16. සිරිමාවිමානවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

16. සිරිමාවිමාන වර්ණනා

යුත්තා ච තෙ පරම අලංතතා භයා යනුවෙන් සිරිමා විමාන වර්ණනාව ආරම්භ වේ. එහි උත්පත්ති කථාව කෙසේද යත්? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වෙළුවනයෙහි (=ලෙහෙණුන් හට අහර පිණිස වෙන්කර තිබූ තැනක් වන) කලන්දක නිවාපයෙහි වාසය කරන සේක. එකල්හි වනාහී යට ආසන්න කථා වස්තුවෙහි කියන ලද සිරිමා නම් ගණිකාව සෝවාන් ඵලයට පැමිණි බැවින් අද අපිරිසිදු ක්‍රියාවන් ඇත්තියක වී සංඝයාට සලාක දාන අටක් ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කළාය. මුලපටන් නිතර භික්‍ෂූහු අටනමක් නිවසට පැමිණෙත් ඕ තොමෝ ගිතෙල් ගන්න, කිරි ගන්න ආදිය කියා උන්වහන්සේලාගේ පාත්‍ර පුරවයි. එක් නමක් ලබන කොටස තුන් හතර නමකට වුවද සෑහෙයි. දිනපතා කහවණු සොළසක් වැය කිරීමෙන් පිණ්ඩපාතය දෙනු ලැබේ. එකල්හි එක් දිනක් එක්තරා භික්‍ෂුවක් ඇගේ නිවසෙහි දී සලාක අටට අයත් දන් කොටසක් වළඳා තුන්යොදුනක් දුර වූ එක් විහාරයකට ගියේය. ඉක්බිති සවස්කල්හි උවටැන් ලබන තෙරුන් වෙත හුන් ඔහුගෙන් මෙසේ විමසූහ. ‘ඇවැත්නි, කොතැන්හිදී අහර වළඳා මෙහි පැමිණියෙහිද?’ ‘සිරිමාවගේ සලාක අටේ දානයෙන් මා විසින් වළඳන ලදී.’ ‘ඇවැත්නි, එය මන වඩන ලෙස දෙන්නී ද?’ ‘ඇයගේ දානය වර්ණනා කළ නොහැක. ඉතා ප්‍රණීතකොට දන් දෙයි. එක් අයකුට ලැබෙන කොටස තුන්හතර දෙනෙකුට සෑහෙයි. දෙන දෙයටද වඩා ඇයගේ දර්ශනයම උසස්ය’ මෙසේ කියා ඒ ස්ත්‍රිය මෙබඳුය, මෙබඳුය ආදී වශයෙන් ඇගේ ගුණ කීවේය.

එකල්හි එක්තරා භික්‍ෂුවක් ඇගේ ගුණයන් පිළිබඳ කථාව අසා නොදැක වුවද ඇසීමෙන්ම කැමැත්ත උපදවා මා එහි ගොස් ඇය දැකිය යුතු වෙයි යනුවෙන් සිතා තමාගේ වස් ප්‍රමාණය කියා එහි පැමිණි තෙරුන්ගෙන් තවද තොරතුරු විමසා ‘ඇවැත්නි, හෙට දින ඔබ ඒ නිවසේ සංඝ ස්ථවිර (=ප්‍රධාන තෙරණුවන්) වී සලාක අටෙන් දානය ලබාගන්නැ’යි කියනු අසන එකෙණෙහිම පාසිවුරු ගෙන පිටත් වූයේ උදෑසනම අරුණ නැගෙනවිට සලාක ගෙට පිවිස සිටියේ සංඝ ස්ථවිර (=හෙවත් එදින පැමිණි ප්‍රධාන ස්ථවිර) වී ඇයගේ නිවසෙහි සලාක දානය ලැබුවේය. යම් ඒ භික්‍ෂු නමක් පෙරදින අහර වළඳා ගියේ ද ඔහු පිටවූ වේලාවෙහිම ඇගේ සිරුරෙහි රෝගයක් පහළ විය. එබැවින් ආභරණ ඉවත්කොට වැතිරුණාය. ඉක්බිති ඇයගේ දාසීහු සලාක දානය ගැනීමට පැමිණි භික්‍ෂූන් දැක ඇයට දැන්වූහ. එහි ගොස් සියතින් පාත්‍ර ගැනඳීමට හෝ වඩා හිඳුවීමට හෝ තරම් ශක්තිය නැති ඕ තොමෝ ‘දැරියනි, පාත්‍ර ගෙන ආර්යයන් වහන්සේලා වඩා හිඳුවා කැඳ වළඳවා කෑ යුතු දෙය දී බත් වේලාවෙහි දී පාත්‍ර පුරවා දානය දෙන්නැයි දැස්සන් හට අණ කළාය. ඒ ස්ත්‍රීහු ‘යහපති ආර්යාවෙනි’යි භික්‍ෂූන් වැඩමවා කැඳ පානය කරවා කෑ යුතු දෙය දී නියම වේලාවෙහි දී බතින් පාත්‍ර පුරවා ඇයට දැන්වූහ. ඇය ‘මා අල්වාගෙන යන්න. ආර්යයන් වහන්සේලා වඳින්නෙමි’යි කියා ඒ ස්ත්‍රීන් ලවා අල්වාගෙන භික්‍ෂූන්ගේ සමීපයට පමුණුවන ලද්දී වේදනා දෙන සිරුරින් යුතුව භික්‍ෂුවට වැන්දාය. ඒ භික්‍ෂුව ඇය දෙස බලා ‘ගිලන් වූ විට පවා මැයගේ රූපශෝභාව මෙසේ වේ. නිරෝගී කාලයෙහි වනාහී සර්වාභරණයෙන් සැරසුණ මැයගේ රූප සම්පත්තිය කෙබඳු වේදැ’යි සිතීය. එකල්හි වර්ෂ කෝටි සංඛ්‍යාවක් තුළ රැස්වූ ඔහුගේ කෙලෙස් මතු විය. හේ තෙමේ නුවණ නැත්තෙක් වී බත් වැළඳීමට නොහැක්කේ පාත්‍රය රැගෙන විහාරයට ගොස් පාත්‍රය වසා එකත්පසෙක තබා සිවුරු කොණ අතුරා වැද හොත්තේය. එහිදී එක් සහායක භික්‍ෂුවක් ඔහුට යාඥා කෙළේ නමුදු අහර වැළඳවීමට නොහැකි විය. ඔහු සුන්බත් වූයේ විය.

එදිනම පස්වරුවෙහි සිරිමා කලුරිය කළාය. රජතුමා ‘ස්වාමීනි, ජීවකගේ කණිටු සොයුරිය වන සිරිමා කලුරිය කළාය’යි ශාස්තෲන් වහන්සේට පණිවිඩයක් යැවීය. ශාස්තෲහු එය අසා ‘සිරිමාවන්ගේ සිරුර දැවීමක් නො කරන්න. කවුඩු ආදී කා නො දමන අයුරින් එම සිරුර අමු සොහොනෙහි තබා ආරක්‍ෂා කරන්නැ’යි රජතුමා පණිවිඩයක් යැවූහ. රජතුමා එසේ කෙළේය. පිළිවෙළින් තුන්දිනක් ඉක්ම ගියේය. සිවුවන දිනයෙහි සිරුර ඉදිමුණේය. වණ වූ නව දොරින් පණුවෝ වැගුරුණහ. මුලු සිරුරම බිඳුණ බත් හැලියක් මෙන් විය. ‘නිවෙස් රකින දරුවන් හට හැර සිරිමාවන් දැකීම පිණිස නො පැමිණෙන්නවුන් හට කහවණු අටක් දඩ’යයි කියා රජතුමා නුවර බෙර හැසිරවීය. බුද්ධ ප්‍රමුඛ භික්‍ෂු සංඝයා ද සිරිමා දකිනු පිණිස පැමිණෙත්වා’යි යනුවෙන් ශාස්තෲන් වහන්සේ වෙතද පණිවිඩයක් යැවීය. ‘සිරිමාවන් දකිනු පිණිස යන්නෙමු’යි ශාස්තෲහු භික්‍ෂූන් හට දැනුම් දෙවූහ.

යථෝක්ත තරුණ භික්‍ෂුව ද දින සතරක්ම කිසිවකුගේ වදනක් පිළිනොගෙන සුන්බත්වම හොත්තේය. පාත්‍රයෙහි වූ බත් කුණු වී ගියේ ය. පාත්‍රයෙහි මල බැඳුණේ ද විය. ඉක්බිති ස්ථානයක භික්‍ෂුවක විසින් සමීපයට එළඹ ‘ඇවැත්නි, ශාස්තෲහු සිරිමාවන් දැකීම පිණිස යන්නාහ’යි කියනු ලැබූ හෙතෙම තම අභ්‍යන්තරය පෙර කී සේ තිබුණේ වී නුමදු ‘සිරිමා’ යයි කියනු ලැබී වචනය සමගම වහා නැගිට්ටේය. (මේ දෙබස ඇති විය.) ශාස්තෲන් වහන්සේ සිරිමාවන් දැකීමට වඩිති. ඔබත් යන්නෙහිද? එසේය යන්නෙමි. (මෙසේ කියා) බත් ඉවත්කොට පාත්‍රය සෝදා පසුම්බියෙහි බහා භික්‍ෂු සංඝයා සමග ගියේය. ශාස්තෲහු භික්‍ෂු සංඝයා විසින් පිරිවරණ ලද්දාහු එක්පසෙක සිටි සේක. භික්‍ෂුණී සමූහයා ද රජපිරිස ද උපාසක පිරිස ද උපාසිකා පිරිස ද එක් එක් පාර්ශ්වයන්හි සිටියහ.

(එහිදී බුදුන් හා රජු අතර මේ දෙබස ඇති විය.) ‘මහරජ, මැය කවර තැනැත්තියක්ද?’ ‘ස්වාමීනි, ජීවකගේ සොයුරිය වන සිරිමා නමැත්තියයි.’ ‘මැය සිරිමාවමද?’ ‘එසේය ස්වාමීනි.’ එසේනම් කහවණු දහසක් ගෙවා සිරිමාවන් ලබා ගන්නැයි කියා නගරයේ අණබෙර හසුරුවන්නැයි බුදුන්වහන්සේ කීහ. රජ තෙමේ එසේ කරවීය. එක් අයෙක් හෝ හා! හූ! යනුවෙන් හෝ හඬක් නො නැඟුහ. රජ තෙමේ ‘ස්වාමීනි, කවරෙක් හෝ නොගණිති’යි යනුවෙන්, ඒ බව ශාස්තෲන් වහන්සේ හට කීය. ‘මහරජ, එසේනම් අඩකින් මිල පහළට බස්වන්නැ’යි කීහ. පන්සියයක් දී ලබා ගන්නැයි කියා රජ තෙමේ අණබෙර හසුරුවා, ගන්නා වූ කිසිවකු නො දැක කහවණු දෙසිය පණසක්, දෙසීයක්, සීයක්, පණසක්, පස් විස්සක්, විස්සක්, දහයක්, පහක්, එකක්, අඩ කහවණුවක් මස්සක්, කාකණිතයක් (=තුට්ටුවක්) දී සිරිමාවන් ලබාගන්නැයි (වරින්වර) බෙර හසුරුවා (කවරකු හෝ ඉදිරිපත් නොවූ විට) නොමිලේ හෝ ලබාගන්නැයි බෙර පැතිරවීය. එසේ වුවද හා! හූ! කියන්නෙක් හෝ නොවීය. ‘ස්වාමීනි, නොමිලේ වුවද ගන්නා කෙනෙක් නැතැ’යි රජතුමා කීය. ‘මහණෙනි, බලනු මහජනතාවට ප්‍රිය වූ මෙම ස්ත්‍රිය, මේ නගරයෙහිම මනුෂ්‍යයෝ පෙර එක් දිනකට දහසක් දී ලබා ගත්හ. දැන් නොමිලේ වුවද ගන්නා කෙනෙක් නැත. ක්‍ෂය වීමට හා වියපත් බවට පැමිණෙන, බාහිරින් ගත් අලංකාරයන්ගෙන් විසිතුරු කරනු ලබන වණ මුඛයන් නවයක් ලෙසින් තුවාල වැනි සිදුරු ඇති. ඇට තුන්සියයකින් දරාගෙන පවත්නා නිතර රෝග වැළඳෙන, හුදෙක් අඥාන මහජනයා විසින් බෙහෙවින් ලෝභ කරනු ලබන බැවින් බහු සංකප්ප යයි හැඳින්වෙන මෙබඳු වූ රූපය අස්ථිර වූ ආත්මභාවයකැයි දක්වන්නාහු.

ජස්ස චිත්ත කතං බිම්බං අරුකායං සමුස්සිතං ආතුරං බහු සංකප්පං යස්ස නත්‍ථි ධූවං ඨිතී’ති

යන ගාථාව දේශනා කළහ. දේශනාවගේ කෙළවර සිරිමාවන් කෙරෙහි පිළිබඳ සිත් ඇතිව සිටි භික්‍ෂුව ඡන්‍දරාගයෙන් වෙන් වී විදර්ශනා වඩා රහත් බවට පැමිණියේය. අසූහාර දහසක් ප්‍රාණීන් හට ධර්මය අවබෝධ විය.

එකල්හි වනාහී සිරිමා නම් දේව කන්‍යාවිය තමාගේ වස්තු සම්පත්තිය බලා පැමිණි තැන (කොහි සිට පැමිණියාද යන බව) බලන්න පෙර අත්බැව්හි තමාගේ ශරීරය සමීපයෙහි භික්‍ෂු සංඝයා පිරිවරා ගෙන සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද, රැස් වූ මහජනකාය ද දැක දේව කන්‍යාවන් පන්සියයක් විසින් පිරිවරන ලදුව, රථ පන්සියයකින් පෙනෙන සිරුරු ඇතිව අවුත් පිරිවර සහිතව රියෙන් බැස භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ කරන ලද ඇඳිලි බැඳීම් ඇතිව සිටියාය. එවේලෙහි වනාහී ආයුෂ්මත් වංගීස තෙරණුවෝ ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එක් ප්‍රශ්නයක් ඇසීම සඳහා මට අදහසක් ඇතැ’යි යන මෙය බුදුරදුනට කීහ. ‘වංගීසයෙනි, ඒ ගැන විමසන්න’ යයි භාග්‍යවත්හු වදාළහ. ආයුෂ්මත් වංගීස ස්ථවිර තෙමේ ඒ සිරිමා දෙව්දුවගෙන් මෙසේ විචාළේය.

යුත්තාච තෙ වජම අලංකතා භයා අධො මුඛා අඝසගමා බලී ජවා, අභිනිමිත්තා පඤ්චරථා සතා ච තෙ අන්‍වෙන්ති තං සාරථි චොදිතා භයා

සා තිට්ඨසි රථවරෙ අලංකතා ඔභාසයං ජල මිව ජොති පාවකො පුච්ඡාමි තං වර තනු අනොම දස්සනෙ කස්මානු තායා අනධිවරං උපාගමී’ති

යුත්තාච තෙ පරම අලංකතා වායා ‘පරමා’ = ඉතා විශේෂ වශයෙන්, ‘අලංකතා’ = අති විශේෂ වූ උතුම් වූ දිව්‍යමය වූ අශ්වාලංකාරයන්ගෙන් අලංකාර කරන ලද, ‘පරම’ යනු අග්‍ර වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, ආජානීය වූ සියලු අලංකාරයන්ගෙන් අලංකාර කරන ලද්දා වූ යනුවෙන් ද අරුත් දැක්විය හැක. හයත = අශ්වයෙක්, ‘තෙ’ ඔබගේ, ‘යුත්තා’ - ඔබගේ රථයෙහි යොදන ලද ඒ අශ්වයෝ රථයට සුදුසු වන්නෝය. ඔවුනොවුන් සමාන බැවින් ‘යුත්තා’ යනු ‘සංසට්ඨ’ (සම්බන්ධ වූ අය) යන අර්ථය ඇත්තේ ද වේ. මෙහි ‘පරම අලංකතා’ යන්නෙහි පෙර කොටසෙහි සන්ධිය නො කොට (සන්ධිය කෙළේ නම් ‘පරමාලංකතා’ යයි පදය සෑදේ.) දෙවන කොටස (වන අලං යන්න) විභක්ති රහිත විය යුතුයයි නිර්දේශ කොට දැක්විය යුත්තේය. අධො මුඛා = පහළට හැරවූ මුව ඇත්තාහු. ඉදින් ඒ අශ්වයන් එකල්හි ප්‍රකෘති ලෙස සිටියාහු නම් දෙව්ලොවින් බැසීම යන අර්ථ වශයෙන් ‘අධො මුඛා’ යයි කියන ලද්දාහුය. අඝසිගමා = අහසෙහි ගමන් කරන්නාහු. බලී බලවත්, ජවා දිවීමෙහි ශක්තිය ඇත්තාහු. බලවත් ද වේගවත් ද යන අර්ථයයි. අභිනිම්මිතා ඔබේ පින්කමෙන් නිර්මාණය වූවාහු උපන්නාහු, සිරිමා නම් දෙව්දුවගේ නිර්මාණයෙන් සතුටට පත්වන බැවින් තමා විසින්ම කරන ලද නිර්මාණය සඳහාම හෝ අභිනිම්මිත යයි කියන ලදී. පඤ්චරථා සතා = ගාථාවෙහි පහසු කියවීම සඳහා ‘ථ’ කාරයට දීර්ඝය ද, ලිංග වෙනසක් ද කොට මෙසේ කියන ලදී. විභක්ති ලොප් නොවීමක් ද දැක්වේ. රථ පන්සියයක් යන අර්ථයයි. අන්‍වෙන්තිතං සාරථි චොදිතා භයා = යහපත් වූ දේවතාවියනි, රියැදුරන් විසින් මෙහෙයවනු ලබන්නාහු මෙන් රථයන්හි යොදන ලද මේ අශ්වයෝ ඔබ අනුව යත්. සාරථි අචොදිතා’ යනුවෙන් තිබිය යුතුයයි ඇතැමෙක් කියත්. එවිට අර්ථය වන්නේ රියැදුරන් විසින් මෙහෙයවනු ලැබීමක් නැතිවම අශ්වයෝ ඔබ අනුව යත් යන්නයි. ‘සාරථි චොදිතා භයා’ යනු එකම පදයක් වෙයි. ගාථාවේ පහසුව තකා (චොදිත යන පදයේ ‘ත’ කාරයේ ‘අ’ ස්වරය) දීර්ඝ කොට කියන ලදී. ‘සාරමි චොදිත හයා පඤ්චරථ සිතානි’ යයි (අර්ථ දැක්වීම සඳහා යෝජනා කෙරේ.)

සා තිට්ඨසි ඒ ඔබ සිටිනෙහිය. රථවරෙ උතුම් රථයෙහි. අලංකතා ගැල් සැටක බර ඇති දිව්‍යමය අලංකාරයන්ගෙන් සැරසූ ශරීර ඇත්තී. ඔභාසයං ජලමිව ජොති පනවකො ග්‍රහ වස්තූන් ජලය බබුලුවන්නාක් මෙන් බබුලුවමින් ගින්නක් මෙන් ද සිටිනෙහිය. හාත්පසින් ජලය බබුලුවන්නාක් මෙන් සිටිනෙහි යයි කියන ලද්දේ වෙයි. ‘ජොති’ යනු සඳ හිරු නැකැත් තරු ආදියට පොදු වූ නාමයකි. වරතනු උතුම් රූපයක් ඇති හැම අංගයකින්ම ශෝභන වූ තැනැත්තියේ, ඒ නිසාම (ඉදිරි කලු අකුරු පදය හා සම්බන්ධ වේ.) අනොම දස්සනෙ = උසස් පෙනුමක් ඇති තැනැත්තියේ, දර්ශනීය වූ ප්‍රසාදජනක වූ තැනැත්තියේ යන අර්ථයයි. කස්මානු කායා අනධිවරං උපාගමි = කවරනම් දේව සමූහයක් කෙරෙන් (=දෙව් ලොවකින්) උත්තම වූ සම්මා සම්බුදුරදුන් හමුවට පැමිණියෙහිද?)

මෙසේ තෙරණුවන් විසින් ප්‍රශ්න කරනු ලැබූ ඒ දේවතා තොමෝ තමා (කවරෙක්දැයි) පැහැදිලි කරන්නී

කාමග්ග පත්තානං යමාහුනුත්තරං නිම්මාය නිම්මාය රමන්ති දෙවතා තස්මා කායා අච්ඡරා කාම වණ්ණිනී ඉඨාරතා අනධිවරං නමස්සිතුන්ති

යන ගාථාව කීවාය.

කාමග්ගපත්තානං යමාහුනුත්තරං කැමතිවන පරිභෝග වස්තූන්ගෙන් අග තැන්පත් පරනිර්මිත වසවර්ති දෙවිවරුන්ගේ යම් දිව්‍යලෝකයක් වේද, එය යසසින් ද සම්පත්තියෙන් ද ආදී වශයෙන් ඉතා උසස් යයි කියත්. එම දිව්‍ය සමූහයා කෙරෙන් (මම මෙහි පැමිණියෙමි) යන අර්ථයයි. නිම්මාය නිම්මාය රමන්ති දෙවතා නිර්මාණ රතී දෙවිවරු තමා කැමති කාමවස්තූන් තමාම නිර්මාණය කොට සතුටු වෙත්. ක්‍රීඩා කරත්. නැළවෙත්. අතිශයින් ප්‍රීතියට පත් වෙත්. තස්මා කායා එම නිර්මාණ රතී නම් දේව සමූහයා කෙරෙන්. කාම වණ්ණිතී කැමති වන රූපයක් දරන්නා වූ තැනැත්තිය. ඉධාතො ‘ඉධ’ යනු මෙහි මේ මිනිස්ලොවෙහි යනුයි. මේ මිනිස්ලොවට පැමිණියා වෙමි.

මෙසේ දෙව්දුව විසින් තම නිර්මාණරතී දේවතාවියක බව ප්‍රකාශ කළ කල්හි නැවත ස්ථවිර තෙමේ ඇයගේ පූර්ව භවයද එහිදී කරන ලද පින්කම්ද, ඇදහීමද ඇය ලවා කියවනු කැමැත්තේ මේ ගාථා දෙක කීය.

කි ත්‍වං පුරෙ සුචරිත මා චරී ධ කෙනච්ඡසි ත්‍වං අමිත යසා සුඛෙ මිතා ඉද්ධීච ත අනධිවරා විභංගමා වණ්ණොච තෙ දසදිසා විරොචතී

දෙවෙහි ත්‍වං පරිවුතා සක්කතා චසි කුතො චුතා සුගති ගතාසි ද්වෙතෙ කස්ස වා ත්‍වං වචන කරානුසාසනිං ආචික්‍ඛමෙ ත්‍වං යදි බුද්ධ සාවකා’ති

ආචරී යනු දීර්ඝකොට කියන ලදී. (රි යන්නෙහි ඉ යන ස්වරය දීර්ඝ කොට ඇත.) රැස් කෙළේය යන අර්ථයයි. ඉධ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ‘ඉධ’ යනුවෙන් මෙම දිව්‍යත්ම භවයෙහි යන අර්ථය හෝ ගත හැක. කෙනච්ඡසි කවර නම් පුණ්‍ය කර්මයකින් සැනසී සිටින්නෙහිද? ඇතැම්හු ‘කෙනාසි ත්‍වං’ යි තිබිය යුතු බව කියති. අමිත යසා අප්‍රමාණ වූ සම්පත්තිය ඇත, බොහෝ වූ පිරිවර ඇති. සුඛෙධිතා සුවයෙන් වැඩුණ තැනැත්තිය, සුවයෙන් වර්ධනය වූ දිවසැපත ඇති තැනැත්තිය යන අර්ථයයි. ඉද්ධි දිව්‍යමය ආනුභාවය. අනධිවරා අධික වූ විශිෂ්ට වූ (රහත් බව පිළිබඳ) දැනුම මැයට නැත යනුවෙන් අනධිවරා නම් වේ. (නැත්තේ රහත් බව යයි සඳහන් වන නිසා ඉන් පහළ මාර්ග ඵලයක් තිබිය හැකැයි හැඟවෙන බැවින්) ඉතා උසස් තැනැත්තියකැයි යන අර්ථය වේ. විභංගමා අහසෙහි ගමන් කරන. දසදිසා දිසාවන් දහය. විරොචති බබලයි.

පරිවුතා සක්කතා ඔසී හාත්පසින් පිරිවරන ලද්දී ද, ගරුබුහුමන් කරන ලද්දී ද වන්නෙහිය. කුතො ධුතා සුගති ගතාසි (නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත ලෝකය, මනුෂ්‍ය ලෝකය, දිව්‍ය ලෝකය යන) පංචවිධ භවයන් අතුරෙන් කවරනම් භවයකින් චුත වී සුගති සංඛ්‍යාත මෙම දිව්‍ය ආත්ම භාවයට ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පැමිණියෙහිද? කස්ස වා ත්‍වං වචන කරානු සාසතිං ශාස්තෲ ශාසනයේ බුද්ධ වචනයෙහි කවර නම් කෙනෙකුගේ අවවාද පිළිගැනීමෙන් ඔබ ඒ අනුව ක්‍රියා කරන්නියක වූයෙහිද යනුවෙන් අරුත් යෙදිය හැක. (තවද) කවරනම් අනුශාසකවරයකුගේ අනුශාසනයෙහි පිහිටීමෙන් ඔබ මෙසේ ශාස්තෲන් වහන්සේගේ වචන අනුව ක්‍රියා කරන්නියක වූයෙහිද? යනුවෙන් හෝ මෙහි අර්ථ දැක්විය හැක්කේය. මෙසේ අනියම් ප්‍රමාණයකින් ඇයගේ ඇදහීම පිළිබඳව විචාර නැවත නියමිත ලෙසම ‘ආචික්‍ඛ මෙ ත්‍වං යදි බුද්ධ සාවිකා’ (=ඔබ බුද්ධ ශ්‍රාවිකාවක් වූ සැටි මා හට කියන්න) යි ප්‍රශ්න කිරීමක් ලෙසින් කීය. බුද්ධසාවිකා දතයුතු සියලු කරුණු අත්ලෙහි වූ නෙල්ලි ගෙඩියක් මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් අවබෝධ කළ බැවින් ‘බුද්ධ’ නම් වූ උන්වහන්සේගේ ධර්මය ශ්‍රවණය කළ අන්තයෙහි (ධර්මාවබෝධය වශයෙන්) උපන්නාය යන අදහසින් ‘බුද්ධ සාවිකා’ නම් වේ.

මෙසේ තෙරුන් විසින් කරන ලද ප්‍රශ්න කිරීමට පිළිතුරු කියන දේවතා තොමෝ මේ ගාථාවන් කීවාය.

නගන්තරෙ නගරචරෙ සුමාපිතෙ පරිචාරිකා නගරවරස්ස සිරීමතො නච්චෙ ගීත පරම සුසික්‍ඛිතා අහුං සිරිමාති මං රාජගහෙ අවෙදිංසු

බුද්ධො ච මෙ ඉසිනිසභො විනායකො අදෙසසී සමුදය දුක්‍ඛ නිච්චතං අසංඛතං දුක්‍ඛ නිරොධ සස්සතං මග්ගඤ්චිමං අකුටිල මඤ්ජසං සිවං

සුත්‍වානහං අමත පදං අසංඛතං තථාගතස්ස නධීවරස්ස සාසනං සීලෙස්මහං පරම සුසංවුතා අහුං ධම්මෙඨිතා නරවර බුද්ධභාසිතෙ

ඤත්‍වානහං විරජපදං අසංඛතං තථාගතෙන නධිවරෙන දෙසිතං තත්‍ථෙවහං සමථ සමාධි මාඵුසිං සායෙව මෙ පරම නියාමතා අහූ

ලද්ධානහං අමතවරං විසෙසනං එකංසිකා අභිසමයෙ විසෙසිය, අසංසයන බහුජන පූජිතා අහං ඛිඩ්ඩාරතිං පච්චනුභොම නප්පකං

එවං අහං අමත දසම්හි දෙවතා තථාගතස්සන ධිවරසස්ස සාවිකා ධම්මද්දසන පඨම ඵලෙ පතිට්ඨිතා සොතාපන්නා න ච පන මත්‍ථි දග්ගති

සාවන්‍දිතුං අනධිවරං උපාගමිං පාසාදිකෙ කුසලරතෙ ච භික්‍ඛවො නමස්සිතූං සමණ සසමාගමං සිවං සගාරවා සිරිමතො ධම්මරාජිනො

දිස්වා මුනිං මුදිත මනම්හි පීණිතා තථාගතං නරවර දම්ම සාරථිං තණ්හච්ඡිදං කුසල රතං විනායකං වන්‍දාමහං පරමහිතානුකම්පත’න්ති

නගන්තරෙ ඉසිගිලි, වෙපුල්ල, වෙහාර, පණ්ඩව, ගිජ්ඣකුට යන පංචවිධ පර්වතයන්ගේ අතරෙහි මධ්‍යයෙහි, යම් හෙයකින් මෙසේ වීද ඒ හේතුවෙන් ඒ නගරය ‘ගිරිබ්බජ’ යයි කියනු ලැබේ. නගරවරෙ උතුම් වූ නගරයෙහි, රජගහ නුවර සඳහා කියන ලදී. සුමාපිතෙ මහා ගොවින්ද නම් පඬිවරයා විසින් වාස්තුවිද්‍යා ශිල්පය අනුව මනාව පිහිටුවන ලද. පරිචාරිකා = සංගීත සේවිකාවක ලෙසින් උපස්ථායිකාවක් වූ. රාජවරස්ස බිම්බිසාර මහරජුගේ. සිරිමතො මෙහි ‘සිරි’ යනු බුද්ධිය, පින යන මේවාට යෙදෙන තවත් වචනයකැයි කියති. නැතහොත් පිනෙන් පහළ වූ ශරීර සෞභාග්‍යයක දී සම්පත් පුද්ගලයා විසින් කරන ලද පින් මත පවතී යයි කියා හෝ පින් හේතුවෙන් පවතී යයි කියා හෝ යනුවෙන් ‘සිරී’ යයි කියනු ලැබේ. එම සිරිය මැය හට තිබේය යන අදහසින් සිරිමා යයි කියනු ලැබේ. ඔහුගේ (හෝ ඇයගේ) යන අදහසින් සිරිමතො යයි යෙදේ. පරමසුසික්‍ඛිතා අතිශයින් ද, මනා ලෙසද හික්මවනු ලැබූ පුහුණු කරවනු ලැබූ) තැනැත්තිය. අහුං = වූයෙමි. අවෙදිංසු දැන ගත්හ.

ඉසි නිසභො ගවයන් සියයකට දායක වූ ගවයා උසභ නම් වේ. ගවයන් දහසකට නායක වූයේ ‘වසභ’ය. මෙසේ ද අරුත් දැක්වේ. ගව පට්ටි සියයකට දායක වන ගවයා ‘උසභ’ වේ. ගවපට්ටි දහසකට නායක වන ගවයා ‘වසභ’ වේ. සියලුම ගවයන් හට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ සියලු අනතුරු ඉවසාගත හැකි වූ සුදු පැහැති වූ ප්‍රසාදජනක වූ විශාල බරක් ඉසිලිය හැකි වූ සෙනහඬ සියයකිනුදු කම්පා නොවන්නා වූ ගවයා ‘නිසභ’ නම් වේ. යම්සේ එම ගවයා තමාගේ අධික බලයෙන් යුක්තව පාද සතරෙන් පොළව මැඩ කවර හෝ පීඩාවකින් කම්පනයට පත් නොවෙමින් අචල වූ ස්වභාවයෙන් සිටියිද, එසේම තථාගතයන් වහන්සේ ද දශවිධ වූ තථාගත බලයන්ගෙන් යුක්තව විශාරද ඥාන සතර නමැති පා සතරින් අටවැදෑරුම් පිරිස නමැති පොළව මැඩ දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි කවර වූ හෝ විරුද්ධවාදී පසමිතුරකු විසිනුදු කම්පාවට පත් කරනු ලැබීමට නොහැකි අචල වූ ස්වභාවයෙන් සිටින්නාහ. එයින් ‘නිසභ’ නම් ගවරාජයා මෙනි යන අරුතින් බුදුහු ‘නිසභ’ නම් ද වෙති. ශීලාදී ධර්ම ස්කන්ධයන් සොයාබැලීම (=එසන) යන අර්ථයෙන් ‘ඉසි’ යනුවෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලබන පුහුදුන් වන නොපුහුදුන් ඍෂිවරුන් අතුරෙහි ශ්‍රේෂ්ඨයාණන් වන බැවිනුත් නිසභ යයි ද, සෘෂීන් අතුරින් පොදුවේ ශ්‍රේෂ්ඨයාණන් වන බැවිනුත් නිසභ යයි ද ඍෂි (=ඉසි) වූයේත් ශ්‍රේෂ්ඨ (=නිසභ) වූයේත් උන්වහන්සේ වන බැවින් ‘ඉසි නිසභ’ යයි ද තථාගතයන් වහන්සේ හැඳින්වෙති. හික්මවිය යුත්තන් හික්මෙන්නාහ යනුවෙන් විනායක නම් වෙති. (තමන් වහන්සේට) නායකයෙක් නැත යන අරුතින් ද ‘විනායක’ නම් වෙති. සයම්භූ (තමන් වහන්සේ අවබෝධ කරගත්) යන අර්ථයයි.

අදෙසයී සමුදය දුක්‍ඛ නිච්චතං = සමුදය සත්‍යයේ ද, දුඃඛ සත්‍යයේ ද අනිත්‍යභාවය, ව්‍යය වන බව දේශනා කළහ. ඒ නිසා ‘හේතුවකින් හටගන්නා යමක් වේද ඒ සියල්ල නිරුද්ධ (විනාශ) වන ස්වභාවය ඇත්තේය’ යනුවෙන් තමන් වහන්සේගේ අවබෝධ ඥානයේ පවත්නා ස්වභාවය දක්වන සේක. සමුදයත්, දුකත් නිත්‍ය ස්වභාවයත් ඇත්ත යනුවෙන් හෝ සමුදය සත්‍යය ද දුඃඛ සත්‍යය ද අනිත්‍ය ස්වභාවය ඇය හෝ යන ආකාරයෙන් සමුදය හා දුඃඛ සත්‍යයන් ග්‍රහණය කරගැනීමෙන් විදර්ශනාව සඳහා පිහිටුවා ගතහැකි හේතුවක් දක්වයි. අනිත්‍යතාවය ග්‍රහණය කිරීමෙන් එම අනිත්‍යතාවයේ පැවති ආකාරය දක්වයි. සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය ආකාරය ප්‍රකට කළ කල්හි දුඃඛාකාරය ද අනාත්මකාරය ද ප්‍රකට කරන ලද්දේම වේ. එය ඒවා හා බැඳී ඇති බැවිනි. එහෙයින් මෙසේ කියන ලදී. යමක් අනිත්‍ය නම් එය දුකක් වේ. යමක් දුක් සහිත නම් එය අනාත්ම වේ. දුසංඛතං දුක්‍ඛ නිරොධ සස්සතං කවර හෝ හේතුවකින් සංස්කරණය කරන ලද්දේ නොවේ යන අදහසින් අසංඛත නම් වේ. සියලු කල්හිම පවතීය යන අදහසින් සස්සත නම් වේ. සියලුම සසර දුක් නිරුද්ධවීම යන අදහසින් දුක්ඛ නිරෝධ නම් වේ. මා හට ආර්ය සත්‍යය ද දේශනා කළහ යන අදහස මතු කරයි. මග්ගඤ්චිමිං අකුටිල මඤ්ජසං සිවං අන්ත දෙකම බැහැර කිරීමෙන් වංකභාවය ඇති කරන්නා වූ මා යන ස්වභාවය ආදීන්ගේ ද, කායික වංක ස්වභාවය ආදීන්ගේ ද, කායික වංක ස්වභාවය ආදීන්ගේ ද ප්‍රහාණයෙන් යන අදහසින් ‘අකුටිලං’ යි යෙදේ. ඒ හේතුවෙන් මාර්ගය අදහස් වේ. අයහපත සිදු කරන කාමරාග ආදීන් සම්පූර්ණයෙන් නැති කිරීමෙන් ශාන්ත වූ නිර්වාණය අවබෝධ වේ. ‘මග්ගං’ යනු නිර්වාණය අපේක්‍ෂා කරන්නවුන් විසින් (මෙයම) සොයනු ලැබේය යනුවෙන් හෝ කෙලෙස් නසන තැනැත්තා (මෙහි) ගමන් කරන්නේය යනුවෙන් හෝ ‘මග්ග’ යයි ලද නම් ඇති මෙය ඔබට ද මට ද ප්‍රත්‍යක්‍ෂ වූ දුඃඛ නිරෝධගාමිනී ප්‍රතිපදා සංඛ්‍යාත වූ ආර්ය මාර්ගය ද වේ. මා හට එය දේශනා කළහ යන අදහසයි.

සුත්‍වානහං අමත පදං අසංඛතං තථාගතස්ස නධිවරස්ස සාසනන්ති - මෙහි සංකෂේප අර්ථය මෙසේය. ඒ ආකාරයෙන් (පෙර බුදුවරුන් පැමිණි ආකාරයෙන්) පැමිණීම යන ආදී අර්ථයෙන් තථාගතස්ස යි යෙදේ. දෙවියන් සහිත ලෝකයේ අග්‍ර වූ (පුද්ගලයාය) යන අර්ථයෙන් අනධිවරස්ස යි යෙදේ. සම්මා සම්බුදුන් වහන්සේගේ යන අර්ථයයි. අමත පදං අසංඛතං නිවන උදෙසා දේශනා කරන ලද බැවින්, නැතහොත් අමත පදය වූ නිර්වාණය සඳහා පිළිපැදිය යුතු මාර්ගය වූ බැවින් (යන අර්ථයන් යෙදේ.) ඇතැමෙක් ‘සංස්කරණය නොකළ යුතු බැවින්’ යන අදහසින් ද ‘මත පදං අසංඛතං’ යයි කියත්. සාසනං සද්ධර්මය. අහං සුත්‍වාන (මම සද්ධර්මය අසා.) සීලෙස්වහං පිහිටිය යුතු (නිපදවා ගත යුතු) සීලයන්හි මම. පරම සුසංවුතා අතිශයින් මනා ලෙස යටපත් කළ. අහුං = වූයෙමි. ධම්මෙ ඨිතා = ප්‍රතිපත්ති ධර්මයෙහි පිහිටියා වූ.

ඤත්‍වාන = ප්‍රත්‍යක්‍ෂ ලෙස අවබෝධ කිරීම් වශයෙන් දැනගෙන. තත්‍ථෙව = එකෙණෙහිම හෝ එම ආත්ම භාවයෙහි. සමථ සමාධි මාඅසිං = විරුද්ධ ස්වභාවයන් (=හෙවත් ප්‍රතිලෝම ධර්මයන්) සිඳ දැමීම වශයෙන් සමනය කිරීමෙන්, සංසිඳවීමෙන් පරමාර්ථ වශයෙන් සංසිඳීමට පත් වූ ලෝකෝත්තර සමාධිය ස්පර්ශ කෙළෙමි. අවබෝධ කළෙමි. ඉදින් යම්කිසි විටෙක නිරෝධය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ වශයෙන් අවබෝධය සිදු වේ ද, එකෙණෙහිම වැඩීමෙහි (=භාවනාවෙහි) අවබෝධය සිදු වේ. අරමුණ අවබෝධ වීම වූ කලී භාවනා අවබෝධයට පෙර සිදුවන කරුණක් මෙන් දැක්වීම පිණිස (මෙම ගාථාව) කියන ලදී.

ඤත්‍වානහං විරජ පදං අසංඛතං, තථාගතෙන තධිවරෙන දෙසිතං

තත්‍ථෙවහං සමථ සමාධි මාඵුසින්ති යම්සේ ඇස ද රූපයන් ද හේතු කොටගෙන චක්‍ඛු විඤ්ඤාණය උපදින්නේ නම් වෙයි. ඤත්‍වාන සමාන කාල වශයෙන් කියන ලද්දේ යයි දත යුතුය. යම් සේ සියලු අඳුර නසා හිරු අහසට නැගුණේ වේද (එම කාලයෙහි යන අදහසයි.) සායෙව යම් තැනැත්තියක් ලෝකෝත්තර සමාධියට පැමිණියා නම් ඒ තැනැත්තියට වේ. (යන අදහසයි.) පරම නියාමතා = උසස් වූ උතුම් වූ නිවන් මගෙහි ස්ථිරභාවය.

විසෙසනං = පෘථග්ජනයන් ලවා විශේෂත්වය සිදුකරවන්නා. විශිෂ්ට බව ඇති කරවන්නා. එකංසිකා = භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධ වෙති. සද්ධර්මය මනාකොට දේසනා කරන ලද්දකි. සංඝයා මනාව පිළිපන්හ යන වශයෙන් ඒකාන්ත පිළිගැනීම් ඇති, රත්නත්‍රයෙහි සැක නැති. අභිසමයෙ විසෙසියා = සත්‍යය අවබෝධ කිරීම් වශයෙන් විශේෂත්වයට පැමිණ. ‘විසෙසිනී’ යයි ද, ඇතැම්හු කියත්. සත්‍යාවබෝධය කෙරෙහි හේතුවන විශේෂ කරුණු ඇත්තේය යන අර්ථයයි. අසංසයන = සොළොස් තැන්හිද අට තැන්හි ද සැක නැති බැවින් සැකයෙන් තොර වූ. ‘අසංසියා’ යයි ඇතැම්හු කියත්. බහුජන පූජිතා මනා පැවතුම් ඇති අන්‍යයන් විසින් ප්‍රාර්ථනා කළ යුතු ගුණයන්ය යන අර්ථයයි. ඛිඩ්ඩා රති = ක්‍රීඩාව කෙරෙහි ඇලීම, නැතහොත් ක්‍රීඩාව ද රතිය ද, ක්‍රීඩාශීලී පැවැත්මද, රති සුවය ද වේ.

අමත දසම්හි = අමෘතය දකින්නී, නිර්වාණය දකින්නී වෙමි. ධම්මද්දසන = චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය දුටු තැනැත්තිය. සොතාපන්නා = ආර්ය මාර්ගය නමැති දියපහරට මුලින් පැමිණි (හෙවත් පැමිණි මුල් අවස්ථාව ඇති) තැනැත්තිය. නච පන මත්‍ථි දුග්ගති = මට දුගතියක් නොමැත්තේය. දුක් සහිත තැනට වැටෙන පාප ධර්මයන් නැති බැවිනි.

පාසාදිකෙ = ප්‍රසාදය ඇති කරවන්නා වූ. කුසලරතෙ = කුසලයෙහි නිවැරදි වූ (තථාගත) ධර්මයෙහි නිර්වාණයෙහි ඇලුණ. භික්‍ඛවො = භික්‍ෂූන් හට නමස්කාර කිරීමට පැමිණියෙමියි යන අදහසයි. සමණ සමාගමං සිවං = පාපයන් සංසිඳවූ ශ්‍රමණවරුන්ගේ, බුදුන් වහන්සේගේ සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ ශාන්ත වූ, අභයදායී වූ ධර්මය. ‘සමාගමං’ යනු සංගමයයි, පයිරු පාසිතුං උපාගමිං (ඇසුරු කිරීම සඳහා පැමිණියෙමි) යයි සම්බන්ධ වේ. සිරිමතො ධම්මරාජිනො = භූම්‍යාර්ථයෙහි සම්බන්ධ වේ. සිරිමතො ධම්ම රාජිනො = භූම්‍යර්ථයෙහි සම්බන්ධ විභක්ති පදයකි. ‘සිරිමතී ධම්මරාජිනී’ (=ශ්‍රීමත් වූ ධර්මරාජයන් වහන්සේ කෙරෙහි) යනුවෙන් තිබිය යුතුයයි ද ඇතැම්හු කියත්.

මුදිත මනම්හි = ප්‍රීතිමත් සිත් ඇත්තී වෙමි. පීණිතා = සතුටට පත්වූවා, ප්‍රීතිරස වශයෙන් තෙත් වූ. නරවර දට්ඨ සාරථිං = උත්තම මනුෂ්‍යයා ද උන්වහන්සේය. උත්තම වූ පුද්ගල ස්වභාවය නිසා දමනය කළ හැක්කා වූ ද, දමනය කළ යුතු වූ ද හික්මවිය යුත්තන් නිවනට යොමුකොට මෙහෙයවන්නා යන අදහසින් ‘දම්ම සාරථි’ යයි යොදනු ලැබේ. ‘නරවර දම්ම සාරථි’ යයි පදය සෑදේ. (තං යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ එය දුතියා විභක්තිය ගත් බවයි.) පරම හිතානුකම්පකං ඉතාම උතුම් හිතවත් බවෙන් යුතුව සියලු සත්ත්වයන් හට අනුකම්පා කරන.

මෙසේ සිරිමා නම් දෙව්දුව තමාගේ (භක්තිමත්) විශ්වාසය ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් රත්නත්‍රය කෙරෙහි වූ ප්‍රසාදය පළකොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද භික්‍ෂු සංඝයා ද වැඳ පැදකුණු කොට දෙව්ලොවටම ගියාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණට බැසගැනීමේ එම කථාව අර්ථෝත්පත්ති කොට ධර්ම දේශනා කළහ. උකටලීව සිටි භික්‍ෂුව දේශනාවසානයෙහි අර්හත්වයට පැමිණියේය. පැමිණි පිරිසට ද ඒ ධර්ම දේශනාව ප්‍රයෝජනවත් විය.

සිරිමා විමාන වර්ණනාව නිමියේය.