5. භද‍්දිත්‍ථිවිමානවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

5. භද්දිත්ථි විමානයි වර්ණනා

නීලා පිතා ච කාලා ච යනුවෙන් හද්දිත්‍ථි විමාන වස්තුව ඇරඹේ. එහි උත්පත්ති කථාව කෙසේද යත්? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ජේතවනයෙහි අනේපිඬු සිටුහුගේ ආරාමයේ වාසය කරන සේක. එකල්හි කිම්බිල නම් නුවර ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, පැහැදුණු සිත් ඇත්තා වූ සිල්වත් හැසිරීමෙන් යුක්ත වූ රෝහක නම් ගෘහපති පුත්‍රයෙක් වාසය කළේය. ඒ නගරයෙහිම ඔහුට සමාන වූ මහත් වූ සම්පත් ඇති කුලගෙයක ශ්‍රද්ධා සම්පන්න වූ, පැහැදුණු සිත් ඇති, ස්වභාවයෙන්ම යහපත් වූ බැවින් ‘භද්දා’ නම් නම් ඇති එක් දැරියක් වූවාය. ඉක්බිති රෝහණගේ දෙමාපියෝ ඒ දැරිය ආවාහයට කැමති කරවාගෙන ඇය ද එකඟ වූ කල්හි කැඳවාගෙන අවුත් ඔවුන් දෙදෙනාගේ විවාහය සිදුකළහ. ඒ යුවළ ද සමගිව වාසය කරන්නාහුය. ඕ තොමෝ තමාගේ ආචාර සම්පන්න භාවය නිසා ‘භද්දිත්‍ථි’ හෙවත් යහපත් ස්ත්‍රිය යනුවෙන් ඒ නගරයෙහි ප්‍රකටව හඳුනා ගැනීමට පත්වූවාය.

එම කාලයෙහිම අගසවු දෙදෙනා වහන්සේලා පන්සියය පන්සියය බැගින් වූ පිරිවර භික්‍ෂූන් සහිතව ජනපද චාරිකාවේ හැසිරෙමින් කිම්බිල නගරයට පැමිණියහ. උන්වහන්සේලා එහි වැඩමවූ බව දැන සොම්නස් උපදවාගත් රෝහක තෙමේ තෙරුන් වහන්සේලා වෙත එළඹ වැඳ පසුදින දානය සඳහා ආරාධනා කොට, දෙවන දිනයෙහි ප්‍රණීත වූ බාද්‍ය භෝද්‍ය ආහාරයෙන් පිරිවර සහිතව ඒ තෙරවරුන් මනාව වළඳවා, උන්වහන්සේලා විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය අඹු දරුවන් සහිතව අසා උන්වහන්සේලාගේ අවවාදයෙහි පිහිටමින් තිසරණ ලබාගත්තේය. පන්සිල් ද සමාදන් වූහ. ඔහුගේ භාර්යාව වූ කලී අටවක තුදුස්වක පසළොස්වක හා පුරපස දිනයන්හි පෙහෙවස් සමාදන්ව විශේෂයෙන් සිල්වත් හැසිරීම් සහිත වූවාය. ඇයට දේවතානුකම්පාව ලැබිණ. නිකරුණේ ඇය වෙත පතිත වූ අසත්‍ය දෝෂාරෝපණයන් දේවතානුභාවයෙන් නිදොස් වී ලොව සුපතල කිත් යශස් ඇති තැනැත්තියක් වූවාය.

ඕ තොමෝ කිම්බිල නුවර සිටියදීම, තක්සලා නුවර ව්‍යාපාරික කටයුතුවල යෙදුනු තම සැමියාට නැකැත් කෙළි සඳහා සිතක් උපන්නේය. එකල්හි නිවසට අධිපති දේවතාවිය විසින් තමන්ගේ දිව්‍යානුභාවයෙන් ඇය තක්සලා නුවරට පමුණුවා ස්වාමියා සමග එකතු කරන ලද්දීය. ඒ එකතුවෙන්ම දරුගැබක් ඇති වූ ඇය දේවතාවිය විසින්ම නැවත කිම්බිල නුවරට පමුණුවන ලද්දීය. අනතුරුව ගර්භනී භාවය ප්‍රකට වූ කල්හී ඇය සැමියා ඉක්මවා යන කෙනෙකැයි නැන්දනිය ආදීන් විසින් සැක කරනු ලැබුවාහ. එවිට එම දේවතාවිය විසින්ම ස්වකීය ආනුභාවයෙන්ම මවා පෙන්වූ මහා ගංවතුරක කිම්බිලී නුවර ගිලී ගත්තාක් මෙන් පිහිටි කල්හි ‘භද්දිත්‍ථි’ තොමෝ තමන්ගේ පතීව්‍රතාභාවය ප්‍රකාශකොට ඒ පතීව්‍රතාව පිළිබඳ සත්‍යක්‍රියා කර දිව්රිමකින්, වාත වේගයෙන් උඩට නැගුණු රළ පෙළ සහිත ගඟ මහ දියකඳ නවත්වා තමන් මත පතිත වූ සැකය ද දුරුකළාය. ආපසු පැමිණි සැමියා විසිනුදු පෙර නැන්දනියන් ආදීන් විසින් කරන ලද්දාක් මෙන් සැක කරන ලදුව, තක්සලාවේ දී ඔහු විසින් ඇයට දෙන ලද ඔහුගේ නම කොටන ලද හැඳුනුම් සලකුණ පේරැස් මුද්ද දක්වා එම සැකය නැතිකරවා ස්වාමියාගේ ද ඤාතීන්ගේ ද ජනයාගේ ද විශ්වාසය ද ගරු බුහුමන් ද ලබන්නට වූවාය. ‘සුවිසුද්ධ සීලා ද්වාරතාය අතිවිය ලොකෙ පත්‍ථවයඝා අහොසි’ සුපිරිසිදු ශීලාචාර භාවයෙන් ලෝකයෙහි සුපතළ කිත් ඇති තැනැත්තියක් වූවාය යන එහෙයින් කියන ලදී.

ඕ තොමෝ පසුකලෙක කළුරියකොට තව්තිසා දෙව්ලොව උපන්නීය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවරින් නික්ම තව්තිසාවට වැඩමවා පරසතු රුක්මුල පඬු ඇඹුල් සලස්න මත වැඩඋන් කල්හී, දෙව් පිරිස් පැමිණ වඳිද්දී, ‘භද්දා’ නම් වූ දෙව්දුව ද පැමිණ වැඳ එකත්පස්ව හුන්නාය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි රැස් වූ දස දහසක් ලෝකධාතුන්හී දිව්‍ය බ්‍රහ්ම පිරිස මධ්‍යයේ එම දේවතාවිය විසින් කරන ලද පින්කම් විමසන සේක්, මෙසේ ප්‍රශ්න කළ සේක.

නීලා ච පීතා ච මජ්ඣෙට්ඨා අථ ලොහිතා උච්චාවචානං වණ්ණනං - කිඤ්ජක්‍ඛ පරිවාරිතා

මන්‍දාරවානං පුප්ඵානං මාලං ධාරෙසි මුඤ්චතී නයි මෙ අඤ්ඤෙසු කායෙසු - රුක්‍ඛාසන්ති සුමෙධ සෙ

එම්බා දෙවඟන! ඒ වනාහි නිල් කහ කළු මදටිය රතු ආදී විවිධ වර්ණයන් සහිත පත්‍ර කිඤ්ජල්ක කේශර පන්තියෙන් හෙබියා වූ, මදාරා මලින් ගොතා කරන ලද මුදුන් මල්කඩින් හා අනේකප්‍රකාර විචිත්‍ර කර්මාන්තයෙන් හෙබි මල්දම්වලින් සැරසී අනිත් දේවතාවියන් අතර සිටින්නීය. අනෙක් දෙවි දේවතාවුන් අතුරෙහි මෙබඳු සැරසීමක් නැත්තේය. මහත් වූ යශශ්‍රී ඇති දෙව්දුව ගිය දවස තී විසින් කරන ලද කවර කුශල කර්මයක් හේතුකොටගෙන මේ තව්තිසා භවනෙහි උපන්නීද? මා විසින් විචාරන ලද මෙම පැනයට පිළිතුරු මෙම දෙව් බඹ පිරිස් මැද දී ප්‍රකාශ කරව. යම් කුශල කර්මයකින් මෙබඳු දිවසැපත් ලබන ලද්දේ වී නම් ඒ කුශල කර්මයන් ප්‍රකාශ කරව.

එහි - නීලා ච පීතා ච කාලා ච මඤ්ජෙට්ඨා අථ ලොහිතා මෙහි ‘ච’ ශබ්දය යොදා ඇත්තේ පදයන්ගේ සම්බන්ධය දැක්වීම සඳහාය. එම ‘ච’ ශබ්දය වෙන වෙනම යෙදිය යුතු වේ. අථ යනු අන්‍යර්ථයෙහි නිපාත පදයෙකි. ඒ පදයෙන් සුදු පැහැ ආදී නොකියන ලද වර්ණයන් එකතුකොට ගැනේ. ‘ඉති’ ශබ්දය ලොප් කරන ලද්දේ යයි දතයුතු. ‘ච’ ශබ්දය නො කියන ලද අර්ථයෙන් එකතු කරගැනීම සඳහා කියයි. ‘අථ’ යනු ඉති ශබ්දාර්ථයේ නිපාතයි. ‘උච්චාවචානං වණ්ණනත්ති’ මෙහි උච්චාවචානං යනුවෙන් විභක්තිය ලොප්නොකොට තබන ලදී. උච්චාවචානං වණ්ණානං යනු අනේක විවිධ වර්ණයන්ගෙන් යුත් මල් රොන්වලින් ගහණ වූ යන අර්ථයි. වණ්ණානං යන පදය හෝ වණ්ණවන්තානං යන පද දෙකින් එක් පදයක් මෙහි යෙදිය හැකිය. කිඤ්ජක්‍ඛ පරිවාරිතා රොන්වලින් ගැවසී ගත් මෙහි සම්බන්ධ විභක්ත්‍යර්ථයේ ප්‍රථමා විභක්ති පදයයි. කියන ලද්දේ මේ අර්ථය වේ. නීල වර්ණය ද, කහ වර්ණය ද, කාල වර්ණය ද, මදටිය වර්ණය ද, රක්ත වර්ණය ද, තව ද අන්‍ය වූ සුදු වර්ණය ද ආදී වර්ණයන් හා මේ ආදී තද හා ලිහිල් වර්ණයන්ගෙන් සැදුණු රේණුවලින් සහ කේශරයන්ගෙන් ගැවසී ගත් විසිතුරු ලක්‍ෂණයන්ගෙන් ද පෙර කියන ලද තද සහ ලා වර්ණයන්ගෙන් ද යුක්ත වූ පුෂ්පයෝ යන අදහසයි. දිව්‍යමය මදාරා වෘක්‍ෂයන්හි හටගත් බැවින් මන්‍දාරවානං පුප්ඵානං මාලං යි කියන ලදී. දේවතාවියනි, ඔබ (පෙර කියන ලද) මල්වලින් සාදන ලද මල් ඔටුන්නක්, හිසෙහි දරයි.

යම්කිසි වෘක්‍ෂයකින් නෙලා ගන්නා ලද ඒ මල් ඒවායේ විශේෂ වර්ණයන්ගේ හේතුවෙන්, අන්‍ය වූ මල් හා අසමාන වේද? ඒ බව දක්වනු පිණිස නයි මෙ අඤ්ඤෙසු කායෙසු රුක්‍ඛා සන්ති සුමෙධ සෙ යන්න කියන ලදී. (මෙවැනි මල් සහිත ගස් නොමැත්තේය යනුවෙන් කියන ලදී.) එහි කායෙසු දේව කොට්ඨාසයන්හි. සුමෙධසෙ යහපත් ප්‍රඥාවක් ඇති තැනැත්තිය.

එහි නීලා ඉන්ද්‍රනීල මහානීල මාණික්‍ය රත්නයන්ගේ මෙන් නිල් ආලෝකය ඇතියහ. පීතා යනු පුෂ්පරාග, කක්කේතන, සඵුලක ආදී මාණික්‍ය රත්නයන්ගේ මෙන් ද, සංගී නම් සුවර්ණයෙහි මෙන් ද, කසාවන් ආලෝකයක් ඇති යනුයි. කාළා යනු අස්මක උපළක ආදී වූ මාණික්‍ය විශේෂයන්ගේ මෙන් කාළ වර්ණයෙන් ද, ආලෝකය දීප්තිය ඇත්තේය යනුයි. මඤ්ජෙට්ඨක යනු ජොතිරස, ගොමුත්තක, ගෝමේධ යන මාණික්‍ය රත්නයන්ගේ මෙන් මදටිය වර්ණ ආලෝකයක් ඇත්තේය යනුයි. ලෝහිත යනු පද්මරාග - ලෝහිතංක පවාළ ආදී ඇතැම් කෙනෙක් ‘නීල’ ආදී පද වෘක්‍ෂයන් යයි ගෙන ඉමානි නීල රුක්‍ඛං මේ නිල් වෘක්‍ෂයෝ ආදී වශයෙන් යොදා ප්‍රකාශ කරත්. ගස් ද නිල් ආදී පාට ඇති මල්වලින් යුක්ත බැවිනි. නීල ආදිය යෙදීමෙන් නීල ආදී ව්‍යවහාර ලබා ගනියි. ‘නීලා -පෙ- ලොහිතා -පෙ- ඉමෙසු පුඤ්ඤෙසු කායෙසු රුක්‍ඛා සන්ති සුමෙධසො’ නීල පීතා දී ගාථා දෙකින් මෙසේ අදහස් කළයුතු වේ. ඔබ තද හා ළා වර්ණයන්ගෙන් යුත් රොනින් ගැවසී ගත් මලින් කළ මල්මලා දරන්නීය යනුයි. එහි දී පෙනෙන්නා වූ වර්ණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වූ මල් පිළිබඳව විස්තර කොට ඒවායේ ඇති විශේෂත්වයක් දැක්වීමෙන් ඒවා අයත් වෘක්‍ෂයන්ගේ ආවේණික ලක්‍ෂණ දැක්වීම පළමුවන න්‍යාය වෙයි. වෘක්‍ෂයන්ගේ විශේෂත්වයක් දැක්වීමෙන් ඒවාත් අන්‍ය පුෂ්පයන්ගේ ආවේණික ලක්‍ෂණයන්ගේ ආසාධාරණ බව දැක්වීම දෙවැනි අදහස වේ. පළමුවන න්‍යායයේ දී ඒවායේ වර්ණ ආදී සමාන ලක්‍ෂණ ගන්නා ලදී. දෙවෙනි න්‍යායයේ දී ඒවායේ ආශ්‍රිත ලක්‍ෂණ වශයෙන් ගන්නා ලදී. මේ එහි විශේෂත්වයයි.

කෙන කවර පුණ්‍ය කර්මයකින් කායං තාවතිංසං තව්තිසාවය යන අදහසයි. පුච්ඡිතාචික්‍ඛ මා විසින් ප්‍රශ්න කරන ලද්දේ පිළිතුරු කියන්න.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රශ්න කරන ලදුව ඒ දේවතා තොමෝ මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.

මා මිනිස් ලොව මිනිස් දුවක්ව ඉපිද කිම්බිල නගරයෙහි සියලු කල්හි ශ්‍රද්ධාවෙන් ද, ශීලයෙන් ද, පරිත්‍යාගශීලී තත්ත්වයෙන් ද ජීවත් වූයෙමි. එකල ‘භද්දිත්‍ථි’ යන නමින් මා හැඳින්වීය.

සෘජු පැවතුම් ඇති උතුමන් වෙත වස්ත්‍ර ද ආහාර ද, සෙනසුන් ද, ගිලන්පස සඳහා අවශ්‍ය දේ ද, ඉතා ප්‍රසන්න වූ සිතින් පූජා කළෙමි. දන් දුනිමි.

අව පක්‍ෂයෙහි ද පුර පක්‍ෂයෙහි ද, අටවක, තුදුස්වක, පසළොස්වක, අමාවක යන දිනයන්හී අංග අටකින් යුක්ත වූ උපෝසථය සමාදන් වුනිමි. සියලු කල්හි සීලයන්හි සන්සුන්ව හැසිරුණෙමි. ප්‍රාණඝාතයෙන්, සොරකමින්, මුසාවාදයෙන් ද සැමියා ඉක්මවා හැසිරීමෙන්, කාම මිථ්‍යාචාරයෙන්, මද්‍යපානයෙන් ඉවත් වූයෙමි. වෙන් වූයෙමි.

පංච ශික්‍ෂාපදයන්හි ඇලුම් ඇතිව, ආර්ය සත්‍යයන්හි දැනුම ඇතිව පසැස් ඇත්තා වූ බුදුන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධා ඇතිව, උපාසිකාවක් වී සුචරිතශීලීව කරන ලද කුසල් ඇතිව, ඒවායේ යෙදී තමන්ට ආලෝකයක් වී නන්දන වනයෙහි උපත ලදීමි.

අතිශයින්ම හිතානුකම්පා කරන්නා වූ මහත් නුවණ ඇත්තා වූ කෙලෙස් තවා උතුම්භවයට පැමිණියා වූ සැරියුත් මුගලන් දෙදෙනා වහන්සේට මම ආහාර වැළඳවීමි. සුචරිතශීලීව කරන ලද කුසල් ඇතිව ඒවායෙහි යෙදෙමින් තමන්ටම ආලෝකයක් වී නන්දන වනයෙහි වෙසෙමි.

සීමා රහිත සැපසම්පත් ලබා දෙන්නා වූ අෂ්ටාංග උපෝසථ සීලය නිතර සමාදන් වෙමින් සුචරිතශීලව කරන ලද කුසල් ඇතිව ඒවායෙහිම යෙදෙමින් තමන්ටම මෙන් ආලෝකයක් වී නන්දන වනයේ වෙසෙමි.

එහි භද්දිත්‍ථි ති මං අඤ්ඤංසු කිම්බිලායං උපාසිකා මා ආචාර සම්පත්තියෙන් සත්‍ය ක්‍රියාවෙන්, උදුරා දැමිය යුතු මාන්නය නමැති සැඩපහර වැළැක්වීමෙන්, කඩ නොකරන ලද සිල් ඇත්තියක් යයි හටගත් පිළිගැනීමක් ඇති යහපත් වූ සුන්දර වූ තැනැත්තියකි. එහෙයින් කිම්බිල නුවර වැසියෝ භද්දත්‍ථිකා උපාසිකාව යනුවෙන් මා හැඳින්වූහ. සද්ධාසීලෙන සම්පන්නා මේ කරුණු ඉහත කියන ලද පිළිවෙළට බැවින් අරුත් පැහැදිලිය.

එසේ වුවද, ශ්‍රද්ධා යන මෙයින් ශ්‍රද්ධා ධනය අදහස් වේ. සංවිභාගරතා අච්ඡාදනඤ්ච භත්තඤ්ච සෙනාසනං පදීපියං අදාසිං උජුභූතෙසු විස්සන්නෙන චෙතසා මෙයින් ත්‍යාග ධනය අදහස් කරන ලදී. සීලෙන සම්පන්නා චාතුද්දිසිං -පෙ- පඤ්චසික්‍ඛාඅදෙ රතා මෙයින් සීල ධනය හිරි ධනය ඔත්තප්ප - ධනය අදහස් කරන ලදී. (වැරදි කිරීමට ඇති ලජ්ජාව හා බිය) අරිය සච්චාන කොවිදා මෙයින් සුත ධනය ද ප්‍රඥා ධනය ද දක්වන ලදී. එය තමන්ගේ සත්වැදෑරුම් ආර්ය ධන ප්‍රතිලාභයයි. උපාසිකා චක්‍ඛුමතො -පෙ- අනුවිචරාමි නන්‍දනං මෙයින් ඇයගේ මෙලෝ පරලෝ දෙකටම ඇතිවන්නා වූ ආනිසංසයන් දැක්වේ. එහි කතාවාසා ඇතිකර ගත්තා වූ සුචරිතානුකූල වාසය සුචරිත කර්මය (පතීව්‍රතා ධර්මය) එම ආත්මයෙහි ද මතු ආත්මයෙහි ද සුවසේ විසීමට හේතුවන බැවින් සුඛ විහරණයට නිවහනක් යයි කියයි. ඒ නිසා කතකුසලා

පෙර නො කියන ලද කරුණක් වූ තමන්ගේ දානමය පින්කම් ගැන කියා මේ වනවිට ඒ පින්කම් තමා තුළ පිහිටි අයුරු දැක්වීම සඳහා භික්‍ඛූ ච ආදිය කියන ලදී. භික්‍ඛූ ශේෂ නොකොටම කෙලෙස් සිඳ හරින ලදින් භික්‍ඛු යයි කියනු ලැබේ. පරමහිතානුකම්පකෙ උතුම් ලෙස හා බහුල ලෙස මෙලොව ආදී වශයෙන් හිතවත්ව අනුග්‍රහ කරන්නා වූ අහොජයිං ප්‍රණිත වූ ආහාරයෙන් වැළඳ වූයෙමි. තපස්සියුගං උතුම් වූ තපසින් සියළු කෙලෙස් තවා සිඳ දමා සිටි බැවින් තපස් ගුණයට පැමිණ සිටි (අගසව්) දෙදෙනා වහන්සේගේ මහාමුනිං ඒ හේතුවෙන්ම ඍෂිභාවයට පැමිණියා වූ හෙයින් ද, තමන්ගේ උතුම් ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත්තා වූ හෙයින් ද, මහා මුනි නාමය කියනු ලැබේ. මේ සියල්ල දෙඅග සව්වන් සඳහා කියන ලදී.

අපරිමිතං සුඛා වහං මෙහි මුල පදයෙහි අග ඇති අනුනාසිකාක්‍ෂරය හෙවත් බින්දුව ලොප් නොකොට කියන ලදී. මහණෙනි, වචන කීමෙන් පමණක් සග සැපත කරා යාමට පහසු නොවේ යන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කියමනෙන් ද දක්වා ඇති වචන මාර්ගය ඉක්මවූ අප්‍රමාණ වූ සුවදායී උපතක් තමාගේ ආනුභාවයෙන් ලැබුවාය. ප්‍රමාණ රහිත වූ සැපතක් ගෙනදෙන ලද්දේය යන අදහසයි. සත්තං හැමකල්හිම, පෙහෙවස් රක්නා ඒ ඒ දිනයන් අත් නො හැර පෙහෙවස් රක්නා ඒ ඒ දිනයක් කඩ නොකොට පෙහෙවස් රකින්නා, නිරතුරුවම හැමතන්හිම සැපත ලබා දෙන්නේය යන අදහසයි. සැපතට පත්වන්නේය යන අදහසයි.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාතෘ දිව්‍ය රාජයා ප්‍රධානකොට ඇති, දස දහසක් ලෝකධාතූන්හි වෙසෙන දිව්‍ය බ්‍රහ්ම සමූහයාට තෙමසක් විජම් පිටකය දෙසා මිනිස් ලොවට පැමිණ භද්දිත්‍ථි විමාන වස්තුව දේශනා කළ සේක. ඒ දේශනාව රැස්ව සිටි පිරිසට ප්‍රයෝජනවත් වූයේය.

භද්දිත්‍ථි විමාන වර්ණනාව නිමියේය.