1. මෙඝියසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

1. මෙඝිය සූත්‍ර වර්ණනාව

මෙඝිය වර්ගයෙහි පළමුවැන්නෙහි චාලිකා යනු මෙනම් නගරයෙහි, එම නගරයෙහි දොරටුව පිහිටි තැන හැර හාත්පස සැලෙන මඩ වේ. එම සැලෙන මඩ ඇසිරිකොට සිටි හෙයින් බලනවුනට සෙලවෙන්නාක් මෙන් වැටහෙයි. එහෙයින් චාලිකායි කියයි. චාලිකෙ පබ්බතෙ යනු එම නුවරට නුදුරෙහි එක් පර්වතයක් වේ. එයද මුලුමනින් ශ්වේත වර්ණ හෙයින් මාසේ පොහොය දින බලනවුනට සෙලවෙන්නාක් මෙන් වැටහේ. එහෙයින් චාලික පර්වතයයි යන සංඛ්‍යාවට ගියේය. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහා විහාරයක් කරවූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එකල්හි එම නුවර ගොදුරුගම් කොට එම චාලික පර්වත මහ වෙහෙර වැඩ වාසය කරයි. එහෙයින් චාලිකායං විහරති චාලිකෙ පබ්බතෙයි යූ.සේයි. මෙඝියො යනු එම තෙරුන්ගේ නාමයයි. උපට්ඨාකො හොති යනු සේවකයා වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රථම බෝධියෙහි දී උපස්ථායකයෝ අනියමින් වූහ. එක් කලෙක නාගසමාල, එක් කලෙක නාගිත, එක් කලෙක උපවාන, එක් කලෙක සුනක්ඛත්ත, එක් කලෙක චුන්ද සමනුද්දෙස (ප්‍රවෘජ්‍යා පේක්‍ෂකයා) එක් කලෙක සාගත, එක් කලෙක මේඝිය, එකල්හිද මෙඝිය තෙරුන්ම උපස්ථායක විය. එහෙයින් තෙන ඛොපන සමයෙන ආයස්මා මෙඝියො භගවතො උපට්ඨාකො හොති යි වදාළහ.

ජන්තුගාමං යනු මෙවන් නමින් යුතු එම විහාරයට අයත් වෙනත් ගොදුරුගමක් ජනගාම යැයිද පාඨයි. කිමි කාලාය යනු කලු කෘමීන්ගේ බහුලතාවය හේතුයෙන් ලත් නමැති නදියෙහි, ජංඝාවිහාරං යනු බොහෝ වේලාවක් හිඳගෙන සිටීමෙන් කෙණ්ඩාවල හටගත් වෙහෙස දුරුකිරීම සඳහා ඇවිදීම, පාසාදිකං යනු රුක් බහුලතාවයෙන් ද සිනිඳු පත්‍ර බැවින්ද, බලනවුනට සතුට එළවයිනුයි පාසාදිකංයි, ඝණ සෙවන ඇති බැවින්ද සිත්කලු භූමි බාගය බැවින්ද මනුඤ්ඤංයි ඇතුලත පිවිසියවුන්ට ප්‍රීති සොම්නස් හටගන්නා අර්ථයෙන් සිත අලවයිනුයි රමණීයංයි. අලං යනු සෑහේ. යෝග්‍යයි අර්ථයි. පධානත්‍ථිකස්ස යනු ජනශූන්‍යතාවෙන් භාවනා වඩනු කැමැතියහුට, පධානාය යනු භාවනා වඩනු සඳහා, ආගච්ඡෙය්‍යාහං යනු මම එන්නෙමි. තෙරුන් වහන්සේ වනාහි පෙර එම ස්ථානය ජාති තෙරුන් වහන්සේ වනාහි පෙර එම ස්ථානය ජාති පන්සියයක් අනුපිළිවෙලින් රජෙක් වූයේම පරිභෝග කරන ලද උයනක් විය. එහෙයින් ඔහුට දිටි පමණින්ම එහි වසන්ට සිත නැමිණි. ආගමෙහි තාව යනු ශාස්තෲන් වහන්සේ තෙරුන්ගේ වදන් අසා සලකා බලනුයේ මොහුගේ ඥානය මෙතෙක් මුහුකුරා නොගියේ යයි දැන ප්‍රතික්‍ෂේප කරනුයේ මෙසේ වදාළහ. එක්කම්භාතාව යනු මෙතෙම ගියේ වී නමුත් කටයුතු නොනිපැයෙන කල්හි, සැක නැතිව ප්‍රේම වශයෙන් නැවත පැමිණෙන්නේ යයි සිතෙහි මෘදු බව ඇතිකරලීම සඳහා මෙසේ වදාළහ. යාව අඤ්ඤොපි කොචි භික්ඛු ආගච්ඡති යනු අන්කිසි භික්‍ෂුවක් මා සමීපයට යම්තාක් පැමිණේද ඒ තාක් බලාපොරොත්තු වෙවයි අර්ථයි. කිසි භික්‍ෂුවක් පෙනේද, ආගච්ඡතුයිද කියවති. එසේ පෙනේවා.

නත්‍ථි කිඤ්චි උත්තරිං කරණීයං යනු සිව් සත්‍යයන්හි, සිව් මාර්ගයන්ගෙන් පරිඥා ආදී සොළොස් කෘත්‍යයන්ගේ කොට නිමහෙයින්, අභිසම්බෝධිගේ හෝ අවබෝධ කළ හෙයින් ඉන් මත්තෙහි කළයුත්තක් නම් නැත. නත්‍ථි කතස්සවා පතිචයො යනු කළ දැයෙහි යලි රැස් කැරුමෙක්ද නැත. වඩන ලද මාර්ගය නැවත නොවඩනු ලැබේ. ප්‍රහීණ වූ කෙලෙසුන්ගේ හෝ නැවත ප්‍රහාණයෙහිලා කාර්යයක් නම් නැත. අත්‍ථි කතස්ස පතිචයො යනු මාගේ සන්තානයෙහි නිෂ්පාදිත සීලාදී ධර්මයෙහිද ආර්ය මාර්ගයෙහිද, අවබෝධ නොකළ හෙයින් ඒ සඳහා නැවත වැඩීම් සංඛ්‍යාත යළි රැස් කැරුමෙක් ඇත. කැමැති විය යුතුයයි අර්ථයි. පධානන්ති ඛො මෙඝිය වදමානං කින්ති වදෙය්‍යාම යනු මහණදම් කරමියි එය කියන ඔබට අපි අන් කුමක් නම් කියන්නෙමුද?

දිවා විහාරං නිසීදි යනු දිවා විහරණය සඳහා හිඳගති. හිඳගතුයේද, පෙර අනුපිළිවෙලින් පන්සියයක් ආත්ම රජව, උයන්කෙළි ක්‍රීඩා කරමින් නොයෙක් නළුනිළි පිරිවර සහිතව හුන් විරු මඟුල් ගල් තහඩුව යම් තැනෙක්හි වීද, එම ස්ථානයෙහිම හිඳ ගත්තේය. ඉක්බිති ඔහුට හුන් කලැ පටන් ශ්‍රමණ භාවය රහිත මෙන් විය. රජ වෙස්ගෙන නාට්‍යය පිරිවර විසින් පිරිවරන ලදුයේ සුදු කුඩය යට මහානර්ඝ පර්යංකයක හුන්නාක් මෙන් විය. ඉක්බිති ඔහුට එම සම්පත් ආශ්වාද කරන කල්හි කාම විතර්ක පහල විය. ඔහු එකෙණෙහිම බඩු සහිතව අල්වා ගත් සොරුන් දෙදෙනෙකු ගෙනවුත් ඉදිරිපස සිටියවුන් මෙන් දිටීය. ඔවුනතර එක් අයෙකු මැරවීමට අණකිරීම් වශයෙන් ව්‍යාපාද විතර්කය උපනි. එක් අයෙකු අත් පා විලංකු දමන ලෙස අණකිරීම් වශයෙන් විහිංසා විතර්කය උපනි. මෙසේ හෙතෙම වැල් ජාලාවකින් වැසුන රුකක් මෙන්ද, මැස්සන් ගැවසී ගත් මීයක් නසන මීමැසි ඝාතකයෙක් මේනද අකුසල විතර්කයන්ගෙන් වටකරන ලදුයේ, මනාව ගැවසීගත්තේ විය. ඒ සඳහා අථ ඛො ආයස්මතො මෙඝියස්ස ආදිය යූ.සේයි.

අච්ඡරියං වත භො යනු එය ගර්හා කිරීමේ ආශ්චර්යය නමැ. යම්සේ නම් ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නිශ්ශබ්දතාවය දැක, ස්වාමීනි, ආශ්චර්යයෙක. ස්වාමීනි පෙර නොවූ විරියෙකැයි කීය. සමහරු වනාහි, එකල්හි මල්, ඵල, පත්‍රාදීන්හි ලෝභ වශයෙන් කාම විතර්කයද, ගොරෝසු ස්වර ඇති පක්‍ෂි ආදීන්ගේ ශබ්ද ශ්‍රවණයෙන් ව්‍යාපාද විතර්කයද, මැටි කැට ආදීන්ගෙන් එම සතුන් වෙහෙසට (පීඩාවට) පත් කිරීම් අදහසින් විහිංසා විතර්කයද, මම මෙහිම වාසය කරන්නේ නම් යෙහෙකැයි එහි අපේක්‍ෂතා වශයෙන් කාම විතර්කයද, එහි වනයෙහි හැසිරෙනවුන් දැක සිත (දූෂ්‍ය) ද්‍රෝහී වීමෙන් ව්‍යාපාද විතර්කයද, ඔවුන් වෙහෙසට පත්කිරීමේ අදහසින් විහිංසා විතර්කයද, ඔහුට උපදිත් යයි කියති. කවරාකාරයකින් හෝ ඔහුගේ මිථ්‍යා විතර්ක ඉපැත්මම කාරණයයි. අන්‍වාසත්තා යනු ලැගුණාහු, ගැවසී ගත්තාහු. තමා කෙරෙහිද, ගුරුවරයා කෙරෙහිදැයි ඒකවචනාර්ථයෙහි වුවද බහුවචනය පෙනේ. අන්‍වාසත්තොයි ද පාඨයි.

යෙන භගවා තෙනුපසංකමි යනු මෙසේ වැරැදි විතර්කයන්ගෙන් ගැවසී ගත් කර්මස්ථාන රැස් කිරීමෙහි ලා යෝග්‍යතාවයක් කරන්ට නොහැකි වනුයේ දුර දක්නා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මෙය දැක ඒකාන්තයෙන් වළක්වයි යයි සලකා, මෙම කරුණු දශබලධාරීන් වහන්සේට සැළ කරන්නෙමියි හුනස්නෙන් නැගිට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්තැනෙක්හිද එතැන්හි එළැඹියේය. එළඹ ද, ‘ස්වාමීනි, මෙහි මට ආදියෙන් තම පුවත් සැළ කළේය.

එහි යෙභුය්‍යෙන යනු බහුල වශයෙන් නිතර, පාපකා යනු ලාමක, අකුසලා යනු අදක්ෂතාවයෙන් හටගත්, දුගතියට පමුණුවන අර්ථයෙන් හෝ පාපකායි. කුසල් ප්‍රතිපක්ෂ හෙයින් අකුසලායි. විතක්කො යනු සිතා බලයි. කල්පනා කරයි. අරමුණට සිත අරමුණට යොමු කෙරේනුයි විතර්කයි. කාමය හා යුක්ත වූ විතර්කය කාම විතක්කොයි. කෙලෙස් කාම හා එකට යෙදුන, වස්තු කාම අරමුණු කොට ඇති විතර්කයයි අර්ථයි. ක්‍රෝධය හා එකට යෙදුන අදහස බ්‍යාපාද විතක්කොයි හිංසා සහගත විතර්කය විහිංසා විතක්කොයි. ඒවා අතර කාම වස්තූන්ට සතුටු වීම් වශයෙන් පැවතුණු, නෛෂ්ක්‍රම්‍යයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූයේ කාම විතර්කයි. මෙම සත්ත්වයෝ නැසෙත්වා. විනාශවෙත්වා, නොවෙත්වායි සත්ත්වයින් කෙරෙහි දූෂ්‍යවීම් වශයෙන් පැවැති මෛත්‍රී ප්‍රතිපක්‍ෂ වූයේ ව්‍යාපාද විතර්කයි. අත් මැටිගල්, දඬු ආදීන්ගෙන් සත්ත්වයන් වෙහෙසට පත්කරලීමේ රුචිකතා වශයෙන් පැවැති, කරුණාවට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූයේ විහිංසා විතර්කයි.

කවර හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මොහුට එහි යාම අනුදැන වදාරන ලදද යත්, සේවා ලැබ ගැන්මේ කැමැත්තෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට යන්ට නොදේයයි, අනුදැන නොවදාරන ලද්දේ වී නමුත් (අනුමැතියෙන් තොරවද) මා හැරදා යන්නේය. එයින් ඔහුට අන්‍යථාභාවයක් වන්නේය. (විපිළිසර) එය ඔහුට බොහෝ කලක් අවැඩ පිණිස දුක් පිණිස පවත්නේ යයි සිතා අනුදත්තෙමි.

මෙසේ එහිලා තම පුවත් සැලකොට හුන් කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්ප්‍රාය දම් දෙසනුයේ අපරිපක්කාය මෙඝිය චෙතො විමුත්තියා ආදිය වදාළහ. එහි අපරිපක්කාය යනු මේරීමට නොපත්, චෙතො විමුත්තියා යනු සිත කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීමෙහි, පූර්වභාගයෙහි තදංග වශයෙන් ද, විෂ්කම්භන වශයෙන් ද කෙලෙසුන්ගෙන් සිතෙහි විමුක්තිය වේ. පසුකලැ සමුච්ඡේද වශයෙන් ද පටිප්පස්සද්ධි වශයෙන් ද වේ. එම විමුක්තිය යට විස්තර වශයෙන් කියන ලද්දේමය. එහෙයින් එහි කියන ලද අයුරු දතයුතුය. එහි විමුක්ති මේරීම් ධර්මයන්ගෙන් සිත්හි පවත්නා අප්‍රකට කෙලෙස් ප්‍රභවයන්, මේරීමට ගිය කල්හි, ප්‍රබෝධ වූ කල්හි විදර්ශනාවෙන් මාර්ගය ගැබ් ගන්වන්නී මේරීමට යන්නී චිත්ත විමුක්තිය මේරීමට ගියේ නම් වේ. එසේ නොමැති කල්හි නොමේරුණේ නමැ.

විමුක්ති මේරීම් කාරක ධර්ම කවරේද, ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියයාගේ පිරිසිදු කිරීම් වශයෙන් පසලොස් ධර්ම කෙනෙක් දතයුත්තාහ. යූ.සේයි.

අශ්‍රද්ධාවත් පුද්ගලයන් දුරුකරන කල්හි, ශ්‍රද්ධාවත් පුද්ගලයන් සෙවුනා කල්හි, ඇසිරි කරනා කල්හි, ප්‍රසාදජනක සූත්‍රාන්තයන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන කල්හි යන මෙම කාරණාත්‍රයයෙන් ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියය පිරිසිදු වේ.

කුසීත පුද්ගලයන් දුරුකරනා කල්හි, ආරබ්ධ වීර්ය පුද්ගලයන් සෙවුනා කල්හි ආශ්‍රය කරනා කල්හි ඇසිරි කරනා කල්හි සම්‍යග් ප්‍රධන් වීර්යයන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන කල්හි යන මෙම තෙ අයුරින් වීර්යෙන්‍ද්‍රිය පිරිසිදු වේ.

මුලා සිහි පුද්ගලයන් දුරුකරනා කල්හි, එළඹ සිටි සිහි ඇති පුද්ගලයන් සෙවුනා කල්හි, ආශ්‍රය කරනා කල්හි, ඇසිරි කරනා කල්හි සතිපට්ඨානයන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන කල්හි යන මෙම තෙඅයුරින් සතින්‍ද්‍රිය පිරිසිදු වේ.

සන්සුන් නොවූ, පුද්ගලයින් දුරුකරනා කල්හි, සන්සුන් පුද්ගලයන් සෙවුනා කල්හි, ආශ්‍රය කරනා කල්හි, ඇසිරි කරනා කල්හි, ධ්‍යාන විමෝක්‍ෂයන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන කල්හි යන මේ තෙඅයුරින් සමාධින්‍ද්‍රිය පිරිසිදු වේ.

දුෂ්ප්‍රාඥ පුද්ගලයින් දුරුකරනා කල්හි නැණවත් පුද්ගලයින් සෙවුනා කල්හි ආශ්‍රය කරනා කල්හි ඇසිරි කරනා කල්හි, ගැඹුරු ඥාන චර්යා ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන කල්හි යන මේ තෙඅයුරින් ප්‍රඥෙන්‍ද්‍රිය පිරිසිදු වේ.

මෙසේ මේ පස්වැදෑරුම් පුද්ගලයින් දුරුකරනා කල්හි, පස්වැදෑරුම් පුද්ගලයින් සෙවුනා කල්හි, ආශ්‍රය කරන කල්හි ඇසිරි කරනා කල්හි සූත්‍රාන්ත පංචකයක් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන කල්හි යන මේ පසළොස් ආකාරයන්ගෙන් පංචෙන්‍ද්‍රියයන් පිරිසිදු වෙති.

ශ්‍රද්ධාව පස්වැන්න වූ, විමුක්තිය මුහුකුරා යන (සම්පූර්ණ වන) අනෙකුත් ඉන්‍ද්‍රියයන් පසළොසකි. අනිත්‍ය සංඥාව, අනිත්‍යයෙහි දුකය යන සංඥාව, දුකෙහි අනාත්ම සංඥාව, ප්‍රහාණ සංඥාව, විරාග සංඥාව යන මේ පහ ඉතා සියුම් කොටසට අයත් සංඥායි. කල්‍යාණ මිත්‍රතාවය, සීල සංවරය, මනාව කෙලෙස් තුනී කිරීම, වීර්යාරම්භය, ඉතා සියුම් ප්‍රඥාව යන මෙම පසලොස ඒවා අතර හික්මවිය යුතු අය දමනයෙහි දක්ෂ ශාස්තෲන්, හික්මවිය හැකි මෙඝිය තෙරුන්ගේ අදහස් වශයෙන් මෙහි කල්‍යාණ මිත්‍රාදී විමුක්තිය මුහුකුරා යන පංචධර්මයන් මුහුකුරා යාම සඳහා පවතිත් යයි වදාරා ඒවා විස්තර කරනුයේ, ඉධ මෙඝිය කල්‍යාණමිත්තෙ හොති යනාදිය වදාළහ.

එහි කල්‍යාණ මිත්තො යනු යහපත්, භද්‍ර, සොඳුරු මිත්‍රයා ඔහුටනුයි කල්‍යාණ මිත්තො. යම් සීලාදී ගුණයුත් පුද්ගලයෙක් පාපය නසනුයේ, යහපත නියම කරනුයේ වේද, එබඳු සියලු ආකාරයෙන් උපකාරී වූ, මිත්‍රයෙක් වේද, එම පුද්ගලයා කලණ මිතුරෙක්ම වේ. කියන ලද ආකාර ඇති යහපත් පුද්ගලයා සමගම සියලු ඉරියව්වන්හි සමග ගමන් කරයිද, පවතීද ඔවුන්ගෙන් වෙන් නොවේද, ඒ කල්‍යාණ සහායොයි. යහපත් පුද්ගලයින් කෙරෙහිම සිතින්ද කයින්ද නිම්නතාවයේ නම්‍රතාවයෙන්, ප්‍රවනතාවයෙන් පවතීනුයි කල්‍යාණ සම්පවංකොයි පදත්‍රයයෙන්ම කළණ මිතුරු ඇසුරෙහි ඇල්ම උපදවයි.

ඒ මෙහි කළණ මිතුරු ලක්‍ෂණයයි. මෙලොව කළණ මිතුරු තෙමේ ශ්‍රද්ධාවත් වේ. සිල්වත් වේ. ඇසූපිරූ තැන් ඇත්තේ වේ. ත්‍යාගී වේ. වීර්යවත් වේ. ස්මෘතිමත් වේ. එකඟ වූ සිත් ඇතියේ වේ. නැණවත් වේ. එහි ශ්‍රද්ධා සම්පත්තියෙහිලා, තථාගතයන් වහන්සේගේ සම්බුද්ධත්වය, කර්මය හා විපාකයද විශ්වාස කරයි. එයින් සම්‍යග් සම්බුද්ධත්වයට හේතුභූත වූ සත්ත්වයින් කෙරෙහි පවත්නා හිතවත්භාවය අත් නොහරියි. සීල සම්පත්තියෙහිලා සබ්‍රම්සරුන්ට ප්‍රියමනාප වේ. සබ්‍රම්සරුන් විසින් ගරුබුහුමන් කටයුතු වේ. චෝදකයෙක් වේ. පාප ගර්හිතයෙක් වේ. වක්තෘ කෙනෙක් වේ. වදන් ඉවසන්නෙක් වේ. සෘත සම්පත්තියෙහිලා සිව්සස්, ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදා දී ප්‍රතිසංයුක්ත ගැඹුරු කථාවන්ගේ කරන්නෙක් වේ. ත්‍යාග සම්පත්තියෙහිලා අල්පේච්ඡ, ලද දෙයින් සතුටුවීම විවේකයෙහි ඇලුනේ, (කුලයා සමග) නොගැටුනේ වේ. වීර්ය සම්පත්තියෙහිලා සත්ත්වයින්ගේ හිතසුව ප්‍රතිපත්තියෙහිලා ආරබ්ධ වීර්ය ඇත්තේ වේ. ස්මෘති සම්පත්තියෙහිලා එළවන ලද සිහි ඇත්තේ වේ. සමාධි සම්පත්තියෙහිලා අවික්‍ෂිප්ත වූයේ එකඟ වූ සිතැත්තේ වේ. ප්‍රඥා සම්පත්තියෙහිලා අවිපරීතව දැනගනී. හෙතෙම කුසල්දම්හි සිහියෙන් ද යහපත් පැවැත්මෙන් ද යුක්ත වූයේ ප්‍රඥාවෙන් සත්ත්වයින්ගේ යහපත අයහපත තත්වාකාරයෙන් දැන, සමාධියෙන් එහි එකඟ සිත් ඇත්තේ වී, වීර්යයෙන් සත්ත්වයින් කෙරෙහි පවත්නා වැරදි ක්‍රියාවන් වළක්වා නිවැරදි ක්‍රියාවන්හි යොදවයි. එහෙයින් -

පියොච ගරු භාවනීයො - වත්තාච වචනක්ඛමො ගම්භීරඤ්ච කථං කතො - නොචට්ඨානෙ නියොජයෙ’යි

අයං පඨමො ධම්මො පරිපාකාය සංවත්තති යනු මෙම කල්‍යාණ මිත්‍රතාවය බ්‍රහ්මචර්ය වාසයට මූලික බව (මුල් කරුණ) වන හෙයින් සියලු කුශල ධර්මනය්ට ප්‍රධානභාවයෙන් ද මෙම පංච ධර්මයන්හි මුලදී කියන ලද හෙයින් ප්‍රථම නිරවද්‍ය ධර්මය අපිරිසිදු ශ්‍රද්ධාදීන්ගේ පිරිසිදු කිරීම් වශයෙන් චෙතෝ විමුක්තිය ගේ මේරීම සඳහා පවතී. මෙහිද කල්‍යාණ මිත්‍රයාගේ බොහෝ ක්‍රියාකාරිත්වයද, ප්‍රධානතාවයද සලකා ‘ස්වාමීනි, යම් මේ කල්‍යාණ මිත්‍රතාවයක් වේද, මෙය බ්‍රහ්මචර්ය වාසය සඳහා අඩක් ප්‍රයෝජනවත් වේයයි කියන්නා වූ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික අනඳ තෙරහුට, ආනන්ද එසේ නොකියවයි දෙවරක් වළක්වා, ආනන්ද යම් ආකාර වූ කල්‍යාණ මිත්‍රතාවයක්, කල්‍යාණ සහායතාවක් වේද එය සමස්ත බ්‍රහ්මචර්යය සඳහාම ප්‍රයෝජනවත්ව පවතී යයි ආදී සූත්‍ර පදයන්හි දතයුත්තාහ.

පුන චපරං යනු නැවත අන්‍ය ධර්ම කොටසක්. සීලවා හොති යනු මෙහි කවර අර්ථයෙන් සීල නම් වේද, හික්මීම් අර්ථයෙන් සීලයි. මෙම හික්මීම නම් කිම? කාය කර්මාදීන්ගේ එක්තැන් කිරීම, මනා පැවතුම් ඇතිකර ගැනීම් වශයෙන් නොවිසිරුණ භාවයයි අර්ථයි. නොහොත් ධ්‍යානාදී කුසල ධර්මයන්ට ආධාරකයක් වීම, පිහිටවීම් වශයෙන් ආධාර භාවයයි අර්ථයි. එහෙයින් සීලනය කෙරේ. සීලනය කරයිනුයි සීලංයි (සීලනය නම් සමාධානය හෝ උපධාරණයයි) මෙය ශබ්ද ලක්‍ෂණ ක්‍රමයෙන් සීල අර්ථයයි. සමහරු වනාහි ශීර්ෂාර්ථය, සීතලාර්ථය, හික්මීම් අර්ථය, සංවරාර්ථය, නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් අර්ථ වර්ණනා කරති. ඒ මෙය සම්පූර්ණ කරන ලදුයේ උසස් වශයෙන් සීලය ඔහුට ඇත්තේනුයි සීලවායි. සීලයෙන් යුක්ත වූයේ යයි අර්ථයි.

යම්සේ සිල්වත් වූයේ, සීල සම්පන්න වූයේ වේද, එය දක්වන්ට පාතිමොක්ඛ සංවර සංවුතො යනාදිය වදාළහ. එහි පාතිමොක්ඛං යනු ශික්‍ෂාද සීලයයි. යමෙක් එය රකීද? ආරක්ෂා කරයිද? එය අපාගත වීම් ආදී දුක්වලින් ඔහු මුදවයි. මෝචනය කරයි. එහෙයින් ප්‍රාතිමෝක්‍ෂයයි කියයි. හික්මවීම සංවරයයි. කාය වචනයන්ගේ ශික්‍ෂාපද නොඉක්මවීමයි. ප්‍රාතිමෝක්‍ෂයම හික්මවූයේනුයි ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවරයයි. එයින් සංවර වූයේ වසන ලද කාය වාග් ඇත්තේනුයි පාතිමොක්ඛ සංවර සංවුතො නමැ. මේ එම සීලයෙහි ඔහුගේ පිහිටි බව විදහා දැක්වීමයි. විහරති යනු ඊට අනුරූප විහරණ යුක්තතාවය විදහා දැක්වීමයි. ආචාර ගොචර සම්පන්නො යනු යට ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවරයෙහිද මතු විශේෂාධිගමයන්ට, යෝගකාරක වූ උපකාරක ධර්ම දැක්වීමයි. අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී යනු ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සීලයෙන් ගිලිහී නොයන ස්වභාවය දැක්වීමයි. සමාදාය යනු ශික්‍ෂාපදයන්ගේ හේෂ රහිතව ගැනීම දැක්වීමයි. සික්ඛති යනු ශික්‍ෂාවෙන් යුක්ත බව දැක්වීමයි. සික්ඛාපදෙසු යනු හික්මිය යුතු ධර්මයන් දැක්වීමයි.

වෙනත් ක්‍රමයක්:- කෙලෙසුන්ගේ බලවත් භාවයෙන්, පාප ක්‍රියාවන්හි පහසු බැවින්. පුණ්‍යක්‍රියාවන්හි දුෂ්කර බැවින්, අපායයන්හි වැටෙනසුලු වූයේනුයි පාතියි. පෘථග්ජනයා භව ආදීන්හි අනිත්‍යතායෙන් කර්ම වේගයෙන් විසිකළ ජලය උඩට ගන්නා යන්ත්‍රයක් මෙන්, අනවදානයෙන් කැරැකෙන ගමන් ස්වභාව යනුයි පාතියි. හැසිරීම් වශයෙන්, ඒ ඒ සත්ත්ව කොටස්වල ආත්මභාවයන්හි වැටෙනසුලු වූයේනුයි පාතියි. චිත්ත සන්තානය හෝ සිතම එම වැටීම්වලින් හා සසර දුකින් මුදවානුයි පාතිමොක්ඛංයි. සිතෙහි මිදීමෙන් සත්ත්වයා මිදුනේ යයි කියයි. යූ.සේයි. ‘සිතෙහි පිරිසිදුවෙන් පිරිසිදු වේ. තෘෂ්ණාවෙන් දැඩිකොට නොගෙන ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදුණි.

නොහොත් අවිද්‍යාදී හේතුයෙන් සසරෙහි වැටේ. යේ. පවතීනුයි පාතියි. අවිද්‍යාදී බාධක කෙලෙසුන්ගෙන්, තෘෂ්ණා සංයෝජනයන්ගෙන් යුක්තව සසර සැරිසරන සත්ත්වයින්ගේ යයි යූ.සේයි. එසේ වැටෙන්නා වූ සත්ත්වයාගේ තෘෂ්ණාදී කෙලෙසුන්ගේ මිදීම එයින් වේනුයි පාතිමොක්ඛොයි. ‘කණ්ඨොට්ඨ කාලො’ ආදීන්හි මෙන් සමාස සිද්ධිය දතයුතුය.

නොහොත් දුක්වලින් රකී. දුක් විපත් විනාශ කරයිනුයි පාතියි. මෙහිලා සිත අදහස් කරයි. යූ.සේයි. ලෝකය සිතින් ගෙන යයි. සිතින් එහා මෙහා අදින්නේය. එසේ වැටෙන්නහුගේ මිදීම එයින් වේනුයි පාතිමොක්ඛොයි. එයින් අපා දුකෙහි සසර දුකෙහි වැටයිනුයි පාතියි. තෘෂ්ණාදි කිලිටි කරන ධර්මයන්ය. යූ.සේයි. තෘෂ්ණාව පුරුෂයා හටගන්වයි. පුරුෂයා තෘෂ්ණාව දෙවනකොට ඇත ආදිය, එම දුකින් මිදේනුයි පාතිමොක්ඛොයි.

නොහොත් මෙහි වැටෙයිනුයි පාතියි. ෂට් අධ්‍යාත්මික බාහිර ආයතනයන්ය. යූ.සේයි. ලෝකය සයකින් හටගත්තේය. සයකින් එක්ව විසීම (ආශ්‍රය) සයකින් කෙරේ. එයින් ආධ්‍යාත්මික බාහිරායතන සංඛ්‍යාත වැටීමෙන් මිදීමනුයි පාතිමොක්ඛොයි. විපත්තිදායක වැටීම් ඔහුට ඇත්තේනුයි පාතියි. සංසාරයයි. ඉන් මිදීමනුයි පාතිමොක්ඛොයි.

නොහොත් සියලු ලෝකයට අධිපතිභාවයෙන් ධර්මේශ්වර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පතියයි කියයි. එතුමා කරණකොට මිදේනුයි මොක්ඛොයි. පතිහුගේ මෝක්‍ෂය එතුමා විසින් පනවන ලද්දේනුයි පාතිමොක්ඛොයි. පති මොක්ඛය මෙසේ පාතිමොක්ඛ විය. සියලු ගුණධර්මයන්ට එතුමා මූලික වීමේ හේතුයෙන්, උතුම් අර්ථයෙන් පති වූයේද, එතුමාණෝනුයි කියන ලද අර්ථයෙන් මෝක්‍ෂයනුයි පතිමොක්ඛොයි. පතිමොක්ඛය මෙසේ පාතිමොක්ඛ විය. එසේම යූ.සේයි. පාති මොක්ඛං යනු එය ප්‍රමුඛය. එය ප්‍රධානයයි විස්තරයයි.

නොහොත් පයන්නෙහි ‘ප’ කාරයෙහි අති යනු අත්‍යන්තාර්ථයෙහි නිපාතයි. එහෙයින් නොයෙක් ආකාරයෙන් සීමාව ඉක්මවා මුදවානුයි පාතිමොක්ඛංයි. මෙම සීලය තදංග වශයෙන් සමාධි සහිතව, ප්‍රඥා සහිතව, තෙමේ විෂ්කම්භන වශයෙන් සමුච්ඡේද වශයෙන් සීමාව ඉක්මවා නිදහස් කරයි මුදවයිනුයි පාතිමොක්ඛංයි. හිමියාගෙන් මිදේනුයි පතිමොක්ඛොයි. ඒ ඒ ව්‍යතික්‍රම (ඉක්මවා යාම්) දෝෂයන්ගෙන් වෙන වෙනම මිදීමනුයි පතිමොක්ඛොයි අර්ථයි. පති මොක්ඛයම පාති මොක්ඛංයි. මොක්ඛො යනු නිවනයි. එම මෝක්‍ෂයාගේ පිළිබිඹුව වූයේනුයි පති මොක්ඛොයි. සීල සංවරය වනාහි සූර්යයාට අරුණෝද්ගමනය මෙන් නිර්වාණයෙහි හටගැනීමට ආධාර වූයේ සුදුසු පරිදි, කෙලෙස් නිවන හෙයින් එයට සමාන වූයේ නුයි පතිමොක්ඛයම පාතිමොක්ඛොයි. මනාව පවතියි දුක මුදවයිනුයි පතිමොක්ඛංයි. පතිමොක්ඛයම පාතිමොක්ඛංයි. මෙසේ එතෙක් මෙහි පාතිමොක්ඛ ශබ්දයෙහි අර්ථය දතයුතුය.

හික්මවයි. වසයි එය කරණ කොටගෙන යනුයි සංවරයි. ප්‍රාතිමෝක්‍ෂයම සංවරය වූයේ ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවරයයි. අර්ථ වශයෙන් වනාහි ඒ ඒ තැනින් ව්‍යතික්‍රමණය කළයුතු හෙයින් විරතීහුද, චේතනාද වේ. එම ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවරයෙන් සංවර වූයේ යයි යූ.සේයි. විභංගයෙහි යූ.සේයි.

මෙම ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ මනාව යුක්ත වූයේ එළැඹියේ මනාව එළැඹියේ උපන්නේ මනාව උපන්නේ යුක්ත වූයේ වේද? එහෙයින් ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවරයෙන් සංවර වූයේ යැයි කියයි.

විහරති යනු ඉරියව් විහරණයෙන් වාසය කරයි. ඉරියව් පවත්වයි. පවතී.

ආචාර ගොචර සම්පන්නො යනු උණගස් දීම් ආදී මිථ්‍යාජීවයාගේද, කායික නොසැලකිලිමත්කම් ආදීන්ගේ නොකිරීමෙන් සියලු ආකාරයෙන් දුරුකොට කායික වාචසික නීති නොඉක්මවීමයයි මෙසේ කියන ලද භික්‍ෂූන්ට යෝග්‍ය ආචාර සම්පත්තියෙන් යුක්තව, වෙසඟනන් ආදීන් ගැවසෙන නුසුදුසු ස්ථාන දුරුකොට පිණ්ඩපාත ආදී කාර්යයන්ට එළඹෙන්ට සුදුසු ස්ථාන සංඛ්‍යාත ගෝචරයෙන්ද යුක්ත හෙයින් ආචාර ගෝචරයන්ගෙන් යුක්තය.

තවද යම් භික්‍ෂුවක් ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙරෙහි, ගෞරව සහිත වූයේ, සැලකිලි සහිතව වූයේ, සබ්‍රම්සරුන් කෙරෙහි ගෞරව සහිත වූයේ, සැලකිලි සහිත වූයේ, ලජ්ජාව හා භය යන ද්වයයෙන් යුක්ත වූයේ, මනාව හඳනා ලද්දේ, මනාව පොරවන ලද්දේ ප්‍රසාදජනක ඉදිරියට යාමෙන් ආපසු යාමෙන්, ඉදිරිය බැලීමෙන්, වටපිට බැලීමෙන්, අත් පා නැමීමෙන්, දිගහැරීමෙන් යහපත් අයුරු ඉරියව් පැවැත්මෙන් යුක්ත වූයේ ඉන්‍ද්‍රියයන්හි වසන ලද දොරටු සහිත වූයේ, බොජුන්හි පමණ දතුයේ නිදිවැරීමෙහි යෙදුනේ, සිහියෙන් හා මනා නුවණින් යුතු වූයේ, අල්පේච්ඡ වූයේ, ලද දැයි තුටු වූයේ, විවේකයෙහි ඇලුනේ, ගිහියන් හා නොගැටුනේ, උසස් හැසිරීමට අදාළ වත්පිළිවෙත්හි සකස්ව ක්‍රියා කරනුයේ ප්‍රීතිය බහුල වූයේ වෙසේද, මෙය ආචාර සම්පතැයි කියයි.

ගෝචරය වනාහි උපනිස්සය, ආරක්ඛ, උපනිබන්‍ධ යැයි තෙයාකාරය. එහි යමෙක් දසකථා වස්තු ගුණයෙන් යුත් කියන ලද ලක්‍ෂණයෙන් යුත් කළණ මිතුරන් ඇසිරිකොට, නො අසන ලද්ද අසයි. අසන ලද්ද පිරිසිදු කරයි. සැක දුරුකරයි. දෘෂ්ටිය සෘජු කරයි. සිත පහදයිද, යමෙක් අනුව පුහුණු වනුයේ, ශ්‍රද්ධාවෙන්, සීලයෙන්, ශ්‍රවණයෙන්, ත්‍යාගයෙන්, ප්‍රඥාවෙන් වැඩේද, මෙය යෝග්‍ය ඇසුර යයි කියයි.

යම් භික්‍ෂුවක් ඇතුල්ගෙට පිවිසියේ, වීථියට පිළිපන්නේ යට හෙළන ලද ඇස් ඇතියේ, විය ගසක පමණ දුර බලමින්, සංවර වූයේ ඇවිදියි. ඇතෙකු, අශ්වයකු, රථයක්, පාබල හමුදාවක්, ස්ත්‍රියක, පුරුෂයෙකු, උඩ, යට, දිසානුදිසා බලමින් නොයයි. මෙය යෝග්‍ය ආරක්ෂාවයි.

ළංව බඳනා ලද යෝග්‍යතාවය වනාහි සතර සතිපට්ඨානයෝය. යම්තැනක භික්‍ෂුව තම සිත ළංව බඳීද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යූ.සේයි.

භික්‍ෂුවට සිය පිය උරුමයෙන් හිමි වූ යෝග්‍යතාවය කිමෙක්ද? යම් ආකාර වූ සතර සතිපට්ඨානයෙක් වේද එයයි.

උපනිශ්‍රය යෝග්‍යතාවය පෙර කියන ලද හෙයින්, මෙහි අනෙක් ඒවා වශයෙන් යෝග්‍යතාවය දතයුතුය. මෙසේ කිය ලද ආකාර ඇති ආචාර සම්පත්තියෙන්ද, මෙම ගෝචර සම්පත්තියෙන්ද යුක්ත හෙයින් ආචාර, ගෝචර සම්පන්න වූයේ.

අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවි යනු අල්පමාත්‍ර බැවින්, ඉතා කුඩා වූද, නොදැන පත් සත් චාරිත්‍රයන්ට අයත් අකුසල සිත් ඉපැත්ම ආදී භේද ඇති දෝෂයන්හි බියදක්නා සුලුවූයේ. යම්කිසි භික්‍ෂුවක් වනාහි පරමාණු මාත්‍ර දොසක්, යොදුන් හැටඅට දහසකට වඩා යොදුන් දහසක් උස මහාමේරු පර්වත රාජයා හා සමානව දකියි. යමෙක් වනාහි ඉතා සැහැල්ලු දුබ්භාසිත මාත්‍ර ඇවතක් පාරාජිකාවක් හා සමකොට දක්නේද, මොහුද ස්වල්පමාත්‍ර වූද වරදෙහි බිය දක්නා සුලුවූයේ නමැ. සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසු යනු ශික්‍ෂාපදයන්හි, හික්මිය යුතු යම්කිසිවක් වේද ඒ සියල්ලෙන් සියල්ල සර්වාකාරයෙන් සියල්ල ශේෂරහිතව මනාකොට ගෙන හික්මෙයි. පවත්වයි. සම්පූර්ණ කෙරේයයි අර්ථයි.

අභිසල්ලෙඛිකා යනු අතිශයින් කෙලෙසුන්ගෙන් තුනී කිරීම, ඒවාහි සියුම් බව සඳහා, ප්‍රහාණය සඳහා යෙදුනු ආකාරය, චෙතො විවරණ සප්පාය යනු සිත වසාදමන නීවරණයන්ගේ දුර බව කිරීමෙන් සිතේ විවෘත කිරීම් සංඛ්‍යාත සමථ විදර්ශනාවන්ට සත්ප්‍රාය වූ, සමථ විදර්ශනාවම චිත්තයාගේ විවෘත කිරීමට ප්‍රකට කිරීමට සත්ප්‍රාය වූයේ උපකාරී වූයේනුයි චෙතො විවරණ සප්පායායි.

දැන් යම් නිර්වේදාදිය ගෙනඒමෙන් මෙම කථාව, මනාව කෙලෙස් තුනී කරන සිතෙහි ප්‍රකට කිරීමට සත්ප්‍රාය වූයේම නම් වේ. එය දක්වන්ට ඒකන්ත නිබ්බිදාය ආදිය යූ.සේයි. එහි එකන්ත නිබ්බිදාය යනු ඒකාන්තයෙන් සංසාර වෘත්ත දුකින් කලකිරෙනු පිණිස. විරාගාය නිරොධාය යනු ඒවායෙහිම නොඇල්ම සඳහා, නිරුද්ධ කිරීම සඳහා. උපසමාය යනු සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් සන්සිඳීම සඳහා. අභිඤ්ඤාය සියලුම දතයුතු දෑ දැනගැනීම සඳහා. සම්බොධාය යනු සිව් මාර්ග අවබෝධය සඳහා. නිබ්බාණාය යනු අනුපදිසෙස නිවන පිණිස. ඒවායි මුල ත්‍රයයෙන් විදර්ශනාව යූ.සේයි. ද්වයයකින් මාර්ගය ද්වයයකින් නිර්වාණය යූ.සේයි. සමථ විදර්ශනා මුල්කොට නිර්වාණය අවසන්කොට ඇති මේ සියලු උතුරු මිනිස්දම්, දසකථා වස්තු ලාභීහුට හටගනී යයි දක්වයි.

දැන් එම කථාව බෙදා දක්වනුයේ ‘අප්පජිච්ඡකථා’ ආදිය වදාළහ. එහි අප්පිච්ඡො යනු නොකැමැති වීම. එහි කථාව අල්පේච්ඡ කථාවයි. අල්පේච්ඡතාභාව ප්‍රතිසංයුක්ත කථාව හෝ අල්පේච්ඡ කථාවයි. මෙහිද අත්‍රිච්ඡ - පාපිච්ඡ, මහිච්ඡ, අප්පිච්ඡ යයි කැමැතිවීම් වශයෙන් පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙකි. ඔවුනතර තමා ලද ලාභය අනුව තෘප්තිමත් නුවූයේ මතු මත්තෙහි ලාභ බලාපොරොත්තු වනුයේ අත්‍රිච්ඡ නමැ. යමක් සඳහා,

චතුබ්භි අට්ඨජ්ඣගමා - අට්ඨාහිච සොළස සොළසහිච ඛත්තිංස - අත්‍රිච්ඡං චක්කමාසදො ඉච්ඡා හස්සෙ පොසස්ස - චක්කං භමති මත්‍ථකෙ

අත්‍රිච්ඡතාවය, ප්‍රමාණය ඉක්මවූ ලෝභයෙන්, ප්‍රමාණය ඉක්මවූ ලෝභ මදයෙන් යැයි ද යූ.සේයි.

ලාභ, සත්කාර, කීර්ති ප්‍රශංසා බලාපොරොත්තුවෙන්, නැති ගුණ හැඟවීමේ අදහස පාපිච්ඡතාවයයි. යමක් සඳහා යූ.සේයිද?

එහි නැති ගුණ පෙන්වීම කවරෙක්ද? ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසා සන්නිශ්‍රිත පවිටු අදහස් ඇති පවිටු අදහසින් ගැලී, ප්‍රත්‍යය වැළැක්මෙන් හෝ, කෙළින් නොකියා කිට්ටුවෙන් කීම හෝ ඉරියව්වල හෝ මනාව තැබීම - පිහිටුවීම, මනාසේ පිහිටුවීම ආදියයි.

ඇති ගුණයන්ට ගරුබුහුමන් අපේක්‍ෂාවෙන්, ප්‍රතිග්‍රහණයෙහි ප්‍රමාණ නොදතුයේ මහිච්ඡොයි. යමක් යූ.සේයිද?

මෙලොව ඇතැමෙක් ශ්‍රද්ධාවත් වූයේ ජනතාව හා ශ්‍රද්ධාවත් අයෙකැයි දැනගනීවායි කැමැති වේ. සිල්වත් වූයේ ජනතාව මා සිල්වත් අයෙකැයි දැනගනීවායි කැමැති වේ ආදිය.

එසේම ඔහුට වැදූ මවගේද සිත ගන්ට නොහැකි වේ. එහෙයින් එය කියයි.

අග්ගක්ඛන්‍දො සමුද්දොච - මහිච්ඡො චාපි පුග්ගලො සකටෙහි පච්චයෙ දෙන්තු - තයො පෙතෙ අතප්පියාති

එම අත්‍රිච්ඡතාදී දෝෂයන් දුරින්ම දුරුකොට, සන්සුන් ගුණ සඟවන අදහසින්, ප්‍රතිග්‍රහණයෙහි පමණ දන්නේ අල්පේච්ඡ නමැ. හෙතෙම තමන් කෙරෙහි විද්‍යමාන වූද ගුණයන් වසනු, කැමැත්තෙන් ශ්‍රද්ධාවත් වූයේ ජනතාව මා ශ්‍රද්ධාවත් අයෙකැයි දනීවායි නොකැමැති වේ. සිල්වත් වූයේ, බහුශ්‍රැත වූයේ -පෙ- විවේකයෙහි ඇලුනේ, ආරබ්ධ වීර්ය ඇත්තේ -පෙ- එළැඹ සිටි සිහි ඇත්තේ, සමාහිත වූයේ -පෙ- ප්‍රඥාවත් වූයේ, ජනතාව මා ප්‍රඥාවත් අයෙකැයි දැනගනීවායි නොකැමති වේ.

ඒ මෙය ප්‍රත්‍යය අල්පේච්ඡතාවය - ධුතංග, පර්යාප්ති අධිාගම අල්පේච්ඡතාවයැයි සිව් වැදෑරුම්ය. එහි සිව්පසයෙහි අල්පේච්ඡ තැනැත්තේ, ප්‍රත්‍යය දායකයාද, දාන වස්තුව ද තම ශක්තියද බලා, ඉදින් දාන වස්තුව බහුල වේද, දායකයා ස්වල්පයක් දෙනු කැමැත්තේ වේද, එහිදී දායකයාගේ අදහස් සලකා ස්වල්පයක්ම ගනියි. ඉදින් දාන වස්තුව ස්වල්ප වේද, දායකයා බොහෝ දෙනු කැමැත්තේ වේද? දාන වස්තුවගේ වශයෙන් ස්වල්පයක්ම ගනියි. දාන වස්තුවද බොහෝ වූයේ, දායකයාද බොහෝ දෙනු කැමැත්තේ වේද, තමාගේ ශක්තිය දැන සුදුසු ප්‍රමාණයම ගනියි. මෙබඳු භික්‍ෂුව නූපන් ලාභ උපදවයි. උපන් ලාභ ස්ථාවර කරයි. දායකයන්ගේ සිත් ගනියි. ධුතංග සමාදන්ව විසීම තමා කෙරෙහි ඇති බව නොදන්වනු කැමැතියේ ධුතංගල්පෙච්ඡයාය. යමෙක් තමාගේ බහුශ්‍රැතභාවය දන්වන්ට නොකැමැති වේද? මේ පර්යාප්ති අල්පේච්ඡයාය. යමෙක් වනාහි සෝවාන් ආදීන් අතරත එක්තරා කෙනෙකුගේ තත්ත්වයට පැමිණ සබ්‍රම්සරුන්ටද, තම සෝවාන් ආදී ස්වභාවයන් දන්වන්ට නොකැමැති වේද, මේ අධිගම අල්පේච්ඡතාවයක් වේද? එය සමග සන්තෝෂය ප්‍රදර්ශනය කිරීම් ආකාරයෙන් ස්කන්ධ, අනුසස් පැහැදිලි කිරීමෙන්, එයට ප්‍රතිපක්‍ෂ අධික ආශා ඇති බව ආදී ප්‍රභේද ඇති ආශාචාරයෙහි (කැමැත්ත පැවැත්මෙහි) දොස් පැහැදිලි කිරීම් වශයෙන්ද පැවැති කථාව අල්පේච්ඡ කථාවයි.

සන්තුට්ඨිකථා යනු මෙහි සන්තුට්ඨි යනු තමා අයත් තමා විසින් ලද ප්‍රීතිය = සන්තුට්ඨියි. නොහොත් විසම වූ ප්‍රත්‍යයන් පිළිබඳ කැමැත්ත අත්හැර සම ප්‍රීතිය සන්තුෂ්ටියයි. සන්සුන් අයුරින් පැවැති ප්‍රීතිය සන්තුෂ්ටියි. යූ.සේයි.

අතීතං නානුසොචන්තො - නප්පජප්පමනාගතං පච්චුප්පන්නෙන යාපෙන්තො - සන්තුට්ඨොති පවුච්චති

යහපත් ආකාරයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාළ ක්‍රමවලින් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් සතුටුවීම - සන්තුෂ්ටියයි අර්ථ වශයේ වනාහි උස් පහත් කවරාකාර හෝ ප්‍රත්‍යයෙකින් සන්තෝෂ වීමයි. එය දොළොස් ආකාර වේ. කෙසේද යත්, සිවුරෙහි යථාලාභ සන්තෝෂය යථාබල සන්තෝෂය, යථා සාරුප්ප සන්තෝෂයයි ත්‍රිවිධය. පිණ්ඩපාතාදීන්හිද එසේය.

එහි මේ ප්‍රභේද වර්ණනාවයි. මේ සස්නෙහි භික්‍ෂුව මනෝඥ වූ හෝ අමනෝඥ වූ සිවුරක් ලබයි. හෙතෙම එයින්ම යැපෙයි. අනෙකක් බලාපොරොත්තු නොවේ. ලදුයේද නොගනියි. මේ මොහුගේ සිවුරෙහි යථාලාභ සන්තෝෂයයි. එසේද වුවත් ප්‍රකෘතියෙන් දුර්වල වූයේ හෝ රෝගාබාධ ජරාවෙන් මැඩුනේ හෝ වේද? බර සිවුරක් පොරවනුයේ ක්ලාන්ත වේද? හෙතෙම සමාන පැවතුම් ඇති භික්‍ෂූන් සමග හුවමාරුකොට සැහැල්ලු සිවුරකිාන් යැපෙනුයේද සතුටට පත්වූයේම වේ. මේ මොහුගේ යථාබල සන්තෝෂයයි. අනෙක් භික්‍ෂුවක්, පටසිවුරු ආදීන්ගේ එක්තරා මහානර්ඝ සිවුරක් ලැබ මෙය පැවිදිව කලක් ගතවූ, බහුශ්‍රැත තෙරවරුන්ට සුදුසුය. මෙය ගිලන් වූ දුර්වල වූ ස්වල්ප ලාභ ලබනවුන්ට වේවායි ඔවුන්ට දී තමා කසල ගොඩවල් ආදියෙන් කඩමාලු ඇහිඳ, දෙපට සිවුරක් මසා හෝ ඔවුන්ගේ පැරැණි සිවුරු ගෙන දරනුයේ ද තෘප්තියට පත්වූයේම වේ. මේ මොහුගේ සිවුරෙහි (සිවුර පිළිබඳ) යථා සාරුප්‍ය සන්තෝෂයයි.

මේ සස්නෙහි භික්‍ෂුව රූක්‍ෂ වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ පිඬු හෙළිමක් ලබයි. හෙතෙම එයින්ම යැපෙයි. අනෙකක් නොපතයි. ලැබෙනුයේ ද නොගනී. මේ මොහුගේ පිණ්ඩපාතයෙහි යථාලාභ සන්තෝෂයයි. නැවතද වනාහි රූක්‍ෂ දෑ ප්‍රකෘතියෙන්ම අගුණය. ලෙඩට විරුද්ධ වූයේ හෝ වේ. දැඩි රෝගාබාධවලට පැමිණෙයි. එබඳු පිණ්ඩපාතය වළඳා රෝගියෙක් වේ. හෙතෙම ඒවා සමාන පැවතුම් ඇති භික්‍ෂුවකට දී, ඔහුගේ අතින් සත්ප්‍රාය බොදුනක් අනුභවකොට ශ්‍රමණ ධර්මය කරනුයේද සතුටු වූයේම වේ. මේ මොහුගේ පිණ්ඩපාතයෙහි යථාබල සන්තෝෂයයි. අනෙක් භික්‍ෂුවක් ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතය ලබයි. හෙතෙම මෙම පිණ්ඩපාතය පැවිදිව කලක් ගතවූවනට සුදුසු යයි සිවුරෙහි මෙන් ඔවුන්ට දී, ඔවුන්ගේ සන්තකයෙහි ඇති දැයක් ගෙන හෝ තමා විසින් පිඬු පිණිස හැසිර මිශ්‍ර ආහාරයක් පරිභෝග කරනුයේද සතුටු වූයේම වේ. මේ මොහුගේ පිණ්ඩපාතයෙහි යථා සාරුප්‍ය සන්තෝෂයයි.

මේ සස්නෙහි භික්‍ෂුව සිතට ප්‍රිය වූ හෝ නොවූ හෝ යටත් පිරිසෙයින් තණ කුටියකට හෝ තණ අතුරන ලද ස්ථානයක් වූ සෙනසුනකට පැමිණෙයි. හෙතෙම එයින්ම සන්තෘප්ත වේ. නැවත අන්‍ය වඩා සුන්දර ස්ථානයකට හෝ පැමිණේද? එය නොගනී. මේ මොහුගේ සෙනසුන්හි යථාලාභ සන්තෝෂයයි. යම්තැනක වසනහුට අපහසුතා වේද, එබඳු ආබාධිත හෝ දුර්වලතා සහිත අයෙක් වේද, ඔහුට රෝගයට විරුද්ධ හෝ ස්වභාව විරුද්ධ සෙනසුනක් ලැබේද, හෙතෙම එය භික්‍ෂු සංඝයාට පරිත්‍යාගකොට, ඔහුගේ ආසන්නයෙහි පිහිටි සෙනසුනක වැස මහණදම් කරනුයේද සතුටුවූයේම වේ. මේ මොහුගේ සෙනසුන්හි යථාබල සන්තෝෂයයි. අනෙකෙක් ප්‍රණීත සෙනසුන් ප්‍රමාදයට හේතුවේයයි සලකා සොඳුරු සෙනසුන් ප්‍රාප්ත වූයේද නොපිළිගනී. මහා පිණැති බැවින් ලෙන්, මණ්ඩප, කූටාගාරාදී, ප්‍රණීත සෙනසුන් ලබයි. හෙතෙම ඒවා සිවුරු ආදියෙහි මෙන් චිර ප්‍රවෘජ්ජිතයින්ට ප්‍රදානය කොට යම්කිසි තැනක වසනුයේ ද සතුටට පත්වූයේම වේ. මේ මොහුගේ සෙනසුන්හි යථා සාරුප්ප සන්තෝෂයයි.

මෙ සස්නෙහි භික්‍ෂුව රූක්‍ෂ වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ බෙහෙත් ලබයි. හෙතෙම එයින්ම තුටු වේ. අනෙකක් නොපතයි. ලබනුයේ ද නොගනියි. මේ මොහුගේ ගිලන්පසෙහි යථාලාභ සන්තෝෂයයි. නැවත ද වනාහි තලතෙලින් අවශ්‍යතා ඇත්තෙකු උක්පැණි ලබයිද හෙතෙම එය සභාග භික්‍ෂුවකට දී, ඔහුගේ අතින් තලතෙල් ගෙන බෙහෙත් කොට මහණදම් කරනුයේද සතුටු වූයේම වේ. මේ මොහුගේ ගිලන්පසෙහි යථාබල සන්තෝෂයයි. අනෙකෙක් මහ පිණැතියේ බොහෝ තලතෙල් මීපැණි උක්පැණි ආදී ප්‍රණීත බෙහෙත් ලබයි. හෙතෙම එය සිවුරු ආදිය මෙන්, චිර ප්‍රවෘජ්ජිතයින්ට දී ඔවුන්ට ගෙන එන ලද යම්කිසිවකින් බෙහෙත් කරනුයේද සතුටු වූයේම වේ. යමෙක් වනාහි එක් බඳුනක ගෝමුත්‍රද එක් බඳුනක චතු මධුරද තබා, ස්වාමීනි, කැමැති දෙයක් ගනු මැනැවැයි කියනු ලබන්නේ. ඉදින් ඔහුට ඒවා අතර කවර එකකින් වුවද රෝගය සන්සිඳේ. එහෙත් මෙම ගෝමුත්‍රය නම් බුද්ධාදී උතුමන් විසින් ‘පූතිමුත්‍ර බෙහෙත ඇසුරුකොට පැවිද්ද පවතී. නුඹලා එම බෙහෙත පිළිබඳව (බෙහෙත සාදාගැනීම පාවිච්චිය) දිවි ඇති තෙක් උත්සාහ කටයුතු යයි වර්ණනා කරන ලද වචන සිහිකරනුයේ චතුමධුර, ප්‍රතික්‍ෂෙප කොට, ගෝමුත්‍රයෙන් බෙහෙත් කරනුයේ අතිශය සතුටට පත්වූයේම වේ. මේ මොහුගේ ගිලන්පසෙහි යථාසාරුප්‍ය සන්තෝෂයයි.

මෙවන් ප්‍රභේද ඇති සියලු සන්තෝෂයන් සතුටයැයි කියයි. එහෙයින් අර්ථ වශයෙන් වනාහි ලැබෙන හොඳ නරක කවර ආකාරයේ ප්‍රත්‍යයකින් වුව සතුටුවීම යැයි යූ.සේයි. එම සන්තෝෂය පැහැදිලි කිරීම් ක්‍රම සමග අනුසස් පැහැදිලි කිරීම් වශයෙන්, එයට විරුද්ධ අත්‍රිච්ඡතාදී භේද ඇති, ආශාවෙන් මඬනා ලද්දහුගේ ආදීනව දැක්වීම් වශයෙන් ද පැවැති කථාව සන්තුෂ්ටි කථායි. මින් මත්තෙහි කථාවන්හිද එම ක්‍රමයමැයි. විශේෂතා මාත්‍රයක්ම කියමු.

පවිවෙක කථා යන මෙහි කාය, චිත්ත, උපධි යැයි විවේකත්‍රයයෙකි. ඒවා අතර එක් පුද්ගලයෙකු සිටී. හිඳී. සයනය කරයි. ගමෙහි පිඬු පිණිස හැසිරේ. ආපසු එයි. සක්මන් අදිටයි. හැසිරේ. වාසය කරයි යයි මෙසේ සියලු ඉරියව්හි, සියලු කෘත්‍යයන්හි, සමූහයා සමග එකට විසීමේ ආශාව අත්හැර විවේක වාසය කාය විවේක නමැ. අටසමවත් චිත්ත විවේක නමැ. නිර්වාණය උපධි විවේක නමැ. යූ.සේයි.

කෙලෙස්වලින් දුරු වූවන්ට කාය විවේකයද, නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි ඇලුනවුන්ට චිත්ත විවේකයද, පිරිසිදු සිත් ඇති උතුම් පාරිශුද්ධතාවයන්ට පත්වූ උපධි රහිත, ලෞකික දැයින් වෙන් වූවන්ට උපධි විවේකයද වේ.

විවේකයම පවිවේකයයි. විවේක ප්‍රතිසංයුක්ත කථාව පවිවේක කථාවයි.

අසංසග්ග කථා යන මෙහි ශ්‍රවණ, දර්ශන, සමුල්ලපන, සම්භෝග, කාය යැයි සංසර්ග පහකි. ඒවා අතර මෙ සස්නෙහි ඇතැම් භික්‍ෂුවක්, අසවල් නම් ගමෙහි හෝ නියම්ගමෙහි හෝ මනා රූ ඇති දැකුම්කළු, උතුම් රූප සෞන්දර්යයෙන් යුතු ස්ත්‍රියක් සිටීයයි අසයි. හෙතෙම එය අසා, ගිලාබසී. පසුබසී. බඹසර (දරන්ට) නොකඩකොට පවත්වන්ට නොහැකි වේ. ශික්‍ෂා ප්‍රතික්‍ෂේප කොට ගිහිබවට පෙරැළේ. මෙසේ විසභාග අරමුණු වශයෙන් උපන් කෙලෙස් සංවාසය ශ්‍රවණ සංසර්ග නමැ. භික්‍ෂුව ශ්‍රවණය නොකෙරේමය. තවද ඔහු තෙමේම මනා රූ ඇති, දැකුම්කළු, උතුම් රූප සෞන්දර්යයෙන් යුතු ස්ත්‍රියක් දකියි. හෙතෙම ඇය දිටි සැණින් ගිලා බසී. පසු බසී. බඹසර (දරන්ට) නොකඩකොට පවත්වන්ට නොහැකි වේ. ශික්‍ෂා ප්‍රතික්‍සේප කොට ගිහි බවට පෙරැළේ. මෙසේ විෂභාග අරමුණු දැකීමෙන් උපන් කෙලෙස් සංවාසය දර්ශන සංසර්ග නමැ. දැක ඔවුනොවුන් අල්ලාප සල්ලාප වශයෙන් උපන් කෙලෙස් සංවාසය සතුටු කතා සංවාසය නමැ. එයට එකතුව සිනාසීම් ආදියද ඒවා සමගම සංග්‍රහ කෙරේ. තමා සතු යම්කිසිවක් කිසියම් ස්ත්‍රියකට දී හෝ නොදී, ඇය විසින් දෙන ලද කිසියම් වටිනා දැයක් පරිභෝග කිරීම් වශයෙන් උපන් කෙලෙස් සංවාසය එක්ව කටයුතු කිරීමේ සංසර්ගය නමැ. මා ගමක ගේ අත්ගැනීම් වශයෙන් උපන් කෙලෙස් සංවාසය කාර්ය සංසර්ග නමැ.

යම් ආකාර වූ මෙතෙමේ සමග ශෝකවන, සමග සතුටුවන සුවපත් අය අතර සුවපත්ව, දුකට පත් අය අතර දුක් ප්‍රාප්තව වැඩකටයුතු හටගත් කල්හි තමා එහි ප්‍රධානියා වශයෙන් උද්යෝගීව ක්‍රියාකාරී වෙයි යයි කියන ලද අනුලොම් නුවූ සංසර්ගයක් වූ ගිහියන් හා එක්ව වාසය කරයි.

මෙවන් අනුලොම් නුවූ ගිහි සංසර්ගයද, කෙලෙස් හටගැන්මට හේතුකාරණා වූ සබ්‍රම්සරුන් සමග වන සංසර්ගයද ගැන්මට හේතුකාරණා වූ සබ්‍රම්සරුන් සමග වන සංසර්ගයද යන එම සියල්ල දුරුකොට, යම් ආකාර වූ, සසරෙහි අස්ථිරතාවයද සංවේගයද, සංස්කාර සහිත දෑහි තියුණු භය සංඥාවද, ශරීරයෙහි පිළිකුල් සංඥාවද, සියලු අකුසලයන්හි පිළිකුල පෙරටු කොටැති හිරිඔතප්ද, සියලු ක්‍රියාවන්හි සිහිය විමසන නුවණ ද යන සියල්ල පිහිටුවා, නෙලුම්පත දියබිඳක් මෙන් හැමතැන නොඇලීම් ස්වභාවයක් වේද? මෙය සියලු සංසර්ග ප්‍රතිපක්‍ෂ හෙයින් අසංසග්ගයි. ඒ හා යෙදුන කථා අසංසග්ග කථායි.

විරියාරම්භ කථා යන මෙහි වීරයාගේ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාවනුයි වීර්යයි. ක්‍රමානුකූලව ගමන් කළයුතු පැවැත්විය යුතු වූයේනුයි වීර්යයයි. වීර්යයද ඒකාන්තයෙන් අකුසල්දම්හි දුරැලීම සඳහා ද කුසල් දම්හි ඉපැත්ම සඳහා ද ආධාර වන ආරම්භයකි. මෙය කායික චෛතසික යැයි දෙයාකාරය. ආරම්භ ධාතු නික්ඛම ධාතු පරක්කම ධාතුයැයි තෙයාකාරය. සම්‍යග්ප්‍රධන් වීර්ය වශයෙන් සිව්වැදෑරුම්ය. යම් භික්‍ෂුවකට ගමන් කිරීමෙහිදී යම් ක්ලේශයක් උපන්නෙහිද, එම සියල්ලම සිටගෙන සිටින අවස්ථාවට පැමිණෙන්ට ඉඩ නොදෙයි. සිටීමෙහිදී උපන් ක්ලේශය හිඳ ගැනීමට, හිඳීමෙහි උපන් ක්ලේශය සයනාවස්ථාවට පැමිණෙන්ට ඉඩ නොදෙයි. ඒ ඒ තන්හිදීම, එළුවෙකුගේ පා අනුව සැකසූ දණ්ඩෙන් කළු සර්පයෙකු මැඩ අල්වා ගන්නාක් මෙන්ද හිස එසවීමට නොදී වීර්ය බලයෙන් නිග්‍රහ කරයි. මෙසේ ඔහුගේ ආරබ්ධ වීර්යයාගේ වශයෙන් දතයුතුය. ඒ හා එකට යෙදුන කථා වීර්යාරම්භ කථායි.

සීලකථා යනාදීණ්හි සීලය, ලෞකික, ලෝකෝත්තර වශයෙන් දෙයාකාරය. එහි ලෞකිකය. ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවර ආදී සිව් පිරිසිදු සීලයයි. ලෝකෝත්තරය මාර්ග සීලය හා ඵල සීලයයි. එසේම විදර්ශනාවට පාදක වූ සහ උපචාරයෙන් අටසමවත් ලෞකික සමාධි නමැ. මෙහි මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ ලෝකෝත්තර සමාධි නමැ. එසේම පඤ්ඤාපි ප්‍රඥාවද, ලෞකික වූයේ සෘතමය - චින්තාමය - ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත විදර්ශනා ඥානයද වේ. මෙහි විශේෂයෙන් විදර්ශනා ප්‍රඥාවද, ලෝකෝත්තර මාර්ග ප්‍රඥාවද, ඵල ප්‍රඥාවද ගතයුතුය. විමුත්ති යනු ආර්යඵල විමුක්තියද, නිර්වාණයද වේ. අනෙක් අය තදංග විෂ්කම්භන, සමුච්ඡේද විමුක්තීන්ගේ වශයෙන්ද මෙහි අර්ථ වර්ණනා කරති. විමුත්තිඤාණ දස්සනම්පි යනු එකුන් විසිවැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණ ඤාණයෝය. මෙසේ මේ සීලාදීන් සමග පෙන්වීම් ආකාරයෙන් නොයෙක් ආකාර ස්කන්ධ අනුසස් පැහැදිලි කිරීම් වශයෙන්ද, එයට විරුද්ධ දුශ්ශීල්‍යාදීන්ගේ දොස් පැහැදිලි කිරීම් වශයෙන් ද පැවැති කථාවද, ඒ හා බැඳි කථා ද සීලාදී කථා නමැ.

මෙහිද ‘තමාද අල්පේච්ඡ වේ. අනෙකාට අල්පේච්ඡ කථා කරනුයේ කවරාකාර වූ හෝ සිවුරකින් සතුටු වූයේ වේ. කවරාකාර වූ සිවුරකින් සතුටුවීමෙහි ගුණ කියන්නේද වේ යනාදී වචනයෙන්ද තෙමේ අල්පේච්ඡතාදී ගුණයෙන් යුක්ත වූයේ අන්‍යයාද ඒ සඳහා හිතාධ්‍යාශයෙන් යෙදවියයුතුය. එබඳු කථා මෙහි මනාව කෙලෙස් තුනී කිරීම් ආදී වශයෙන් වෙසෙසා කියන ලදුයේ අල්පේච්ඡකථා ආදිය යැයි දතයුතුය. කාරකයාගේ වශයෙන්ම කථාව විශේෂයෙන් අදහස් කරන ලද අර්ථය සිදුකරයි. එසේම සිතයි. මේඝිය එය කල්‍යාණමිත්‍ර භික්‍ෂුවට කැමති විය යුතුය. -පෙ- අපහසුවකින් තොරව ලබන අයෙකියි.

එවරූපියා යනු මෙබඳු වූ කියන ලද අයුරු, නිකාමලාභි යනු කැමැති පරිදි ලබන රුචි පරිදි ලබන, හැමකල්හි මෙම කථා අසන්ට, විචාරන්ට සුවසේ ලබනුයේ, අකිච්ඡලාභී යනු නිදුකින් ලබනුයේ අකසිරලාභී යනු මහත් සේ ලබන,

ආරද්ධ විරියො යනු එසවූ වීර්ය ඇති, අකුසලානං ධම්මානං පහානාය යනු අදක්ෂතාවයෙන් හටගත් යන අර්ථයෙන් වූ අකුසල පාප ධර්මයන්ගේ දුරුකිරීම සඳහා, කුසලානං ධම්මානං යනු පිළිකුල් දෑ සොලවන ආදී අර්ථයෙන් ද, නිරවද්‍යාර්ථයෙන්ද, කුසලයන්ගේ විදර්ශනාවන්ගේ හා මාර්ගඵල ධර්මයන්ගේ, උපසම්පදාය යනු සපයාගැනීම සඳහා, තම සන්තානයෙහි උපදවා ගැනීම සඳහා, ථාමවා යනු බලවත් උත්සාහ සංඛ්‍යාත වීර්ය බලයෙන් යුක්ත වූයේ, දළ්හ පරක්කමො යනු ස්ථිර බලය - නොලිහිල් වීර්යය, අනික්ඛිත්තධුරො යනු බහා නොහෙළන ලද වීර්ය ඇතියේ, නොපසුබස්නා වීර්යයෙන්,

පඤ්ඤවා යනු විදර්ශනා ප්‍රඥායෙන් ප්‍රඥාවත් වූයේ, උදයත්‍ථ ගාමිනියා යනු පංච ස්කන්ධයන්ගේ හටගැන්මද නැස්මද අවබෝධ කරනුයේ, අරියාය යනු විෂ්කම්භන වශයෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස්ථව දුරෙහි පිහිටි නිදොස් වූ, නිබ්බෙධිකාය යනු තියුණු අවබෝධයට අයත්, සම්මා දුක්ඛක්ඛය ගාමිනියා යනු සංසාර වෘත්ත දුක ක්‍ෂය කරන හෙයින් දුක්ඛයාගේ ක්‍ෂයයැයි ලද නම් ඇති, ආර්ය මාර්ගයෙහි යහපත් හේතුයෙන් ක්‍රමයෙන් යනුයේ,

මෙම පංච ධර්මයන්හි, සීලයද, වීර්යයද, ප්‍රඥාවද, යෝගීහුගේ ආධ්‍යාත්මික අංග වේ. අනෙක් ද්වයය සෙසු සිව් ආකාරය කැමැති වේ. මෙහි කලණ මිතුරාගේම බොහෝ උපකාරවත් බව දක්වන්නා වූ, ශාස්තෲන් වහන්සේ මේඝිය එය කලණ මිතුරු ඇසුරැති භික්‍ෂුව විසින්ම කැමැති විය යුතුයැයි ආදියෙන් දේශනය වඩයි. එහි පටිකංඛං යනු ඒකාන්තයෙන් කැමැති විය යුතුය. ඒකාන්තයෙන් වන්නේ යයි අර්ථයි. යං යනු ක්‍රියා පරාමර්ශනයයි මෙය යූ.සේයි. සීලවා භවිස්සති යනු යම් ඒ කලන මිතුරු භික්‍ෂුවක් හෙයින්ද, එය ඔහුට කැමතිවිය යුතුය. ඒකාන්තයෙන් වන්නේය. ඒකාන්තයෙන්ම ඔහුගේ එහි යෙදීමෙනැයි අදහසයි. පාතිමොක්ඛ සංවර සංවුතො විහරිස්සති යනාදීන්හි එම ක්‍රමයමැයි

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි උතුම් කලන මිතුරු සංඛ්‍යාත තම වදන් නොසලකා වනලැහැබට පිවිස එබඳු විකෘති ආකාරයකට පත් ඇවැත් මේඝියට කලන මිතුරුතා ආදියෙන් සියලු සාසනික ධ්‍යාන, මාර්ග, නිර්වාණ ආදී සම්පත් සෑදෙන අයුරු පෙන්වා, දැන් එහි ඇල්ම හටගත් ඔහුට, පෙරයම් කාම විතර්කාදියෙන් උවදුරට පත් හෙයින් කමටහන් ප්‍රමාදයට සෘජු විරුද්ධ වූ භාවනා ක්‍රමයක් ප්‍රකාශකොට ඉන් මත්තෙහි අර්හත්වයට කමටහන් දෙසනුයේ තෙනච පන මෙඝිය භික්ඛුනා ඉමෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු පතිට්ඨාය චත්තාරො ධම්මා උත්තරිං භාවෙතබ්බා යනාදිය වදාළහ. එහි තෙන යනු මෙසේ කලන මිතුරු ආශ්‍රය සහිත, කියන ලද ආකාර ඇති සීලාදී ගුණයෙන් යුතු යමෙකු විසින්, එහෙයින් ඉමෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු පතිට්ඨාය යැයි වදාළහ. උත්තරිං යනු අරඹන ලද තරුණ විදර්ශනාවෙහිදී ඉදින් රාගාදී උවදුරු උපදින්නාහුද? ඒවාහි පිරිසිදු කිරීම සඳහා ඉන් මත්තෙහි, චත්තාරො ධම්මා භාවෙතබ්බා යනු ඉපදවිය යුත්තාහ. වැඩිය යුත්තාහ.

අසුභා යනු එකොළොස් අශුභ කමටහන් අතර, සුදුසු පරිදි, යම්කිසි අශුභ භාවනාවක, රාගස්ස පහානාය යනු කාමරාගයාගේ දුරැලීම සඳහා මෙය ඇල්වී කපන්නාගේ උපමාවෙන් දතයුතුය. එක් පුරුෂයෙක් දෑකැත්ත ගෙන අගසිට ඇල්කෙතෙහි ඇල් වී කපයි. ඉක්බිති ඔහුගේ වැට බිඳ ගවයෝ ඇතුල් වූහ. හෙතෙම දෑකැත්ත පසෙක තබා, කෝටුවක් ගෙන එම මාර්ගයෙන්ම ගවයින් බැහැරකොට වැට ප්‍රකෘතිමත් කොට නැවත දෑකැත්ත ගෙනා ඇල්වී කැපීය. එහි ඇල් කෙත මෙන් බුදුසසුන දතයුතුය. ඇල් වී කපන්නා මෙන් යෝගාවචරයාද, දෑකැත්ත මෙන් ප්‍රඥාවද, ගොයම් කපන කාලය මෙන් විදර්ශනාවෙහි කටයුතු කරන කාලයද, කෝටුව මෙන් අසුභ කමටහන ද, වැට මෙන් සංවරයද, වැට බිඳ ගවයින්ගේ පිවිසීම මෙන් වහා නුවණින් නොසැලකීමෙන් ප්‍රමාදයට පැමිණ රාගයෙහි ඉපැත්මයි. දෑකැත්ත පසෙක තබා, කෝටුව ගෙන පිවිසි මගින්ම ගවයින් බැහැරකොට වැට නැවත ප්‍රකෘතිමත් කොට, සිටි ස්ථානයෙහි සිට ඇල් කැපීම මෙන් අසුභ කමටහනින් රාගය මැඩපවත්වා, නැවත විදර්ශනා ක්‍රියා අරඹන කාලයයි. මේ මෙහි උපමා උපමේය සංසන්දනයයි. මෙසේ වූ භාවනා ක්‍රමය සඳහා රාග ප්‍රහාණය සඳහා අසුභ (භාවනා) වැඩිය යුතුයයි යූ.සේයි.

මෙත්තා යනු මෛත්‍රී කමටහනයි. බ්‍යාපාදස්ස පහානාය යනු කියන ලද අයුරින්ම උපන් කෝපය දුරුකිරීම සඳහා, ආනාපාන සති යනු සොළොස්වස්තුක ආනාපාන සතිය. විතක්කු පච්ඡෙදාය යනු කියන ලද අයුරින්ම උපන් විතර්කයන්ගේ සිඳ දැමීම සඳහා අස්මිමාන සමුග්ඝාතාය යනු මම වෙමියි උපදින නව වැදෑරුම් මාන මුලුමනින් සිඳලීම සඳහා, අනිච්ච සඤ්ඤිනො යනු පැවත විනාසයට පත්වන හෙයින්, හටගැනීම් විනාශවීම් ස්වභාවයන්ට අයත්, ලෙහෙසියෙන් බිඳී යන හෙයින් තාවකාලික වශයෙන් නිත්‍යය යන්න ප්‍රතික්‍ෂේප කරන හෙයින්, සියලු සංස්කාර අනිත්‍යයැයි පැවති අනිත්‍යය අනුව නුවණින් බැලීම් වශයෙන් අනිත්‍ය සංඥා ඇත්තහුට, අනත්ත සඤ්ඤා සණ්ඨාති යනු අසාර හෙයින් ද, සිය වසඟයෙහි නො පවත්නා හෙයින්ද, ස්වකීය නොවූ හෙයින්ද, හිස් වූයේ, ගතයුත්තක් නොමැති හෙයින්ද, හරයක් නොමැති හෙයින්ද, ශූන්‍ය හෙයින්ද සියලු ස්වභාව ධර්මයන් අනාත්මයැයි මෙසේ පවත්නා, අනාත්මානුපස්සනා සංඛ්‍යාත අනාත්ම සංඥාව සිතෙහි පිහිටයි. ඉතා දැඩිව පිහිටයි. අනිත්‍ය ලක්‍ෂණය දිටි කල්හි අනාත්ම ලක්‍ෂණය දිටියේම වේ. ත්‍රිවිධ ලක්‍ෂණයන්හි එකක් දිටිකල්හි අනෙක් ද්වයය දිටියේම වේ. එහෙයින් අනිච්ච සඤ්ඤිනො මෙඝිය අනත්ත සඤ්ඤා සණ්ඨාති යි යූ.සේයි. අනාත්ම ලක්‍ෂණය මනාව දිටි කල්හි මම වෙමියි උපදිනු ලබන මැනීම මුලිනුපුටා දමන ලද්දේම වේයයි වදාළ සේක. අනත්තසඤ්ඤී අස්මිමාන සමුග්ඝාතං පාපුනාතියි. දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානං යනු ඉහාත්මයෙහිම මෙම ආතම් භාවයෙහිදීම පැවතීම් විරහිත නිර්වාණයට පැමිණේ. මෙහි මේ සංක්‍ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් වනාහි අසුභ ආදී භාවනා ක්‍රම විශුද්ධි මාර්ගයෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන් ගතයුතුය.

එතමත්‍ථං විදිත්‍වා යනු එම ආයුෂ්මත් මේඝියගේ මිථ්‍යා විතර්ක නමැති සොරුන් විසින් කුසල් නමැති භාණ්ඩ විනාශ කිරීම් සංඛ්‍යාත අර්ථය දැන, ඉමං උදානං යනු මෙම කාම විතර්කාදීන්ගේ දුරු නොකිරීමෙහි ආදීනවද, දුරුකිරීමෙහි අනුසස්ද දැක්වීමට මෙම උදන් ඇනූ සේක.

එහි ඛුද්දා යනු නීච, ලාමක, විතක්කා යනු, කාම විතර්කාදී පාප විතර්කත්‍රයය. සියලු විතර්කයන්ගෙන් අධම (නීච) බැවින් මෙහි කුඩා යැයි යූ.සේයි. ‘නච ඛුද්දං සමාචරේ’ ආදීන්හි මෙනි. සුඛුමා යනු සියුම් විතර්කාදීහු අදහස් කරන ලදි. ඤාති විතර්ක - ජනපද විතර්ක - අමර විතර්ක, අන් අය කෙරෙහි පවත්නා අනුකම්පා ප්‍රතිසංයුක්ත විතර්ක ලාභ සත්කාර ගු වර්ණනා ප්‍රතිසංයුක්ත විතර්ක, අනවඤ්ඤත්ති ප්‍රතිසංයුක්ත වූ හෝ විතර්කදැයි යන එම විතර්ක කාම විතර්කාදීන් මෙන් දරුණු නොවෙතියි දළ ස්වභාව නොමැති හෙයින් සියුම්යැයි යූ.සේයි. අනුගතා සිතින් අනුවර්ත වූවාහු, විතර්කයන් උපදනා කල්හි සිත ඒ හා අනුගියාහුම වෙයි. එම අරමුණට මනාකොට නංවන හෙයින්. අනුග්ගතායිද පෙලයි. අනුව සිටියේයයි අර්ථයි. මනසො උබ්බිලාපා යනු සිතෙහි මතුවීම් ඇතිකරන.

එතෙ අවිද්වා මනසො විතක්කෙති යනු එම කාම විතර්කාදී වූ මනෝ විතර්කයන්, ආශ්වාද ආදීනව නිස්සරණ වශයෙන්, ඤාත, තීරණ, ප්‍රහාණ යන පරිඥාවන්ගෙන් තත්වාකාරයෙන් නොදන්නේ, හුරා හුරං ධාවති භන්ත චිත්තො යනු ප්‍රහීණ නොවූ මිථ්‍යා විතර්ක හෙයින්, ස්ථිරව නොපිහිටි සිතැත්තේ කිසිකලෙක රූපයන්හිද, කිසිකලෙක ශබ්දයන්හිදැයි ආදි වශයෙන් ඒ ඒ අරමුණෙහි ආශ්වාදාදි වශයෙන් ඔබිනොබ ධාවති දුවයි. කැරකේ. නොහොත් හුරා හුරං ධාවති භන්ත චිත්තො යනු සම්පූර්ණයෙන් දැන නොගත් විතර්ක හෙයින් ඒ නිමිතීන් අවිද්‍යා තෘෂ්ණාදීන්ගේ වශයෙන් කැරකෙනු ලබන සිතැතියේ මෙලෝ පරලෝ වශයෙන් තදින් ගැනීම් බැහැර තැබීම්වලින් ඔබිනොබ දුවයි. හැසිරේයයි අර්ථයි.

එතෙච විද්වා මනසො විතක්කෙති යනු එම කියන ලද ප්‍රභේද ඇති කාම විතර්කාදී මනෝ විතර්කයන් ආශ්වාදාදී වශයෙන් තත්වූ පරිදි දන්නේ, ආතාපියො යනු වීර්යවත් වූයේ. සංවරති යනු වසයි. සතිමා යනු සිහියෙන් යුක්ත වූයේ, අනුග්ගතෙ යනු දුලබ වශයෙන් නූපන් මෙය යූ.සේයි. එම කියන ලද ආකාර ඇති කාමවිතර්කාදී මනෝ විතර්කයන්, සිතෙහි මතුවීම්වලට හේතුවන බැවින්, සිතෙහි කාම විතර්කාදීන් මතුවන කල්හි නැණවතා විදර්ශනා ප්‍රඥා සහිත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් මනාකොට දන්නේ, එයට සහාය වූ, සම්‍යග් ව්‍යායාම, සති ආදීන්ගේ විද්‍යමාන හෙයින් තෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුක්ත වූ, සිහි ඇති ඔවුහු ආර්ය මාර්ග භාවනාවෙහි ඉපැත්මට සුදුසු තත්ත්වයක් නොමැති කල්හි අනුග්ගතෙ මාර්ගක්‍ෂණයෙහි නූපන් කල්හිම, සංවරති යනු ඤාණ සංවර වශයෙන් වසයි. පැමිණෙන ගමන් මාර්ගය සිඳලයි. මෙසේ වූයේද, සිව්සස් අවබෝධයෙන් අවබෝධ කරගත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා අර්හත්වාධිගමයෙන් අසෙසං යනු එම කාමවිතර්කයන් ශේෂ රහිතව පජහාසි මුල් සිඳලීය. මෙහි අනුගතෙයි ද කියවති. එහි අර්ථය යට යූ.සේයි.

ප්‍රථම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමියේ ය.