන විඤ‍්ඤාතාරම‍්මණං. තස‍්මිං විඤ්ඤාතෙ විඤ‍්ඤාතමත‍්තන‍්ති ආවජ‍්ජනප‍්පමාණං. යථා ආවජ‍්ජනං න රජ‍්ජති, න දුස‍්සති, න මුය‍්හති, එවං රජ‍්ජනාදිවසෙන ච උප‍්පජ‍්ජිතුං අදත්‍වා ආවජ‍්ජනප‍්පමාණෙනෙව චිත්තං ඨපෙස‍්සාමීති අයමෙත්‍ථ අත්‍ථො. එවඤ‍්හි තෙ, බාහිය, සික‍්ඛිතබ‍්බන‍්ති එවං ඉමාය පටිපදාය තයා, බාහිය, තිස‍්සන‍්නං සික‍්ඛානං අනුවත‍්තනවසෙන සික්ඛිතබ්බං.
හෙවත් දකිනලද්ද නම් චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දකින ලද රූපයයි. එසේම උපන් සම්පටිච්ඡන සන්තීරණ වො යන සිත් තුන යම්ලෙසකින් නොඇලේද, දොම්නස් නොවේද (නො ගැටේද) මුලා නොවේදැයි තමන්ට පෙනෙන සම්පටිච්ඡන ආදි සිත්වලින් ජවන් සිත් උපදවන්නෙම් නම් මම ඒ ප්‍රමාණය ඉක්මවා ඇලීම් ආදිය උපදින්නට ඉඩ නොදෙන්නෙමි යි යන අර්ථය. සුත මුත දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයයි. මුත යනු එය අරමුණු කරගත් විඤ්ඤාණය සමග ගන්‍ධරස පොට්ඨබ්බ යන ආයතනයෙන් දතයුතුයි. විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තං යන මෙහි විඤ්ඤාත නම් මනෝද්වාරා ආවර්ජනයෙන් දැනගන්නා ලද ආරම්මණයයි. එබැවින් විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තං යනු මේ ආවර්ජනයෙන් නො ඇලේ ද, නො ගැටේද, මුලා නොවේද මෙසේ ඒවා උපදින්නට නොදී ආවර්ජනා මාත්‍රයෙන් සිත තබාගන්නෙමි යි යන අර්ථයි. එවං හි තෙ බාහිය සික්ඛිතබ්බං මෙසේ මේ ප්‍රතිපදාවෙන් ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂාවන් අනුපිළිවෙලින් හික්මිය යුතුය.
ඉති භගවා බාහියස්ස සංඛිත‍්තරුචිතාය ඡහි විඤ‍්ඤාණකායෙහි සද‍්ධිං ඡළාරම‍්මණභෙදභින‍්නං විපස‍්සනාය විසයං දිට‍්ඨාදීහි චතූහි කොට‍්ඨාසෙහි විභජිත්‍වා තත්‍ථස‍්ස ඤාතතීරණපරිඤ‍්ඤං දස‍්සෙති. කථං? එත්‍ථ හි රූපායතනං පස‍්සිතබ‍්බට‍්ඨෙන දිට‍්ඨං නාම, චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණං පන සද‍්ධිං තංද‍්වාරිකවිඤ‍්ඤාණෙහි දස‍්සනට‍්ඨෙන, තදුභයම‍්පි යථාපච‍්චයං පවත‍්තමානං ධම‍්මමත‍්තමෙව, න එත්‍ථ කොචි කත‍්තා වා කාරෙතා වා, යතො තං හුත්‍වා අභාවට‍්ඨෙන අනිච‍්චං, උදයබ‍්බයප‍්පටිපීළනට‍්ඨෙන දුක‍්ඛං, අවසවත‍්තනට‍්ඨෙන අනත‍්තාති කුතො තත්‍ථ පණ‍්ඩිතස‍්ස රජ‍්ජනාදීනං ඔකාසොති? අයමෙත්‍ථ අධිප‍්පායො සුතාදීසුපි.
මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බාහියගේ සිතෙහි කැමැත්ත පරිදි විඤ්ඤාණකාය සය සමග ආරම්මණ වශයෙන් බෙදුණු විදර්ශනා විෂයෙහි දිට්ඨ ආදී කොටස් සතර බෙදා එහි වෙසෙසින් දැනගැනීම් සංඛ්‍යාත තීරණ පරිඤ්ඤාව දක්වති. කෙසේද? මෙහි රූපායතනය දක්නා ලද බැවින් දිට්ඨ නම් වේ. චක්ඛු විඤ්ඤාණය ද්වාර විඤ්ඤාණයත් සමග දක්නා ලද බැවිනි. ඒ දෙකම පැමිණි කල්හි තත්වූ පරිදි මෙහි කරන්නෙක් හෝ කරවන්නෙක් නැත. යමක් ඇතිවී නැතිවේ නම් එය අනිත්‍යයයි. ඉපදීමෙන් හා විනාශ වීමෙන් ඇතිවන පීඩාව දුක්ඛයයි. තමා යටතෙහි නො පැවතීම අනාත්මයයි. එහි පණ්ඩිතයකුට ඇලීම් ආදිය කොහිද? යන අර්ථ මෙයින් අදහස් කෙරේ.
ඉදානි ඤාතතීරණපරිඤ‍්ඤාසු පතිට‍්ඨිතස‍්ස උපරි සහ මග‍්ගඵලෙන පහානපරිඤ‍්ඤං දස‍්සෙතුං, “යතො ඛො තෙ, බාහියා”තිආදි ආරද‍්ධං. තත්‍ථ යතොති යදා, යස‍්මා වා. තෙති තව. තතොති තදා, තස්මා වා. තෙනාති තෙන දිට‍්ඨාදිනා, දිට‍්ඨාදිපටිබද‍්ධෙන රාගාදිනා වා. ඉදං වුත‍්තං හොති – බාහිය, තව යස‍්මිං කාලෙ යෙන වා කාරණෙන දිට‍්ඨාදීසු මයා වුත‍්තවිධිං පටිපජ‍්ජන‍්තස‍්ස අවිපරීතසභාවාවබොධෙන දිට‍්ඨාදිමත‍්තං භවිස්සති, තස‍්මිං කාලෙ තෙන වා කාරණෙන දිට‍්ඨාදිපටිබද‍්ධෙන රාගාදිනා සහ න භවිස‍්සසි, රත‍්තො වා දුට‍්ඨො වා මූළ‍්හො වා න භවිස‍්සසි, පහීනරාගාදිකත‍්තා තෙන වා දිට‍්ඨාදිනා සහ පටිබද‍්ධො න භවිස‍්සසීති. තතො ත්‍වං, බාහිය, න තත්‍ථාති යදා යස‍්මා වා ත්‍වං තෙන රාගෙන වා රත‍්තො දොසෙන වා දුට‍්ඨො මොහෙන වා මූළ‍්හො න භවිස‍්සසි, තදා තස්මා වා ත්‍වං තත්‍ථ දිට‍්ඨාදිකෙ න භවිස‍්සසි, තස‍්මිං දිට්ඨෙ වා සුතමුතවිඤ‍්ඤාතෙ වා “එතං මම, එසොහමස‍්මි, එසො මෙ අත‍්තා”ති තණ‍්හාමානදිට‍්ඨීහි අල‍්ලීනො පතිට‍්ඨිතො න භවිස‍්සසි. එත‍්තාවතා පහානපරිඤ‍්ඤං මත්‍ථකං පාපෙත්‍වා ඛීණාසවභූමි දස‍්සිතා.
දැන් අසන ලද ඤාණ තීරණයන්හි පිහිටි එහුට පසුව ප්‍රහාණ පරිඤ්ඤාව දැක්වීමට යතො ඛො තෙ බාහිය ආදිය කියන ලදි. එහි යතො යම්කලෙක, එහෙයින් තෙ නුඹගේ. තෙන දිට්ඨාපටිබද්ධ වූ රාගාදි කෙලෙස්වලින් මෙය කියන ලදි. බාහිය යම්කලෙක යම් කරුණක් නිසා දිට්ඨ ආදියෙහි මා කියන ලද පරිදි පිළිපදින ඔබට වැරදි අවබෝධය නිසා දැකීම් පමණක්ම වන්නේ ද එකල්හි එම කාරණයෙන්ම දැකීම් පමණකින් රාගාදිය ප්‍රහාණ වන්නේය. ඇලීමක් හෝ දොම්නස් සහගත වීමක් හෝ මුලාවක් හෝ නොවන්නේය. තතො ත්‍වං බාහිය නතත්‍ථ යම්කලෙක නුඹ ඒ රාගයෙන් ඇල්නේ, ද්වේෂයෙන් දූෂ්‍ය වූයේ මෝහයෙන් මුලා වූයේ නොවන්නෙහි ද එකල්හි නුඹ දිට්ඨ ආදිය නො ගන්නෙහිය. එම දිට්ඨ සුත මුත විඤ්ඤාත යන අවස්ථාවන්හි ‘එය මාගේය. ඒ මම වෙමි. මෙය මාගේ ආත්මයයි. තණ්හා මාන දිට්ඨීන්ගෙන් ඇලුනෙක් නො ව්නනේය. මෙ පමණකින් ප්‍රහාණ පරිඥාව මුදුන් පමුණුවා ක්‍ෂීණාශ්‍රව භූමිය දක්වන ලද්දේය.
තතො ත්‍වං, බාහිය, නෙවිධ න හුරං න උභයමන‍්තරෙනාති යදා ත්‍වං, බාහිය, තෙන රාගාදිනා තත්‍ථ දිට‍්ඨාදීසු පටිබද‍්ධො න භවිස‍්සසි, තදා ත්‍වං නෙව ඉධලොකෙ න පරලොකෙ න උභයත්‍ථාපි. එසෙවන‍්තො දුක‍්ඛස‍්සාති කිලෙසදුක‍්ඛස‍්ස ච වට‍්ටදුක‍්ඛස‍්ස ච අයමෙව හි අන‍්තො අයං පරිවටුමභාවොති අයමෙව හි එත්‍ථ අත්‍ථො. යෙ පන “උභයමන‍්තරෙනා”ති පදං ගහෙත්‍වා අන‍්තරාභවං නාම ඉච‍්ඡන‍්ති, තෙසං තං මිච‍්ඡා. අන‍්තරාභවස‍්ස හි භාවො අභිධම‍්මෙ පටික‍්ඛිත‍්තොයෙව. අන‍්තරෙනාති වචනං පන විකප‍්පන‍්තරදීපනං, තස්මා අයමෙත්‍ථ අත්‍ථො – “නෙව ඉධ න හුරං, අපරො විකප‍්පො න උභය”න‍්ති.
තතො ත්‍වං බාහිය තෙවිධ න හූරං න උභය මන්තරෙන යම්කලෙක නුඹ ඒ රාගාදියෙන් පටිබද්ධ නො වන්නෙහි ද එකල්හි නුඹ මෙලොව පරලොව දෙක්හි නොව උපදින්නෙහිය. එසවන්තො දුක්ඛස්ස යනු කෙලෙස් දුකෙහි හා සසර දුකෙහි අවසාන අවස්ථාවයි. යම් කෙනෙක් ‘උභයමන්තරෙන’ යන පදය ගෙන අන්තරා භවය අනුමත කරති. එය ඔවුන්ගේ මිථ්‍යාවයි. අන්තරා භවයක් ඇතිවීම අභිධර්මයෙහි ප්‍රතික්‍ෂේප කරන ලද්දේමය. අන්තරා යන වචනය කල්පනා කිරීමක් පමණකි. මෙලොව පරලොව අතර අන් ස්වරූපයක් නැත.
අථ වා අන‍්තරෙනාති වචනං පන විකප‍්පන‍්තරාභාවදීපනං. තස‍්සත්‍ථො – “නෙව ඉධ න හුරං, උභයමන‍්තරෙ පන න අඤ‍්ඤට‍්ඨානං අත්‍ථී”ති. යෙපි ච “අන‍්තරාපරිනිබ‍්බායී සම්භවෙසී”ති ච ඉමෙසං සුත‍්තපදානං අත්‍ථං අයොනිසො ගහෙත්‍වා “අත්‍ථියෙව අන‍්තරාභවො”ති වදන‍්ති, තෙපි යස‍්මා අවිහාදීසු තත්‍ථ තත්‍ථ ආයුවෙමජ‍්ඣං අනතික‍්කමිත්‍වා අන්තරා අග‍්ගමග‍්ගාධිගමෙන අනවසෙසකිලෙසපරිනිබ‍්බානෙන පරිනිබ‍්බායතීති අන‍්තරාපරිනිබ‍්බායී, න අන‍්තරාභවභූතොති පුරිමස‍්ස සුත‍්තපදස‍්ස අත්‍ථො. පච‍්ඡිමස‍්ස ච යෙ භූතා එව, න භවිස‍්සන‍්ති, තෙ ඛීණාසවා පුරිමපදෙ භූතාති වුත‍්තා. තබ‍්බිරුද‍්ධතාය සම‍්භවමෙසන‍්තීති සම‍්භවෙසිනො, අප‍්පහීනභවසංයොජනත‍්තා සෙඛා පුථුජ‍්ජනා ච. චතූසු වා යොනීසු අණ‍්ඩජජලාබුජසත‍්තා යාව අණ‍්ඩකොසං වත්‍ථිකොසඤ‍්ච න භින්‍දන‍්ති, තාව සම්භවෙසී නාම, අණ‍්ඩකොසතො වත්‍ථිකොසතො ච බහි නික‍්ඛන‍්තා භූතා නාම. සංසෙදජා ඔපපාතිකා ච පඨමචිත‍්තක‍්ඛණෙ සම්භවෙසී නාම, දුතියචිත‍්තක‍්ඛණතො පට‍්ඨාය භූතා නාම. යෙන වා ඉරියාපථෙන ජායන‍්ති, යාව තතො අඤ‍්ඤං න පාපුණන‍්ති, තාව සම‍්භවෙසිනො, තතො පරං භූතාති අත්‍ථො. තස්මා නත්‍ථීති පටික‍්ඛිපිතබ‍්බා. සති හි උජුකෙ පාළිඅනුගතෙ අත්‍ථෙ කිං අනිද‍්ධාරිතසාමත්‍ථියෙන අන‍්තරාභවෙන පරිකප‍්පිතෙන පයොජනන‍්ති.
යම්කෙනෙක් අන්තරාපරිනිබ්බායි සම්භවෙසි යන මේ සූත්‍ර පදයන්ගේ අර්ථය නුනුවණින් ගෙන අන්තරා භවයක් ඇතැයි කියති. යම්ලෙසකින් අවිහ ආදි ඒ ඒ බ්‍රහ්මලෝකයන්හි ආයු ප්‍රමාණය නො ඉක්මවා ඒ අතර අර්හත්මාර්ගය අවබෝධ කරගැනීමෙන්, කෙලෙස් නැසීමෙන් පිරිනිවන් පාන්නේය යනු අන්තරාපරිනිබ්බායි නම් වේ. ඉපදීමක් සොයත්නුයි සම්භවෙසි නම් වේ. ප්‍රහීණ නොකළ භව සංයෝජන ඇති බැවින් ශෛක්‍ෂයෝ ද, පෘථජ්ජනයෝ ද, සම්භවෙසි නම් වෙති. අණ්ඩජ ජලාබුජ සත්ත්වයෝ යම්තාක් කාලයක් අණ්ඩකෝෂය හා වස්තිකෝෂය නොබිඳ, සිටිත් ද ඒ තාක් සම්භවෙසී නම් වෙති. පළමුකොට සම්භවෙසී නම් වූ ඔවුහු අණ්ඩකෝෂයෙන් හා වස්තිකෝෂයෙන් පිටතට නික්මෙත්ද ඔව්හු භූත නම් වෙති. සංසදෙජ, ඕපපාතික සත්ත්වයෝ ප්‍රථම චිත්ත ක්‍ෂණයෙහි සම්භවෙසී නම් වෙති. ද්විතීය චිත්ත ක්‍ෂණයෙහි පටන් භූත නම් වෙති. යම් ඉරිායව්වකින් උපදිත් ද, අන් ඉරියව්වකට පැමිණෙනතුරු සම්භවෙසී නම් වේ. ඉක්බිති භූතයෝ නම් වෙති. එබැවින් නැතැයි ප්‍රතික්‍ෂෙප කළ යුතුය.
යෙ පන “සන‍්තානවසෙන පවත‍්තමානානං ධම‍්මානං අවිච‍්ඡෙදෙන දෙසන‍්තරෙසු පාතුභාවො දිට‍්ඨො, යථා තං වීහිආදිඅවිඤ‍්ඤාණකසන‍්තානෙ, එවං සවිඤ‍්ඤාණකසන‍්තානෙපි අවිච‍්ඡෙදෙන දෙසන‍්තරෙසු පාතුභාවෙන භවිතබ‍්බං. අයඤ‍්ච නයො සති අන‍්තරාභවෙ යුජ‍්ජති, න අඤ‍්ඤථා”ති යුත‍්තිං වදන‍්ති. තෙන හි ඉද‍්ධිමතො චෙතොවසිප‍්පත‍්තස‍්ස චිත‍්තානුගතිකං කායං අධිට‍්ඨහන‍්තස‍්ස ඛණෙන බ්‍රහ‍්මලොකතො ඉධූපසඞ‍්කමනෙ ඉතො වා බ්‍රහ‍්මලොකගමනෙ යුත‍්ති වත‍්තබ‍්බා. යදි සබ‍්බත්‍ථෙව අවිච‍්ඡින‍්නදෙසෙ ධම‍්මානං පවත‍්ති ඉච‍්ඡිතා, යදිපි සියා ඉද‍්ධිමන‍්තානං ඉද‍්ධිවිසයො අචින‍්තෙය්‍යොති. තං ඉධාපි සමානං “කම‍්මවිපාකො අචින‍්තෙය්‍යො”ති වචනතො. තස්මා තං තෙසං මතිමත‍්තමෙව. අචින‍්තෙය්‍යසභාවා හි සභාවධම‍්මා, තෙ කත්‍ථචි පච‍්චයවසෙන විච‍්ඡින‍්නදෙසෙ පාතුභවන‍්ති, කත්‍ථචි අවිච‍්ඡින‍්නදෙසෙ. තථා හි මුඛඝොසාදීහි පච‍්චයෙහි අඤ‍්ඤස‍්මිං දෙසෙ ආදාසපබ‍්බතප‍්පදෙසාදිකෙ පටිබිම‍්බපටිඝොසාදිකං පච‍්චයුප‍්පන‍්නං නිබ‍්බත‍්තමානං දිස‍්සති, තස්මා න සබ‍්බං සබ්බත්ථ උපනෙතබ‍්බන‍්ති අයමෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපො. විත්‍ථාරො පන පටිබිම‍්බස‍්ස උදාහරණභාවසාධනාදිකො අන‍්තරාභවකථාවිචාරො කථාවත්‍ථුපකරණස‍්ස (කථා· 505; කථා· අට‍්ඨ· 505) ටීකායං ගහෙතබ‍්බො.
අපරෙ පන “ඉධාති කාමභවො, හුරන‍්ති අරූපභවො, උභයමන‍්තරෙනාති රූපභවො වුත‍්තො”ති. අඤ‍්ඤෙ “ඉධාති අජ‍්ඣත‍්තිකායතනානි, හුරන‍්ති බාහිරායතනානි, උභයමන‍්තරෙනාති චිත‍්තචෙතසිකා”ති. “ඉධාති වා පච‍්චයධම‍්මා, හුරන‍්ති පච‍්චයුප‍්පන‍්නධම‍්මා, උභයමන‍්තරෙනාති පණ‍්ණත‍්තිධම‍්මා වුත‍්තා”ති වදන‍්ති. තං සබ‍්බං අට‍්ඨකථාසු නත්‍ථි. එවං තාව “දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස‍්සතී”තිආදිනා දිට‍්ඨාදිවසෙන චතුධා තෙභූමකධම‍්මා සඞ‍්ගහෙතබ‍්බා. තත්‍ථ සුභසුඛනිච‍්චඅත‍්තග‍්ගාහපරිවජ‍්ජනමුඛෙන අසුභදුක‍්ඛානිච‍්චානත‍්තානුපස‍්සනා දස‍්සිතාති හෙට‍්ඨිමාහි විසුද‍්ධීහි සද‍්ධිං සඞ‍්ඛෙපෙනෙව විපස‍්සනා කථිතා. “තතො ත්‍වං, බාහිය, න තෙනා”ති ඉමිනා රාගාදීනං සමුච‍්ඡෙදස‍්ස අධිප‍්පෙතත‍්තා මග‍්ගො. “තතො ත්‍වං, බාහිය, න තත්‍ථා”ති ඉමිනා ඵලං. “නෙවිධා”තිආදිනා අනුපාදිසෙසා පරිනිබ‍්බානධාතු කථිතාති දට‍්ඨබ‍්බං. තෙන වුත‍්තං – “අථ ඛො බාහියස්ස…පෙ… ආසවෙහි චිත්තං විමුච‍්චී”ති.
ඉධ යනු කාම භවයයි. හුරං යනු අරූප භවයයි. මේ දෙක අතර රූපභවය කියන ලදි. සමහරු ඉධ යනු අජත්තික ආයතන ද හූරං යනු බාහිර ආයතනද කියති. ඒ දෙක අතර චිත්ත චෛතසිකයෝය. ඉධ යනු ප්‍රත්‍ය ධර්මයෝය. හුරං යනු ප්‍රත්‍යය උප්පන්න ධර්මයෝය. (හේතු ධර්මයෝය) ඒ දෙක අතර ප්‍රඥප්ති ධර්මයෝ යයි කියති. ඒ සියල්ල අර්ථකථාවන්හි නැත. මෙසේ පළමුකොට ‘දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සති’ ආදියෙන් දිට්ඨ ආදි වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් ත්‍රෛභූමික ධර්මයෝ අදහස් කරති. එහි සුඛ නිත්‍ය අත්ත හපරිවජ්ජන වශයෙන් දුක්ඛ අනිත්‍ය අනත්ත විදර්ශනා කියන ලදි. අවම වශයෙන් විසුද්ධීන් සමග සංක්‍ෂේපයෙන් විපස්සනාව කියන ලද්දීය. තතො ත්‍වං බාහිය න තෙන මෙයින් රාගාදීන්ගේ සමුච්ඡේද සංඛ්‍යාත අර්හත් මාර්ගයයි. තතො ත්‍වං බාහිය න තත්‍ථ මෙයින් අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කරයි. නෙ විධාති ආදියෙන් අනුපා නිර්වාණ ධාතුව කියන ලදැයි දතයුතුයි. එහෙයින් කියන ලදි. අථ ඛො බාහියස්ස -පෙ- ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චති යි.
ඉමාය සංඛිත‍්තපදාය දෙසනාය තාවදෙවාති තස‍්මිංයෙව ඛණෙ, න කාලන‍්තරෙ. අනුපාදායාති අග‍්ගහෙත්‍වා. ආසවෙහීති ආභවග‍්ගං ආගොත්‍රභුං සවනතො පවත‍්තනතො චිරපාරිවාසියට‍්ඨෙන මදිරාදිආසවසදිසතාය ච “ආසවා”ති ලද‍්ධනාමෙහි කාමරාගාදීහි. විමුච‍්චීති සමුච‍්ඡෙදවිමුත‍්තියා පටිප‍්පස‍්සද‍්ධිවිමුත‍්තියා ච විමුච්චි නිස‍්සජ‍්ජි. සො හි සත්‍ථු ධම්මං සුණන‍්තො එව සීලානි සොධෙත්‍වා යථාලද‍්ධං චිත‍්තසමාධිං නිස‍්සාය විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤතාය තාවදෙව සබ‍්බාසවෙ ඛෙපෙත්‍වා සහ පටිසම‍්භිදාහි අරහත‍්තං පාපුණි. සො සංසාරසොතං ඡින්‍දිත්‍වා කතවට‍්ටපරියන‍්තො අන‍්තිමදෙහධරො හුත්‍වා එකූනවීසතියා පච‍්චවෙක‍්ඛණාසු පවත‍්තාසු ධම‍්මතාය චොදියමානො භගවන්තං පබ‍්බජ‍්ජං යාචි. “පරිපුණ‍්ණං තෙ පත‍්තචීවර”න‍්ති පුට‍්ඨො “න පරිපුණ‍්ණ”න‍්ති ආහ. අථ නං සත්‍ථා “තෙන හි පත‍්තචීවරං පරියෙසා”ති වත්‍වා පක්කාමි. තෙන වුත‍්තං – “අථ ඛො භගවා…පෙ… පක‍්කාමී”ති.
මේ සංක්‍ෂිප්ත පද සහිත දේශනාවෙන්, තාවදෙව ඒ මොහොතෙහිම, අනුපාදය නොගෙන ආසවෙහි භවාග්‍රය දක්වා පවත්නා බැවින් බොහෝ කාලයක් පල්වීම නිසා සුරා ආසව හා සමානවන බැවින් ආසව යන නම් ලැබූ කාම රාග ආදියෙන් විමුච්චි සමුච්ඡේද විමුක්තියෙන් හා පටිප්පස්සද්ධි විමුක්තියෙන් මිදුනේය. අත්හැරියේය. හෙතෙම ශාස්තෲන් වහන්සේගේ ධර්මදේශනාව අසමින් මෙසේ සිල් පවිත්‍ර කරගෙන සුදුසු පරිදි ලැබූ චිත්ත සමාධිය නිසා විදර්ශනාව වඩා වහා ධර්මය අවබෝධ කරගෙන එකෙණෙහිම සියලු ආස්‍රවයන් විනාශ කොට සිවුපිළිසිඹියා, නුවණ සමග අර්හත් මාර්ගයට පැමිණියේය. හෙතෙම සංසාර ස්‍රොතය විනාශකොට සසරගමන අවසන් කෙළේ අවසාන දේහධාරීව එකුන් විසිවැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂාව නමැති ධර්මයෙන් උනන්දු කරනු ලබන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්වීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘නුඹගේ පාසිවුරු සම්පූර්ණදැ’යි විමසූවිට සම්පූර්ණ නැතැයි හෙතෙම කීයේය. එවිට එසේ නම් පාසිවුරු සොයාගන්නැයි කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩි සේක. අථ ඛො භගවා -පෙ- පක්කාමි යි එහෙයින් කියන ලදි.
සො කිර කස‍්සපදසබලස‍්ස සාසනෙ වීසවස‍්සසහස‍්සානි සමණධම‍්මං කරොන‍්තො “භික‍්ඛුනා නාම අත‍්තනා පච‍්චයෙ ලභිත්‍වා යථාදානං කරොන‍්තෙන අත‍්තනාව පරිභුඤ‍්ජිතුං වට‍්ටතී”ති එකස‍්ස භික‍්ඛුස‍්සපි පත‍්තෙන වා චීවරෙන වා සඞ‍්ගහං නාකාසි, තෙනස‍්ස එහිභික‍්ඛුඋපසම‍්පදාය උපනිස‍්සයො නාහොසි. කෙචි පනාහු – “සො කිර බුද‍්ධසුඤ‍්ඤෙ ලොකෙ චොරො හුත්‍වා ධනුකලාපං සන‍්නය‍්හිත්‍වා අරඤ‍්ඤෙ චොරිකං කරොන‍්තො එකං පච‍්චෙකබුද‍්ධං දිස‍්වා පත‍්තචීවරලොභෙන තං උසුනා විජ‍්ඣිත්‍වා පත‍්තචීවරං ගණ‍්හි, තෙනස‍්ස ඉද‍්ධිමයපත‍්තචීවරං න උප‍්පජ‍්ජිස‍්සතීති, සත්‍ථා තං ඤත්‍වා එහිභික‍්ඛුභාවෙන පබ‍්බජ‍්ජං න අදාසී”ති. තම‍්පි පත‍්තචීවරපරියෙසනං චරමානං එකා ධෙනු වෙගෙන ආපතන‍්තී පහරිත්‍වා ජීවිතක‍්ඛයං පාපෙසි. තං සන්‍ධාය වුත‍්තං “අථ ඛො අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො බාහියං දාරුචීරියං ගාවී තරුණවච්ඡා අධිපතිත්‍වා ජීවිතා වොරොපෙසී”ති.
හෙතෙම වනාහි කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි අවුරුදු විසිදහසක් මහණදම් පුරන්නේ භික්‍ෂුව විසින් තමන් ලබන සිවුපසය සුදුසු පරිදි කිසිවකුටත් දන් නොදී තමා පමණක් පරිභෝග කිරීම සුදුසුයයි එකම භික්‍ෂුවකටවත් පාත්‍රයෙකින් හෝ සිවුරකින් සංග්‍රහ නො කෙළේය. එය හේතුකොට ගෙන ඔහුට ඒහි භික්‍ෂු උපසම්පදාව ලැබීමට වාසනාවක් නොවීය. සමහරු ‘හෙතෙම පෙර බුද්ධ ශූන්‍ය ලෝකයෙහි සොරෙක්ව ඉපිද දුනුකලාප සකස්කර ගෙන වනයෙහි සොරකම් කරන්නේ එක් පසේබුදුවරයකු දැක පාසිවුරු ලෝභයෙන් ඒ පසේබුදුරදුට ඊයෙන් විද පාසිවුරු ගත්තේය. එය හේතුකොටගෙන ඔහුට සෘද්ධියෙන් පාසිවුරු නො ලැබුනේ යයි කියති. ශාස්තෲන් වහන්සේ එය දැන ඒහිභික්‍ෂු භාවයෙන් පැවිද්ද නුදුන්හ. පාසිවුරු සෙවීමට යන ඔහුට එක් දෙනක් වේගයෙන් කඩා පැන පහරදී ජීවිතක්‍ෂයට පත් කළාය. එය මෙසේ කියන ලදි. අථ ඛො අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො බාහියං දාරුචීරියං ගාවි තරුණවච්ඡා අධිපතිඛා ජීවිතා වොරොපෙසි
තත්‍ථ අචිරපක‍්කන‍්තස‍්සාති න චිරං පක‍්කන‍්තස‍්ස භගවතො. ගාවී තරුණවච‍්ඡාති එකා යක‍්ඛිනී තරුණවච‍්ඡධෙනුරූපා. අධිපතිත්‍වාති අභිභවිත්‍වා මද‍්දිත්‍වා. ජීවිතා වොරොපෙසීති පුරිමස‍්මිං අත‍්තභාවෙ ලද‍්ධාඝාතතාය දිට‍්ඨමත‍්තෙනෙව වෙරිචිත‍්තං උප‍්පාදෙත්‍වා සිඞ‍්ගෙන පහරිත්‍වා ජීවිතා වොරොපෙසි.
එහි අචිරපක්කන්තස්ස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩමවා සුලු වේලාවකින් අධිපතිත්‍වා යටත් කරගෙන ජීවිතා වොරොපෙසි පෙර ආත්මභාවයක ලද ඝාතනය නිසා දුටු මොහොතෙහිම වෛර සිත උපදවා අගින් පහරදී මරණයට පත්කළාය.
සත්‍ථා පිණ්ඩාය චරිත්‍වා කතභත‍්තකිච‍්චො සම‍්බහුලෙහි භික‍්ඛූහි සද‍්ධිං නගරතො නික‍්ඛමන‍්තො බාහියස්ස සරීරං සඞ‍්කාරට‍්ඨානෙ පතිතං දිස‍්වා භික‍්ඛූ ආණාපෙසි – “භික්ඛවෙ, එකස‍්මිං ඝරද‍්වාරෙ ඨත්‍වා මඤ‍්චකං ආහරාපෙත්‍වා ඉදං සරීරං නගරතො නීහරිත්‍වා ඣාපෙත්‍වා ථූපං කරොථා”ති, භික‍්ඛූ තථා අකංසු. කත්‍වා ච පන විහාරං ගන‍්ත්‍වා සත්‍ථාරං උපසඞ‍්කමිත්‍වා අත‍්තනා කතකිච‍්චං ආරොචෙත්‍වා තස්ස අභිසම‍්පරායං පුච‍්ඡිංසු. අථ නෙසං භගවා තස්ස පරිනිබ‍්බුතභාවං ආචික‍්ඛි. භික‍්ඛූ “තුම‍්හෙ, භන්තෙ, ‘බාහියො දාරුචීරියො අරහත‍්තං පත‍්තො’ති වදථ, කදා සො අරහත‍්තං පත‍්තො”ති පුච‍්ඡිංසු. “මම ධම්මං සුතකාලෙ”ති ච වුත‍්තෙ “කදා පනස‍්ස තුම‍්හෙහි ධම‍්මො කථිතො”ති? “පිණ්ඩාය චරන‍්තෙන අජ්ජෙව අන‍්තරවීථියං ඨත්‍වා”ති. “අප‍්පමත‍්තකො සො, භන්තෙ, තුම‍්හෙහි අන‍්තරවීථියං ඨත්‍වා කථිතධම‍්මො, කථං සො තාවතකෙන විසෙසං නිබ‍්බත‍්තෙසී”ති? “කිං, භික්ඛවෙ, මම ධම්මං ‘අප‍්පං වා බහුං වා’ති පමිණථ, අනෙකානි ගාථාසහස‍්සානිපි අනත්‍ථසංහිතානි න සෙය්‍යො, අත්‍ථනිස‍්සිතං පන එකම‍්පි ගාථාපදං සෙය්‍යො”ති දස‍්සෙන‍්තො –
ශාස්තෲන් වහන්සේ පිඬු පිණිස හැසිර දන් වළඳා බොහෝ භික්‍ෂූන් සමග නුවරින් නික්ම බාහියගේ ශරීරය කුණුගොඩක තිබෙනු දැක භික්‍ෂූන් අමතා ‘මහණෙනි, එක් ගෙදරකින් ඇඳක් ගෙන්වාගෙන මේ ශරීරය නුවරින් බැහැරකොට දවා ස්ථූපයක් කරන්න’යි භික්‍ෂූන්ට නියම කළ සේක. භික්‍ෂූහු එසේ කළහ. ඉක්බිති විහාරයට ගොස් ශාස්තෲන් වහන්සේ වෙත පැමිණ තමන් කළ කාර්යය දන්වා ඔහුගේ පරලොව ගැන විමසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට බාහිය පිරිනිවන්පෑ බව ප්‍රකාශ කෙළේය. භික්‍ෂූහු ‘ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ බාහියදාරුචීරිය අර්හත් බවට පැමිණියේ යයි කියන්නාහුය. හෙතෙම කවදා අර්හත් බවට පත්වූයේදැ’යි ඇසූහ. ‘මාගේ ධර්මය ඇසූ කල්හිය’ යි කී කල්හි ‘ඔබවහන්සේ කවදා ඔහුට ධර්මය දේශනා කරන ලද්දේ ද’යි ඇසූහ. පිඬු පිණිස හැසිරුණු අදම ඇතුල් වීථියකදීය. ‘අප්‍රමත්ත වූ හෙතෙම ස්වාමීනි. ඔබවහන්සේ ඇතුල් වීථියක සිට දේශනා කරන ලද ධර්මය අසා ඒ මොහොතෙහිම අර්හත්ඵලය ලබාගත්තේය කීහ. මහණෙනි කිමෙක්ද? මාගේ ධර්මය ස්වල්ප වේද, බොහෝ වේදැයි කල්පනා කරව්ද? අනර්ථ සහිත වූ බොහෝ ගාථා දහසක් වේද ඒවා උතුම් නොවේ. අර්ථ නිශ්‍රිත වූ එකම ගාථා පදයක් වේ නම් එය උතුම් බව ප්‍රකාශ කරමින්
“සහස‍්සමපි චෙ ගාථා, අනත්‍ථපදසඤ‍්හිතා; එකං ගාථාපදං සෙය්‍යො, යං සුත්‍වා උපසම‍්මතී”ති. (ධ· ප· 101) –
‘සහස්සම්පි චෙ ගාථා අනත්‍ථපද සංහිතා එකං ගාථා පදං සෙය්‍යො - යං සුත්‍වා උපසම්මති’
ධම‍්මපදෙ ඉමං ගාථං වත්‍වා “න කෙවලං සො පරිනිබ‍්බානමත‍්තෙන, අථ ඛො මම සාවකානං භික‍්ඛූනං ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤානං අග‍්ගභාවෙනපි පූජාරහො”ති දස‍්සෙන‍්තො “එතදග‍්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික‍්ඛූනං ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤානං, යදිදං බාහියො දාරුචීරියො”ති (අ· නි· 1.216) තං ආයස‍්මන‍්තං එතදග‍්ගෙ ඨපෙසි. තං සන්‍ධාය වුත‍්තං – “අථ ඛො භගවා සාවත්‍ථියං පිණ්ඩාය චරිත්‍වා…පෙ… පරිනිබ්බුතො, භික්ඛවෙ, බාහියො දාරුචීරියො”ති.
ධර්මපදයෙහි සඳහන් මේ ගාථාව දේශනාකොට හුදෙක් පිරිනිවන්පෑමෙන් පමණක් නොව මහණෙනි, වහා ධර්මය අවබෝධ කරගන්නා මාගේ ශ්‍රාවක භික්‍ෂූන් අතර මේ බාහිය අග්‍ර වේ යයි අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූහ. අථඛො භගවා සාවත්‍ථියං පිණ්ඩාය චරිත්‍වා -පෙ- පරිනිබ්බුතො භික්ඛවෙ බාහියො දාරුචීරියොති, ඒ සඳහා මෙසේ කියන ලදි.
තත්‍ථ පච‍්ඡාභත‍්තන‍්ති භත‍්තකිච‍්චතො පච‍්ඡා. පිණ‍්ඩපාතපටික‍්කන‍්තොති පිණ‍්ඩපාතපරියෙසනතො පටිනිවත‍්තො. පදද‍්වයෙනාපි කතභත‍්තකිච‍්චොති වුත‍්තං හොති. නීහරිත්‍වාති නගරතො බහි නෙත්‍වා. ඣාපෙථාති දහථ. ථූපඤ්චස්ස කරොථාති අස්ස බාහියස්ස සරීරධාතුයො ගහෙත්‍වා චෙතියඤ‍්ච කරොථ . තත්‍ථ කාරණමාහ – “සබ්‍රහ‍්මචාරී වො, භික්ඛවෙ, කාලකතො”ති. තස‍්සත්‍ථො – යං තුම‍්හෙ සෙට‍්ඨට‍්ඨෙන බ්‍රහ‍්මං අධිසීලාදිපටිපත‍්තිධම‍්මං සන්‍දිට‍්ඨං චරථ, තං සො තුම‍්හෙහි සමානං බ්‍රහ‍්මං අචරීති සබ්‍රහ‍්මචාරී මරණකාලස‍්ස පත‍්තියාව කාලකතො, තස්මා තං මඤ‍්චකෙන නීහරිත්‍වා ඣාපෙථ, ථූපඤ්චස්ස කරොථාති.
එහි පච්චාභත්තං යනු දන් වැළඳීමෙන් පසු පිණ්ඩපාතය සෙවීමෙන් වැලකුණි. පද දෙකින්ම කරන ලද ආහාරකිස ඇත්තේයැයි කියන ලදි. නීහරිත්‍වා යනු නුවරින් බැහැරගෙන ගොස් ඣාපෙථ යනු ගිනි දල්වව්. ථූපඤ්චස්ස කරොථ යනු මේ බාහියගේ ශරීරධාතූන් ගෙන චෛත්‍යයක්ද කරව්. එයට හේතු මෙසේ කීය. සබ්‍රහ්මචාරීවො භික්ඛවෙ කාලකතො මහණෙනි, ඔබලාගේ සබ්‍රහ්මචාරීවරයෙක් කළුරිය කළේය. එහි අර්ථය මෙසේය. නුඹලා ශ්‍රේෂ්ඨ සංඛ්‍යාත උතුම් අධිශීල ආදී ප්‍රතිපත්ති ධර්මයක් මෙලොවදීම අවබෝධ කරගත්තේ ද, නුඹලා විසින්ද ඒ හා සමාන උතුම් බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිරිය යුතුය. එබැවින් ඔහු ඇඳක තබා බැහැර කරව්, ස්ථූපයක්ද කරව්.
තස්ස කා ගතීති පඤ‍්චසු ගතීසු තස්ස කතමා ගති උපපත‍්ති භවභූතා, ගතීති නිප‍්ඵත‍්ති, අරියො පුථුජ‍්ජනො වාති කා නිට‍්ඨාති අත්‍ථො. අභිසම්පරායොති පෙච‍්ච භවුප‍්පත‍්ති භවනිරොධො වා. කිඤ‍්චාපි තස්ස ථූපකරණාණත‍්තියාව පරිනිබ‍්බුතභාවො අත්‍ථතො පකාසිතො හොති, යෙ පන භික‍්ඛූ තත‍්තකෙන න ජානිංසු, තෙ “තස්ස කා ගතී”ති පුච‍්ඡිංසු. පාකටතරං වා කාරාපෙතුකාමා තථා භගවන්තං පුච‍්ඡිංසු.
‘තස්ස කා ගති’ යනු ඔහුගේ නැවත ඉපදීම කෙසේද? පස්වැදෑරුම් ගති අතර ඔහුගේ ගතිය කුමක්ද? ‘ගති’ යනු උප්පත්තියයි. ආර්ය පෘථග්ජනයාගේ ගති තුනක් නිමාවිය යනු අර්ථයි. අභිසම්පරායොති යනු පරලොව භව උප්පත්තියයි. යම්ලෙසකින් ඔහුට ථූෂ කාරණයක් නැත්තේද පිරිනිවීම දක්වා ප්‍රකාශකරන ලද්දේය. යම් භික්‍ෂූහු එපමණකින් බාහියගේ අර්හත් බව නොදන්නා බැවින් ඒ භික්‍ෂූහු බාහියගේ ගතිය කවරක්දැයි විමසූහ. ප්‍රකට කරගැනීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසූහ.
පණ්ඩිතොති අග‍්ගමග‍්ගපඤ‍්ඤාය අධිගතත‍්තා පණ‍්ඩෙන ඉතො ගතො පවත‍්තොති පණ‍්ඩිතො. පච‍්චපාදීති පටිපජ‍්ජි. ධම්මස්සාති ලොකුත‍්තරධම‍්මස‍්ස. අනුධම්මන්ති සීලවිසුද‍්ධිආදිපටිපදාධම‍්මං. අථ වා ධම්මස්සාති නිබ‍්බානධම‍්මස‍්ස. අනුධම්මන්ති අරියමග‍්ගඵලධම‍්මං. න ච මං ධම‍්මාධිකරණන‍්ති ධම‍්මදෙසනාහෙතු න ච මං විහෙසෙසි යථානුසිට‍්ඨං පටිපන‍්නත‍්තා. යො හි සත්‍ථු සන‍්තිකෙ ධම්මං සුත්‍වා කම‍්මට‍්ඨානං වා ගහෙත්‍වා යථානුසිට‍්ඨං න පටිපජ‍්ජති, සො සත්‍ථාරං විහෙසෙති නාම. යං සන්‍ධාය වුත‍්තං – “විහිංසසඤ‍්ඤී පගුණං න භාසිං, ධම්මං පණීතං මනුජෙසු බ්‍රහ‍්මෙ”ති (මහාව· 9; ම· නි· 1.283; 2.339). අථ වා න ච මං ධම‍්මාධිකරණන‍්ති න ච ඉමං ධම‍්මාධිකරණං. ඉදං වුත‍්තං හොති – වට‍්ටදුක‍්ඛතො නිය්‍යානහෙතුභූතං ඉමං මම සාසනධම‍්මං සුප‍්පටිපන‍්නත‍්තා න විහෙසෙති. දුප‍්පටිපන‍්නො හි සාසනං භින්‍දන‍්තො සත්‍ථු ධම‍්මසරීරෙ පහාරං දෙති නාම. අයං පන සම‍්මාපටිපත‍්තිං මත්‍ථකං පාපෙත්‍වා අනුපාදිසෙසාය නිබ‍්බානධාතුයා පරිනිබ‍්බායි. තෙන වුත‍්තං – “පරිනිබ්බුතො, භික්ඛවෙ, බාහියො දාරුචීරියො”ති.
‘පණ්ඩිතොති’ යනු රහත් බව අවබෝධ කරගත් බැවිනි. සත්‍යවාදී බවට ඔහු පිළිපන්නේය. ‘ධම්මස්සාති’ ලෝකෝත්තර ධර්මයට අනුධම්මන්ති යනු සීල විසුද්ධාදි ප්‍රතිපදා ධර්මයයි. හෙවත් ධම්මස්සාති නිර්වාණය ධර්මයට අනුරූප වූ ආර්යමාර්ග ඵල ධර්මයයි. පරිනිබ්බුතො භික්ඛවෙ බාහියො දාරුචීරියොති
එතමත්ථං විදිත්‍වාති එතං ථෙරස‍්ස බාහියස්ස අනුපාදිසෙසාය නිබ‍්බානධාතුයා පරිනිබ‍්බුතභාවං, තථා පරිනිබ‍්බුතානඤ‍්ච ඛීණාසවානං ගතියා පචුරජනෙහි දුබ‍්බිඤ‍්ඤෙය්‍යභාවං සබ‍්බාකාරතො විදිත්වා. ඉමං උදානන‍්ති ඉමං අප‍්පතිට‍්ඨිතපරිනිබ‍්බානානුභාවදීපකං උදානං උදානෙසි.
එතමත්ථං විදිත්වා යනු මේ බාහිය තෙරුන් අනුපාධිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවුණ බව, පිරිනිවන්පෑ ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන්ගේ ගතිය පෘථග්ජනයන් විසින් අවබෝධ කළ නොහැකි බව සියලු ආකාරයෙන් දැන, ඉමං උදානං මේ උදානය ප්‍රකාශ කළ සේක.
තත්‍ථ යත්‍ථාති යස‍්මිං නිබ‍්බානෙ ආපො ච න ගාධති, පථවී ච තෙජො ච වායො ච න ගාධති, න පතිට‍්ඨාති. කස‍්මා? නිබ‍්බානස‍්ස අසඞ‍්ඛතසභාවත‍්තා. න හි තත්‍ථ සඞ‍්ඛතධම‍්මානං ලෙසොපි සම‍්භවති. සුක‍්කාති සුක‍්කවණ‍්ණතාය සුක‍්කාති ලද‍්ධනාමා ගහනක‍්ඛත‍්තතාරකා. න ජොතන‍්තීති න භාසන‍්ති. ආදිච‍්චො නප‍්පකාසතීති තීසු දීපෙසු එකස‍්මිං ඛණෙ ආලොකඵරණසමත්‍ථො ආදිච‍්චොපි ආභාවසෙන න දිබ‍්බති. න තත්‍ථ චන්‍දිමා භාතීති සතිපි භාසුරභාවෙ කන‍්තසීතලකිරණො චන්‍දොපි තස‍්මිං නිබ‍්බානෙ අභාවතො එව අත‍්තනො ජුණ‍්හාවිභාසනෙන න විරොචති. යදි තත්‍ථ චන්‍දිමසූරියාදයො නත්‍ථි, ලොකන‍්තරො විය නිච‍්චන්‍ධකාරමෙව තං භවෙය්‍යාති ආසඞ‍්කං සන්‍ධායාහ “තමො තත්‍ථ න විජ‍්ජතී”ති. සති හි රූපාභාවෙ තමො නාම න සියා.
තත්‍ථ යනු එම නිර්වාණ ධාතුවෙහි, යම් නිර්වාණධාතුවක ආපෝ ධාතුව, පෘථිවි ධාතුව, තේජෝ ධාතුව, වායෝ ධාතුව යන සතරමහා භූතයෝ නොපිහිටත්ද එහි තාරකාවෝ නොදිලෙත්ද, සූර්යා චන්ද්‍රයා ද නොදිලේද, එහි අන්‍ධකාරය නැත්තේද, එම නිවන මෞණ නම් වූ චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධයෙන් අර්හත් මාර්ග ඥානය යම්කලෙක තමාම නිර්වාණය අවබෝධ කළේද එකල්හි රූප ලෝක ප්‍රතිසන්ධියෙන් ද, අරූපලෝක ප්‍රතිසන්ධියෙන් ද සුවදුක් සංඛ්‍යාත කාමලෝක ප්‍රතිසන්ධියෙන්ද මිදෙන්නේය. මෙසේ සියලු සසර දුකින් ඒකාන්තයෙන්ම මිදේයැයි දේශනා කළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාගේ පුත්‍ර වූ බාහියට මෙබඳු වූ නිර්වාණ ගතිය ලැබුනේයැයි ප්‍රකාශ කළ සේක.
යදා ච අත‍්තනා වෙදි, මුනි මොනෙන බ්‍රාහ‍්මණොති චතුසච‍්චමුනනතො මොනන‍්ති ලද‍්ධනාමෙන මග‍්ගඤාණෙන කායමොනෙය්‍යාදීහි ච සමන‍්නාගතත‍්තා “මුනී”ති ලද‍්ධනාමො අරියසාවකබ්‍රාහ‍්මණො තෙනෙව මොනසඞ‍්ඛාතෙන පටිවෙධඤාණෙන යදා යස‍්මිං කාලෙ අග‍්ගමග‍්ගක‍්ඛණෙ අත‍්තනා සයමෙව අනුස‍්සවාදිකෙ පහාය අත‍්තපච‍්චක‍්ඛං කත්‍වා නිබ‍්බානං වෙදි පටිවිජ‍්ඣි. “අවෙදී”තිපි පාඨො, අඤ‍්ඤාසීති අත්‍ථො. අථ රූපා අරූපා ච, සුඛදුක‍්ඛා පමුච‍්චතීති අථාති තස්ස නිබ‍්බානස‍්ස ජානනතො පච‍්ඡා. රූපාති රූපධම‍්මා, තෙන පඤ‍්චවොකාරභවො එකවොකාරභවො ච ගහිතො හොති. අරූපාති අරූපධම‍්මා, තෙන රූපෙනාමිස‍්සීකතො අරූපභවො ගහිතො හොති. සො “චතුවොකාරභවො”තිපි වුච‍්චති. සුඛදුක‍්ඛාති සබ්බත්ථ උප‍්පජ‍්ජනකසුඛදුක‍්ඛතොපි වට‍්ටතො. අථ වා රූපාති රූපලොකපටිසන්‍ධිතො. අරූපාති අරූපලොකපටිසන්‍ධිතො. සුඛදුක‍්ඛාති කාමාවචරපටිසන්‍ධිතො. කාමභවො හි බ්‍යාමිස‍්සසුඛදුක‍්ඛො. එවමෙතස‍්මා සකලතොපි වට‍්ටතො අච‍්චන‍්තමෙව මුච‍්චතීති ගාථාද‍්වයෙනපි භගවා “මය‍්හං පුත‍්තස‍්ස බාහියස්ස එවරූපා නිබ‍්බානගතී”ති දස‍්සෙති.
දසමසුත‍්තවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
දසවෙනි සූත්‍ර වර්ණනාව යි.
නිට‍්ඨිතා ච බොධිවග‍්ගවණ‍්ණනා.
බෝධිවග්ග වර්ණනාව නිමියේ ය.