8. සුප‍්පවාසාසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

8. සුප්‍රවාසා සූත්‍ර වර්ණනාව

අටවැනි සූත්‍රයේ කුණ්ඩියායං යනු මේ නම් ඇති කෝලියයන්ගේ නගරයයි. කුණ්ඩධාන වනෙ ඒ නගරය අසල කුණ්ඩධාන නම් වූ වනයක් අතීතයේ විය.

ඒ වනලැහැබේ ඈත අතීතයේ කුණ්ඩ නම් වූ එක් යක්‍ෂයෙක් වාසය කළේය. සහල් කුඩුවලින් මිශ්‍ර වූ රොටිවලින් කරන පූජාවන්ගෙන් ඒ යක්‍ෂයා සතුටු වෙයි. එසේ පූජාවන් පැවැත්වූ හෙයින් මේ වනලැහැබ කුණ්ඩධාන නමින් හැඳින්වීය. එම වන පෙදෙසට නුදුරුව ඊට පසු කාලයක කෝලිය රජවරු එහි නගරයක් කරවූහ. එම නගරයද මෙම හඳුන්වාදීම පරිදිම කුණ්ඩියා නාමයෙන් හඳුන්වන ලදි. ඒ වනලැහැබෙහි කෝලිය රජවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහිත භික්‍ෂු සංඝයාට වාසය පිණිස විහාරයක් ඉදිකළාහුය. එයද කුණ්ඩධාන වන නමින්ම ප්‍රකට විය. ජනපද චාරිකාවෙහි හැසිරෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිවෙලින් එම විහාරයට පැමිණ එහි වාසය කළහ. එහෙයින් එකං සමයං භගවා කුණ්ඩියායං විහරති කුණ්ඩධාන වනෙ යන්න කියන ලදි.

සුප්පවාසා යනු ඒ උපාසිකාවගේ නමයි. කෝලිය ධීතා යනු කෝලිය රාජ කුමාරිකාවකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අග්‍ර උපස්ථායිකාව වූ ඇය ප්‍රණීතව දන් දෙන්නා වූ ශ්‍රාවිකාවන් අතර ඒතදග්ග ධුරයෙහි තබන ලද සෝතාපන්න ආර්ය ශ්‍රාවිකාවකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා යම් සුදුසු ඛාදනීය භෝජනීය දෙයක් හෝ ඖෂධයක් හෝ වෙනයම් දෙයක් හෝ, අන්‍ය වූ පුරුෂයන් විසින් ගෙනැවිත් සැපය දෙයක් වීනම් ඒ සියල්ල තමන්ම තමන්ගේ නුවණින් සොයා බලා මැනවින් සම්පාදනය කොට බුදුරදුන්ට පිළිගන්වයි. තව ද දිනපතා අටසියයකට සහබත් ද, තමන්ගේම ධනයෙන් සකස්කොට පුද්ගලික බත් දෙයි. යම්කිසි භික්‍ෂුවක් හෝ භික්‍ෂුණියක් ඒ ගෙදරට පිඬුසිඟා වැඩියකල්හි හිස් අතින් නොයයි. මෙසේ නිතරම දෙන්න කැමැත්ත ඇති අති පිරිසිදු පින් කිරීමෙහි ඇළුණු ආයාචනයට සුදුසු දන් දීමේ සංවිධානයට ම ඇලුණ තැනැත්තියකි. ඇයගේ කුසෙහි පෙර බුදුවරුන්ගේ හමුයෙහි විවරණ ලැබ, පශ්චිම භවික, ශ්‍රාවක බෝධිසත්ත්වයෙක් පිළිසිඳ ගත්තේය. ඕ තොමෝ කිසියම් පාපකර්මයක් නිසා ‘සත්වසක් හා දස් දවසක් මූලගර්භ’ වූවාය.

එහි සත්තවස්සානි යනු සත් වසරය. අත්‍යන්තර සංයෝගයෙහි සප්තමී චනයි. ගබ්භං ධාරෙති ගැබ උසුලයි. ගර්භනී වූවා යන අදහසයි. සත් වසරක්. මූළගබ්භා යනු සත් වසරක් නොසන්සුන් ගැබ ඇත්තීය. ගැබ මෝරා දරුවා ලැබෙන කාලය කර්මජ වාතයෙන් සොලවා පෙරලා හරවන ලද්දේ, පා උඩට ගොස් ඔලුව පහලට වී යෝනි මුඛයෙහි කිසිතැනක නොලැගී, පිටතට නික්මෙයි. ප්‍රසූත නො කරන අවස්ථාවේ යෝනි මාර්ගය වසාගෙන, හරහට නොවීය. ස්වාභාවිකවම යෝනි මාර්ගය වැසේ. කර්මජ වාතයෙන් සුදුසු පරිදි ඔබ මොබ පෙරලීම වෙයි. එය ‘මූලගර්භය’යි කියති. ඇයටද මේ අයුරින් සත්දිනක් ‘විලිරුදාව’ විය.

මේ ගැබෙහි වූයේ සීවලී ස්ථවිරයෝය. ඇයට කෙසේනම් සත් වසක් ගැබ දැරීමේ දුක ද, සත්දවසක් විලිරුදා පැහැරීමේ දුක ද ඇතිවූ මේ මව සෝවාන් වූ ආර්යශ්‍රාවිකාවියකි. එසේ වූ ඇයට මේ දුක් ඇතිවීමේ හේතුව මෙසේ කියනු ලැබේ. පෙර බරණැස් නුවර කසී රජු රජකරන අවදියේ එක් කොසොල් රජකෙනෙක් මහත් බලසේනාවක් සමග ගොස් බරණැස් නුවර ගෙන ඒ රජු මරා ඔහුගේ අගමෙහෙසිය තමන්ගේ අගමෙහෙසිය බවට පත්කළාය. බරණැස් රජුගේ පුතා පියා මරණ කල්හි, කුරුබිල්දොරින් පලාගොස් තමන්ගේ නෑ මිත්‍ර හිතවතුන් එක්රැස්කොට අනුක්‍රමයෙන් බලසෙනග සංවිධානය කොට බරණැසට ඇවිත් නුදුරෙහි කඳවුරු බැඳ ‘රජය හෝ දෙව යුද්ධ හෝ කරව’ කියා ඒ රජුට හසුන්පත් යැවීය. රජ කුමරුගේ මව හස්න අසා යුද්ධයෙන් වැඩෙක් නැත. සියලු දිශාවන්ගෙන් ඇතුල්වීම වළක්වා බරණැස් නුවර වටකරව. ඉක්බිති දර, දිය, ආහාර නැතිවීමෙන් ක්ලාන්ත වන නුවරවැස්සෝ යුද්ධයෙන් තොරව රජු අල්ලාගෙන දක්වන්නේ යයි හසුන්පතක් යැවීය. හෙතෙම මවගේ අනුශාසනය අසා සතර මහවාසල් රකිමින් සත්වසක් නගරය වටකරගෙන සිටියේය. නුවර මිනිස්සු සුලු දොරවලින් නික්මී, දර ජලය ආහාර ගෙන සියලු කෘත්‍යයන් කරති.

ඉක්බිති රජකුමරුගේ මව මගේ පුතා බාලයෙකි. ඔහු උපාය නො දනී. යව, සත් දවසක් නගරයේ සියලු කුඩා දොරවල්ද වසා මුරකාවල් යොදවන්නැයි කියවයි පුතාට රහස් පණිවුඩයක් යැව්වාය. හෙතෙම මවගේ අනුශාසනය අසා එසේ කළේය. නගරයෙන් නික්මීමට නොලබන්නෝ, (කෑම් බීම් නැති වූ රටවැස්සෝ) සත්වෙනි දවසේ ඒ රජුගේ හිස කපා රජකුමරුට දුන්නාහ. කුමාරයා නුවරට පිවිස රාජ්‍යය භාරගත්තේය. ඔහු එදා සත්වසක් නගර දොරටු වසා තැබීමේ අකුසල කර්මයෙන් සත්වසක් ලෝකුඹු නරකය හා සමාන වූ මව්කුසෙහි විසීය. ඉතිරි හත්දවසක් කුඩා දොරටුද වසා තැබීමේ හේතුවෙන් විළිරුදාවෙන් වේදනා විඳීමට පැමිණියේය. සත් දවසක් නගරය අවහිර කර අල්ලා ගැනීමෙහි විපාක වශයෙන් ලෝකුඹු නිරයෙහි වාසය කර සත් දවසක් ගැබ් මුළා බවට පැමිණියේ යයි ජාතකට්ඨ කතාවෙහි කියන ලදි. යම් හෙයකින් හෙතෙම පදුමුත්තර සම්බුදු පාමුලදී “ලාභීන් අතර අග්‍ර වන්නෙම්” යයි ප්‍රාර්ථනය කළේද, යම් හෙයකින් විපස්සී බුදුරදුන්ගේ කාලයෙහි නුවරුන් සමග උක්සකුරු හා දීකිරි දී ප්‍රාර්ථනයක් කළේද ඒ අනුහසින් ලාභීන් අතර අග්‍ර වූයේය. සුප්පවාසා තොමෝද “දරුව නගරය අවහිර කර අල්ලා ගනුව” යි මෙහෙය වූ බැවින් අවුරුදු හතක් ගැබ පරිහරණය කර සත්දිනක් මුළා වූ ගැබ් ඇත්තී වූවාය. මෙසේ ඒ මවු පුත්‍ර දෙදනෙ තමාගේ ක්‍රියාවට අනුරූප වූ මෙවැනි දුක් වින්දාහුය.

තීහි විතක්කෙහි යනු තෙරුවන්හි ගුණානුස්මරණය හා බැඳුනු තෙවැදෑරුම් සිතුවිලි වලින්, අධිවාසෙති යනු මුළා වූ ගැබ් ඇති බැවින් උපන් දුක උසුලයි යනුයි. ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සම්‍යක් සම්බුද්ධත්වය ද ආර්ය සංඝයාගේ මනා වූ පිළිවෙතට පිළිපන් බව ද නිර්වාණයෙහි දුක් දුරලන බව ද සිහි කරන්නී තමා වෙත උපන් දුක මෙනෙහි නොකිරීමෙන් ම මැඩපවත්වා ඉවසයි. එහෙයින් “තීහි විතක්කෙහි අධිවාසෙති” යනුවෙන් කියන ලදි.

සම්මා සම්බුද්ධො වත යි ආදිය ඒ කල්පනාවන්ගේ පැවති ආකාරය දැක්වීමයි. එහි අර්ථය (මෙසේය) උන්වහන්සේ පිනැති බව ආදී වූ කරුණින් “භගවා” නම් වූ සේක. ලෝකනාථයන් වහන්සේ සියළු ධර්මයන් නොවෙනස් ලෙස මුළුමනින් තෙමේම අවබෝධ කළේනුයි “බුද්ධ” නම් වූ සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසමයෙහි මා විසින් අනුභව කරනු ලබන්නා වූ මෙවැනි දුකකට ද මෙබඳු වූ අන් සියළු සසර ද දුකහිද සන්සිඳුවීම පිණිස ද වෙසෙසින් නිරුපධිසේස පරිනිර්වාණය පිණිසද ධර්මය දේශනා කරයි. විපරිත නොවූ ධර්මය දේශනා කරන හෙයින් ශාස්තෲ නම් වන සේක. සම්මා සම්බුද්ධත්වයත් සමග කියන ලද ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මශ්‍රවණාවසානයෙහි (භික්‍ෂුත්‍වය) උපන් හෙයින්ද, සීලයෙන් මනා දෘෂ්ටියෙන් හා ශ්‍රමණ බැවින් ස්ථිර වූ හෙයින් ද “ශ්‍රාවකසංඝ” යයි ලබන ලද නම් ඇති අෂ්ඨාර්ය පුද්ගල සංඝ සමූහයා ඒකාන්තයෙන් “සුපටිපන්න” වේ. පුදුමයකි! මනා වූ පිළිවෙතට පිළිපන් යම් ආර්ය සමූහයෙක් වේ ද උන්වහන්සේ මෙබඳු වූ සසර දුක ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස නිරුපධිසේස නිරෝධය සඳහා වූ නොනවතින ප්‍රතිපදාවට පිළිපන් සේක. ඒකාන්තයෙන් මනා වූ සැපයකි. පුදුමයකි! යම් නිවනෙක්හි මෙබඳු සසර දුක් නොලැබේද ඒ සියළු සංස්කාරයන් බැහැර කළ නිර්වාණය ඒකාන්තයෙන්ම යහපත් වූ සැපයකි. මෙහිදු “පටිපජ්ජමානාපි පටිපන්නා” යයි ප්‍රතිපදාවෙහි නොනවතින බැවින් කියන ලදි. තවද “උප්පන්න” ශබ්දය මෙන් “පටිපන්න” ශබ්දය ද වර්තමාන අර්ථයේ යැයි දතයුත්තේය.

සාමිකං යනු සිය සැමියා වූ කොළිය රාජපුත්‍රයාය. ආමන්තෙසි යනු කීවේය. “මම වචනෙන භගවතො පාදෙ සිරසා වන්‍දාහි” යනු මගේ වචනයෙන් සක් ලකුණින් හෙබියා වූ පිපි පියුමෙහි සිරියෙන් යුත් බුදුරදුන්ගේ පාදයන් ඔබගේ සිරසින් වඳුව. උත්තමංගයෙන් (හිස නමා) නමස්කාර කරව යන අර්ථයි. අප්පාබාධං යනු මුලදී රෝගයකැයි සමාන නොවූ වේදනාව කියනු ලැබේ. මෙම වේදනාව එක් පසෙක ඉපිද ද සියළු සිරුර යකඩ පටියකින් වෙළා දැමුවක් මෙන් හැඟේ. ආතංකො යනු දුක්බර ජීවිතයක් ඇති කරන රෝගයයි. නැතහොත් (දුකසේ) යැපිය යුතු රෝගයයි. ආතංකො වෙනත් ආබාධයක්. සුළු වූ රෝගය ආතංක නම් වේ. බලවත් වූයේ ආබාධ නම් වේ. අභ්‍යන්තරයේ හටගත් රෝගය ආබාධයයි ද පිටත හටගත් රෝගය ආතංක යයිද ඇතමෙක් කියත් ඒ දෙවැදෑරුම් වූ රෝගයන්ගේ නොමැති බව විමසුව යයි කියයි. ගිලන් වූවහුට නැගී සිටීම නම් බැරෑරුම් වූවක් වෙයි. ශරීර ශක්තිය නොවෙයි. එහෙයින් ගිලන් රහිත බව නිසා ඇතිවන සැහැල්ලු පැවැත්ම සංඛ්‍යාත සිරුරේ සැහැල්ලු බවද කාය ශක්තියද විමසුව යයි කියයි. ඵාසුවිහාරං යනු සිටීම, හිඳීම සැතපීම හා ගමන් කිරීම සංඛ්‍යාත වූ සතර ඉරියව් පැවැත්මෙහි ද සැප විහරණය විමසුව යනුයි. ඉක්බිති ඔහු විමසූ ආකාරය දක්වන්නී සුප්පවාසා භන්තෙ ආදිය කීවේය. එවඤ්ච වදෙහි යනු දැන් පැවසිය යුතු අයුර දක්වයි

පරමං යනු වදන් පිළිගැනුමයි. ඔහු විසින් මැනව ස්වාමීනි යම් සේ කියන ලදද එලෙස පිළිපදිමි යයි දක්වයි. කොලියපුත්තො යනු සුප්පවාසාවගේ සැමියා වූ කෝලිය රාජ පුත්‍රයාය. සුඛිනි හොතු යනු දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි දක්‍ෂිණර්හ උතුමන් අතර ප්‍රමුඛ වූ ශාස්තෲන් වහන්සේ සුප්පාවාස විසින් යවන ලද වැඳුම පිළිගෙන, අනතුරුව තමන් වහන්සේ ගේ මෛත්‍රී සහගත විහරණය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, බුදුරදුන් විසින් පුරුදු කරන ලද සුඛ විහරණය ඇයට සාධාරණ කොට වදාරා නැවත ඇයගේ පුතුටද, විපත් මුල් කොට ඇති ගැබට හෝ දුකට පත්වීම බැහැර කිරීම මුල් කොට ඇති සුඛ විහරණය දක්වන සේක් ‘සුවපත් වූවා. නිරෝගි වූවා. නිරෝගි පුතෙකු වදාවා’ යි වදාළ සේක.

සහවචනා යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රකාශයත් සමගම, යම් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ වදාළ සේක් ද එකල්හිම එම කටයුත්තද නිමාවට පැමිණියේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ එම කර්මයාගේ ගෙවී ගිය බව බලා එසේ කළ සේක. ඇතැමෙක් මෙසේ ද කියත් ඉදින් තථාගතයන් වහන්සේ එසේ නොකියන්නේද ඉන් පසුවද කිසියම් කාලයක් ඒ දුක ඇය ලුහුබඳින්නේය. යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් “සුවපත් වූවා නිරෝගී වූවා නිරෝගි වූ පුතෙකු වදාවායි කියන ලද්ද එහෙයින් ඒ වචනයට සම වූ කල්හිම ඒ ගැබ වියවුල් බව හැර පහසුවෙන්ම පිටතට නික්මුණි. මෙසේ ඒ මවු පුතුන්ට සැපත විය. බුදුවරුන්ගේ බුද්ධමහිමය නොසිතිය හැකිය. යම් සේ පටාචාරාව විසින් ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීමෙන් හටගත් ශෝකයෙන් උමතු බවට පැමිණ.

“මගේ දරු දෙදෙනා කළුරිය කළෝය. සැමියා මාවතෙහිදී මළේය. මවද පියාද සොහොයුරාද එකම සෑයක දැවෙත්” යයි.

කියා උපන් ස්වරූපයෙන් (නිරුවතින්) හැසිරෙන්නියට “සොහොයුරිය සිහි එළවව”යි යන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය සමගම උමතු බව සංසිඳුනි. එසේම සුප්පියා උවැසිය තමාම තමාගේ කලවායෙහි කරන ලද මහත් වූ තුවාලය කරණකොට නැගී සිටින්නට නොහැකි වන්නී යහන මත හුන්නී “පැමිණ වඳුව” යයි යන වචනය සමගම තුවාලය ප්‍රකෘතිමත් (සුවපත්) වූ කල්හි තෙමේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැන්දේ යැයි මෙවැනි ප්‍රවෘත්තීන් මෙහි ගෙන හැරදැක්විය යුතුය යනුයි.

එවං භන්තෙ යනු ස්වාමීනි යම් සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුතු සහිත වූ ඇයගේ නීරෝගී බව බලාපොරොත්තු වන්නේ “සුවපත් වූවා නිරෝගී වූවා නිරෝගී පුතෙකු වදාවා යි වදාළ සේක් ද එය එසේමය කිසිදිනෙක භාග්‍යවත් වූ බුදුරදුන්ගේ වචනයේ වෙනස් බවක් නොවන්නේය යන අදහසයි. ඇතමෙක් වූ කලි ස්වාමීනි මෙසේ වේවායි! කියත් අනිකක් හෝ වේවායි වචනයට අර්ථය ගෙන වර්ණනා කරත්. අභිනන්‍දිත්‍වා යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කොවුල් හඬ මෙන් මිහිරි වූ බ්‍රහ්ම ස්වරයෙන් එම වචනයන් වදාරන කල්හි සතුටු සොම්නස් බව ලැබීමෙහි යොමුවීමෙන් සතුටු වී අනුමොදිත්‍වා යනු එයින් අනතුරුවද අනුව සතුටු වීම උපදවා සිතින් හෝ සතුටු වී වචනයෙන් අනුමෝදන්ව වාක්සම්පත්තියෙන් හෝ සතුටු වූ අර්ථ සම්පත්තියෙන් අනුමෝදන් වී සකං ඝරං පච්චායාසි යනු තමාගේ නිවෙස්නට පෙරළා ගියේය. යමෙක් වනාහි “යෙන සකංඝරං” යනුවෙන් ද කියත් ද ඔවුන්ගේ (ප්‍රකාශනයෙහි ලා) ඉදින් යං-තං යන ශබ්දයන් ගේ සම්බන්ධය නිසා “තෙන” යන පදයද කියන ලද්දේම වෙයි. එසේ වුවද “පටියායිත්‍වා” යන අනෙක් වචනයද යෙදිය යුත්තේ වෙයි.

විජාතා යනු වදන ලද්දීය. ප්‍රසූත කරන ලද්දීය යන අර්ථයි. අච්ඡරියං යනු අන්‍ධයාගේ කඳු නැගීම මෙන් නිතර නොවන්නේ නුයි ආශ්චර්ය වේ. මෙ වූ කලී ශබ්දය පිළිවෙලයි. අට්ඨකථාවන්හි වූ කලී “අච්ඡරා යොග්ගං” යයි කියන ලදි. අසුරුසනක් ගැසීමට සුදුසු යයි යන අර්ථයි. වත යනු අවධාරණයෙහි වේ. පුදුමයකි ආශ්චර්යජනකය යන අර්ථයි. “භො” යනු දැහැමි ඇමතීමයි. නොවූ විරූවෙනැයි අබ්භූතං වේ.

තථාගතස්ස යනු කරුණු අටකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තථාගත වේ. එසේ පැමිණියේනුයි තථාගත වේ. එසේ ගියේනුයි තථාගත වේ. ඇති ලකුණු පරිදි පැමිණියේනුයි තථාගත වේ. සත්‍ය වූ ධර්මයන් තතු පරිදි අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේ. ඇත්ත ඇති පරිදි දුටු හෙයින් තථාගත වේ. සත්‍යය ප්‍රකාශ කරන හෙයින් තථාගත වේ. තත් වූ පරිදි කටයුතු කරන හෙයින් තථාගත වේ. අභිභවනාර්ථයෙන් තථාගත වේ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ නම් “එසේ පැමිණියේනුයි” තථාගත වේද? සියළු ලෝවැසියන්ගේ හිතසුව පිණිස උත්සාහී බවට පත් පෙර බුදුවරු යම් සේ පැමිණියහද? කිම කියන ලද්දේ වෙයි? යම් ප්‍රාර්ථනාවකින් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා පැමිණියාහුද අෂ්ට ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූ ඒ ප්‍රාර්ථනාවෙන් මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද පැමිණි සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා යම් පරිදි දාන - සීල නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ප්‍රඥා - වීර්ය ක්‍ෂාන්ති සත්‍ය අධිෂ්ඨානය මෛත්‍රී උපේක්‍ෂා යන පාරමිතාවන් දස පාරමිතා දස උපපාරමිතා දස පරමත්‍ථ පාරමිතා යැයි සමතිසක් පාරමිතාවන් පුරා පංච මහා පරිත්‍යාගයන් පරිත්‍යාග කර පෙර ආත්මභාවයන්හි පුරුදු කරන ලද ධර්මස්කන්‍ධයන්ගේ අධිගතාර්ථ චර්යාවන්ද පූරණය කර බුද්ධිචර්යාවෙහි කෙළවරට පත්ව ආවාහුද මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේද එසේ පැමිණි සේක. යම් සේ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා ද සතර සතිපට්ඨානයන් -පෙ- ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩා වර්ධනය කර ආවාහුය. එසේ මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේද පැමිණි සේක. එසේ පැමිණියේනුයි තථාගත වන සේක.

කෙසේ නම් “එසේ ගියේනුයි” තථාගත වන්නේ ද? යම් යම් පරිද්දකින් දැන් උපන්නේ ද ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා ද සිය පාදයන්ගෙන් පොළොවෙහි පිහිටා උතුරට අභිමුඛව සත් පියවරක් ගියාහු ශ්වේතඡත්‍රයන් දරනු ලබන කල්හි සියළු දිසාවන් බැලුවාහුය. ශ්‍රේෂ්ඨ වූ වචනයක් ප්‍රකාශ කළාහුය. ලොව තමාගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ බව, ශ්‍රේෂ්ඨ බව ප්‍රකාශ කරන්නා වූද මුන් වහන්සේලා ගේ ගමන තත් වූ පරිදි විය. නන් වැදෑරුම් වූ විශිෂ්ඨ අධිගමනයන්ට පූර්වන නිමිත්ත හෙයින්ම නොවෙනස් වූයේද වේ. යම් පරිද්දකින් මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගියේ ද උන්වහන්සේගේ ඒ ගමන ද එසේම විය. ඒ විශිෂ්ඨ අධිගමයන්ට පූර්ව නිමිත්ත වන හෙයින් නොවෙනස් විය. මෙසේ “එසේ ගියේනුයි” තථාගත වේ.

ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා යම් පරිද්දකින් නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙන් කාමච්ඡන්‍දය දුරුකර අව්‍යාපාදයෙන් ව්‍යාපාදයද ආලෝක සඤ්ඤාවෙන් ථීනමිද්ධයද අවික්‍ෂිප්ත බැවින් උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ද ධර්මව්‍යවස්ථානයෙන් විචිකිච්ඡාවද දුරුකර ගියාහුද සර්වඥතාඥානයෙන් අවිද්‍යාව දෙපළු කොට (වසනා) ප්‍රමුදිත බැවින් අරතිය දුරු කර අට්ඨ සමාපත්තීන්ගෙන්ද අටළොස් මහා විපස්සනාවන්ගෙන් ද සිව්වැදෑරුම් ආර්ය මාර්ගයෙන්ද ඒ ඒ දෙයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ දේ (ධර්මතාවය) දුරු කර ගියාහුය. මෙසේ මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ගිය සේක. මෙසේ “එසේ ගියේනුයි” තථාගත වේ.

කෙසේ නම් “ඇති ලකුණු පරිදි පැමිණියේ නුයි” තථාගත වේද? පෘථුවී ධාතුවෙහි කර්කශ ලක්‍ෂණය වේ. ආපෝ ධාතුවෙහි වැගිරෙන ලක්‍ෂණය වේ. තේජෝ ධාතුවෙහි උණුසුම් සහගත ලක්‍ෂණය වේ. වායෝ ධාතුවෙහි පිම්බවීමෙහි ලක්‍ෂණය වේ. ආකාස ධාතුවෙහි ස්පර්ශ කළ නොහෙන ලක්‍ෂණය වේ. රූපයෙහි වෙනස් වීමේ ලක්‍ෂණය වේ. වේදනාවෙහි විඳීමේ ලක්‍ෂණය වේ. සංඥාවෙහි හඳුනා ගැනීමේ ලක්‍ෂණය වේ. සංස්කාරයන්හි සකස්කිරීමේ ලක්‍ෂණය වේ. විඤ්ඤාණයෙහි දැන ගැනීමේ ලක්‍ෂණය වේ යයි මෙසේ ස්කන්‍ධ පංචයේද දොළොස් ආයතනයන්ගේ ද අටළොස් ධාතූන්ගේ ද දෙවිස්සක් ඉන්ද්‍රියන්ගේ ද සත්‍ය සතරේද දොළොස් වැදෑරුම් වූ ප්‍රතීත්‍ය සමුප්පාදයේද සතර සතිපට්ඨානයේ ද සතර සම්‍යක් ප්‍රදානයේ ද සතර සෘද්ධිපාදයේ ද පංච බලයන්ගේ ද සප්ත බෝධ්‍යංගයේ ද ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයේද සප්ත විශුද්ධියේ ද අමාවට බැසගත් නිර්වාණයේදැයි මෙසේ ඒ ඒ ධර්මයාගේ යම් ස්වභාව - කෘත්‍ය - ලක්‍ෂණයක් වේද ඒ නොවෙනස් වූ ලක්‍ෂණය ප්‍රඥා ස්වභාවයෙන් ලබන ලද්දේය. නොවරදවා පත් වූයේය. අවබෝධ කළේනුයි තථාගතයන් වහන්සේ මෙසේ “ඇති ලකුණු පරිදි පැමිණියේනුයි” වේ. තථාගත වේ.

සත්‍ය වූ ධර්මයන් ඇති පරිදි අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වන සේක් නම් කෙසේ ද තථ ධර්මයෝ නම් චතුරාර්ය සත්‍යයෝය. යම් පරිද්දකින් කියන ලද ද මහණෙනි, සත්‍ය වූත් අසත්‍ය නොවූත් වෙනස් නොවන්නා වූත් ධර්මයෝ සතර දෙනෙකි. කවර සතරක්ද? මහණෙනි, මෙය දුක යයි යන මේ කරුණු සත්‍ය වූවකි. මෙය අසත්‍ය නොවූවකි. මෙය වෙනස් නොවූවකි යනු විස්තරයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා අවබෝධ කරන ලදි. එහෙයින් සත්‍ය වූ ධර්මයන් අවබෝධ කළ හෙයින් තථාගත නම් වේ.

තවද ජරා මරණයෙන් ජාතිය හේතුකොටගෙන ඇති හෙයින් හටගත්, රැස් වූ අනර්ථ ඇත්තේය. සත්‍ය වූයේය. අසත්‍ය නොවූවේය. නොවෙනස් වූයේය. -පෙ- සංස්කාරයන් අවිද්‍යාව හේතුකොටගෙන ඇති හෙයින් හටගත් රැස් වූ අර්ථ ඇත්තේය. සත්‍ය වූයේ ය. අසත්‍ය නොවූයේ ය. නොවෙනස් වූයේ ය. එසේම අවිද්‍යාව සංස්කාරයන් හේතුකොටගෙන ඇත්තේය. -පෙ- ජාතිය ජරා මරණ ප්‍රත්‍ය කොට ඇත්තේය. සත්‍ය වූයේය. අසත්‍ය නොවූයේය. නොවෙනස් වූයේය. ඒ සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවබෝධ කළ සේක. එහෙයින් සත්‍ය වූ ධර්මයන් අවබෝධ කල හෙයින් තථාගත වේ. මෙහි අවබෝධ කළේ යන අර්ථ ඇත්තේ ගත ශබ්දයයි. මෙසේ සත්‍ය වූ ධර්මයන් තත් වූ පරිදි අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේ.

සත්‍යය දුටු බැවින් කෙසේ නම් තථාගත වේද? දෙවියන් සහිත වූ -පෙ- දෙවි මිනිසුන් සහිත වූ ප්‍රජාවගේ අප්‍රමාණ ලෝක ධාතූන්හි අප්‍රමාණ සත්‍වයන්ගේ ඇස නම් වූ දොරටුවෙහි අභිමුඛයට පැමිණෙන්නා වූ රූපාරම්මණ ඇතිද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ සියල්ල හැම පරිද්දෙන් දනී. දකී. මෙසේ දන්නා වූ දක්නා වූ උන්වහන්සේ විසින් (ඒවා) ප්‍රිය අප්‍රිය වශයෙන් හෝ දැකීම් - ඇසීම් - ස්පර්ශ කිරීම් - දැනීම් යන තන්හි ලබනු ලබන පද වශයෙන් හෝ ඒ රූපය කවරේද? රූපායතනය කවරේද යම් රූපයක් සතර මහාභූතයන් ඇසුරු කොට ඇති වර්ණයන්ගේ බැබලීම් නිදසුන් සහිතව ගැටීම් සහිතව නිල් පැහැය ඇත්තෙක. කහ පැහැය ඇත්තෙක ආදී ක්‍රමයෙන් නොයෙක් නම් වලින් තෙලෙස් වාරයෙන් හෝ දෙපනස් ක්‍රමයෙන් හෝ පවත්නේ එයට වෙයි වෙනස් නොවෙයි. මේ පිළිවෙල සෝත (කණ) නම් වූ දොරටුව ආදී දොරටුවල අභිමුඛයට පැමිණෙන්නා වූ ශබ්ද ආදීන් කෙරෙහි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදි -

“මහණෙනි, යමක් දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් -පෙ- දෙවි මිනිසුන් විසින් දක්නා ලද ද අසන ලද ස්පර්ශ කරන ලද ද පැමිණෙන ලද ද සොයන ලද ද මනසින් හැසිරෙන ලද ද එය මම දනිමි. එය මම අවබෝධ කරන ලදිමි. එය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දන්නා ලදි. තථාගතයන් වහන්සේ විසින් වටහා ගන්නා ලදි” යයි.

මෙසේ සත්‍යය දක්නා ලද බැවින් තථාගත වේ. එහි සත්‍යය දක්නා අර්ථයෙහි තථාගත වෙයි. -පෙ- පදයාගේ හමුව දතයුතුයි.

ඇත්ත ඇති පරිදි ප්‍රකාශ කරන හෙයින් කෙසේ නම් තථාගත වන සේක් ද? යම් රාත්‍රියකදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිරුත්තර වූ සම්මා සම්බුද්ධත්වය අවබෝධ කරන ලදද? යම් රාත්‍රියක දී නිරුපධිසේස පරිනිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන්පාන ලදද මේ අතර පන්සාළිස් වසරක් පමණ වූ කාලයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සුත්ත ගෙය්‍ය ආදී යමක් දේශනා කරන ලදද ප්‍රකාශ කරන ලදද ඒ සියල්ල පිරිසිදුය පිරිපුන්ය. රාග - මද ආදිය මැඩලන්නේය. එක හා සමානය. සත්‍යය. අසත්‍ය නොවේ. එහෙයින් කියන ලදි.

චුන්දය යම් රාත්‍රියක තථාගතයන් වහන්සේ නිරුත්තර සම්මා සම්බුද්ධත්වය අවබෝධ කරන ලද ද යම් රාත්‍රියක නිරුපධිසේස පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවන්පානා සේක් ද මේ අතරදී යමක් දේශනා කරයි ද ප්‍රකාශ කරයි ද දක්වයි ද ඒ සියල්ල එසේම වේ. වෙනස් නොවේ. එහෙයින් තථාගත යයි කියනු ලැබෙයි.

මෙහි “ගත” ශබ්දය ප්‍රකාශන අර්ථය ඇත්තේ වේ. මෙසේ ඇත්ත ඇති පරිදි දේශනා කරන හෙයින් තථාගත වේ.

තවද ප්‍රකාශ කරනුයේ ආගදො වේ වචනය යන අර්ථයි. එම අර්ථය ඇති කල්හි ඒ සියල්ල ඇති පරිද්දෙන් නොවෙනස්ව විපරීත නොවී පැමිණියේ මෙතැන්ට යැයි අර්ථයෙන් “ද” කාරයට “ත” කාරය ආදේශ කර “තථාගත” වෙයි. මෙහි පද සිද්ධිය මෙසේ දත යුතුයි.

එසේ කරන හෙයින් කෙසේ නම් තථාගත වේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වූ කලී වචනයෙහි කය තවරයි. කයෙහි වචනය තවරයි. එහෙයින් යම් සේ කියයි ද එසේ කරයි. යම් සේ කරයිද එසේ කියයි ද වේ. මෙසේ වූ උන්වහන්සේ ගේ වචනය යම් පරිදි වේද කයද එසේ පැවතියේය යන අර්ථයි. කය යම් පරිදි ද වචනයද එසේ ගියේනුයි තථාගත වේ. එහෙයින් කියන ලදි.

“මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ යමක් ප්‍රකාශ කරන්නේද එසේ කරන්නේ වෙයි. යම් සේ කරන්නේද එසේ කියන්නේ වෙයි. මෙසේ යථාවාදී තථාකාරීද යථාකාරී තථාවාදී ද වෙයි. එහෙයින් ‘තථාගත’ යයි කියනු ලැබේ යනුයි.

මෙසේ “එසේ කරන හෙයින් තථාගත” වේ.

අභිභවනාර්ථයෙන් කෙසේ නම් තථාගත වේද? යම් හෙයකින් මත්තෙහි භවාග්‍රයෙහි සිට යටින් අවීචිය කෙළවර කර සරසට සියළු ලෝකධාතූන්හි සියළු සත්ත්වයන් සීලයෙන්ද සමාධියෙන් ද ප්‍රඥාවෙන් ද විමුක්තියෙන්ද විමුක්ති ඥාන දර්ශනයෙන්ද යටපත් කරයි ද උන්වහන්සේ පිළිබඳව කිරීම් හෝ මිනීම් හෝ නොමැත. (සමාන නැත) තවද අසමානය. පමණ කළ නොහැක. නිරුත්තරය. දෙවියන්ට දෙවිය. ශක්‍රයන්ට මහා ශක්‍රයෙකි. බ්‍රහ්මයන්ට මහා බ්‍රහ්මයෙකි. සියළු සත්ත්වයන්ට උතුමෙකි. එහෙයින් තථාගත වේ. එහෙයින් කියන ලදි.

“මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ දෙවිායන් සහිත ලෝකයෙහි -පෙ- මිනිසුන් අතර මැඩ පවත්වන්නෙකි. නොමැඩුනෙකි. අන් තැනක නොදැකිය හැක්කෙකි. ලොවම තමා වසඟයෙහි පවත්වන්නෙකි. එහෙයින් තථාගත යයි කියනු ලැබේ යනුයි.

මේ එහි පද සිද්ධියයි. දේශනා විලාසයද පින් මහිමයද බෙහෙතක් මෙනි. එහෙයින් උන්වහන්සේ මහ තෙදැති වෛද්‍යවරයකු මෙන් දිව්‍යමය ඖෂධයෙන් සර්පයන් දමනය කරන්නාක් මෙන් සියළු අන්‍ය මතවාදීන්ද දෙවියන් සහිත ලෝකයාද මැඩපවත්වයි. මෙසේ සියළු ලෝකයා මුළුමනින්ම මැඩ පවත්වන හෙයින් කියන ලද පරිදි වූ දේශනා විලාශයෙන් ම හටගත්තා වූද පින් මහිමයෙන් හටගත්තා වූද බෙහෙත මුන්වහන්සේට වූයේනුයි වේ. “ද” කාරයට “ත” කාරය ආදේශ කර “තථාගත” යයි දතයුතුය. මෙසේ අභිභවනාර්ථයෙන් තථාගත වේ.

තවද එසේ ගියේනුයි තථාගත වේ. එහිදී තථාගතයන් වහන්සේ සියළු ලෝකය විනිශ්චය කිරීමේ විශේෂ නුවණින් අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේ. තථාගතයන් වහන්සේ ලොව හටගැනීම ප්‍රහාණය කිරීමේ විශේෂ නුවණින් ඉක්ම වූයේනුයි තථාගත වේ. තථාගතයන් වහන්සේ ලෝක නිරෝධය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමේ නුවණින් අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේ. තථාගතයන් වහන්සේ ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාවට පැමිණියේනුයි තථාගත වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය කියන ලදි.

“මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලෝකය අවබෝධ කරන ලදි. තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයා හා නොයෙදුනේය. මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලොව හට ගැනීම අවබෝධ කරන ලද්දේය. තථාගතයන් වහන්සේ ලෝක සමුදය ප්‍රහීණය කරන ලදි. මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලෝක නිරෝධය අවබෝධ කරන ලද්දේය. තථාගතයන් වහන්සේ ලෝක නිරෝධය සාක්ෂාත් කරන ලදි. මහණෙනි තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාව අවබෝධ කරන ලදි. තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකනිරෝධගාමිනී පටිපදාව වඩන ලදි. මහණෙනි, යමක් දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ -පෙ- ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලදි. එහෙයින් තථාගත යයි කියනු ලැබේ යනුයි.

වෙනත් වූ කාරණා අටකින්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තථාගත නම් වන සේක. ඇති පරිදි ආවේ නුයි. තථාගත වේ. ඇති පරිදි ගියේ නුයි. තථාගත වේ. තථ වූ ධර්‍මයන් අවබෝධ කළේ නුයි තථාගත වේ. එසේ අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේ. එසේ වූයේ නුයි තථාගත වේ. එසේ පැවතියේ නුයි තථාගත වේ. තථ ධර්‍මයන් ගෙන් පැමිණියේ නුයි තථාගත වේ. එසේ ගිය හෙයින් තථාගත වේ.

කෙසේ ඇති පරිදි ආවේනුයි තථාගත වේද? යම් සේ සුමේධ තාපස නම් වූ භාග්‍යවතුන් විසින් දීපංකර බුදුරදුන්ගේ පාමුලදී

“මිනිසත් බව, ලිංග සම්පත්තිය, වාසනා ගුණය, ශාස්තෲ දැක්ම, පැවිද්ද, ගුණ සම්පත්තිය, ප්‍රාර්ථනය හා කැමැත්ත ඇති බව යන අටවැදෑරුම් ධර්මයන් ගේ එකතුවෙන් ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධ වේ” යනුයි.

මෙසේ කියන ලද අටවැදෑරුම් ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ ප්‍රාර්ථනය සම්පාදන කරන්නාහු විසින් ලොව තරණය කළ මම දෙවියන් සහිත ලෝකයා තරණය කරවන්නෙමි. මිදුනෙම් මුදවන්නෙමි. දමනය වූවෙම් දමනය කරවන්නෙමි. සන්සිඳුනෙම්, සන්සිඳුවන්නෙමි. අස්වැසුනෙමි. අස්වසවන්නෙමි. පිරිනිවුනෙම්. පිරිනිවන් පාවන්නෙමි. අවබෝධ කළෙමි අවබෝධ කරවන්නෙමි යි මහා ප්‍රතිඥාවක් පවත්වන ලදි. මෙසේ කියන ලදි.

වීර්යවන්ත පුරුෂයෙකු ලෙස හුදෙකලාව සසර තරණය කිරීමෙන් මට කවර ප්‍රයෝජනයක් ද? සර්වඥතාඥානයට පත් වී දෙවියන් සහිත ලෝකයා තරණය කරවන්නෙමි.

වීර්යවන්ත පුරුෂයෙකු ලෙස මවිසින් මේ ප්‍රාර්ථනයෙන් සර්වඥතාඥානයට පත් වී බොහෝ ජනයා තරණය කරමි.

සසර නමැති සැඩ පහර සිඳ තුන් භවය පිළිබඳ ආශාව වනසා ධර්මය නමැති නැවට නැග දෙවියන් සහිත ලෝ වැස්සන් තරණය කරවන්නෙමි.

මෙහිලා අප්‍රසිද්ධ වේශයෙන් ධර්මය අවබෝධ කිරීමෙන් කවර ප්‍රයෝජනයක්ද? සර්වඥතා ඥානයට පත් වී දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බුදුවන්නෙමි.

සියළු බුද්ධකාරක ධර්ම ම සමූහයට හේතූන් සොයා බැලීම ගැනීමට කාරණයන් වූ ඒ මේ ප්‍රතිඥාව නොවලහන්නා වූ ලෝකනායක වූ බෝසත් තෙමේ යම්හෙයකින් මහා කල්ප ලක්‍ෂයක් අධික වූ අසංඛ්‍ය කල්ප සතරක් මනාව නිරන්තරයෙන් මුළුමනින් දාන පාරමිතා ආදී සමතිසක් පාරමිතාවන් පුරා අවයව පරිත්‍යාගය කිරීම් ආදී මහා පරිත්‍යාගයන් පරිත්‍යාග කර සත්‍ය අධිෂ්ඨානාදී සතර අධිෂ්ඨානයන් වඩා පුණ්‍යමය ඤාණ සම්භාරය සම්පූර්ණ කර පුබ්බයෝග පුබ්බචර්යා ධර්මාඣාන ඤාතාර්ථචර්යාවන් උපරිමයට ගෙන බුද්ධිමය චර්යාව පරම නිමාවට පමුණුවා නිරුත්තර වූ සම්මා සම්බුද්ධත්වය අවබෝධ කළේය. මෙසේ උන් වහන්සේගේ මෙම ප්‍රතිඥාව එලෙසම වීය. නොවෙනස් විය. ඒ ප්‍රාර්ථනාවේ අස්ලොමක් පමණද වෙනසක් නොමැත. ඒ එසේමැයි දීපංකර බුදුරජ, කොණ්ඩඤ්ඤ කස්සප -පෙ- කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යැයි මේ සූවිසි බුදුවරු පිළිවෙලින් උපන්නාහු බුදුවන්නේ යයි ප්‍රකාශ කළාහුය. මෙසේ සූවිසි බුදුවරුන්ගේ සමීපයෙහි ලබන ලද වියරණ ඇත්තේ කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇති බෝධිසත්ත්වයන් විසින් ඒ මේ යමක් ලද යුත්තේද ඒ ප්‍රතිඵල ලැබම පැමිණියේ නුයි, කියන ලද පරිදි වූ මහා ප්‍රතිඥාවෙන් බුද්ධත්‍වයට පැමිණියේ අවබෝධ කළේනුයි මෙසේ ඇති පරිදි ආවේනුයි තථාගත වේ.

ඇති පරිදි ගියේනුයි කෙසේ නම් තථාගත වේද? යම් සේ ලෝකනාථයන් වහන්සේ මහා කරුණාවෙන් බලන්නේ මහත් වූ දුක් ගැහැටට පිළිපන් සත්ත්ව සමූහයා දැක ඔහුට අන් කිසි පිළිසරණක් නැත. මේ සසර දුකින් මිදුනු මම ද ම ඔහුවද මුදවන්නෙමිය උත්සාහී සිත් ඇත්තේ මහත් වූ ප්‍රාර්ථනා කළේය. එසේ කර ප්‍රාර්ථනය යම් සේද (එසේ) සියළු ලෝවැස්සන් වෙත හිතසුව සම්පාදනය සඳහා උත්සාහී බවට පැමිණියේ තමාගේ ජීවිතය පිළිබඳ අපේක්‍ෂාව අත් හරනා ලද්දේ අන්‍යයන්ගේ සවන් මඟට පැමිණි පමණින්ද සිත්හි තැති ගැන්ම උපදවන්නා වූ අතිශයින් දුෂ්කර වූ දුෂ්කර චර්යාවන් සම්පූර්ණ කරන්නේ (එහි හැසිරෙන්නේ), යම් සේ මහා බෝධියට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ පිරිහෙලන සුළු වූ කෙලෙස් බර වූ සසර පැවැත්මට හේතු වූ (සාධක) නොවේද, තවද මතුමත්තේ අධිගමය ලබා දෙන සුළු වූයේද වෙයිද එසේ පිළිපදිනු ලබන්නේ පිළිවෙලින් සියළු බෝධිසම්භාර ධර්මයන් සම්පූර්ණ කර බුද්ධත්වයට පත් වූයේය. ඉන් අනතුරුවද ඒ මහා කරුණාවෙන්ම මෙහෙයවන ලද සිත් ඇත්තේ විවේකයෙහි ඇල්ම කෙළවර කර ඇති ශාන්ත වූ විමුක්ති සුවය අතහැර අඥාන ජනයන් බොහෝ කොට ඇති ලෝකයෙහි ඔවුන් විසින් එළඹවනු ලබන විකාරයන් ගණන් නොගෙන හික්මවිය යුතු ජනයා හික්මවීමෙන් බුද්ධ කාර්යය මුළුමනින්ම නිමවිය. එහිලා සත්ත්වයන් පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා කරුණාවෙහි යම් සමව බැස ගැනීමේ ස්වභාවයක් වේද එය පිටතට ප්‍රකාශ වේ. බුද්ධත්වයට පත් ලෝකනාථයන්ගේ සත්ත්වයා පිළිබඳ යම් සේ මහා කරුණාවක් වේද මෙසේ බෝසතුන් වූවහුගේ ද මහා ප්‍රාර්ථනා භූමියන්හිද සියළු තැන සැමදා එක හා සමාන වේ. එසේම ඒ මහා කරුණාව වෙනස් නොවේ. අන් පරිදි නොවේ. එහෙයින් තුන් වැදෑරුම් අවස්ථාවන්හිදී සියළු සත්‍වයන් කෙරෙහි සමාන වූ ඇති පරිදි වූ මහා කරුණාවෙන් සියළු ලෝ වැස්සන්ගේ හිතසුව පිණිස ගියේය. පිළිපන්නේ යයි තථාගත වේ.

කෙසේ නම් තත් පරිදි වූ ධර්මයන් අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේද? තථ නම් වනුයේ ආර්යමාර්ග ඤාණයන්ය. ඒවා වූ කලී මෙය දුකය, මෙය දුකට හේතුවය, මෙය දුක්ඛ නිරෝධය ය, මේ දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී ප්‍රතිපදාව යැයි මෙසේ සියළු දතයුතු ධර්ම සමූහයන්ගේ පැවැත්ම, නැවැත්ම හා ඒ දෙකට හේතු වූ සිව්සස්හි, දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයේ පීලනාර්ථය. හේතූන් නිසා හටගත් අර්ථය තාපනාර්ථය විපරිනාමාර්ථය ද සමුදය ආර්ය සත්‍යයේ රැස් කිරීමේ අර්ථය හේත්වර්ථය. සංයෝගාර්ථය පළිබෝධාර්ථය ද නිරෝධ සත්‍යයේ නිස්සරණාර්ථය විවේකාර්ථය හේතූන් නිසා නොහටගත් අර්ථය අමෘතාර්ථයද මාර්ග සත්‍යයේ නෛර්යාණිකර්ථය හේත්‍වර්ථය දර්ශනාවර්ථය අධිපති අර්ථයදැයි මේ අයුරින් ඒ හා බැඳුන කොටස්වල තත් වූ පරිදි අවබෝධය, බැඳීම් සහිත කෙලෙස් හි මුලින් උපුටා දැමීමෙන් ලබන ලද, එහිලා නුමුලාව අවබෝධ කිරීම් සංඛ්‍යාත විපරීත නොවූ අයුරින් පැවැති ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය ස්වකීය කෘත්‍යය ලක්‍ෂණය යන මොහුගේ නොමුලාවෙන් තත් වූද අවිතථ වූද නොවෙනස් වූද යම් ධර්මයෝ වෙත්ද ඒවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනිකෙකුගෙන් අවබෝධ කොට නොව තෙමේම අවබෝධ කරන ලදි. එහෙයින් තත් වූ ධර්මයන් අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේ.

යම් සේ මාර්ග ඤාණයන් වේද ඒවා මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තෙකල්හි නොනට ඤාණයන් වේද සිව් වැදෑරුම් පටිසම්භිදා ඤාණයන් ද සිවු වැදෑරුම් විසාරද ඤාණයන් ද පස් වැදෑරුම් ගති සීමාවන් පිළිබඳ ඤාණයන් ද සවැදෑරුම් අසාධාරණ ඤාණයන් ද සප්ත බෝධ්‍යංගයන් වැඩීමේ ඤාණයන් ද අටවැදෑරුම් මාර්ගාංග වැඩීමේ ඤාණයන්ද නව වැදෑරුම් මාර්ග අනුපූර්ව සමාපත්ති ඤාණයන්ද දසබල ඤාණයන් ද “තථ” භාවයෙහි ලා දත යුතුය.

මේ එහි විවරණයයි. යම්කිසි අප්‍රමාණ වූ ලෝක ධාතූන්හි අප්‍රමාණ වූ සත්‍වයන්ගේ පහත් ආදී වූ භේදයන්ගෙන් බිඳුනා වූ අතීත ස්කන්‍ධ ආයතන ධාතූන්හි ස්වභාව කෘත්‍යයන් අවස්ථා විශේෂයන්, ස්කන්‍ධයන් හා බැඳුනා වූ නාම - ගෝත්‍රයන් දතයුත්තේ ද, ඉන්‍ද්‍රියබද්ධ නොවූ ඉතා සියුම් බිත්තියෙන් එපිට පටන් ඉතා දුර දේශයන් හිද රූප ධර්මයන්හිද ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය විශේෂයන් සමග හේතූන් නිසා උපන්නා වූ වර්ණය පෙනීම ගන්‍ධය රසය ස්පර්ශය ආදී විශේෂ වේද ඒ සියළු තන්හිම අත්තලයෙහි තබන ලද නෙල්ලි ගෙඩියක මෙන් ප්‍රත්‍යක්‍ෂයෙන් නොගැටුන ඤාණය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පවතී. අනාගත-වර්තමානයෙහිදී එසේම වේ යයි මෙසේ තුන් කල්හි නොගැටුන ඤාණයන් නම්වේ. යම් පරිද්දකින් කියන ලද්දේය.

භාග්‍යවත් වූ බුදුරදුන්ගේ අතීතයෙහි වූ අප්පටිහත ඤාණය. භාග්‍යවත් වූ බුදුරදුන්ගේ අනාගතයෙහි වූ අප්පටිහත ඤාණයයි. භාග්‍යවත් බුදුරදුන්ගේ වර්තමානයේ වූ අප්පටිහත ඤාණයයි.

ඒ මේවා ඒ ඒ තන්හි වූ ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය ස්වකීය කෘත්‍යය ලක්‍ෂණය යන මේවායේ වෙනස් නොවූයෙන් තථ වූද අවිපරිත වූද නොවෙනස් වූද වේ. ඒවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වයම්භූඤාණයෙන් අවබෝධ කෙරේනුයි මෙසේ තත්පරිදි වූ ධර්මයන්ගේ අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේ.

එසේම අත්‍ථ පටිසම්භිදා ධම්ම පටිසම්භිදා නිරුත්ති පටිසම්භිදා පටිභාග පටිසම්භිදා යයි පටිසම්භිදා ඤාණයෝ සතරක් වෙත්. එහි විවිධ වූ අර්ථයේ සැලකීම ප්‍රකට කිරීම වෙනස් කිරීම යන මෙයට සමාර්ථ වූ අර්ථ ප්‍රභේදගත ඤාණය අත්‍ථ පටිසම්භිදාව වේ. ධර්ම ප්‍රභේදයන්ගේ සැලකීම ප්‍රකට කිරීෟම වෙන් කිරීම යන මෙයට සමර්ථ වූ ඤාණය ධර්මපටිසම්භිදාව වේ. නිරුක්ති (පදසිද්ධිය) ප්‍රභේදයේ සැලකීම ප්‍රකට කිරීම වෙන් කිරීම යන මෙහි සමර්ථ වූ පද සිද්ධි ප්‍රකාශයෙහි වූ ඤාණය නිරුත්ති පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. වැටහීම් ප්‍රභේදයේ සැලකීම ප්‍රකට කිරීම වෙන් කිරීම යන මෙහි සමර්ථ වූ වැටහීමේ ප්‍රභේදගත වූ ඤාණය පටිභාන පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. මෙය කියන ලද්දේ වෙයි.

අර්ථයන්හි ඤාණය අත්‍ථපටිසම්භිදා ඤාණය වේ. ධර්මයෙහි ඤාණය ධර්ම පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. අර්ථ - ධර්ම - නිරුත්ති යන මෙය ප්‍රකාශනයෙහි ඤාණය නිරුත්ති පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. වැටහීම් ඤාණයන්හි ඤාණය පටිභාන පටිසම්භිදා ඤාණය වේ.

මෙහිද හේතූන් අනුසාරයෙන් පැමිණවිය යුතු හෙයින් ද අවබෝධ කටයුතු හෙයින්ද කෙටියෙන් හේතු - ඵලය යන අර්ථය නම් වේ. කොටස් වශයෙන් වනාහි හේතුවෙන් උපන් යමක් වේද එයද නිවාණය ද ප්‍රකාශිත අර්ථයද, විපාකයද ක්‍රියාවදැයි මේ ධර්මයෝ පස් දෙන “අර්ථය” වේ. ඒ අර්ථය සලකණු ලබන්නාහුට එම අර්ථයෙහි වෙන් වෙන් කොටස් හා බැඳුන ඤාණය අර්ථ පටිසම්භිදා නම් වේ. ධර්මය යනු කෙටියෙන් හේතුවයි. එය වූ කලී යම් හෙයකින් ඒ ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කෙරේද පවත්වයිද පමුණුවයිද එහෙයින් ධර්මය යයි කියනු ලබයි. ප්‍රභේද වශයෙන් වනාහි ඵලයක් උපදවන්නා වූ යම්කිසි හේතුවක් වේද එයද, ආර්ය මාර්ගයද ප්‍රකාශිත ධර්මයද, කුසලයද, අකුසලය දැයි මේ පස් වැදෑරුම් ධර්මයෝය. ඒ ධර්මය සලකනු ලබන්නහුට ඒ ධර්මයෙහි වෙන් වෙන් කොටස්ගත වූ ඤාණය ධම්මපටිසම්භිදා ඤාණය වේ. මෙයද කියන ලද්දේ වෙයි.

දුක පිළිබඳ ඤාණය අත්‍ථපටිසම්භිදා ඤාණය වේ. දුක ඇතිවීමට හේතුවෙහි ඤාණය ධම්මපටිසම්භිදා ඤාණය වේ. දුක දුරලීමෙහි ඤාණය අත්‍ථපටිසම්භිදා ඤාණය වේ. දුක්ඛ නිරෝධගාමිණී ප්‍රතිපදාවෙහි ඤාණය ධම්මපටිසම්භිදා ඤාණය වේ යනුයි.

තවද හේතුවෙහි ඤාණය ධම්ම පටිසම්භිදාව වේ. හේතු ඵලයෙහි ඤාණය අත්‍ථ පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. යම් ධර්මයෝ තුමු හටගත්තෝ ද සිදුවූවෝ ද උපන්නෝ ද නිපන්නෝ ද පහළ වූවෝද වෙත් නම් මේ ධර්මයන් පිළිබඳ ඤාණය අත්‍ථපටිසම්භිදා ඤාණය වේ. යම් හේතුවකින් ඒ ධර්මයෝ හටගත්තෝද සිදුවූවෝ ද උපන්නෝද. නිපන්නෝද පහළ වූවෝ ද වෙත් නම් ඒ ධර්මයන් පිළිබඳ ඤාණය ධම්ම පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. ජරා මරණ පිළිබඳ ඤාණය අත්‍ථපටිසම්භිදා ඤාණය වේ. ජරාමරණ ඇතිවීමට හේතුව පිළිබඳ ඤාණය ධම්ම පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. ජරා මරණ දුරු කිරීමේ ඤාණය අත්‍ථ පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. ජරා මරණ දුරු කිරීමෙහි ප්‍රතිපදා ඤාණය ධම්ම පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. ජාතියෙහි භවයෙහි උපාදානයෙහි තෘෂ්ණාවෙහි වේදනාවෙහි ස්පර්ශයෙහි ෂට් ආයතනයෙහි නාම රූප දෙකෙහි විඤ්ඤාණයෙහි සංස්කාරයන්හි ඤාණය අත්‍ථ පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. සංස්කාරයන් ඇතිවීම පිළිබඳ ඤාණය ධම්ම පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. සංස්කාරයන් දුරුකිරීමෙහි ඤාණය අත්‍ථපටිසම්භිදා ඤාණය වේ. සංස්කාරයන් දුරු කිරීමේ ප්‍රතිපදාවෙහි ඤාණය ධම්මපටිසම්භිදා ඤාණය වේ.

මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂුව සූත්‍ර-ගාථා -පෙ- වේදල්ල නම් වූ ධර්මය දනීද මෙය ධම්මපටිසම්භිදා ඤාණය වේ. හෙතෙම ඒ ඒ ධර්මයාගේ ප්‍රකාශිත අර්ථය දනීද මෙය මේ ධර්මයේ ප්‍රකාශිත අර්ථයයි. මේ මේ ධර්මයේ අර්ථයයි දනීද මෙය අත්‍ථපටිසම්භිදා ඤාණය වේ.

කුසල ධර්මයෝ නම් කවරහුද? යම් කලෙක්හි කාමාවචර කුසල් සිතක් උපන්නේ වේද සොම්නස් සහගත ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත රූපාරම්මණයක් හෝ -පෙ- ධර්මාරම්මණයක් හෝ උපන්නේ වේද යමක් යමක් හෝ අරභයා එකල්හි ස්පර්ශයක් වේද -පෙ- චංචල රහිත බවක් වේද මේ ධර්මයෝ කුසල්යැයි මේ ධර්මයන්හි ඤාණය ධම්ම පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. ඔවුන්ගේ විපාකය පිළිබඳ ඤාණය අත්‍ථපටිසම්භිදා ඤාණය වේ. මේ ආදිය විස්තර වේ.

යම් හෙයකින් මේ අර්ථයෙහිද ධර්මයෙහිද ස්වභාව නිරුක්තිය සමීපාර්ථ ව්‍යවහාරය ප්‍රකාශනය යන යමක් වේද ඒ ස්වභාවය නිරුක්තිය සමීපාර්ථ ව්‍යවහාරය හා ප්‍රකාශනයෙහිලා සියලු සත්ත්වයන්ගේ මුල් භාෂාව වූ මාගධියෙහි මේ ස්වභාවය නිරුක්තිය යැයි වෙන් වෙන් වූ ඤාණය නිරුත්ති පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. යට කියන ලද ඒ ඤාණයන්හි අරමුණු කාර්ය වශයෙන් හෝ විස්තර වශයෙන් පැවති ඒ සියළුම ඤාණය අරමුණු කොට නැවත විමසා බලන්නහුට ඒ ඤාණයෙහිලා වෙන් වෙන් පරිදි වූ නුවණ පටිසම්භිදා ඤාණය වේ. මෙසේ මේ සිව් වැදෑරුම් පටිසම්භිදා ඤාණයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තෙමේම අවබෝධ කරගත්තේ වේ. අර්ථ ධර්ම ආදී වූ ඒ ඒ තමා විෂයෙහි නොගැලපීම් වශයෙන් හෝ නොවෙනස් ආකාරයෙන් පැවතීම් වශයෙන් සත්‍ය වූයේ වෙයි. නොවෙනස් වූයේ වෙයි. අන් අයුරක් නොවූයේ වෙයි. මෙසේද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තත් පරිදි ව ධර්මයන් අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේ.

එසේම ඤෙය්‍ය(දතයුතු) යයි යම් කිසිවක් වේද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒ සියල්ල දන්නා ලදි. දක්නා ලදි. අවබෝධ කරන ලදි. තෙමේම අවබෝධ කරගන්නා ලදි. ඒ එසේමැයි අවබෝධ කටයුතු ධර්මයෝ අවබෝධ කටයුතු ලෙස අවබෝධ කරන ලද්දාහ. පිරිසිඳ දතයුතු ධර්මයෝ පිරිසිඳ දතයුතු ලෙස ද ප්‍රහාණය කටයුතු ධර්මයෝ ප්‍රහාණය කළයුතු ලෙසද ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතු ධර්මයෝ ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළයුතු ලෙසද වැඩිය යුතු ධර්මයෝ වැඩිය යුතු ලෙසද අවබෝධ කරන ලද්දාහ. යම්හෙයකින් උන්වහන්සේට කවර හෝ ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ දෙවියෙක් හෝ මාරයෙක් හෝ බ්‍රහ්මයෙක් හෝ “මෙනම් වූ ඒ ධර්මයෝ අවබෝධ නොකරන ලදහයි” දැහැමිව (සෘජුව) අභියෝග කරන්නට සමර්ථයෙක් නැත.

යම් කිසිවක් ප්‍රහීණය කළ යුත්තේ නම් ඒ සියල්ල බෝධිමූලයෙහිදීම ප්‍රහාණය කරන ලදි. නොඋපදින ස්වභාවය ඇත්තේ වීය. උන්වහන්සේට ප්‍රහාණය කළ යුතු දේ ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා මත්තෙහි කළ යුත්තක් නැත. ඒ එසේමැයි. උන්වහන්සේ විසින් ලෝභ-දෝස-මෝහ විපිළිසර මනස්කාරයන් - ලජ්ජා නැති බව බිය නැති බව කායික මානසික අලස බව (ථීන-මිද්ධ) ක්‍රෝධය බද්ධ වෛරය, මකු බව, අනුන්ගේ දොස් දැකීම ඊර්ෂ්‍යාව - මසුරු බව - මායාව - කපටි බව - තද බව එකටෙක කිරීම - මානය අතිමානය මදය - ප්‍රමාදය. ත්‍රිවිධ අකුසල මූලය. දුශ්චරිතය විසම සංඥාව කිළිටි සහගත විතර්කය. ප්‍රමාදයට හේතු වන කෙලෙස් සෙවීම. තෘෂ්ණාව. සිව් වැදෑරුම් විපරිත සෙවීම. ආශ්‍රවය ග්‍රන්‍ථය. ඕඝය. යෝගය. ගැටය තෘෂ්ණා උපාදානය. පස් වැදෑරුම් අභිනන්‍දනය නිවාරණය. චෛතසික හුල් සිතෙහි බැඳීම්. සවැදෑරුම් විවාද මූලයන්. සත් වැදෑරුම් අනුසයන් අටවැදෑරුම් මිථ්‍යා බව නව වැදෑරුම් ආඝාත වස්තූන් තෘෂ්ණා මූලයන් දස අකුසල කර්ම පථයන් එක් විසි අනේසනයන් දෙසැටක් දුෂ්ටීන් අටසියයක් තෘෂ්ණා විචරිත ආදී ප්‍රභේද ඇති එක්දහස් පන්සියයක් කෙලෙස් වාසනා ගුණයද සමග ප්‍රහාණය කරන ලදි. මුලිනුපුටන ලදි. නසන ලදි. යම්හෙයකින් උන්වහන්සේට කිසියම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ -පෙ- බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ මෙනම් වූ ක්ලේශයෝ ප්‍රහාණය නොකරන ලද්දෝ යයි දැහැමිව (සෘජුව) අභියෝග කරන්නට සමර්ථයෙක් නම් නැත.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් මේ කර්ම- විපාක- කෙලෙස් උපවාද- ආඥා විතර්ක ආදී ප්‍රභේදගත වූ යමක් වේද ඒවා සේවනය කිරීමෙන් ඒකාන්තයෙන් අන්තරාය පිණිස යෝග්‍ය වන්නේ යයි දේශනා කරන ලද ද යම්හෙයකින් කිසියම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ -පෙ- බ්‍රහ්මයෙක් හෝ ඒවා ඇසුරු කිරීමෙන් ඒකාන්තයෙන් අන්තරාය පිණිස යෝග්‍ය නොවන්නේ යයි අභියෝග කරන්නට සමර්ථයෙක් නැත.

යම්සේ භාග්‍යවතුන් වනහන්සේ විසින් සාංසාරික දුක් මුළුමනින්ම දුරලීම සඳහා ආර්ය මාර්ගය පෙරටු කර ඇති සීල සමාධි ප්‍රඥාවන්ගේ සංග්‍රහයක් කොටස් වශයෙන් සතක් වූ සත්තිස් ප්‍රභේදගත වූ නෛර්යාණික ධර්මයක් දේශනා කරන ලදද ඒ ධර්‍මය ඒකාන්තයෙන්ම නෛර්යාණික මාර්ගයට පිළිපන්නහුට සසර දුකින් මිදීම පිණිස වේ. යම් හෙයකින් ඒ ධර්මය කිසියම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ -පෙ- බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ නෛර්යාණික ධර්මයයි. දේශිත වූ එයට නෛර්යාණික නොවේයයි දැහැමිව (සෘජුව) අභියෝග කරන්නට සමර්ථයෙක් නැත. මෙය කියන ලද්දේමැයි “විශේෂ ඥානයෙන් සියල්ල අවබෝධ කළ සම්මා සම්බුදුරදුන් විසින් මෙම ධර්මයේ අවබෝධ කරන නොලද්දෝ යයි කිව නොහැක යනු විස්තරය වේ. මෙය මෙසේ යයි තමාගේ දැනීම ප්‍රහාණය කිරීම් දේශනා විශේෂයෙන් අව්‍යාජ ස්වභාවයෙන් අවබෝධ කිරීමෙන් නොවෙනස් ආකාරයෙන් පැවති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ චතුර් වෛසාරද ඤාණයන් අව්‍යාජ වේ. වෙනස් වන්නේ නොවේ. මෙසේද තත් වූ ධර්මයන් අවබෝධ කෙරේනුයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තථාගත වේ.

නිරය ගතිය, තිරිසන් ගතිය ප්‍රේත ගතිය මිනිස් ගතිය දේව ගතියයි ගති (උපදනා තැන්) පසෙකි. ඒවා අතර සංජීව ආදී වූ අටමහා නිරයෝය. කුක්කුල ආදී වූ උසස්ද නිරයෝය. ලෝකාන්තරික නිරයෝය මේ සියල්ලම ඒකාන්තයෙන් දුක් ඇති හෙයින් සැප රහිත අර්ථයෙන් නිරයෝ වෙති. මොහුගේ කර්මය යම් පරිදි ද එසේ යා යුතු හෙයින් “ගති” නම් වන්නේනුයි නිරය ගති වේ. අබ්බුද ආදී අසූවක් නරකයෝ ද මේවායෙහිම ලා ඇතුලත් වූවෝ වෙති. තිමි නම් මත්ස්‍යයෝ ද කුඩා ප්‍රාණීහුද උරග පක්‍ෂි බලු සිවල් ආදීහු හරහට ඇවිදින හෙයින් තිරිසන්නු නම් වෙති. බඩ සය පවස ඇත්තා වූ පරදත්තූපජීවි නිජ්ඣාම තණ්හිත ආදිහු දුක් බහුල බැවින් ප්‍රකට සුවයෙන් පහව ගියෝ බැහැර වූවෝ ප්‍රේතයෝ වෙති. එබඳු ස්වභාව ඇත්තේනුයි “ප්‍රේතගති” වේ. කාලකඤ්ජිකා ආදී වූ අසුරයෝද මෙහිලා ඇතුලත් වූවෝ වෙති. කුඩා දිවයින් වාසීන් සමග දඹදිව ආදී වූ සිව්මහා දිවයින් වැස්සෝ අපාධිගත වූවන් වඩා මනසින් උසස් හෙයින් මිනිස්සු නම් වෙති. එම ස්වභාව ඇත්තේනුයි මනුස්ස ගති වේ. චතුර්මහාරාජිකයෙහි පටන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ගාමින් දක්වා මොවුහු සූවිසි දිව්‍ය සමූහයෝ වෙති. තමාගේ සෘද්ධිමහිමයෙන් ක්‍රීඩා කෙරෙත් සෙල්ලම් කෙරෙත් බැබළෙත්නුයි “දේව” වෙති. එම ස්වභාවය ඇත්තේනුයි “දේවගති” වේ.

ඒ මේ ගතීහු යම් හෙයකින් ඒ ඒ කර්මයන්ගෙන් හටගත් උප්පත්ති භව විශේෂයක් වේද ඒ ඒ විපාක ස්කන්‍ධයන්ගෙන් කළ හෙයින් රූපී වේ. එහි මේ නම් වූ ගතිය මේ නම් වූ කර්මයෙන් හට ගනී. ඒ කර්මයාගේ විශේෂය හේතු විශේෂයන්ගෙන් මෙසේ යැයි විපාක වශයෙන් වෙන් වූ හෙයින් මේ ගතීන්හි මේ සත්‍වසමූහයෝ මෙසේ විපාක වශයෙන් වෙන් වූවාහුයයි. තමා පිළිබඳව මෙන් හේතු - ඵල - කොටස් පිරිසිඳීම් (සීමාකොට වෙන් කිරීම) වශයෙන් මුළුමනින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඤාණය පවතී. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.

ශාරිපුත්‍රයෙනි. මේ ගතීහු පහක් වෙති. කවර නම් පහක්ද? නිරය- තිරිසන්- යෝනිය ප්‍රේත විෂයය. මිනිස් - දේව යනු වෙති. ශාරිපුත්‍රයෙනි, මම නිරයද දනිමි. නිරයගාමී මාර්ගයද දනිමි. නිරයගාමී ප්‍රතිපදාවද දනිමි. යම් පරිදි පිළිපන්නේ කය බිඳී මරණයෙන් පසු සැප රහිත වූ දුගති සංඛ්‍යාත විපත්තිකර වූ අපායෙහි උපදී ද එයද දනිමි ආදී වශයෙනි.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ මේ ඤාණයෝ ඒ ඒ විෂයෙහි නොවෙනස් ආකාරයෙන් පවතින හෙයින් අසත්‍ය නොවන හෙයින් සත්‍ය වූයේ වෙයි. අසත්‍ය වූයේ නොවෙයි. නොවෙනස් වූයේ වෙයි. මෙසේද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තථ වූ ධර්මයන් අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේ.

එසේම සත්ත්වයන්ගේ ශ්‍රද්ධාදියෙහි යෙදීම් අඩු වැඩි බැව් අවබෝධයෙන් ස්වල්ප වූ රජස් (කෙලෙස්) ඇති බව හා බොහෝ රජස් ඇති බැව් මෙසෙසින් සැලකීම් සංඛ්‍යාත යම් නුවණක් වීද පනස් අයුරකින් පැවති එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ “ඉන්‍ද්‍රිය පරොපරියත්ත ඤාණ” යයි මෙසේ කියන ලදි. “ශ්‍රද්ධා සහිත පුද්ගලයා අල්පරජස්ක” වේ. ශ්‍රද්ධා රහිත පුද්ගලයා මහා රජස්ක වේ යනු විස්තරයයි.

යම්හෙයකින් මේ පුද්ගල තෙමේ අල්ප වූ රජස් ඇත්තේ ශාස්වතදෘෂ්ටි ඇත්තේය. මෙතෙම උච්ඡේද දෘෂ්ටි ඇත්තේය. මෙතෙමේ පිළිවෙලින් ක්‍ෂාන්තියෙහි පිහිටියේය. මෙතෙමේ සත්‍ය ඤාණයෙහි පිහිටියේය. මෙතෙමේ කාමී හැඟීම් ඇත්තේය. නික්මීමේ හැඟීම් ආදිය නැත්තේය. මෙතෙම නික්මීමේ හැඟීම් ඇත්තේය. කාමී හැඟීම් ආදිය නැත්තේය ආදී වශයෙන් ද, මොහුගේ කාමරාග අතිශයින් බලවත් විය. කෝපය එසේ නොවීය. මොහුගේ කෝපය අතිශයින්ම බලවත් විය. කාම රාගය එසේ නොවෙයි ආදී වශයෙන් ද මොහුගේ පුණ්‍යාභිසංස්කාරයෝ අධිකයහ. අපුණ්‍යාභි සංස්කාරයෝ එසේ නොවේ. ආනෙඤ්ජාභි සංස්කාරයෝද එසේ නොවේ. මොහුගේ අපුණ්‍යාභි සංස්කාරයෝ අධිකයහ. පුණ්‍යාභිසංස්කාරයෝ එසේ නොවේ. ආනෙඤ්ජාභි සංස්කාරයෝද එසේ නොවේ. මොහුගේ ආනෙඤ්ජාභි සංස්කාරයෝද අධිකයහ. පුණ්‍යාභිසංස්කාරයෝ එසේ නොවේ. අපුණ්‍යාභිසංස්කාරයෝ එසේ නොවේ. මොහුගේ කාය සුචරිතය අධිකය. මොහුගේ වචී සුචරිතය අධිකය. මොහුගේ මනෝ සුචරිතය අධිකය. මෙතෙම උසස් අධිෂ්ඨාන ඇත්තෙකි. මෙතෙම පහත් අධිෂ්ඨාන ඇත්තෙකි. මෙතෙම කර්මාවාරණයෙන් යුත් අයෙකි. මෙතෙම ක්ලේශාවරණයෙන් යුත් අයෙකි. විපාකාවරණයෙන් යුත් අයෙක් නොවේ. මෙතෙම කර්මාවරණයෙන් යුත් අයෙක් නොවේ. ක්ලේශාවරණයෙන් යුත් අයෙක් නොවේ. විපාකාවරණයෙන් ද යුත් අයෙක් නොවේ ආදී වශයෙන් ද සත්ත්වයන්ගේ සිතේ පවත්නා ස්වභාවයෙන් තත් වූ පරිදි පැහැදිලි කිරීමෙහි පැවති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආසයානුසය ඤාණය වේ.

“මෙහිලා තථාගතයන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ සිතේ පැවැත්ම දනී. සිතේ පවත්නා අප්‍රකට ස්වභාවයන් දනී. චරිතය දනී. අධිෂ්ඨානයද දනී. භව්‍ය අභව්‍ය සත්ත්වයන් දනී යයි ආදිය යමක් මුල්කොට කියන ලද්ද (ඒ මේ ඤාණය වේ)

උඩ, යට, පෙර, පසු ශරීරයන්ගෙන් දකුණු - වම් ඇස කන නැහැය උරහිස අත්පස පාදයන්ගෙන් ඇඟිලි අතරතින් රෝම කූපයන්ගෙන් ද ගිනි කඳ දිය දහරා පැවැත්වීම් සංඛ්‍යාත අනිකෙකුට සාධාරණ නොවූ විවිධ වූ සෘද්ධිමය මවාපෑම් සිදු කරන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යම් යමක මහා පාටිහාරිය ඤාණය වේ.

“මෙහිලා තථාගතයන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට සාධාරණ නොවූ උඩු ශරීරයෙන් ගිනි කඳක් පවත්වයි. යට කයින් දිය දහරාවක් පවත්වයි. යට කයින් ගිනි කඳක් පවත්වයි. උඩ කයින් ජල දහරාවක් පවත්වයි යයි ආදී යමක් මුල් කොට කියන ලදද (ඒ මේ ඤාණය වේ).

රාග ආදි වූ ද ජාති ආදී වූ නොයෙක් දුක්ඛයන්ගෙන් උවදුරට පත් සත්ත්ව සමූහයා ඉන් බැහැර කිරීම් වශයෙන් නොයෙක් අයුරින් පැවති, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා කරුණාවට බැස ගැන්මට හේතු වූ යම් මහා කරුණා සමාපත්ති ඤාණයක් වේ. යම් පරිද්දකින් කියන ලදද? -

තථාගතයන් වහන්සේ මහා කරුණා සමාපත්ති ඤාණය කවරීද? විවිධාකාරයෙන් බලන්නා වූ භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ මහා කරුණා ඤාණය සත්ත්වයන් වෙත බැස ගනීද ලොව හා එක්ව විසීම ගිනි ගන්නකැයි දක්නා වූ භාග්‍යවත් බුදුරදුන් වහන්සේලාගේ මහා කරුණා ඤාණය සත්ත්වයන් වෙත බැස ගනීද උත්සාහී වූ ඉදිරියට යන නොමගට පිළිපන් ලෝකයා සදාකාලික නොවන්නේ ඉදිරියට පමුණුවන්නේ වේ. රැකවරණ රහිත වූ ලෝකයා ආත්ම ප්‍රභූත්වයෙන් තොර වූයේ වේ. ලෝකයා සරණ රහිතය. ලෝකයා සියල්ල හැර යා යුතුය. ලෝකයා අසම්පූර්ණය. අතෘප්තිමත්ය. තෘෂ්ණාවෙහි දාසයෙක් වූයේ යැයි දක්නා වූ භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ මහා කරුණා ඤාණය සත්ත්වයන් වෙත බැසගනීද

රැකවරණ රහිත වූ ලොව වාසය කිරීම පිහිටක් නැත්තේය. අසරණය අසරණ වූයේය. නොසන්සුන් වූ ලෝක සන්සිඳුනේ නොවේ. පීඩා සහිතය. ලොව වාසය කිරීම බොහෝ හී වලින් විදුනා ලද්දේය. අවිද්‍යාව නමැති ආවරණයෙන් වැසී ගත්තේය. කෙලෙස් නමැති මැදිරියෙහි බහාලන ලද්දේය. අවිද්‍යාවෙන් පැමිණියේය. ලෝක වාසය අන්ධ වූයේය. වෙලන ලද්දේය. නූල් රුසක් මෙන් අවුල් වූයේය. මුජු (බට වැනි තෘණ වර්ගයක්) සැවැන්න මෙන් වූයේය. සැප රහිත වූ නපුරු පැවැත්ම ඇති පහතට හෙලන්නා වූ සසර නොඉක්ම වන්නේයයි දක්නා වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ යම් ඤාණයක් පවතීද) (ලෝවැසි තෙමේ) අවිද්‍යාවෙන් අපිරිසිදු වූයේය. කෙලෙස්වලින් මඩ වූයේය. රාග දෝස මෝහ නමැති ගැටවලින් ගැට ගැසුනේය.

තෘෂ්ණාව නමැති බැඳීම් වලින් සන්නද්ධ වූයේය. තෘෂ්ණා නමැති දැලෙන් වෙලනා ලද්දේය. තෘෂ්ණා නමැති දිය පහරින් උසුලන්නේය. තෘෂ්ණාව නමැති සංයෝජනයන්ගෙන් යුක්ත වූයේය. තෘෂ්ණාව නැමති අනුසයන්ගෙන් විසුරුවන ලද්දේය. තෘෂ්ණාව නැමති තැවිලියෙන් තවයි. තෘෂ්ණා නැමති දැවීමෙන් දවනු ලබයි.

දෘෂ්ටි නැමති බැඳීම්වලින් බැඳුනේය. අෂ්ටි නැමති දැලෙන් වෙළනා ලද්දේය. දෘෂ්ටි නැමති දිය පහරින් උසුලන ලද්දේය. දෘෂ්ටි නැමති සංයෝජනයන්ගෙන් යුක්ත වූයේය. දෘෂ්ටි නැමති අනුසයන්ගෙන් විසුරුවන ලද්දේය. දෘෂ්ටි නැමති තැවිලියෙන් තවයි. දෘෂ්ටි නැමති දැවීමෙන් දවනු ලබයි.

(ලෝ වැසි තෙමේ) ජාතියෙන් විසුරුවන ලද්දේය. ජරාවෙන් විසුරුවන ලද්දේය. ව්‍යාධියෙන් මඬනා ලද්දේය. මරණයෙන් පහර දෙන ලද්දේය. දුකෙහි පිහිටන ලද්දේය.

තෘෂ්ණාවෙන් එල්ලන ලද්දේය. ජරා නැමති පවුරෙන් වටකරන ලද්දේය. මරණය නැමති පුඩුවෙන් වට කරන ලද්දේය. මහත් වූ බැම්මකින් බඳනා ලද්දේය. රාග මෝහ මාන දිට්ඨි කෙලෙස් දුශ්චරිත නම් වූ බැමිවලින් බඳනා ලද්දේය. මහත් වූ ගැහැටට පිළිපන්නේය. මහත් වූ පීඩාවෙන් පීඩාවට පත් වූයේය. මහත් වූ ප්‍රපාතයෙහි වැටුණේය. මහත් වූ කතරකට පිළිපන්නේය.

ලොව වාසය කිරීම මහත් වූ පීඩාවකට පිවිසීමකි. මඩනා ලද්දේ වෙයි. ලොව විසීම රාග නැමති ගින්නෙන් ද දෝසය නැමති ගින්නෙන් ද මෝහය නැමති ගින්නෙන් ද ඉපදීමෙන් ජරාවට පත් වීමෙන් මරණයන්ගෙන් සෝකයන්ගෙන් වැලපීම්වලින් දුකෙන් දෝමනස්සයන්ගෙන් උපායාසයන්ගෙන් උවදුරට පත් වූයේ වෙයි. ලොව වාසය කිරීම නිරතුරුවම පිළිසරණක් නැත්තේ දඬුවමට පත් වූයේ පැවති පීඩා ඇත්තේ වද බැඳීම්වලින් බඳනා ලද්දේ එළඹ සිටි නැසීම් ඇත්තේය. ලොව වාසය කිරීම අසරණ වූයේ අතිශයින් කරුණාව ලද යුතු බවට පත් වූයේ දුකින් මැඩලූයේ බොහෝ කලක් පීඩාවට පත් වූයේ අතිශයින් පීඩාවට පත් වූයේ නිරතුරුව පවසින් පීඩාවට පත් වූයේ

අන්‍ධ වූයේ ඇස් නැති වූයේ නසන ලද නෙත් ඇත්තේ නායකයෙක් නැත්තේ නොමගට පිළිපන්නේ වරදවාගත් මාර්ග ඇත්තේ මහත් වූ සැඩ පහරට පැමිණුනේ

දෘෂ්ටි ගතින් මෙහෙයවන ලද්දේ ත්‍රිවිධ දුෂ්චරිතයෙන් නොමගට පිළිපන්නේ සිව්වැදෑරුම් යෝගයන්ගෙන් යොදවන ලද්දේ සිව්වැදෑරුම් ගැටවලින් ගැටලන ලද්දේ සතර උපාදානයන්ගෙන් ගනු ලබයි. පස් වැදෑරුම් ගතීන්ට නැගුනේ පස්කම් ගුණයන්ගෙන් ඇලෙයි. නීවරණ පහෙන් මඬනා ලද්දේ සවැදෑරුම් විවාද මූලයන්ගෙන් වාද කරයි. සවැදෑරුම් තෘෂ්ණා කායයන්ගෙන් ඇලෙයි. සවැදෑරුම් දෘෂ්ටීන්ගෙන් මඬනා ලද්දේ සත්වැදෑරුම් රාගාදී අනුසයන්ගෙන් විසුරුවන ලද්දේ සත්වැදෑරුම් සංයෝජනයන්ගෙන් යුක්ත වයේ සත්වැදෑරුම් මානයන්ගෙන් උදම් වූයේ අෂ්ට ලෝක ධර්මයන්ගෙන් පෙරළෙයි. අටවැදෑරුම් මිථ්‍යාවන්ගෙන් පමුණුවනු ලබයි. අටවැදෑරුම් පුරුෂ දෝෂයන්ගෙන් දූෂණය වේ. නව වැදෑරුම් ආඝාත වස්තූන්ගෙන් ක්‍රෝධ සහගත වූයේ නවවැදෑරුම් මානයන්ගෙන් උඩඟු වූයේ නව වැදෑරුම් තෘෂ්ණාමූලික ධර්මයන්ගෙන් ඇලෙයි. දසවැදෑරුම් ක්ලේශ වස්තූන්ගෙන් කිලිටි වෙයි. දස කුසල කර්මපථයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ දස සංයෝජනයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ දස මිථ්‍යාවන්ගෙන් යුක්ත වූයේ දස මිථ්‍යාවන්ගෙන් මෙහෙයවන ලද්දේ දස වස්තුක මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූයේ අටසියයක් තෘෂ්ණාන ප්‍රපංචයන්ගෙන් ප්‍රමාදී වූයේ දෙසැටක් දුෂ්ටීන්ගෙන් මඩනා ලෝකවාසී තෙමේ මඩනා ලද්දේ යයි දක්නා වූ භාග්‍යවත් බුදුරදුන් වහන්සේලාගේ මහා කරුණා ඤාණය සත්ත්වයන් කෙරෙහි බැසගනී.

මම සතර තරණය කරන ලද්දේ වෙමි. ලෝකයා තරණය කළේ නොවෙමි. මම මිදුනේ වෙමි. ලෝකයා නොමිදුනේ වෙයි. මම දැමුනේ වෙමි. ලෝකයා දැමුනේ නොවෙයි. මම සන්සිඳුනේ වෙයි. ලෝකයා සන්සිඳුනේ නොවෙයි. මම සැනසුනේ වෙමි. ලෝකයා නොසැනසුනේ වෙයි. මම පිරිනිවියේ වෙමි. ලෝකයා නොපිරිනිවියේ වෙයි. සසර තරණය කළ මම ලෝකයා තරණය කරවීමට පොහොසත් වෙමි. මිදුනා වූ මම මුදවන්නටද දැමුනා වූ මම දමනය කරන්නටද සන්සිඳුනා වූ මම සන්සිඳුවන්නටද සැනසුනා වූ මම සනසවන්නටද පිරිනිවියා වූ මම අන්‍යයන් පිරිනිවන්නටද පොහොසත් වෙමියි දක්නා වූ භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේලා මහා කරුණා ඤාණය සත්ත්වයන් කෙරෙහි බැස ගනී යයි

මෙසේ අනූ එක් ආකාරයෙන් බෙදීම කරන ලදි.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේට යම්තාක් ධර්ම ධාතූන් පිළිබඳ යම් පමණ දතයුතුද සංස්කෘත අසංස්කෘත ආදී සියල්ල පිළිබඳව උනුන් ගැන අපේක්‍ෂා රහිතව හැම පරිද්දෙන් අවබෝධ කිරීමට සමර්ථ වූ කැමති වූ පමණකින් පිළිබඳ පැවැත්ම දක්නා වූ අනිකෙකුට සාධාරණ නොවූ යම් ඤාණයක් වේද (එය) හැම පරිද්දෙන්ම මුළුමනින් සංස්කෘත අසංස්කෘත යයි පිළිගැන්මට ලක් වූ යමක් වේද ඒ සත්‍යාවබෝධයෙන් ලබා ගත් සර්වඥතා ඥානය වේ. එහි ඇවිරීමක් නොමැති හෙයින් නිසඟව පැවැත්මට හේතුකොටගෙන අනාවරණ ඤාණය යයි කියනු ලබයි. එකක්ම වූ එම ඤාණය විෂයගතව පැවතීමේ යොමුවෙන් අන්‍යයන් හා සාධාරණ නොවන බව දැක්වීම් වශයෙන් දෙයාකාරයෙන්ම දක්වන ලදි. අන්පරිද්දකින් සර්වඥතා ඤාණය හා අනාවරණ ඤාණය යන මේවායේ අසාධාරණ බවද සියළු විෂයගත බවද පැමිණේ නම් එහි සුදුසු නොවේ. එසේ වුවද මේ යෙදීමෙහි, පෙළ මෙසේ වේ මැයි -

සියළු සංස්කෘත අසංස්කෘතයන් මුළුමනින්ම දනීනුයි සර්වඥතා ඤාණය වේ. එහි බාධාවක් නැත්තේනුයි අනාවරණ ඤාණය වේ. ඉක්මුණා වූ සියල්ල දනීනුයි සර්වඥතා ඤාණය වේ. එහි බාධාවක් නැත්තේ නුයි අනාවරණ ඤාණය වේ. අනාගතයෙහි හා වර්තමානයෙහි සියල්ල දනීනුයි සර්වඥතා ඤාණය වේ. එහි බාධාවක් නැත්තේනුයි අනාවරණ ඤාණය වේ. යනු විස්තරය වේ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අසාධාරණ ඤාණ සය නොවෙනස් ආකාරයෙන් පැවැත්මෙන් යම් සේ සිය විෂයය නොගැලපෙන පරිදි නොවදාරන හෙයින් සත්‍ය වේ අසත්‍ය නොවේ - නොවෙනස් වේ. මෙසේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්‍ය වූ ධර්මයන් අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේ.

එසේම

“මහණෙනි, මේ බෝධ්‍යංගයෝ සතක් වෙති. සති සම්බෝධි අංගය ධම්මවිචය සම්බෝධ්‍යංගය වීරිය සම්බෝධ්‍යංගය, පීති සම්බෝධ්‍යංගය, පස්සද්ධි සම්බෝධ්‍යංගය, සමාධි සම්බෝධ්‍යංගය, උපේක්‍ෂා සම්බෝධ්‍යංගය යනුවෙනි. මේ ආකාරයෙන් - ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්‍ෂණයෙහි උපදිනු ලබන සැඟවුනු - ප්‍රකට වුන පිහිටීම් ඇති රැස් කිරීම් යන ස්වභාවයන්ගෙන් යුත් කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය. අත්තකිලමථානු යෝගය. උච්ඡේද ශාස්වත යන දෘෂ්ටීන් හා ආශා කිරීම් ආදී නොයෙක් උපද්‍රවයන්ට විරුද්ධ වූ සති ආදී වශයෙන් කොටස් වූ යම් මේ ධර්ම සමූහයක් වේද? ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවක තෙමේ යමක් කරණ කොටගෙන සත්‍ය අවබෝධ කෙරේද කෙලෙස් නින්දෙන් නැගී සිටීද චතුරාර්ය සත්‍යය අවබේධ කෙරේද නිවනම හෝ ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කෙරේද ඒ ධර්ම සමූහයා තොමෝ බෝධි යයි කියනු ලැබේ. ඒ බෝධියෙහි අංගයෝනුයි “බොජ්ඣංග” වෙති. ආර්ය ශ්‍රාවකයා හෝ යට කියන ලද ධර්ම සමූහය කරණකොටගෙන අවබෝධ කෙරේනුයි “බෝධි” යයි කියනු ලැබේ. ඒ බෝධියේ අංගයන් යනුවෙන්ද “බොජ්ඣංග” නම් වේ. මෙසේ සාමාන්‍ය ලක්‍ෂණ වශයෙන් වැටහීමේ ලක්‍ෂණ සතිබෝධ්‍යංග වේ. විමසීම් ලක්‍ෂණය ධම්ම විචය බෝධ්‍යංගය වේ. උත්සාහී ලක්‍ෂණය විරිය බෝධ්‍යංගය වේ. පැතිරී සිටීමේ ලක්‍ෂණය ප්‍රීති බෝධ්‍යංගය වේ. සන්සිඳීමේ ලක්‍ෂණය පස්සද්ධි බෝධ්‍යංගය වේ. නොසසල ලක්‍ෂණය සමාධි බෝධ්‍යංගය වේ. නුවණින් සලකා බැලීමේ ලක්‍ෂණය උපේක්‍ෂා බෝධ්‍යංගය වේ. යනුවෙනි. විශේෂ ලක්‍ෂණ වශයෙන්,

එහි ලා සති සම්බෝධ්‍යංග නම් කවරීද? මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂුව සිහි ඇත්තේ වෙයි. උසස්ම නුවණැති බවින් යුක්ත වූයේ වෙයි. කලකට පෙර කළ දෙයද කලකට පෙර කී දෙයද සිහි කරන්නේ වෙයි. නැවත සිහි කරන්නේ වෙයි. ආදී ක්‍රමයෙන් සප්ත බෝධ්‍යංගයන් එකිනෙක සහය ලෙස එක් ඇසිල්ලක්හිදී පැවැත්මට දැකීම වශයෙන් වේ. එහි සති සම්බෝධ්‍යංගය කවරීද? ආධ්‍යාත්මික ධර්මයන්හි සිහිය ඇත. බාහිර ධර්මයන්හි සිහිය ඇතැයි ආදී ක්‍රමයෙන් ඔවුන්ගේ ගෝචර විෂයය සැලකීමෙන් පැවැත්ම දැකීමෙන් වේ. එහි සති සම්බෝධ්‍යංගය කවරීද? මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂුව විවේකය ඇසුරු කළ විරාගය ඇසුරු කළ නිරෝධය ඇසුරු කළ අත් හැරීමට මුහුකුරා යෑම කොට ඇති සති සම්බෝධ්‍යංගය වඩයි. ආදී වශයෙන් භාවනා විධිය දැකීමෙන් වේ. එහි සප්ත බෝධ්‍යංගයෝ කවරහුද? මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂුව යම් සමයයෙක්හි ලෝකෝත්තර ධ්‍යාන වඩයිද -පෙ- එකල්හි සප්ත බෝධ්‍යංගයෝ වෙති. සති සම්බෝධ්‍යංගය -පෙ- උපේක්‍ෂා සම්බෝධ්‍යංගය යනුවෙනි. එහි සති සම්බෝධ්‍යංගය කවරීද? යම් සිහියක් -පෙ- අනුස්සතියක් ආදී වශයෙන් සානු දහසක් පිළිවෙලින් යයි. මෙසේ නන් අයුරින් පැවති, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සම්බෝධ්‍යංගයන් ප්‍රකට කරවන ඤාණයන් ඒ ඒ අරුත් අසත්‍ය නොවන පරිදි දක්වන හෙයින් සත්‍ය වූයේ අසත්‍ය නොවූයේ නොවෙනස් වූයේ වෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සත්‍ය වූ ධර්මයන් අවබෝධ කළේනුයි තථාගත නම් වේ.

එසේම

‘එහි දුක්ඛනිරෝධගාමිනී ප්‍රතිපදා ආර්ය සත්‍යය’ කවරීද? මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය - කෙසේද? සම්‍යක් දෘෂ්ටිය -පෙ- සම්‍යක් සමාධිය යනුවෙනි. මේ අයුරින් සියළු කෙලෙස්වලින් මුළුමනින්ම උතුම් බවට පමුණුවන හෙයින් ද උතුම් වූ මාර්ගඵලයන් ලබා දෙන හෙයින්ද ආර්ය නම් වේ. අටවැදෑරුම් හෙයින් ද නිවන් අවබෝධ කිරීමට ඒකාන්ත කරුණු හෙයින්ද අංග අටකින් යුක්ත වේ. කෙලෙස් නසමින් යයි. නිවන් කැමැත්තන් විසින් අනුගමනය කරයි. තෙමේම නිවන සොයයිනුයි මාර්ගය වේ. මෙසේ සාමාන්‍ය ලක්‍ෂණ වශයෙන් වේ. මනාව දක්නා ලක්‍ෂණ ඇත්තී සම්මා දිට්ඨි වේ. ඇතුලට බැස ගැනීම් ලක්‍ෂණ ඇත්තී සම්මා සංකප්ප වේ. මනාව අල්ලා ගැනීම් ලක්‍ෂණ ඇත්තී සම්මා වාචා වේ. මනාව ඉපදවීම් ලක්‍ෂණ ඇත්තේ සම්මා කම්මන්ත වේ. මනාව කෙලෙසුන් දුරු කරන ලක්‍ෂණ ඇත්තේ සම්මා ආජීව වේ. මනාව ඔසවා තැබීම් (උත්සාහී) ලක්‍ෂණ ඇත්තේ සම්මා වායාම වේ. මනාව වැටහීම් ලක්‍ෂණ ඇත්තේ සම්මා සති වේ. මනාව නොසසල බව ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේ සම්මා සමාධියයි. විශේෂ ලක්‍ෂණ වශයෙන් වේ. සම්මා දිට්ඨිය තෙමේ තමාට සතුරා අන් කෙලෙස් සමග මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය දුරු කරයි. නිවන අරමුණු කරයි. එය (නිවන) වසන්නා වූ මෝහය නැසීමෙන් නුමුළාව ඒ නිවන හා බැඳුන ධර්මයන් ද දකී. එසේම සම්මා සංකප්ප ආදීහුද මිථ්‍යා සංකප්ප ආදීන් දුරු කරත්. නිවනද අරමුණු කරත්. එකට උපන් ධර්මයන්ගේ මනාව අරමුණට යොමු කිරීම, අල්වා ගැනීම, හට ගැනීම, පිරිසිදු කිරීම, උපකාරී වීම, සමීපව සිටීම, මනාව අල්ලා ගැනීමේ ආදිය ද කරත්නුයි මෙසේ කෘත්‍ය වශයෙන් වේ. සම්මා දිට්ඨිය මුල් අවස්ථාවේ දී විවිධ අවස්ථාවෙන් වෙන් වෙන්ව දුක් අරමුණු කොට මාර්ග අවස්ථාවේ දී එක් ඇසිල්ලෙන් නිවනට අරමුණු කොට කෘත්‍ය වශයෙන් දුකෙහි ඤාණයයි ආදී සතර නාමයන් ලබයි. සම්මා සංකප්ප ආදීන් ද මුල් අවස්ථාවෙහි විවිධ අවස්ථාවෙන් විවිධ අරමුණු ලබයි. මාර්ග අවස්ථාවේදී එක් ඇසිල්ලෙන් එක් අරමුණු ලබයි.

ඒවා අතර සම්මා සංකප්පය නෙක්ඛම්ම සංකප්ප ආදී වූ ත්‍රිවිධ නාමයන් ලබයි. සම්මා වාචා ආදීන් මුල් අවස්ථාවේ දී බොරු කීමෙන් වැලකීම් ආදී කොටස් ඇති විරතීන්ද සිතුවිලිද වී මාර්ග අවස්ථාවෙහි විරති සිතුවිල්ලම වේ. සම්මා වායාම - සති දෙක කෘත්‍ය වශයෙන් සම්‍යක් ප්‍රධාන - සතිපට්ඨාන වශයෙන් සතරක් සතරක් නම් ලබත්. සම්මා සමාධිය වනාහි මාර්ග ක්‍ෂණයෙහිද ප්‍රථම ධ්‍යානාදී වශයෙන් වෙන් වෙන් වන්නේම යයි මෙසේ මුල් අවස්ථා පසු අවස්ථාවන්හිදී පැවති කොටස් වශයෙන් දී ‘මහණෙනි, භික්‍ෂුව මෙහිදී විවේකය ඇසුරු කළ සම්මා දිට්ඨිය වඩයි’ යි ආදී වශයෙන් භාවනා වශයෙන් “එහි අෂ්ටාංගික මාර්ගය කවරීද?” මෙහිදී භික්‍සුව යම්කලෙක -පෙ- දුක් සහිත ප්‍රතිපදා ඇති, ලාමක වූ අභිඤ්ඤායි ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩයිද එකල්හි සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්පයි අෂ්ටාංගික මාර්ගය වේ. ආදී වශයෙන් අසූහතර දහසක් ක්‍රම විශේෂයන්ගෙන් වේ යයි. මෙසේ නොයෙක් ආකාරයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආර්ය මාර්ගය දනවන ඤාණයන් අර්ථය මුවහ නොකරන හෙයින් සියල්ල සත්‍ය වූයේ වෙයි. අසත්‍ය වූයේ නොවෙයි. නෙවෙනස් වූයේ වෙයි. මෙසේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්‍ය වූ ධර්මයන් අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේ.

එසේම ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාපත්තියෙන් නිරෝධ සමාපත්තිය යි මොවුන්ගේ අනුපිළිවෙලින් විස්තර කළයුතු අර්ථයෙන් ද සමවැදිය යුතු අර්ථයෙන් ද අනුපිළිවෙලින් විසිය යුතු සමාපත්තීන්හි පිළියෙල කිරීම ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීම් ආදී වශයෙන් සුදුසු පරිදි යෙදීම් වශයෙන් ද පැවති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඤාණයන් ඒ අර්ථසිද්ධිය පිණිස සත්‍ය වේ. අසත්‍ය නොවේ. නොවෙනස් වේ. එසේම “මෙය මොහුට සුදුසුය. මෙය නුසුදුසු යයි” ඒ ඒ ඵලයේ කරුණු නොකරනු දැනීමද, ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ අතීත ආදී වූ කොටස්වලට වෙන් වූ කර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූවහුගේ ඒ ඒ විපාකයන් මුළුමනින්ම දැනීමද රැස් කිරීමේ අවස්ථාවෙහිදීම ඒ ඒ සත්ත්වයා පිළිබඳව මේ නිරයගාමී ප්‍රතිපදාවයි. මේ නිවන්ගාමී ප්‍රතිපදාවයි තත් වූ පරිදි ආශ්‍රම සහිත ආශ්‍රම රහිත වූවන්ගේ කර්ම විභාගයන් දැනීමද, ස්කන්‍ධ-ආයතනයන්ගේ අල්ලාගත්, අල්ලා නොගත් ආදී නොයෙක් ස්වභාවය ද විවිධ ස්වභාවය ද ඒ ලෝකයේ මෙනම් ධාතූන්ගේ අධික බව නිසා මේ ධර්ම සමූහයෙහි මේ විශේෂය උපදී යි ආදී වශයෙන් ධාතූන්ගේ විවිධත්වය ඇති පරිදි දැනීමද, මුළුමනින්ම සත්ත්වයන්ගේ ලාමක ආදී වූ අදහස් අධිෂ්ඨාන දැනීමද, ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ තියුණු-මෘදු බව දැනීම ද කිළිටි ආදී වශයෙන් ධ්‍යාන - මිදීම් ආදී විශේෂයන් දැනීමද සත්ත්වයන්ගේ අප්‍රමාණ ජාතීන්හි ඒ හා බැඳුනු බැඳීම් සමග මුළුමනින්ම පෙර විසූ ස්කන්ධයන්ගේ පරම්පරාව දැනීම ද, පහත් බව ආදී වූ විස්තරයන් සහිතව මරණය හා ප්‍රතිසන්ධිය ගැන දැනීමද, මේ දුකයයි ආදී වශයෙන් යට කියන ලද පරිද්දෙන්ම චතුරාර්ය සත්‍ය දැනීමද නොවෙනස් වූයේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ දසබල ඤාණයන් නොවරදවා තෙමේම විෂය වශයෙන් අවබෝධ කිරීමෙන්ද එසේම අපේක්‍ෂිත අර්ථ සාධනයෙන් ද තත් වූ පරිදි පැවැත්මෙන්ද සත්‍ය වූයේය. අසත්‍ය නොවූයේ ය. නොවෙනස් වූයේ ය. මෙසේ කියන ලද්දේමැයි -

මෙහිලා තථාගතයන් වහන්සේ සුදුසු දෙය සුදුසු වශයෙන්ද නුසුදුසු දෙය නුසුදුසු වශයෙන්ද දනී යනු වෙයි.

මෙසේද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්‍ය වූ ධර්මයන් අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේ.

යම් පරිදි මොවුන්ගේ අවබෝධ කිරීම් වශයෙන් මෙසේ කියන ලද සතිපට්ඨාන - සම්‍යක් ප්‍රධානයන් ප්‍රකට කිරීමේ ඤාණයන් ආදීන්ගේ අනන්ත අප්‍රමාණ කොටස් ඇති. අනිකෙකුට සාධාරණ නොවූ ප්‍රඥා විශේෂයන්ගේ වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිවැරදි වූ ඤාණයන් ලබන ලද්දේ අවබෝධ කරන ලද්දේනුයි තථාගත වේ. මෙසේද තථාගතයන් වහන්සේ සත්‍ය වූ ධර්මයන් අවබෝධ කළේනුයි තථාගත වේ.

කෙසේ නම් ‘එසේ ගියේනුයි තථාගත’ වේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යම් ඒ ඉපදීම වීද බුදුවීම වීද ධර්ම-විනය පැනවීම වීද අනුපාදිසේස පරිනිර්වාණය වීද එසේම කියන ලද්දේ වෙයි. ලෝකනාථයන් වහන්සේ විසින් යම් කරුණක් පතන ලද ද යමක් පවත්වන ලද ද ඒ කරුණ ඒකාන්තයෙන් සමෘද්ධ වීමෙන් අසත්‍ය නොවීමෙන් නොවෙනස් ප්‍රතිඵල පැවැත්මෙන් සත්‍ය වීය. අසත්‍ය නොවීය. නොවෙනස් වීය. එසේමැයි. මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බෝධිසත්ත්ව වූයේම බුද්ධත්වයට පදනම් වූ සමතිස් පාරමී පිරීම් ආදී කොට ඇති බුද්ධත්වය සඳහා වන හේතූන් හැම පරිද්දෙන් සම්පූර්ණ කර තුසිත පුරයෙහි සිටිායේම බුද්ධ කෝලාහලය අසා එකට එකතු වූ දස දහසක් සක්වල දෙවියන් විසින් එළඹ.

‘මහා වීරය, මේ ඔබට කාලයයි. මව්කුස උපදින්න. දෙවියන් සහිත ලෝකයා සසරින් එතර කරවන්නේ නිවන් පදවිය අවබෝධ කරන්න’ යයි

අයදින ලද්දේ උපන් පෙර නිමිති ඇත්තේ පස්මහබැලුම් බලා දැන් මම මිනිස් ජාතියෙහි ඉපිද බුදුවන්නෙමියි ඇසල පොහෝ දින ශාක්‍ය කුලයට අයත් මහාමායා දේවියගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන දසමසක් දෙව් මිනිසුන් විසින් මහත් වූ රැකවරණයෙන් ආරක්ෂා කරනු ලබන්නේ වෙසක් පොහෝදින අළුයම විශිෂ්ට වූ උපතට පැමිණුනි.

එතුමාගේ උපන් ඇසිල්ලෙහි පිළිසිඳ ගැනීමේ අවස්ථාවෙහිදී මෙන් දෙතිසක් පෙරනිමිති පහළ වීය. මේ දස දහසක් ලෝකධාතුව කම්පා විය. මොනවට ප්‍රකම්පා විය. වෙව්ලීය. දස දහසක් සක්වල අපමණ ආලෝකයක් පැතිරුනි. ඔහුගේ එම ඓශ්වර්යය දකිනු කැමැත්තාහු මෙන් අන්ධයෝ ඇස් ලැබූහ. බීරෝ ශබ්ද ඇසූහ. ගොලුවෝ මනාව කථා කළහ. කුදු ඇත්තෝ සෘජු ශරීර ඇත්තෝ වූහ. කොරු පයින් ගමනය ලදහ. බැමිගත වූ සියළු සත්ත්වයෝ දම්වැල් බැමි ආදියෙන් මිදුනාහුය. සියළු නිරයන්හි ගිනි නිවුනි. ප්‍රේත ලෝකයන්හි සා-පවස් සන්සිඳුනි. තිරිසනුන්ට බියක් නොවීය. සියලු සත්ත්වයන්ගේ රාගය සන්සිඳුනි. සියළු සත්ත්වයෝ ප්‍රිය තෙපුල් ඇත්තෝ වූහ. මිහිරි ලෙස අශ්වයෝ හේසාරව කළහ. ඇත්තු ගර්ජනා කළහ. සියළු තූර්ය භාණ්ඩ සිය නාදයන් විදීය. නොගැටුනා වූම අත් ආදීන්ගේ පැළඳි නොගැටුනා වූම ආභරණයෝ මිහිරි ලෙස නාද කළහ. සියළු දිසාවෝ ඉතා ප්‍රසන්න වූහ. සත්ත්වයන්ට සැප එළවමින් මෘදු සීතල වායුව හැමීය. අකාල වර්ෂාවක් වැස්සේය. පොළොවෙන් ද ජලය මතු වී විසිරී ගලා ගියේය. පක්‍ෂීහු අහස් ගටන අත්හළහ. නදීහු නොගලා යමින් සිටියහ. මහ මුහුදෙහි ජලය මිහිරි විය. කිළිටින් මිදුන සූර්යයා පෙනෙන කල්හිම අහස්ගත සියළු තාරකාවෝ බැබලුනාහ. අරූපාවචර දෙවියන් හැර සියළු දෙවියෝ ද සියළු නිරිසත්තුද දක්නා ලබන රූප ඇත්තෝ වූහ. ගස් පර්වත කවුළු ගල් ආදීහු ආවරණ රහිත වූවාහුය. සත්ත්වයන්ගේ චුති උත්පත්ති නොවීය. සියළු අප්‍රසන්න ගන්ධය අභිබවා දිව්‍යමය සුවඳ හැමීය. ඵල දරන්නා වූ සියළු වෘක්‍ෂයෝ ඵල දරන්නෝ වූහ. මහමුහුද සියළු තැන පැතුරුන පස් පැහැයෙන් යුත් පියුමින් වැසුන තලාවක් විය. ජලයේ හටගන්නා වූද පොළොවේ හටගන්නා වූද සියළු මල් පිපිණි. වෘක්‍ෂයන්හි කඳමල්ද හාඛාවන්හි අතුමල්ද වැල්වල වැල්මල්ද පිපුණි. පොළොවෙහි ගල්තලාවන් බිඳ මතුමත්තෙහි සතක් සතක් වී දඬු පියුම් නම් පියුම් නික්මුණි. අහසෙහි එල්බෙන පියුම් උපනි. හාත්පස මල් වැස්සක් වැස්සේය. අහසෙහි දිව්‍යමය තූර්යයෝ වාදනය වූහ. සියළු දසදහසක් සක්වල කැටිකර විසුරුවා හළ මල් ගුලාවක් මෙන් කැටිකොට බඳනා ලද මල්කළඹක් මෙන් අලංකාරකොට සරසනලද මලසුනක් මෙන්ද එකට බැඳුන මල්මාලා ඇත්තී සැලෙන වල්විදුනාවක් වැනි වූවා මල් සුවඳින් හා සුවඳදුම් සුවඳින් සුවඳ කවන ලද්දී සෞභාග්‍යයෙන් අතිශයින් අගතැන් පැමිණියා වූවාය. ඒ පූර්වනිමිති මත්තෙහි අවබෝධ කටයුතු බොහෝ විශේෂ අධිගමයන්ට පෙරනිමිති වූයේම විය. මෙසේ නොයෙක් ආශ්චර්යයන් පහළවීමෙන් හොබනා වූ මේ උතුම් උපතක් වීද යමක් පිණිස මෙතුමා විසින් සම්බුද්ධත්වය පතන ලද ද ඒ සම්බුද්ධත්වයේ ඒකාන්ත සිදුවීම එසේම විය. වෙනස් නොවීය. අන් අයුරකින් නොවීය.

එසේම බුදුන් විසින් හික්මවිය යුතු අවබෝධ කටයුතු යම් ඤාති පිරිසක් වීද ඒ සියල්ලෝම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මුළුමනින්ම තෙමේම හික්මවන ලදහ. ශ්‍රාවකයන් විසින් හික්මවිය යුතු වූද ඒ ධර්මය විසින් හික්මවිය යුතු වූද යම් අයෙක් වූවාහුද ශ්‍රාවකාදීන් විසින් හික්මවන ලද ඔවුහු හික්මීමට යත්. පමුණුවනු ලබත් වෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යමක් සඳහා සම්බුද්ධත්වය ප්‍රාර්ථනය කරන ලදද ඒ අරමුණ සඳහා ඒකාන්තයෙන් සිදුවිය යුතු සම්බුද්ධත්වය එසේම විය. වෙනස් නොවීය. අන් අයුරකින් නොවීය.

තවද යම් යම් ඤෙය්‍ය (දතයුතු) ධර්මයක් පිළිබඳව යම් යම් ස්වභාවයක් අවබෝධ කටයුතුද ඒ ඒ කරුණ අත්ලෙහි තබන ලද නෙල්ලිගෙඩියක් මෙන් ආවර්ජනා ප්‍රතිබද්ධ වූ සිය නුවණින් නොවෙනස්ව මුළුමනින්ම භාග්‍යවතුන් විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේනුයි මෙසේද සම්බුද්ධත්වය එසේ වීය. වෙනස් නොවීය. අන් පරිද්දකින් නොවීය.

එසේම ඒ ධර්මයන්ගේ එසේ දේශනා කළයුතු ආකාරයද ඒ සත්ත්වයන්ගේ සිතේ ස්වභාවය සිතේ අප්‍රකට ස්වභාවය චරිතය අධිෂ්ඨානය යන මේවා මනාව බලා ධර්මානුකූල බව නොහැර ප්‍රඥප්තිමය වූ ව්‍යවහාරය නොඉක්මවන්නා වූද හිංසනය වූ පරිදි අදහස වූ පරිදි ධර්මානුකූල පරිදි අනුශාසනා කරන්නා වූද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් හික්මිය යුත්තෝ හික්මවන ලදහ. ආර්යභූමියට පැමිණවිය යුත්තෝද ධර්ම, විනය පැනවීමෙන් උන්වහන්සේගේ අර්ථ සිද්ධියෙන් ද තත්වූ පරිදි පැවැත්මෙන් ද එසේම වීය. වෙනස් නොවීය. අන් පරිදි නොවීය.

එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් ඒ (බුද්ධත්වයට) පැමිණෙන ලදද පඨවී ආදී වූද ස්පර්ශ-වේදනාදී වූද රූපී-අරූපී ස්වභාවයන්ගේ මිදෙන ලද ද බිඳීයාම ආදී ස්වභාවය නොමැති හෙයින් ලෝක සත්ත්ව ස්වභාවය ඉක්මවන ලද ද අවිද්‍යා අඳුරින් මෙන් වූ හෙයින් කිසිවෙකු විසින් බැබළවිය නොයුතු වූ ලෝක ස්වභාවයන් නොමැති හෙයින්ම ගති ආදිය ස්වභාවයන් රහිත වූ ප්‍රතිෂ්ඨා රහිත වූ අරමුණු රහිත වූ අමෘතමහා නිර්වාණ ධාතුව ස්කන්ධ සංඛ්‍යාත වූ අල්වා ගැනීම් මදකුදු නොමැති හෙයින් අනුපාදිසේසයයි කියනු ලැබේ.

‘මහණෙනි, එබඳු ආයතනයක් ඇත. යම්තැනක පඨවි ධාතුව නැත්ද ආපෝ ධාතුව නැත්ද තේජෝ ධාතුව නැත්ද වායෝ ධාතුව නැත්ද ආකාසානඤ්චායතනය නොවේද විඤ්ඤාණඤ්චායතනය නොවේද? ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය නොවේද නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය නොවේද, මෙලොව නොවේද, පරලොව නොවේද, සඳ-හිරු දෙදෙන නොවේද යයි යමක් අරබයා දේශනා කරන ලද ද මහණෙනි මම එය පැමිණීම යයි නොකියමි. යෑම යයි නොකියමි. පැවැත්ම යයි නොකියමි. චුතියයයි නොකියමි. උපත යයි නොකියමි. ප්‍රතිෂ්ඨාව යයි නොකියමි. මෙය නොපවත්නා වූ අරමුණු රහිත වූයේම වෙයි. මෙයම දුකෙහි කෙළවර වේ.

එය සියළු උපාදානස්කන්ධයන්ගේ නැතිවීමයි. සියළු සංස්කාරයන්ගේ සන්සිඳීමයි. සියළු උපධීන්ගේ දුරුකිරීමයි. සියළු දුක්ඛයන්ගේ සන්සිඳුවීමයි. සියළු ආශාවන්ගේ නැසීමයි. සියළු සසර පැවැත්මේ සිඳ දැමීමයි. අතිශයින් ශාන්ති ලක්‍ෂණ ඇත්තේ වේ යයි යට කියන ලද ස්වභාවය කිසිවිටෙක අසත්‍ය නොවන හෙයින් එසේ වූයේ වෙයි. වෙනස් වූයේ නොවෙයි. අන් පරිදි වූයේ නොවෙයි. මෙසේ මේ අභිජාති ආදිය එසේ වටහාගන්නා ලදි. එළඹෙන ලදි. අවබෝධ කරන ලදි. පැමිණෙන ලදි. පත්වන ලදීනුයි තථාගත වේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ ගියේනුයි තථාගත වේ.

කෙසේ නම් එසේ වූයේනුයි තථාගත වේද? පෙර සම්බුදුවරු යම් පරිදි වූවාහුද මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේද එපරිදිමයයි. කවරක් කියන ලද ද? යම් පරිද්දකින් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා මාර්ග සීලයෙන් ද ඵල සීල සීලයෙන් ද සියළු ලෞකික ලෝකෝත්තර ශීලයෙන් ද මාර්ග සමාධියෙන් ද ඵල සමාධියෙන් ද මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් ද ඵල ප්‍රඥාවෙන් ද සියළුම ලෞකික - ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවෙන් ද දිනපතා පරිහරණය කළයුතු කෝටි සූවිසි ලක්‍ෂයක් සමාපත්ති විහරණයන්ගෙන්ද තාවකාලික මිදීමෙන්ද යටපත් කිරීමේ මිදීමෙන් ද මුළුමනින් සිඳලීමේ විමුක්තියෙන් ද සන්සිඳුන විමුක්තියෙන් ද නිදහස් වීමේ විමුක්තියෙන් ද (මිදුනේ යයි) කෙටියෙන් ද විස්තර වශයෙන් අනන්ත අප්‍රමාණ කොටස්වලින් යුත් නොසිතිය හැකි ආනුභාවයෙන් ද සියළු සර්වඥතා ගුණයන්ගෙන්ද මේ අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එබඳු වූ සේක. පෙර සියළු සම්මා සම්බුදුවරුන්ගේ ආයුෂ විවිධත්වය සිරුරේ ප්‍රමාණයෙහි විවිධත්වය කුලය පිළිබඳ විවිධත්වය, දුෂ්කර ක්‍රියා පිළිබඳ විවිධත්වය බුදුරැස් පිළිබඳ විවිධත්වය යයි මේ පස්වැදෑරුම් විවිධත්වයෙන් විවිධ වේ. සීල විශුද්ධි ආදී විශුද්ධීන් පිළිබඳව විවිධත්වයක් නොමැත්තේය. සමථ, විපස්සනා ප්‍රතිපත්තියෙහි තමා විසින් අවබෝධ කළ ගුණයන්හි කිසියම් වෙන් කිරීමක් ඇත. තවද ඒ භාග්‍යවත් බුදුවරු මැදින් බිඳින ලද රුවනක් මෙන් එකිනෙක වෙනසක් නැත්තාහ. එහෙයින් පෙර සම්මා සම්බුදුවරු යම් පරිදිද මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එපරිදි යයි තථාගත වේ. මෙසේ එපරිදි වේනුයි තථාගත වේ. මෙහි ‘ගත’ ශබ්දය ‘ආකාර’ යන අර්ථ ඇත්තේය. එසේමැයි. ලෞකික වූවාහු ආකාරයන්ගෙන් යුත් ‘ගත’ ශබ්දයන් ප්‍රකාරාර්ථයෙහි ප්‍රකාශ කෙරෙත්.

කෙසේ නම් ‘එසේ පැවැත්තේ’ නුයි තථාගත වේද? අනිකෙකුට සාධාරණ නොවූ සෘද්ධි මහිමයෙන් යුක්ත හෙයින් ද අර්ථ පටිසම්භිදා ආදීන්ගේ උසස් පාරමීන්ට පැමිණීමෙන් අනාවරණ ඤාණය ලැබීමෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කායික පැවැත්ම ආදීන්ගේ කිසිතැනක හැපීමක් නැති හෙයින් කැමති පරිදි පැමිණීම් - යෑම් ද කායික වාචසික පැවැත්මද මොහුට ඇත්තේනුයි තථාගත වේ. මෙසේ ‘එසේ පැවැත්තේ’ නුයි තථාගත වේ.

කෙසේ නම් සත්‍ය වූ ධර්මයන්ගෙන් පැමිණියේනුයි තථාගත වේද? බුද්ධත්වය සම්පූර්ණන කිරීමෙහිදී ඊට විරුද්ධ පැවතීම් සංඛ්‍යාත ‘අනථ’ ධර්මයන් මුන්වහන්සේට නැත්තේනුයි තථ ධර්මයන්ගෙන් පැමිණියේ වෙයි. එය මෙහි ලා තථ භාවය වේ. ආශ්චර්යමත් දාන පාරමී ආදීන්හි නොවෙනස් බව, ආදීනව, ආනිසංස ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂාව ආදී ක්‍රමයෙන් පැවති ඤාණයන්ගෙන් තථාගතයන් වහන්සේ පැමිණියේ වෙයි.

තවද ක්ලේශ-අභිසංස්කාර-ප්‍රවෘත්ති සංඛ්‍යාත වූ හෝ ස්කන්ධ ප්‍රවෘත්ති සංඛ්‍යාත වූම හෝ පස්වැදෑරුම් ගතීන්හි ගිය බවක් හෝ යන බවක් මොහුට නැතැයිනුයි ආගත වේ. සෝපධිසේස - නිරුපධිසේස නිර්වාණයට පැමිණීම පිණිස සත්‍ය වූ ආර්යමාර්ග ඤාණයන්ගෙන් තෙමේම පැමිණි බව වේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්‍ය වූ ධර්මයන්ගෙන් පැමිණියේනුයි තථාගත වේ.

කෙසේ නම් එසේ ගිය බැවින් තථාගත වේද? එසේ ගිය බැවින් යනු තථාගතයන් වහන්සේට සත් භාවයෙන් ප්‍රයෝජන ඇති බැවින් යන අර්ථයි. මේ තථාගත තෙමේ කවරෙක්ද? යමක් ඇති නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තථාගත යයි කියනු ලැබේද? සද්ධර්මයයි. ආර්යමාර්ගය වූ කලී යම් පරිද්දකින් එකට බැඳී පවත්නා වූ සමථ - විදර්ශනා බලයෙන් මුළුමනින් ක්ලේශපාක්‍ෂික ධර්මයන් නසන්නාහු විසින් මුළුමනින් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් අවබෝධ කටයුතු හෙයින් තථාගත වේ. ඵල ධර්මය යනු යම් පරිද්දකින් තමාගේ මාර්ගානුරූපී ලෙස සංසිඳුවීම් - ප්‍රහාණය කිරීම් වශයෙන් අවබෝධ කටයුතු හෙයින් තථාගත බව පැවතියේය යනුයි. යම්බඳු වූ නිර්වාණ ධර්මය ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කරන ලද ද සියළු සසර දුක් සංසිඳුවීම පිණිස සපිරේද බුදුවරුන් විසින් එසේ ගියේය. අවබෝධ කරන ලද්දේය යයි තථාගත වේ. යම් සේ පෙර බුදුවරුන් විසින් පර්යාප්ති ධර්මය ද සූත්‍ර-ගාථා ආදී වශයෙන් පවත්වන ලද ද මුල යහපත් වූ පරිදි දේශනා කිරීම් වශයෙන් හික්මවිය යුත්තන්ගේ සිතේ ස්වභාවයන්ට සුදුසු ලෙස පවත්වන ලද ද එසේ අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ද පවත්වන ලදැයි තථාගත වේ. අවබෝධ කරන ලදි. දේශනා කරන ලදි. පවත්වන ලදි යයි තථාගත වේ. යම්පරිදි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ද එසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් විසින් අවබෝධ කරන ලදි. වටහා ගන්නා ලදි යයි තථාගත වේ. මෙසේ සියළුම සද්ධර්මය තථාගත වේ. එහෙයින් දෙවියන්ට ප්‍රධාන වූ ශක්‍ර තෙමේ මෙසේ කීය. “දෙව් මිනිසුන් විසින් පුදන ලද්දා වූ තථාගත ධර්මය නමස්කාර කරමු. යහපතක් වේවා” යි යනුවෙනි. ඒ මේ දෙය ඇත්තේනුයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තථාගත වේ.

යම්සේ ධර්මයද මෙසේ ආර්ය සංඝයාද, යම් පරිදි තමාගේ හිත පිණිස ද අනුන්ගේ හිත පිණිස ද පිළිපන්නවුන් විසින් අතිශයින් පිරිසිදු වූ පූර්වභාගී සමථ විදර්ශනා ප්‍රතිපදාව පෙරටු කර ඒ ඒ මාර්ගයෙන් යායුතු තැනට එසේම ගියේනුයි තථාගත වේ. යම් පරිදි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සත්‍යය. පටිච්ච සමුප්පාදය ආදිය දේශනා කරන ලද ද එසේ අවබෝධ කළ හෙයින් ද එසේ දේශනාකළ හෙයින් ද තථාගත වේ. එහෙයිාන් ශක්‍ර දෙව්රජු කියන ලදි. දෙව්මිනිසුන් විසින් පුදන ලද තථාගත සංඝයා නමස්කාර කරමු. යහපතක් වේවා යනුයි. ඒ ආර්ය සංඝයා මුන්වහන්සේට ශ්‍රාවක වූයේනුයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තථාගත වේ. මෙසේ එලෙස ගිය බැවින්ම තථාගත වේ.

මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත බව දැක්වීමෙහි පිවිසීම් පමණමැයි. සර්වප්‍රකාරයෙන් වූ කලී තථාගතයන් වහන්සේම තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත භාවය වර්ණනා කරන්නේය. මේ තථාගත පදවිය මහත් වූවකි. මහත් වූ ස්වභාව ඇත්තෙකි. මහත් වූ විෂයයකි. ඒ අප්‍රමාද පදයාගේ මෙනි. ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයද සුදුසු පරිදි අරුත් දැකීමේ අදහසින් පටන්ගන්නා වූ ධර්මකථික තෙමේ නොතෙටෙහි පිළිපන්නේ යයි කිවයුතුයි.

එහිලා මෙය කියනු ලබයි.

‘ලොවැ සර්වඥ බවට පත් මහර්ෂී වූ පෙර මුනිවරු යම් පරිද්දකින් මෙහි පැමිණියාහු ද මේ ශාක්‍ය මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේද එසේ පැමිණියේය. එහෙයින් පසැස් ඇත්තා වූ බුදුරදුන් තථාගත යයි කියනු ලැබෙයි.

පෙර බුදුවරු සමාධි නුවණින් කාමාදී කිළිටි මුළුමනින් දුරුකර යම් පරිද්දකින් පැමිණියාහුද ප්‍රභාවත් වූ ශාක්‍ය මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේද එසේ පැමිණියේය. එහෙයින් තථාගත යයි දන්නා ලදි.

මේ ජිනෙන්‍ද්‍රියන් වහන්සේ සත්‍ය වූ ධර්මයද ධාතු ආයතන ආදී ලක්‍ෂණය ද සත්‍යය ඒ හා සමාන ආකාරයද යන අයුරින් ස්වයම්භූ ඥානයෙන් එක්තැන් වූ සේක. (එහෙයින්) ශාක්‍ය මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ තථාගත යයි කියනු ලැබේ.

සමන්ත චක්‍ෂු වූ බුදුරදුන් විසින් තත් වූ පරිදි වූ සත්‍යයන්ද එසේම ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදයද මුළුමනින්ම අනිකෙකු විසින් අවබෝධ කළ නොහැකි අයුරින් ප්‍රකාශ කරන ලදි. එහෙයින් එසේ අවබෝධ කළ ජිනයන් වහන්සේ තථාගත වන සේක.

නොයෙක් කොටස්වලින් යුත් (විවිධ වූ) ලෝකධාතූන්හි රූප-ආයතනාදීන්ට ගොදුරු වූ විසිතුරු ප්‍රභේදයන්හි සත්‍ය වූම දැක්මක් ජිනයන් වහන්සේට විය. සියල්ල දක්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහෙයින් තථාගත වේ.

ධර්මය යම් පරිද්දකින් වීද ඒ සත්‍ය වූවම දේශනා කරයි. ඊට ගැලපෙන පරිදිම තමාගේ කටයුතු කරයි. සිය ගුණයන්ගෙන් ලෝකය මැඩපවත්වා සිටී. එහෙයින්ද ලෝකනායකයන් වහන්සේ තථාගත වන සේක.

(එසේම) සත්‍ය වූ ධර්මයන් මුළුමනින් සත්‍ය ලෙස අවබෝධ කර ලොව හටගැනීම පිළිබඳව දේශනා කළේය. ලොව ඉක්මවීය. ප්‍රත්‍යක්‍ෂයෙන්ම නිවීමට ගියේය. තථාගත තෙමේ ආර්යමාර්ගය අනුව ගියේය.

සත්‍ය වූ ධර්මයන් මුළුමනින්ම සත්‍ය ලෙස ප්‍රතිඥා කර ලෝකයාට හිත පිණිස යම්හෙයකින් පැමිණියේද ඒ නාථයන් වහන්සේ හැමකල්හි කරුණාවෙන් පිළිපන්නේය. එහෙයින් ද බුදුරදුන් තථාගත වේ.

යම් හෙයකින් විෂයාවබෝධයෙන් සත්‍ය වූ ඤාණයන් එක්තැන් වීද එසේම විශිෂ්ට වූ උපතේ පටන් ඒ කරුණු සම්පාදනය කිරීමෙන් බුදුරදුන් තථාගත වේ.

ඒ පෙර බුදුවරු යම් පරිදි වූවාහුද මේ බුදුරදුන්ද එසේ වීය. යම් අභිලාසයන් වීද එයද එසේ විය. පැවැත්ම දේශනය හා චිත්ත ස්වභාවයෙන්ද එසේ වීය. එහෙයින් අග්‍ර පුද්ගල වූ බුදුරදුන් තථාගත යයි කියනු ලැබේ.

මෙතෙමේ පූර්වයෙහි බෝධිසම්භාරයන් (පාරමිතා) අවුලට පත් කරමින් ගියේ නොවෙයි. අනාථනාථ වූ සසර කෙළවර දක්නා වූ මුන්වහන්සේට සසර ගමනක්ද නැත. එනිසා යථානුකූලව පැමිණියේ එහෙයින් තථාගත වේ.

ධර්මධර වූ මහර්ෂී වූ තථාගතයන් වහන්සේ යම් පරිද්දකින් හළයුතු කෙලෙස් මල ප්‍රහාණය කෙරේද ආර්ය මාර්ගාමී වූ ශාස්තෲන් හා එක්වූ හෙයින් ද තථාගත වේ යනුයි.

මහද්ධිකතා යනු උතුම් වූ සිත් වසඟ භාවයෙන් ද සෘද්ධිවිධයන්හි යෙදීමෙන් ධර්මානුභාවයෙන් අන් බවක් නිපදවනු සමත් වූ සංඛ්‍යාත වූ මහත් වූ සෘද්ධියෙන් යුක්ත වන හෙයින් මහිද්ධිකතා යනු වේ. බොහෝ කලක් පටන් ඇති වූ ඉතා අධික දුරක සිට සතුරු වූ අපේක්‍ෂිතාර්ථ සාධනයට හේතු වූ මහත් කාන්ති ඇති පින් තෙදින් යුක්ත වූ බව ඇති හෙයින් මහානුභාවතා වේ. යත්‍ර යනු ආශ්චර්යය, ප්‍රශංසාව කුහුල සිනහව ප්‍රසාදය යන අර්ථයන්හි නිපාතයයි. එයින් යුක්ත හෙයිනි. විජායිස්සති යනු අනාගත කාලික වචනයකි. අර්ථය වූ කලී අතීත කාලයෙහිම වේ. මේ මෙහි අර්ථයයි. යම්බඳු වූ මෝ සුප්පාවාසා තොමෝ එලෙස දුකෙහි ගිලුනී. අපහසුවට පත් වූවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට සමාන කල්හිම සුවපත්ව නිරෝගී වූවා නිරෝගී පුතෙකු වැදුවාය යනුයි. අත්තමනො යනු සිය සිතයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ප්‍රසාදයෙන් කෙලෙස් රහිත සිත් ඇත්තේ යන අර්ථයයි. කෙලෙස්වලින් මෙහෙයවන ලද සිත තමා විෂයෙහි නොපවත්වන හෙයින් සතුටු සිත් ඇත්තේ යි. එලෙස සිටින්නට නොහැක යනුයි. තවද අත්තමනො යනු ප්‍රීති සොම්නස් බැවින් ගන්නා ලද සිත් ඇත්තේ. පමුදිතො යනු සතුටින් යුක්ත වූයේ. පීති සොමනස්ස ජාතො යනු හටගත්තා වූ බලවත් ප්‍රීති සොම්නස් ඇත්තේ. අථ යනු පසුව අනතුරුව කිහිප දිනක් ඇවෑමෙන් සත්ත භත්තානි යනු සත්දවසක් හි දිය යුතු බත්. ස්වාතනාය යනු හෙට දවසේ පිං පිණිස. හෙට බුද්ධප්‍රමුඛ සංඝයාට දන්දීම් වශයෙන් ද ඇසුරු කිරීම් වශයෙන් ද යම් පිනක් වන්නේ ද ඒ සඳහා.

‘අනතුරුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් මහ මුගලන් තෙරුන් ඇමතීය.’ යනුවෙනි. කුමක් හෙයින් ඇමතීද යත්, සුප්පවාසාවගේ සැමියාගේ ප්‍රසාදය රැකීම සඳහායි. සුප්පවාසාවගේ ප්‍රසාදය රැකීම සඳහා නොවේ. සුප්පවාසාව වූ කලී නොසැලෙන ප්‍රසාද ඇත්තීම වේ. උපාසකයාගේ ප්‍රසාදය රැකීම මහමුගලන් තෙරුන්ට භාරය. එහෙයින් කීය. ‘මෙතෙම ඔබගේ උපස්ථායකැ’යි යනුවෙනි. එහි තුය්හෙසො යනු තුය්හං එසො යන විසන්ධිය වේ. තිණ්ණං ධම්මානං පාටිභොගො යනු මගේ සම්පත් (භෝගයන්) ආදී වූ ත්‍රිවිධ කරුණුවල හානි නොවීම පිණිස විනාශ නොවීම පිණිස ආර්ය වූ මහමුගලන් තෙරුන් යදි පටිභාගො ඉදින් ඇප වූයේ සත් දිනක් නොඉක්මවා මට දන්දීමට හැකියයි ඉදින් ආර්යයන් වහන්සේ විසින් දන්නා ලදි යයි දක්වයි. තෙරුන්වහන්සේ ද එදිනයන්හි ඔහුගේ භෝගයන්ට ද ජීවිතයටද උපද්‍රව රහිත බව දැක මෙසේ වදාළ සේක. ඇවැත්නි, භෝගයන්ටද ජීවිතයටදැයි යන ඔවුන්ගේ කරුණු දෙකට ඇප වෙමි යනුවෙනි. ශ්‍රද්ධා තොමෝ ඔහුගේ සිත හා බැඳුනේ යයි ඔහුටම භාර කරමින් ‘ශ්‍රද්ධාව කරණ කොටගෙන ඔබම ඇප වවයි වදාළ සේක. තවද දක්නා ලද සත්‍ය ඇති ඒ උපාසක තෙමේ ඔහුගේ ශ්‍රද්ධාවෙහි වෙනස් බවක් නැත යනුයි එසේම කියන ලදි. ඒ කරුණින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පසුවද ඔබ එබඳු වූවෙක් කරන්නෙහි යයි දක්වව යයි කියන ලදි. උපාසක තෙමේ ද ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙරෙහිද තෙරුන් කෙරෙහිද ගෞරවයෙන් ඒ සුප්පවාසාවගේ පිනින් යහපත කැමති වන්නේ කෝලිධීතා වූ සුප්පවාසා සත්දිනක් දන් දීම කෙරේවා. මම පසුව කරන්නෙමියි අනුදත්තේය.

තඤ්ච දාරකං යනු උපන්දින පටන් එකොළොස් දිනයක් නොඉක්මවා ඉන්පසු සත්දිනක් බුද්ධප්‍රමුඛ භික්‍ෂු සමූහයා වළඳවා සත්වන දිනයෙහි සත්අවුරුදු වයස් ඇති ඒ දරුවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේවද භික්‍ෂු සංඝයාද වැන්දවීය. සත්තවස්සානි යනු අවුරුදු සතක්. මෙය අත්‍යන්ත සංයොග වශයෙන් යෙදූ වචනයකි. ලොහිත කුම්භියං වුත්‍ථාති යනු මව්කුසෙහි තමාගේ ගැබ තුළ වාසය කිරීමේ දුක අරබයා කියයි. අඤ්ඤානි පි එවරූපානි සත්ත පුත්තානි යනු අඤ්ඤෙපි එව රූපෙ සත්ත පුත්තෙ (මෙබඳු වූ අන් පුතුන් සත් දෙනෙකු) යයි කිවයුතු තන්හි ලිංග විපර්යාසයෙන් කියන ලදි. එවරූපානි යනු මෙසේ ගැබ් දැරීම් වශයෙන් සත් අවුරුදු සත්දිනක් මුළා වූ ගැබ් ඇති බැවින් මහත් වූ දුකට පත් කරවා උපදවන්නා වූ පුත්‍රයන් යන අර්ථයයි. මෙයින් ස්ත්‍රීන්ගේ ලොල්බව නිසා පුත්‍රයන් ලැබීමෙන් අතෘප්තිමත් බව යයි දක්වයි.

එතමත්‍ථං විදිත්‍වා යනු මේ සත්දිනක් අධික කොට ඇති සත් අවුරුද්දක් ගැබ් දැරීම් ආදී වශයෙන් පැවති මහත් වූ දුක එක්වරම දැක පුත්‍රයන්ට ලොල් කිරීම් වශයෙන් යට කියන ලද කරුණ දැන. ඉමං උදානං යනු චිත්තසුඛයෙහි මත්වූවෙක් මනෝඥ ආකාරයෙන් ප්‍රමාදී පුද්ගලයෙකු රවටන්නාක් මෙන් රවටා තෘෂ්ණා-ආලය ප්‍රහාණය කරන්නා වූ ආකාරය දක්වන්නා වූ මේ ප්‍රීිති වාක්‍යය ප්‍රකාශ කළේය.

එහි අඝාතං යනු අමිහිරි, සුන්දර නොවන, මනෝඥ නොවන, ඝාතරූපෙන යනු මනෝඥ (ප්‍රිය) ස්වභාවයෙන්. පිය රූපෙන යනු ප්‍රිය කළයුතු බැවිාන් - සුඛස්ස රූපෙන යනු සැප සහිත බැවින් මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. යම්හෙයකින් සැප රහිත වූ අප්‍රිය වූ දුක හා සමාන වූ සංසාරගත සියළු සංස්කාර සමූහය ප්‍රහාණය නොකිරීම හා වෙනස් වීමේ ස්වභාවය නිසා නුනුවණින් මෙනෙහි කිරීමෙන් මනෝඥ මෙන් ප්‍රිය වූ ප්‍රිය පහස් ඇත්තක් මෙන් වටහාගන්නා වූ, සිහියෙන් තොර බැවින් මත් වූ පුද්ගලයා ඉක්මවා පවතී. මැඩ පවත්වයි. වසාගෙන පැතිරෙයි. එහෙයින් මේ සුප්පවාසාවටද නැවත මෙබඳු සැප රහිත අමනෝඥ වූ දුක, සැප ආදියට සුදුසු වූ පුත්‍ර සංඛ්‍යාත වස්තු සුඛයෙන් වසා පැතිරෙයි.

අටවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමියේ ය.