1. ආයුසඞ‍්ඛාරවොස‍්සජනසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

1. ආයුසංඛාරවොස්සජන සූත්‍ර වර්ණනාව

සවන ජාත්‍යන්‍ධ වර්ගයෙහි, පළමුවැන්නෙහි වෙසාලියං යනු යට කියන ලද ක්‍රමයමය. වෙසාලියං පිණ්ඩාය පාවිසි කෙදින පිවිසියෙහිද, උක්කාචේලයෙන් නික්ම විසල් නුවරට ගියකල්හි, එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බේලුව ගමෙහි වස් වැස ඉන් නික්ම පිළිවෙලින් සැවතට පත්ව දෙව්රම්හි වාසය කළ සේක. එකල්හි දම්සෙනෙවි තම ආයු සංස්කාරයන් බලා සත්දිනක්ම පමණක් පවතින්නේ යයි දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුදන්වා (අනුමත කරවා) නාලක ගමට ගොස් එහිදී සිය මව සෝවාන් ඵලයෙහි පිරිනිවන් පෑහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ චුන්ද විසින් ගෙන එන ලද පිහිටුවා සැරියුත් තෙරුන්ගේ ශාරීරික ධාතූන් ගෙන ධාතු චෛත්‍යයක් කරවා මහ බික් සඟ පිරිවැරුනේ රජගහ නුවරට වැඩම කළ සේක. එහි ගිය කල්හි ආයුෂ්මත් මහ මුගලන් තෙරහු පිරිනිවියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේද ශාරීරික ධාතූන් ගෙන චෛත්‍යයක් කරවා, රජගහ නුවරින් නික්ම පිළිවෙලින් උක්කාචේලයට වැඩම කළ සේක. එහි ගං ඉවුරෙහි බික් සඟ පිරිවරන ලදුයේ වැඩහිඳ අග සව්වන්ගේ පිරිනිවීම හා සබැඳි සූත්‍රයක් දෙසා, උක්කාචේලයෙන් නික්ම විසල් නුවරට වැඩම කළ සේක. මෙසේ වැඩමකළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙරවරු හැඳ පෙරවැ පාසිවුරු ගෙන විසල්නුවරට පිඬු පිණිස පිවිසියේ යැයි කියයි. එහෙයින් උක්කාචේලයෙන් නික්ම විසල් නුවර ගියකලැයි යූ.සේයි.

නිසීදනං යනු මෙහි සම්කඩ අදහස් කරන ලදි. චාපාල චෙතියං යනු පෙර චාපාල නම් යක්‍ෂයා විසූ තැන චාපාල චෙතියැයි පැණුනහ. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කළ විහාරයද එම ව්‍යවහාරය අනුව චාපාල චේතියැයි කියති. උදෙනං චේතියං යන මේ ආදීන්හිද එම ක්‍රමයමය. සත්තම්බං යනු කිකී නම් කසී රජහුගේ දියණියන් වූ සත්කුමරියෝ සංවේගප්‍රාප්තව රජගහ නුවරින් නික්ම යම්තැනක ප්‍රධන් වීර්යය ප්‍රධන් කළහුද? එම ස්ථානය සත්තම්බ චෙතිය යැයි කියති. බහු පුත්තං යනු උඩින් පහළට ඇදෙන බොහෝ මුල් ඇති එක් නුගරුකෙකි. එහි අධිගෘහිත දේවතාවාගෙන් බොහෝ මිනිස්සු පුතුන් පතති. එතැන් පටන් එතැන බහුපුත්තචෙතියංයි පැනුනහ. සාරන්‍දදං යනු සාරන්‍දද නම් යකු වුසූ තැනයි. මෙසේ එම සියල්ලම බුද්ධෝත්පාදයෙන් පෙර දේවතාධිගෘහිතයැයි චෛත්‍ය ව්‍යවහාරයෙන් ව්‍යවහාර කරන ලද්දාහුය. මෙහි විසල්හි භූමිභාග සම්පත්තියෙන්ද, පුද්ගල සම්පත්තියෙන්ද සුලභ ප්‍රත්‍යතාවයෙන්ද රමණීය බව දතයුතුය. විහාරස්ථානයන්ට වනාහි නගරයෙන් ඉතා දුර නුවූ බැවින්ද, ඉතා ආසන්න නුවූ හෙයින්ද, ගමනාගමන සම්පතින්ද, ජනාකීර්ණ නුවූ තැනක විහාරය පිහිටි හෙයින්ද, විශාල වෘක්‍ෂයන්ගේ සෙවන හා ළිංපොකුණු ආදි ජල සම්පත්තියෙන්ද විවේකයට සුදුසු බැවින්ද යන කරුණුවලින් රමණීයත්වය දතයුත්තාහ. චත්තාරො ඉද්ධිපාදා යන මෙහි සෘද්ධිපාදයාගේ අර්ථයට යූ.සේමය. භාවිතා යනු වඩන ලද්දාහු, බහුලීකතා යනු නැවැත නැවැත කරන ලද. යානීකතා යනු ගමන් කළහැකි තත්ත්වයේ යානයක් මෙන් කළ, වත්‍ථුකතා යනු පිහිටීම් අර්ථයෙන් වස්තුවක් මෙන් කළ, අනුට්ඨිතා යනු නොනැගිටි, පරිචිතා යනු හාත්පසින් රැස්කළ මනාව වඩනා ලද, සුසමාරද්ධා යනු මනාව අරඹන ලද ඉතා යහපත් අයුරු නිපදවන ලදහ.

මෙසේ නියමින් කියා නැවැත නියමකොට දක්වන්ට තථාගතස්ස ඛො යනාදිය වදාළහ. මෙහිද කප්පං යනු ආයුකප්පං ආයුෂ්කල්පයයි. තිට්ඨෙය්‍ය යනු එකල්හි මිනිසුන්ගේ ආයුෂ්ප්‍රමාණය යම් පමණද එය සම්පූර්ණකොට සිටින්නේය. දරන්නේය. කප්පාවසෙසංවා යනු ස්වල්ප වූ හෝ, භීය්‍යොවා යනු කියන ලද වර්ෂ සියයෙන් අතිරේක වශයෙන් හෝ, මහා සිවතෙරුන් වනාහි, බුදුවරුන්ට නොතන්හි ගර්ජනයක් නම් නැත. යම්සේ වනාහි බේලුව ගමෙහිදී හටගත් මාරාන්තික වේදනාව දසමසක් මැඩපැවැත්වූ සේක. මෙසේ නැවත නැවත සමවතට සමවැද දසවස බැගින් මැඩ පවත්වා මෙම භද්‍ර කල්පයම සිටින්නේද, කවර හෙයින්ද එසේ නොසිටියෙහිද, තෘෂ්ණාදීන් විසින් ගන්නා ලද ශරීරය නම් කැඩුම් බිඳුම් ආදියෙන් පෙළයි. (මඩියි.) බුදුවරු වනාහි කැඩුම් බිඳුම් ආදියට නොපත්ව පැසුළු ආයුෂ කොටසෙහි බොහෝ ජනයාට ප්‍රියමනාප කාලයෙහිම පිරිනිවෙත්. අග්‍රශ්‍රාවක මහා ශ්‍රාවකයින් පිරිනිවි කල්හි පිරිවර රහිතව හුදෙකලාවම හෝ ළදරු සාමණේර පිරිවැරීමෙන් සිටිය යුතු වෙයි. ඉක්බිති විශ්මයෙකි. මේ බුදුවරුන්ගේ පිරිසදැයි පහත්කොට සැලකිය යුතු තත්ත්වයට පැමිණෙන්නේය. එහෙයින් නොසිටියේ යැයි කීවේය. මෙසේ කී කල්හිද අසූවෙන් ආයුෂ් කල්පය නිගමනය කොට ඇතැයි සැලකේ. මෙයම අටුවායෙහි නියමිතය.

ඔළාරිකො නිමිත්තෙ යනු දළ සංඥා ඉපැත්මෙහි, එය දළ සංඥා උත්පාදනයයි. තිට්ඨතු භගවා කප්පං යනු මුළු කල්පය සිටින සේක්වා. යම් ආකාර වූ සිටීමේ යාඥාව, යස්ස කස්සචි ආනන්‍ද චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා යනාදියෙන් ක්‍ෂීණාශ්‍රව භාවයෙන් තමාගේ සිව් වැදෑරුම් වැඩීම් ආනුභාවයෙන් කල්පයක් සිටින්ට සමත් බව දැක්වීම ප්‍රකට වචනයෙන් බබලවයි. වචන ක්‍රමය අත්හැර සෘජුවම තම අදහස් පැහැදිලි කිරීම කරන ලදි.

බහුජන හිතාය යනු මහජනයාට හිතසුව සඳහා. බහුජනසුඛාය යනු බොහෝ ජනයාට සුව සඳහා. ලෝකානුකම්පාය යනු සත්ත්ව ලෝකයාට අනුකම්පා හේතුයෙන් කවර සත්ත්ව ලෝකයාටද, යමෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මදේශනාව ශ්‍රවණය කොට ධර්මය ප්‍රතිවේධ කරයි. අමාපැන් පානය කරයි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දම්සක් පැවැතුම් සූත්‍ර දේශනායෙන් අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ ප්‍රමුඛ අටලොස් කෙළක් බ්‍රහ්මයෝ ධර්මය ප්‍රතිවේධ කළහ. මෙසේ සුභද්‍ර පරිව්‍රාජක හික්මවීම තෙක් දහම් ප්‍රතිවේධ කළ සත්ත්වයින්ගේ ගණන් කිරීමක් නැත. (ගණන් කළ නොහැක) මහාසමය සූත්‍රය, මංගල සූත්‍රය, චූලරාහුලෝවාද සූත්‍රය, සමචිත්ත සූත්‍රය යන මෙම සිව් සූත්‍රයන්ගේ දේශනා කාලයෙහි, සිව්සස් නව ලොවුතුරුදම් අවබෝධයට සත්ත්වයන්ගේ ගණන් පිරිසිඳීමෙක් නැත. එම ප්‍රාමාණාතික්‍රාන්ත සත්ත්ව ලෝකයාට අනුකම්පාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිටීම වේ. මෙසේ අනාගතයෙහිද වන්නේ යයි අදහසින් කියයි. දේව මනුස්සානං යනු හුදෙක් දෙවි මිනිසුන්ට පමණක් නොවේ. අවශේෂ නාග සුපර්ණාදීන්ටද වැඩ පිණිස, හිත පිණිස, සුව පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිටීම වේ. සහේතුක ප්‍රතිසන්ධික, මාර්ග ඵල සාක්‍ෂාත් කිරීමෙහි භව්‍ය පුද්ගලයන් දැක්වීමට මෙසේ යූ.සේයි. එහෙයින් අන්‍යයන්ගේද වැඩ සඳහා, හිත සඳහා, සුව සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටීවායි අර්ථයි. අත්‍ථාය යනු මෙලොව සම්පත් සඳහා. හිතාය යනු පරලෝ සැපතට හේතුවූ හිත සඳහා, සුඛාය යනු නිර්වාණධාතු සුව සඳහා, පළමු හිතසුව ග්‍රහණය සර්ව සාධාරණ වශයෙන් දත යුතුය.

යථාතං මාරෙන පරියුට්ඨිත චිත්තො යනු මෙහි තං යනු නිපාත මාත්‍රයකි. යම්සේ මාරයා විසින් මඬනා ලද සිතැත්තේ, වසා පැතිර සිටි සිතැත්තේ, අන්‍ය කවර හෝ පෘථග්ජනයෙකු එය අවබෝධ කරන්ට නොහැකි වන්නේය. එපරිද්දෙන් අවබෝධ කරන්ට නොහැකි විය යයි අර්ථයි. මාරයා වනාහි යමෙකුගේ කිසියම් විපර්යාසයන් අප්‍රහීනද, ඔහුගේ සිත මැඩපවත්වයි. යමෙකුගේ වනාහි සර්වප්‍රකාරයෙන් දොළොස් විපර්යාස අප්‍රහීණද, ඔහු ගැන කිවයුත්තක්ම නැත. තෙරුන්ගේ විපර්යාස චතුෂ්කයක් අප්‍රහීණය. එහෙයින් ඔහුගේ සිත මැඩපැවැත්වීය. ඔහු වනාහි සිත මැඩපැවැත්වීම කරනුයේ කුමක් කෙරේද? බිය එළවන රූපාරම්මණයක් හෝ දක්වයි. ශබ්දාරම්මණයක් හෝ ශ්‍රවණයකරවයි එයින් සත්ත්වයෝ එය දැක හෝ ශ්‍රවණය කොට හෝ සිහිය අත්හැර ඉවත්කළ මුහුණු ඇත්තාහු වෙති. ඔවුන්ගේ මුවින් අත ප්‍රවේශකොට හෘදය මඩියි. ඉන් විසඥව සිටිත්. මොහු වනාහි තෙරුන්ගේ මුවින් අත පිවිසවන්ට කිමෙක්ද හැකිවන්නෙහිද? බියකරු අරමුණක් දැක්වීය. තෙරහු එය දැක ආලෝක නිමිත්ත අවබෝධ නොකළේය. දන්නේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමක් සඳහා තෙවන වර දක්වා ආමන්ත්‍රණය කළ සේක්ද? මත්තෙහි ‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිටින සේක්වායි ඉල්වාසිටි කල්හි එය නුඹගේම අයහපත් ක්‍රියාවකි. එය නුඹගේම අපරාධයකැයි දෝෂාරෝපණයෙන් සෝකය තුනී කිරීම සඳහාය. මේ තෙමෙ මා කෙරෙහි අතිශයින් සිනිඳු හෘදය ඇතියේ හෙතෙම මත්තෙහි භූමි චලන කාරණයද ආයු සංස්කාර අත්හැරීමද අසා, මාගේ චිරස්ථායිත්‍වය සඳහා යදින්නේය. මම ඔහුට කුමක් හේතුකොට නුඹ පළමුකොටම, නොයැදීදැයි ඔහුගේම හිසෙහි දොස් හෙළන්නෙමි. සත්ත්වයෝද තමාගේ අපරාධයෙන් එසේ පීඩාවට පත් නොවෙති. එහෙයින් ඔහුගේ සෝකය තුනීවන්නේය.

ගච්ඡ ත්‍වං ආනන්‍ද යනු යම්හෙයකින් දිවා විහරණය සඳහා මෙහි පැමිණියෙහිද, එහෙයින් ආනන්දය නුඹ කැමති තැනකට දිවා විහරණය සඳහා යව. එහෙයින් යස්සදානි කාලං මඤ්ඤසි කීයේය.

මාරො පාපිමායි, මෙහි සත්ත්වයින් අනර්ථයෙහි යොදවමින් මරයිනුයි මාරොයි. පාපිමා යනු ඔහුටම පර්යාය වචනයයි. ඔහු වනාහි පාපධර්මයෙන් යුක්ත හෙයින් පාපිමා යැයි කියයි. භාසිතා ඛො පනෙසා යනු මොහු වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බෝමැඩ සත් සතියක් ඉක්මවා අජපාල නුගරුකමුල වසන කල්හි තම දූවරු අවුත්, අදහස් නැස්මට පත්ව ගියකල්හි මොහුට මෙම උපාය ඇතැයි සිතා අවුත්, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ විසින් යම් කරුණක් සඳහා පාරමීන් පුරන ලදද? ඔබගේ එම අර්ථය පැමිණියේය. (මුදුන්පත් විය.) සර්වඥතා ඥානය ප්‍රතිවේධ කරන ලදි. ඔබට ලෝකයෙහි හැසිරීමෙන් (විසීමෙන්) කවර ප්‍රයෝජනයෙක්දැයි කියා ස්වාමීනි, දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන්පාන සේක්වායි යාඥා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ඔහුට මා ඒ තාක් නොවෙමියි ආදිය වදාරා ප්‍රතික්‍ෂේප කළේය. ඒ සඳහා ‘භාසිතා ඛො පණ’ ආදිය වදාළහ.

එහි වියත්තා යනු ආර්ය මාර්ගාධිගම වශයෙන් දක්ෂ වූ, විනීතා යනු කෙලෙස් විනාශ කිරීමෙන් විනීත වූ, විසාරදා යනු කාමාදීන්හි ඇලීම් ඇතිකරන දෘෂ්ටි විචිකිච්ඡා ආදීන්ගේ ප්‍රහාණයෙන් නිපුණ වූ, බහුස්සුතා යනු ත්‍රිපිටක වශයෙන් බොහෝ වූවක් අසන ලද්දේ ඔවුන්ටනුයි බහුස්සුතායි. එම ධර්මයම දරත්නුයි ධම්මධරායි. නොහොත් බහුස්සුතා යනු පර්යාප්ති බහුශ්‍රැතතාවයද, ප්‍රතිවේධ බහුශ්‍රැතතාවයද වේ. ධම්මධරා යනු පර්යාප්ති ධර්මයන්ගේද ප්‍රතිවේධ ධර්මයන්ගේද ධාරණය කරන හෙයින් ධම්මධරායි. මෙසේද මෙහි අර්ථය දතයුතුය. ධම්මානුධම්ම පටිපන්නා යනු ආර්ය ධර්මයෙහි පරිපූර්ණත්වය සඳහා වන නීති පද්ධතිය වූ විදර්ශනා ධර්මයම පිළිපන්, සාමීචි පටිපන්නා යනු ඤාණ දර්ශන විසුද්ධියට සුදුසු වූ විශුද්ධි පරම්පරා ප්‍රතිපදාවට පිළිපන්, අනුධම්ම චාරිනො යනු මනාව කෙළෙස් තුනී කිරීම සඳහා එම ප්‍රතිපදාවට අනුරූප අල්පේච්ඡතාදී ධර්මයෙහි හැසිරෙන සුළු, සකං ආචරියකං යනු තම ආචාර්යවාදය. ආචික්ඛිස්සන්ති යනු මුලසිට කියන්නාහ. තමා උගත් ක්‍රමයෙන් අන්‍යයාට උගන්වන්නාහයි අර්ථයි. දෙසෙස්සන්ති යනු කියවන්නාහ. පාලි ධර්මය අවබෝධ කරවන්නාහුයයි අර්ථයි. පඤ්ඤාපෙස්සන්ති යනු දැනුවත් කරන්නාහ. ප්‍රකාශ කරන්නාහයි අර්ථයි. පට්ඨපෙස්සන්ති යනු පිළිවෙලින් තබන්නාහ. විවරිස්සන්ති විවර කරන්නාහ. විභජිස්සන්ති මනාකොට බෙදීම කරන්නාහ. උත්තානී කරිස්සන්ති යනු නොපැහැදිලි ගැඹුරු දේ පැහැදිලි, ප්‍රකට කරන්නාහ. සහධම්මෙන යනු හේතු සහිත, කරුණු සහිත වචනයෙන්, සප්පාටිහාරියං යනු නෛර්යාණික වනතෙක් කොට, ධම්මං දෙසෙස්සන්ති යනු අවබෝධ කරවන්නාහ. ප්‍රකාශ කරන්නාහයි අර්ථයි.

මෙහිද පඤ්ඤාපෙස්සන්ති යනාදී ෂට් පදයන්ගේ ෂට් අර්ථපද දක්වන ලද්දාහ. මුල දෙපදයන්ගෙන් ෂට් ව්‍යඤ්ජන පදයන්ය. මෙපමණෙකින් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය මනාව වර්ණනා කිරීම් ක්‍රමයෙන් සංග්‍රහ කොට දක්වන ලදුයේ වේ. නෙත්තිප්‍රකරණයෙහි සියලු ව්‍යඤ්ජනද, අර්ථයදැයි වශයෙන් වූ දොළොස් පද සූත්‍රාන්තයි.

බ්‍රහ්මචරියං යනු ශික්‍ෂාත්‍රයය සංගෘහිත සමස්ත සාසන බ්‍රහ්මචර්යාව, ඉද්ධං යනු ධ්‍යානෝත්පාද වශයෙන් සමෘද්ධ වූ. ඵිතං යනු අභිඥා සම්පත්ති වශයෙන් සියලු මලින් පිරුණේ වෘද්ධිප්‍රාප්ත වූයේ වේ. විත්‍ථාරිකං යනු පැතිරුණේ. ඒ ඒ දිශා භාගයන්හි පිහිටීම් වශයෙන් බාහුජඤ්ඤං යනු මහජනයා විසින් අවබෝධ කිරීම් වශයෙන් බොහෝ දෙනෙකු විසින් දන්නා ලද අවබෝධ කළ, පුථුභූතං යනු සියලු ආකාර වශයෙන් මහත්බවට පැමිණි. කෙසේද යත් යම්තාක් මිනිසුන් විසින්, සුප්පකාසිතං යනු යම්තාක් ඤාණවන්ත ස්වභාව ඇති දෙවිවරු හා මිනිස්සු සිටිත්ද, ඒ සියල්ලන් විසින් මනාව ප්‍රකාශ කරන ලදැයි අර්ථයි.

අප්පොස්සුක්කො යනු නිරුත්සාහ හා සැඟවුණු වීර්ය වනු මැනවි. පවිට, නුඹ වනාහි සත් සතිය ඉක්මවූ තැන් පටන්, ස්වාමීනි භාග්‍යවතුන් වහන්ස, පිරිනිවෙන සේක්වා. සුගතයන් වහන්ස, දැන් පිරිනිවෙන සේක්වායි කෑගසමින් ඇවිද්දාහුය. අද පටන් පහ වූ උත්සාහ වෙව. මාගේ පරිනිර්වාණය සඳහා උත්සාහ නොකරවයි කියයි. සතො සම්පජානො ආයු සංඛාරං ඔස්සජි යනු සිහිය මනාව පිහිටුවීම කොට නුවණින් පිරිසිඳ ආයු සංස්කාරය අත්හළේය. දුරු කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතින් මැටි කැටයක් හැරදමන්නාක් මෙන් ආයු සංස්කාරය හැරදැමුයේ නොවේ. තෙමසක් පමණම සමවත් සමවැද ඉන් මතුයෙහි සම නොවදින්නෙමියි සිතක් ඉපදවීය. ඒ සඳහා (ඔස්සපි) හැර දැම්මේය යන්න යූ.සේයි. උස්සජ්ජි යනුවෙන් ද පාඨයි.

කවර හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කල්පයක් හෝ කල්පාවශේෂයක් සිටින්ට සමත් වූයේ. එතෙක් කල් නොසිට පිරිනිවීම සඳහා මාරයාගේ ඉල්වීමෙන් ආයු සංස්කාරය හැර දැම්මේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාරයාගේ ආයාචනයෙන් ආයු සංස්කාරය හැර නොදැම්මේය. තෙරුන්ගේ යාචනයෙන්ද හැර නොදමන්නේය. තෙමසින් මතු බුදුරදුන් විසින් හික්මවිය යුතු අයගේ අභාවයෙන් ආයු සංස්කාරය හැරදැම්මේය. හික්මවිය යුතු අයගේ අභාවයෙන් ආයු සංස්කාරය හැරදැම්මේය. හික්මවිය යුතු අයගේ හික්මවීම යම්තාක් වේද, ඒතාක් කල් සිටීම භාග්‍යවත් බුදුවරුන්ගේ සිරිතයි. ඔවුහු නොමැති කල්හි හික්මවන්නවුන් කවර හේතුවක් උදෙසා සිටිත්. ඉදින් මාරයාගේ යාචනයෙන් පිරිනිවන් පාන්නේද? බොහෝ කලකට පෙරම පිරිනිවන් පාන්නේය. බෝමැඩෙහිදීද මාරයා විසින් යාඥා කරන ලදි. නිමිත්ත හා ආලෝකකරණයද, තෙරුන් සෝකය තුනී කිරීම සඳහා යැයි මම අර්ථය යූ.සේයි. තවද බුද්ධබල දැක්වීම සඳහාද නිමිත්ත හා ආලෝකකරණයද වේ. මෙසේ භාග්‍යවත් බුදුවරු මහානුභාවයහ. සිටිනුයේද තම රූපයෙන්ම සිටිත්. පිරිනිවෙන්නහුද තමාගේ කැමැත්තෙන්ම පිරිනිවෙත්.

මහා භූමිචාලො යනු මහා පෘථුවි කම්පනයක්, එකල්හි වනාහි දසදහසක් ලෝදාකම්පා විය. භිංසනකො යනු බියජනක, දෙව දුන්‍දුභියොච එලිංසු යනු දිව්‍යබෙර නාද කළහ. වැස්ස වියලි ගර්ජනයක් ගර්ජනා කළේය. අකල් විදුලිය නික්මුණි. ක්‍ෂණික වැස්සක් වැස්සේයයි යූ.සේයි.

එතමත්‍ථං විදිත්‍වා යනු එම සංස්කාරයන්ගේ විසංස්කාර විශේෂ සංඛ්‍යාත අර්ථය සර්වාකාරයෙන් දැන, ඉමං උදානං යනු ශේෂ රහිතව සංස්කාරයන් අත්හැර තමාගේ සංස්කාරයන්ගේ වෙන්වීම් සංඛ්‍යාත ගමන දැක්වීමට උදන් ඇනූ සේක. මාරයා විසින් පසුපස ලුහුබැඳ, ස්වාමීනි පිරිනිවෙනු මැනව, පිරිනිවෙනු මැනවැයි හිරිහැර කරන ලදුයේ බියෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයු සංස්කාරය අත්හළේ යයි කිසිවෙක් නම් කියන්නේද? එයට අවකාශයක් නොවේවා. බියපත් වූවහුට උදානයක් නම් නැතැයි ප්‍රීතියෙන් මුදාහළ උදන් ඇනූසේකැයි අටුවාවන්හි යූ.සේයි. ඉන් තෙමසක් පමණ වූම බුදුකිසෙහි නිපදනා හෙයින් මෙසේ බොහෝ කලක් මවිසින් පරිභෝග කරන ලද මෙම දුක්බර නොබෝ කලෙකින්ම බහා තබනු ලැබේයයි දක්නා කල්හි පිරිනිවන් ගුණ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන එතුමාණන්ට මහත් ප්‍රීති සොම්නසක් උපනි. එම ප්‍රීති වේගයේන උදන් ඇනීයයි යෙදුනා මෙනි. ඒකාන්තයෙන්ම විසංස්කාර නිම්න නිර්වාණාධ්‍යාශය ඇති ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් මහා කරුණාවෙන් බලහත්කාරයෙන් මෙන් සත්ත්වහිත පිණිස ලෝකයෙහි පිරිසිදු බව තබන ලදි. එසේම දිනපතා සූවිසිකෝටි ලක්‍ෂ සංඛ්‍යාත සමවත් පරිභෝග කරයි. එතුමාණෝ දැන් මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් නිපන් හෙයින් නිර්වාණාභිමුඛව අනල්ප ප්‍රීති සොම්නස් විඳියි. එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කෙලෙස් පිරිනිවන් දිනයෙහි මෙන් ස්කන්ධ පරිනිර්වාණ දිනයෙහිද ශරීරාලෝකය විශේෂයෙන් මනාව ප්‍රසන්න පිරිසිදු, ප්‍රභාෂ්වර වූයේය.

ගාථාවෙහි බලු, සිවල් ආදීන්ටද, ප්‍රත්‍යක්‍ෂ භාවයෙන් සමාන වූයේ පිරිසිඳින ලද්දේ නුයි - තුලංයි. කාමාවචර කර්මයයි. සමාන නුවූයේ අතුලජය. ඔහුට සම අන්‍ය ලෞකික කර්මයක් නැත්තේනුයි අතුල්‍යයි. මහද්ගත කර්මයයි. කාමාවචර හෝ රූපාවචර තූල්‍යයි. අරූපාවචර අතුල්‍යයි. අල්ප විපාක හෝ තුල්‍යයයි. බොහෝ විපාක ඇත්තේ අතුල්‍යයි. සම්භවං යනු හටගැන්මට හේතු වූ, උපත් ජනනය කරයි යන අර්ථයි. භව සංඛාරං යනු පුනර්භව හේතු රැස්කිරීමයි. ඔස්සජි යනු අත්හළේය. මුනි යනු බුද්ධමුනියි. අජ්ඣත්තරතො යනු ඒ ස්වකීය අධ්‍යාත්මයෙහි ඇලුනේ, සමාහිතො යනු උපචාර අර්පණා සමාධි වශයෙන් සමාහිත වූයේ, අභින්‍දි කවචමිව යනු සන්නාහයක් මෙන් සිඳලීය. අත්තසම්භවං යනු තමා කෙරෙහි හටගත් කෙලෙස් සමූහය, මෙය යූ.සේයි. විපාක සහිතාර්ථයෙන් ඉපැත්ම භවයක් පාසා රැස්කිරීම් අර්ථයෙන් භව සංස්කාරයැයි ලද නම් ඇති, තුල්‍ය අතුල්‍ය සංඛ්‍යාත ලෞකික කර්මය ද හැර දැමීය. යුදබිමෙහි මහා යෝධයෙන් යුද සන්නාහය බිඳ දමන්නාක් මෙන් තමා කෙරෙහි හටගත් කෙලෙස්ද අධ්‍යාත්මයෙහි ඇලුනේ, සමාහිත වී බිඳ දැමීය.

නොහොත් තුලං යනු තුලනය කරනුයේ, තීරණය කරනුයේ, අතුලං සම්භවං නිර්වාණයද භවයද, භවසංඛාරං යනු භවගාමී කර්මයයි. ඔස්සජි මුනි යනු පංචස්කන්ධ අනිත්‍යහ. පංචස්කන්ධයන්ගේ නිරෝධය නිර්වාණය නිත්‍යයයි ආදී ක්‍රමයෙන් තුලනය කරනුයේ බුද්ධමුනි තෙම භවයෙහි ආදීනවද, නිර්වාණයෙහි අනුසස්ද දැක, එම ස්කන්ධයන්ට මූලික හේතුව වූ භව සංස්කාර කර්මය ‘කර්මක්‍ෂය සඳහා පවතී’යයි මෙසේ කියන ලද කර්මක්‍ෂය කර ආර්ය මාර්ගයෙන් හැර දැම්මේය. කෙසේද යත්, අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො අභින්‍දි කවචමිව අත්ත සම්භවං හෙතෙම විදර්ශනා වශයෙන් අධ්‍යාත්මයෙහි ඇලුනේ සමථ වශයෙන් සමාහිතයැයි මෙසේ පූර්ව භාගයෙහි පටන් සමථ විදර්ශනා බලයෙන් සන්නාහයක් මෙන් ආත්මභාවය හාත්පසින් වෙලාසිටි තමා කෙරෙහි හටගත් හෙයින් ආත්ම සම්භව යැයි ලද නම් ඇති සියලු කෙලෙස් දැල බින්දේය. කෙලෙස් අභාවයෙන්ම කර්මය අප්‍රතිසන්‍ධික හෙයින් හැරදමන ලද්දේ නම් වේ. මෙයින් කෙලෙස් ප්‍රහාණයෙන් කර්මය දුරු කළේය. මෙසේ බෝධි මූලයෙහිදීම හරනා ලද භව සංස්කාර ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බාධා මිශ්‍රිත දිරාගිය ගැලක් මෙන්, සමවත් බාධා මිශ්‍රිත ආත්මභාවය යැපෙනුයේද, මින් තෙමසකින් මත්තෙහි සමවත් බාධා එයට නොදෙමියි චිත්තෝත්පාද වශයෙන් ආයු සංස්කාරය හළේය.

ප්‍රථම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමියේ ය.