4. ලතාවිමානවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

4. ලතාවිමාන වර්ණනා

ලතාච සජ්ජා පවරා ච දෙවතා යනුවෙන් ලතා විමාන වස්තුව ඇරඹේ. එහි උත්පත්ති කථාව කෙසේද යත්? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ජේතවනාරාමයේ වැඩ වෙසෙති. එසමයෙහි සැවැත් නුවර වැසි එක්තරා උපාසකයකුට පණ්ඩිත වූ ව්‍යක්ත වූ ඥානවන්ත වූ, ලතා නමින් දුවක් වූවාය. විවාහ වී ස්වාමියාගේ නිවසට ගිය ඇය සැමියාට ද නැදිමයිලන්ට ද මනාප ලෙස හැසිරෙමින් ප්‍රිය තෙපුල් ඇතිව, අතවැසියනට ද මනාව සංග්‍රහ කරමින් නිවසෙහි පවුල්බර දැරීමට සමත්කම් දක්වමින් ක්‍රෝධයෙන් තොරව ශීලාචාරව, දන්දීමෙහි ඇලෙමින් කඩ නොකොට පන්සිල් රකිමින් පොහොයට පෙහෙවස් රකිමින් අප්‍රමාදීව වාසය කළාය. ඕ තොමෝ පසුකලෙක කලුරියකොට වෛශ්‍රවණ මහරජුට දුවක් වී උපන්නාය. එහිදී ද ඇගේ නම ‘ලතා’ ම විය. ඇයට සජ්ජාය, සවණාය, අච්චිමතිය, සුතා යනුවෙන් සොහොයුරියන් සතර දෙනෙක් ද වූහ. සක්දෙව් රජු මේ පස්දෙනාව ගෙන්වාගෙන නාටිකාංගනාවන් වසයෙන් පරිචාරිකා භාවයෙහි පිහිටුවන ලදහ. ලතා නම් දෙවඟන වනාහි නැටුම් ගැයුම් ආදියෙහි දක්වන දක්ෂතා නිසා ඇය සක්දෙවිගේ සිතට වඩාත් ප්‍රිය වූවාය.

එකට එකතු වී සුවපහසු ඇතිව උන්නා වූ ඒ දිව්‍ය දුහිතෲන් අතර සංගීත නිපුණතාවය අරභයා විවාදයක් හටගත්තේය. ඔව්හු සියල්ලෝම වෛශ්‍රවණ රජු වෙත ගොස් පියාණනි, අප අතරින් කවර තැනැත්තියක් නැටුම් ආදියෙහි දක්ෂදැයි විමසූහ. යන්න දූවරුනි, අනෝතත්ත විල්තෙර දේව සමාගමයේ දී සංගීතය පවත්වන්න. එහිදී ඔබගේ විශේෂත්වය ප්‍රකට වන්නේ ය යනුවෙන් කීය. ඒ දියණිවරු ද එසේ කළහ. ලතා නටන කල්හි තමන්ගේ ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙන් සිටීමට ඒ දිව්‍යපුත්‍රයෝ අසමත් වූහ. හටගත් මහත් ප්‍රීතිය ඇතිවී ආශ්චර්ය අද්භූත සිත් ඇති වී, නිරතුරුව සාදුකාර දෙන්නා වූ, වෙරළ ඉක්මවා යන මුහුදෙහි හඬ මෙන් විශාල ලෙස පැතිරෙන ශබ්ද පවත්වන්නා වූ එම දිව්‍ය පුත්‍රයෝ හිමාලය කම්පා කරන්නාක් මෙන් මහත් සේ හඬ නැගුහ. අනෙක් දෙවඟනන් නටන කල්හි සිසිර ඍතුවෙහි කොවුලන් මෙන් නිහඬව සිටියහ. මෙසේ එහි සංගීතයේ දී ලතා දෙවඟනගේ විශිෂ්ටත්වය ප්‍රකට විය.

ඉක්බිති එම දේව දුහිතෲන් අතරින් ‘සුතා’ නම් දෙව්දුවට මෙසේ අදහසක් උපනි. කවරනම් කර්මයක් කොට මේ ලතා නමැත්තිය වර්ණයෙන් ද යසසින් ද, අප අභිභවා සිටින්නීද, ලතා විසින් කරන ලද කර්මය මා විසින් විමසන්නේ නම් සුදුසු වේ. මෙසේ සිතා ඕ තොමෝ ඇගෙන් විචාළාය. ඇය (ලතා ද) ඕ හට (සුතා දෙව්දුවට) ඒ කර්මය පැහැදිළි කර දුන්නාය. වෙසවුණු මහරජ තෙමේ ඒ මේ කරුණු සියල්ල දේවචාරිකා වශයෙන් එහි පැමිණි මහ මුගලන් තෙරුන් වහන්සේට කීවේය. තෙරුන් වහන්සේ ඒ කරුණු අසා දැන මුලසිටම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළකර සිටියේය.

වෛශ්‍රවණ හෙවත් වෙසවුණු රජුට ලතා, සජ්ජා පවරා, අච්චිමුඛී, සුතා යන නම්වලින් යුතු දූවරු පස්දෙනෙක් ඇත්තාහ. ඈලා සක්දෙව් රජුගේ පරිචාරිකා දෙවඟනෝ වෙති. ඔව්හු ස්වභාවයෙන්ම පිහිටි ගුණ සේම ශෝභමාන ද වන්නාහුය.

මෙම දිව්‍ය ස්ත්‍රීහු පස්දෙන සිසිල් දිය ඇති මහනෙල් මලින් යුත් රමණීය වූ නදියට දිය නෑම සඳහා ගියහ. ඒ දෙවඟනෝ එහි ජලස්නානය කළහ. ප්‍රීතිමත් වූහ. නැටූහ - ගැයූහ. එහි දී සුතා නම් දෙවඟන ලතා දෙවඟනට මෙසේ කීවාය.

උපුල් මල් සහිත මල්දම් පැළඳ සිටින්නා වූ, රන්වන් සිරුරක් ඇත්තා වූ මිදෙල්ල මල්වල රොන්වල නොහොත් නිලුපුල් මල් රොන් පැහැයෙන් ඇස් ඇති, අහස මෙන් හොබනා වූ දීර්ඝායු සහිත නොහොත් හොඳ සෞඛ්‍යයෙන් යුත් සොයුරියේ ඔබගෙන් මෙසේ විමසමි. ඔබගේ යසස කුමන පින්කමක් කිරීමෙන් ලැබුණේද? සිදුවූයේද?

සුන්දරිය, ඔබ ස්වාමියාට වඩා ප්‍රිය වූයේත්, රූපයෙන් විශිෂ්ට වූ වඩාත් සුන්දර තැනැත්තියක් වූයේත්, නැටුම් ගැයුම් වැයුම්හි දක්ෂ තැනැත්තියක් වූයේත්, කවර හේතුවක් නිසාද යන කරුණ දෙව්ලොව ස්ත්‍රී පුරුෂයෝ විමසන්නාහ. අපට පහදා දෙන්න. ලතාගෙන් පුතා මෙසේ ඇසුවාය.

ලතා මෙසේ පිළිතුරු දේ.

මම මිනිස් ලොව මිනිස් දුවක් වූවෙමි. උදාර සම්පත් ඇති කුලගෙයක ලේලියක් වීමි. එහි දී මම ක්‍රෝධ නො කරන්නා වූ, ස්වාමියාගේ කැමැත්ත අනුව වාසය කරන්නා වූ, පෙහෙවස් සමාදන් වීම් ආදී කුසල කර්මයන් විසයෙහි අප්‍රමාදී වූවෙමි.

තරුණ මිනිස් දුවක් වූ මම පව් නො කරන තැනැත්තියක් වූයෙමි. ප්‍රසන්න වූ සිතින් යුතුව පැමිණ සතුටට පත්කළෙමි. සැමියාගේ සොයුරු නැදි මයිලන් දැසි දස්සන් ද සතුටු කළෙමි. අද මේ යසස මා එකල කළ දෙයෙහි ප්‍රතිඵලය.

ඒ මම ඒ කුසල කර්මය හේතුකොටගෙන කරුණු සතරකින් උසස් තත්ත්වයට පත්වීමි. ආයුෂ, වර්ණය, සැපය, බලය යන මේ කරුණු සතරත් ක්‍රීඩාවන්හි ඇලීමත් අනල්ප ලෙස විඳගතිමි.

මේ ලතා යමක් කියයිද, ඔබ එය නො ඇසුවේද, අපි යමක් ඇසුවෙමුද, එය අපට කීහ. විශිෂ්ට ස්ත්‍රියක් වන ඒ ඇයගේ ස්වාමියාගේ පැවැත්මද උසස්ය.

අපි සියල්ලෝම ස්වාමිවරුන් කෙරෙහි මනාව හැසිරෙමු. ස්ත්‍රීහු යම්බඳු වූ චර්යාවෙක්හි යෙදී පතිව්‍රතාවෝ වෙත්ද, එසේ අපි සියල්ලෝම ස්වාමි පුරුෂයන් කෙරෙහි මනා ලෙස හැසිරී මේ ලතා නම් දෙවඟන කියන පරිදි ඒ සම්පත් ලබාගනිමු.

මාංශ භක්ෂක වූ පර්වත වනලැහැබ් ආදියෙහි හැසිරෙන්නා වූ සිංහයා යම්සේ මිහිතලය දරා සිටින පර්වතයන්හි වාසය කොට අනෙක් කුඩා සිවුපා සතුන් ඝාතනය කොට කා දමත්ද, ඒ ආකාරයෙන්ම මෙහි දී ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ ආර්ය ශ්‍රාවිකා තොමෝ ස්වාමිපුරුෂයා ඇසුරුකොට ඔහුට අනුකූලව, හැසිරෙමින් ක්‍රෝධය දුරුකොට මසුරු බව මැඩපවත්වා - ධාර්මිකව හැසිරෙමින් ස්වර්ගයේ දී සතුටට පත් වන්නේය

යනුවෙන් ලතා නම් දෙවඟන සුතා දේවතාවාට පිළිතුරු දුන්නාය.

එහි ලතා ච සජ්ජා පවරා අච්චිමුඛී සුතා එ දවස ස්ත්‍රීන්ගේ නාමයන්ය. ‘ච’ ශබ්ද එකතුකොට කීමේ අර්ථයෙහි (සමුච්චය) වේ. රාජවරස්ස සතරවරම් මහරජවරුන්ට ශ්‍රේෂ්ට වූ දිව්‍යරාජයාගේ දූවරු හෙවත් ශක්‍රයාගේ සේවිකාවෝ යන අදහසයි. රඤ්ඤො මහරජුගේ එහෙයින් වෙස්සවණස්ස ධීතා යයි කියන ලදී. මෙය වෙන් වෙන්ව එක් එක් තැනැත්තිය සඳහා යෙදිය යුතු වේ. වචන විපර්යාසයක් හෝ කළ යුතු වේ. දියණිවරු යන අර්ථයයි. වර්ණවත් වෙයි බබළයි යන අදහස සඳහා රාජී යයි යෙදේ. රාජි ලෙසින් දන්නා ලද්දේ ප්‍රකට වූයේ යන අදහසින් රාජීමතී යි යෙදේ. මෙය ඒ හැම තැනැත්තියකටම විශේෂණ වේ. ‘රාජි’ යන මෙය එක් දේවතාවියකගේ නමක් යයි ඇතැමෙක් කියති. ඔවුන්ගේ මතය අනුව පරවා යන පදය හැම දෙවඟනකටම විශේෂණ පදයක්ම වේ. ධම්ම ගුණෙහි යනු දැහැමි වූ ධර්මයෙන් බැහැර නොවූ. පවත්නා ගුණයන්ගෙන් යන අර්ථයයි. සොභථා යනු බබළන්නේය. බබළන්නාහු වෙති.

පඤ්චෙත්‍ථ නාරියො මෙහි ‘පඤ්ච’ යනු නම් වශයෙන් කියන ලද දේව දියණියෝ පස් දෙනාය. එත්‍ථ, එම හිමවත පෙදෙසෙහි යන අදහසයි. සීතොදකං උප්පලිනිං සිවං නදිං අනවතප්ත විලෙන් නික්මුණු ගං මුවදොර සඳහා මෙසේ කියයි. නච්චිත්‍ව ගායිත්‍වා වෛශ්‍රවණ නම් වූ පියාගේ අණින් දේව සභාවෙහි දී ඒ දියණියන් විසින් කරන ලද නැටුම් ගැයුම් වශයෙන් කියන ලදී. සුතා ලතං බ්‍රෑවි සුතා නම් වූ දෙව්දුව ලතා නම් වූ තම සොහොයුරියට කීයේය. සුතාලතා බ්‍රැවුං යයි ද සමහරු කියත්. සුතා ආදී දෙවිවරු වෙසවුණු මහරජුගේ ලතා දුවට කීහ.

තිමිර තම්බක්‍ඛි මිදෙල්ල මල්හි රොන්වල බැබලීමට සමාන වූ ඇස් ඇති, නභෙව සොහනෙ අහස මෙන් හොබනා වූ, සරත් සමයේ වළාකුළු, මීදුම් ආදී කිළුටුවලින් මිදුනා වූ අහස මෙන්, සුපිරිසිදු අංග ප්‍රත්‍යාංග ඇති බැවින් බබළන්නා වූ යන අර්ථයි. එසේ නැතහොත් ‘නභෙව’ යනු නභ එව යන පදයන් ද විය හැක. එහි එව ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයේ සඳහන් වේ. අහසෙහි පිහිටි විමානයන්හි ද හිමාලය යුගන්ධර ආදී භූමියට සම්බන්ධ සියලු තැන්හි ද, ශෝභමාන වූ යන අර්ථයි. කෙන කතො කවර වූ කුමක් වැනි වූ පිනකින් උපන්නේ ද හටගත්තේ ද යසො යනු පිරිවර සම්පත්තිය කීර්ති ශබ්දය ගැනීමෙන්, කීර්ති ශබ්දයට හේතු වූ ගුණයන් ද සැළකිල්ලට ගැනේ.

පතිනො පියතරා ස්වාමියාට වඩාත් ප්‍රිය වූ. ස්වාමියාට විශ්වාසවන්ත වූ යන අදහසයි. විසිට්ඨ කල්‍යාණි තරස්සු රූපතො රූප සම්පත්තියෙන් විශිෂ්ට වූ උතුම් වූ වඩා යහපත් වූ, වඩා සොඳුරු වූ යන අදහසයි. අස්සු යනු නිපාත මාත්‍රයකි. විසිට්ඨ කල්‍යාණ තරාසි රූපතො යයි ද සමහරු කියත්. පදක්‍ඛිණා ස්වභාවයෙන් හෝ විශේෂයෙන් හෝ පවත්නා වූ පරිත්‍යාගී ස්වභාවය දක්ෂතාවය. නච්චනගීත වාදිතො එහි නච්චනා යනුවෙන් තැබූ පදයෙහි විභක්තිය ලොප් කරන ලදී. නැටුමෙහි ද ගීත වාදනයෙහි ද යන අරුතයි. නරනාරි පුච්ඡිතා දෙව් පුතුන් විසින් ද දෙවියන් විසින් ද ඉතා දෙවඟනගේ රූපය දැකීම පිණිස ද, ශිල්ප දැකීම සඳහා ද, ලතා කොහිද, ලතා කුමක් කරයි ද ආදී වශයෙන් විමසන ලදී.

නිත්‍ය ලෙස කායිකව සම්බන්ධ නොවීම නිසා දෙවියකු මෙන් ප්‍රීතිමත් වේ. දෙවො විය රමති - දෙවරො යනුවෙන් දෙවරො පද නිෂ්පත්තිය වේ. දුතියො වරො යන පද දෙකේ ද දෙවරො පදය සෑදිය හැකිය. ස්වාමියාගේ කණිටු සොහොයුරා සහ දෙවරො යන පද දෙකින් සදෙවරං පදය සෑදේ. සස්සු ච සයුරො ච යන පද දෙකින් සස්සසුරං යන පදය සෑදේ. නැන්දනිය සහ මාමා යන අරුතයි. සසුරයන් සමග යන අරුතින් සස්සසුරං යන පදය සෑදේ. දාසයන් හා දාසීන් සමග යන අරුතයි. පතිමාභිරාධයිං ස්වාමියා සතුටට පත් කළෙමි යන පදය ද එයට සම්බන්ධ වේ. තම්හි කතො එම කුලයෙහි එම කාලයෙහි හෝ ලේලියව සිටි කාලයෙහි හෝ ලේලියව සිටි කාලයෙහි කරන ලද කර්මයේ ප්‍රතිඵල යසො නම් වේ. එය ඉපදවීම පිණිස හට ගැනීමෙන් සිදු වූයේය යන අදහසයි. මම යන මෙය ‘කතො’ යන පදය, කතො යන්නෙහි අනුක්ත කර්තෘ වශයෙන් අපේක්‍ෂාකොට ‘මයා’ යනුවෙන් වෙනස් කළ යුතු වේ.

චතුබ්හි ඨානෙහි කරුණු සතරින් හෙවත් අරමුණු වූ කරුණු සතරෙහි, විසෙස මජ්ඣගා දැනුමෙන් අතිශයින් උසස් තත්ත්වයට ගියා වූ. ආයුඤ්ච වණ්ණඤ්ච සුඛං බලඤ්ච යන ධර්මයන් සතරෙන් කියන ලද කරුණුවල ස්වභාවය දැක්වීමයි. ආයුෂ ආදිය පිළිබඳ දැනුමෙන් ඇය විශිෂ්ට ස්වභාවයකට පත්ව ඇති හෙයින් ‘විසෙසො’ යනු යනුවෙන් දැක්වේ. ඒ අයුරින් ඇයට කලකිරීම් වශයෙන් ගතයුතු බැවින් හෝ ගෞරවයට හේතුවන බැවින් ‘ඨානං’ යී කියන ලදී. විසෙස මජ්ඣගා යනු කෙබඳු වූවක් ද, ආයුෂ, වර්ණ, සැප, බල යන මේවා යයි අදහස් කෙරේ.

සුතං නු තං භාසති යං අයං ලතා මේ ‘ලතා’ අපගේ වැඩිමහල් සොයුරිය යමක් කියන්නී ද, එය ඔබ විසින් අසන ලද්දේ ද යනුවෙන් ඉතිරි සොයුරියන් තිදෙනාගෙන් විචාරයි. යංනො යමක් අප විසින් සැක කරන ලද්දේ ද, ‘නො’ යනු නිපාතයක් පමණි. තව ද, නො යනු අපගේ යන අදහස ද වේ. අවධාරණ අර්ථයෙහි ද යෙදේ. න නො සමං අත්‍ථි යනාදියෙහි මෙනි. එහෙයින් අකිත්තයී - වෙනසක් නොකොටම ප්‍රකාශ කළේමය යන අර්ථයි. පතිනො කිරස්මාකං විසිට්ඨ නාරීන ගතී ච තාසං’ පවරා ච දෙවතා අනර්ථයෙන් (රැකගෙන) පාලනය කරන බැවින් ස්වාමිපුරුෂයා සාමිකා නම් වේ. අපගේ භාර්යාවන් වන ස්ත්‍රීන්ගේ විශිෂ්ට ස්වභාවය ද, ඒ ස්ත්‍රීන්ගේ විශිෂ්ඨ ස්වභාවය ද, ඒ ස්ත්‍රීන්ගේ පිහිටෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උතුම් වූ දෙවියෝ ද මනා ලෙසම ආරාධනා ලැබූවහ. මෙලොවද පරලොවද හිතසුව හෝ දෙති යති අර්ථයි.

පතීසු ධම්මං පවරාම පබ්බා අපි සියල්ලෝම සැමියන් කෙරෙහි තම තමන්ගේ ස්වාමිපුරුෂයන් කෙරෙහි උදෑසන පළමුව අවදි වී ආදි චාරිත්‍ර ධර්මයන් පිළිපදිමු. යත්‍ථ යම්කිසි නිමිත්තක් අරමුණක් ස්වාමියා කෙරෙහි පැවැත්විය යුතු යම්කිසි චාරිත්‍ර ධර්මයන්හි හැසිරෙන කල්හි ඒ ස්ත්‍රීහු පතිබ්බතා පතීව්‍රතා නම් වෙත්. ලච්ඡාමයෙ භාසති යං අයං ලතා යනු මේ ලතා තොමෝ මෙම චාරිත්‍ර ධර්මයන්ගෙන් යම් සම්පතක් ලබා ගනී යයි කියයිද, ස්වාමිපුරුෂයන් කෙරෙහි චාරිත්‍ර ධර්මානුකූලව හැසිර අපිදු ඒ සම්පත් ලබා ගනිමු.

පබ්බතසානු ගොචරො පර්වත වනලැහැබ් ආදියෙහි හැසිරෙන මහින්‍ධරං පබ්බත මාවසිත්‍වා පොළව දරාගෙන සිටී යන අර්ථයෙන් මහින්‍ධර යන වෙනත් නමක් ඇති පර්වතයක් මත වාසයකොට හෙවත් අධිගෘහිතව (වාසය කොට) මෙහි මහිං ධාරෙති යන පද දෙකින් සෑදුන කෘදන්ත නාමපදය ‘මහින්‍ධර’ වේ. අචලං යනු පර්වතයට තවත් නමක් වේ. එහි වාසය කරමින් යන අර්ථයයි. මහින්‍ධරං යන මෙය ආවසිත්‍වා වාසය කොට, යන පදය අපේක්‍ෂා කොට භූමිය යන අර්ථයෙහි ද යෙදිය හැකි වචනයකි. පසය්හ මැඩපවත්වා ඛුද්දෙ ශක්තිය වශයෙන් පහත් වූ යන අර්ථයි. කුඩා ප්‍රමාණ වූ සිංහයා, මහත් වූ විශාල වූ හස්තීන් ඇතුන් ආදී මෘගයන් මරා දමන්නේය.

තථෙව එසේම, මේ ගාථාවෙන් උපමා සංසදය සමග මේ අදහස ඉදිරිපත් කෙරේ. යම්සේ සිංහයා තමාගේ නිවස පිහිටි ස්ථානය වූ පර්වතය ඇසුරුකොට වාසය කරමින් තමා රිසි දෙය ඉටු කරයි ද, එසේම ඕ තොමෝ සද්ධා විශ්වාසවන්ත වූවා වී අරියසාවිකා ආහාර ඇඳුම් ආදියෙන් පෝෂණය කරමින් භත්තාරං පතිං පෝෂණය කරන ස්වාමිපුරුෂයා නිස්සාය ඇසුරුකොට වාසය කරමින් සියලු තන්හිදීම සැමියාට අනුකූල බව නම් වූ, පිළිවෙතින් අනුපුබ්බතා සැමියා අනුව පවත්වමින්, කොධං වධිත්‍වා සේවකාදීන් කෙරෙහි ඇතිවන කෝප සිතිවිලි බැහැරකොට, මච්ඡරං අභිභුය්හ - පරිහරණය කරන වස්තූන් කෙරෙහි ඇතිවන ඉසුරු බව දුරුකොට, පතීව්‍රතා ධර්මයේ ද උපාසිකා ධර්මයේ ද මනාව හැසිරෙමින්, ධම්මචාරිණී සග්ගම්හි ධර්මචාරීව හැසිරෙන ඇය මොදති - දෙව්ලොව සතුටට පැමිණෙන්නීය යනුයි. සෙස්ස පෙර කියන ලද පරිදිම වේ.

ලතා විමාන වර්ණනාව නිමියේ ය.