13. චූළරථවිමානවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

13. චූළරථ විමාන වර්ණනා

දළ්හ ධම්මා නිසාරස්ස යනුවෙන් චූළරථ විමාන වස්තුව ඇරඹේ. එහි උත්පත්ති කථාව කෙසේද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවි කල්හි ධාතු නිධන්කොට ස්තූප පිහිටුවන අවධියෙහි, මහා කසුප් මහතෙරුන් ප්‍රමුඛ ධර්ම සංගායනාව කිරීම සඳහා තෝරාගන්නා ලද ශ්‍රාවකයන් වස් එළඹීම දක්වා විනයනය ලැබීමේ අපේක්‍ෂාව ඇති තමාගේ පිරිස සමග ඒ ඒ තන්හි වසන කල්හි ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන තෙරණුවෝ පසල් දනවෙක එක්තරා ආරණ්‍ය ආයතනයක වාසය කරති. ඒ සමයෙහි අස්සක නම් රටෙහි මහාකලී නම් නගරයෙහි අස්සක නම් රජතෙමේ රාජ්‍යය කරයි. ඔහුගේ අග මෙහෙසියගේ පුත් සොළොස් හැවිරිදි පමණ වූ සුජාත නම් කුමාරයා රජුන්ගේ කණිටු බිසවගේ මෙහෙයවීමෙන් පියාගේ රටින් නෙරපනු ලැබූයේ වනයට පිවිස වනවාසීන් ඇසුරුකොට වනයෙහි වාසය කරයි. හේ තෙමේ වූ කලී කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ ශාසනයේ පැවිදි වී යම්කිසි සීලයක පිහිටියේ පුහුදුන් අයකු ලෙස කළුරියකොට තව්තිසාවෙහි ඉපිද එහි ආයු ඇති තෙක් වැස මතු මතු ද සුගතියෙහිම හැසිර මෙම ගෞතම බුදුන් දවස භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තිස්වන වස අස්සක රටෙහි අස්සක රජුගේ අග මෙහෙසියගේ කුසෙහි උපන්නේය. ඔහුගේ නම සුජාත නම් විය. හේ මහත් පිරිවරින් යුතුව වැඩෙයි.

ඔහුගේ මව කළුරිය කළ කල්හි රජු වෙනත් රජ දියණියක අග මෙහෙසුන් තනතුරේ තැබීය. පසුකලෙක ඇය පුතකු වැදුවාය. රජතෙමේ ඇයගේ පුතු දැක පහන් සිත් ඇත්තේ සොඳුර, ඔබ කැමති වරයක් ගනු යයි වරයක් දුන්නේය. ඇය ඒ වරය ගන්නා ලද්දක් සේ තිරකොට තබා සුජාත කුමාරයා සොළොස් හැවිරිදි පමණ වයස් ඇත්තේ වීද, එකල්හි රජුට මෙසේ කීවාය. දේවයිනි, මගේ පුතු දැක සතුටු සිතින් ඔබ විසින් මට වරයක් දෙන ලදී. එය දැන් දෙන්න. දේවිය එය ගන්න. මගේ පුතුට රජකම දෙන්න. එසේ විය නොහැක. වසලිය, මගේ දෙටු පුත් වූ දෙව්කුමරු වැනි සුජාත පුතු සිටින කල්හි කුමක් නිසා මෙසේ කියන්නෙහිදැ’යි කියා එය ප්‍රතික්‍ෂේප කළේය. දේවිය නැවත නැවත ද පෙළඹවීම් කරන්නී වුවද කැමැත්ත නො ලබා සිට එක් දවසක් මෙසේ කීවාය. දේවයන් වහන්ස, ඉදින් ඔබ සත්‍යයෙහි පිහිටන්නෙහි නම් මට මේ දුන් වරය දෙන්නෙහිමය. රජතෙමේ මා විසින් කල්පනා නොකොට මැයට මේ වරය දෙන ලදී. මැය ද මෙසේ කියන්න යයි පසුතැවිල්ලට පත්වී සුජාත කුමරුන් කැඳවා මේ කරුණ කියා කඳුළු සැලුවේය. කුමාරයා සෝක කරමින් වැළපෙන්නා වූ පියාණන් දැක සොම්නස් වූයේ කඳුළු සලා පියාණන් වහන්ස, මම අන් තැනකට යන්නෙමි. එයට අවසර දෙනු මැනවයි කීය. එය අසා රජු විසින් ‘ඔබට වෙනත් නගරයක් තනවන්නෙමි’ එහි වාසය කරන්නැ’යි කියන ලද කල්හි කුමාරයා එය නො ඉවසීය. මගේ සහායක රජදරුවන් වෙතට ඔබ යවන්නෙමි’යි කී කල එය නො පිළිගත්තේය. දේවයන් වහන්ස, මම ආරණ්‍යයටම යන්නෙමියි කීය. රජ තෙමේ පුතු වැළඳගෙන හිස සිඹ සනසා ‘මගේ ඇවෑමෙන් පසු මෙහි පැමිණ මගේ රාජ්‍යයෙහි පිහිටන්නැ’යි කියා පිටත් කළේය.

ඒ කුමාරයා වනයට පිවිස වනයෙහි වෙසෙන්නේ එක් දිනක් මුව දඩයමේ ගියේය. ඔහු මහණ වී සිටි සමයේ සහායව සිටි එක් දිව්‍ය පුත්‍රයෙක් මිතුරු බව නිසා මුවකුගේ රූපයෙන් ඔහු ආශාවට පත්කරවමින් දුවගොස් මහා කච්චාන තෙරුන් වසන තැන අසලට පැමිණ අතුරුදහන් වූයේය. ඒ කුමාර තෙමේ මේ මුවා දැන් අල්වා ගනිමියි සිත සිතා පසුපසින් දුවන්නේ තෙරුන් වහන්සේ ළඟට පැමිණ ඌ නොදක්නේ පන්සලෙහි පිටුපස උන් තෙරුන් දැක උන්වහන්සේ ඉදිරියේ දුනු කෙළවරට බර දී සිටගත්තේය. තෙරණුවන් ඔහු දැක ඔහුගේ සියලු පුවත් දැන අනුග්‍රහ කරමින් නො දන්නහු මෙන් සංග්‍රහ කරන්නාහු,

දළ්හ ධම්මා නිසාරස්ස - ධනුං ඕලුබ්භ තිට්ඨසී ඛත්තියොනුසි රාජඤ්ඤො - ආදු ලුද්දො මනෙ චරො

එහි දළ්හ ධම්මා දළ්හ ධනු හෙවත් ශක්තිමත් දුන්න දළ්හ ධනු යනුවෙන් ද්විසහස්සත්‍ථාව හෙවත් දෙදහසක් වන වීර්යයන් ගැන ද කියනු ලැබේ. ද්විසහස්සත්‍ථාව යනුවෙන් යමකට සම්බන්ධ කරන ලද දුනු දිය හෙවත් ලණුවට බැඳුනු ලෝහ ඊයම් ආදී බර ද්‍රව්‍යයක් ලීයක් ගෙන පොළවෙන් ඊ තලයක් පමණ උසක් ඉහළට ඔසවා මුදාහැරීමයි. නිසාරස්ස අතිශයින් හරවත්, උසස් අරටුවක් ඇති වෘක්‍ෂයේ ධනුං දුන්න අදහස් වේ. තද අරටුවක් ඇති වෘක්‍ෂයකින් කරන ලද දුන්න යන අර්ථයයි. ඔලුබ්භ බරකින් තදකරගෙන රාජඤ්ඤො රාජ කුමාරයෙක් වනචරො වනයෙහි හැසිරෙන්නා.

ඉක්බිති හෙතෙම, තමන් කවරෙක්දැයි හඟවමින් හෙළි කරමින් මේ ගාථා කීය.

අස්සකාධිපතිස්සාහං භන්තෙ පුත්තො වනචරෙ නාමං මෙ භික්‍ඛු තෙ බ්‍රෑමි සුජාතො ඉති මං විදූ

මිගෙ ගවෙසමානොහං ඔගාහන්තො බ්‍රහාවනං මිගං තඤ්චෙව නාද්දක්‍ඛිං - තඤ්ච දිස්වා ඨිතො අහං

අස්සකාධිපතිස්ස අස්සක නම් රටේ අධිපති අස්සක රජුගේ භික්‍ඛූ තෙරුන් වහන්සේට ආමන්ත්‍රණය කරයි. මිගෙ ගවෙසමානො මුව හුරු ආදීන් සොයමින්, හැසිරෙමින්.

ඒ අසා තෙරණුවෝ ඔහු සමග පිළිසඳර කථා කරමින්

ස්වාගතන්තෙ මහා පුඤ්ඤ - අථො තෙ අදුරාගතං එත්තො උදක මාදාය - පාදෙ පක්‍ඛාලයස්සු තෙ

ගිරි ගුහාවෙන් ගෙන එන ලද මේ පැන් සිසිල්ය. රජ කුමරුනි, එයින් පැන් බී මේ ඇතිරිල්ල මත හිඳගනු මැනවි යනුවෙන් කීය.

විස්තර - අදුරාගතං දුර ගමනින් තොර, මහා පුඤ්ඤතෙ මහා පිනැතියාණනි, ඔබගේ මෙහි පැමිණීම යහපත් වූවකි. ඔබගේ ද මගේ ද ප්‍රීතිය සොම්නස ඉපදවීමෙන් සිදුවන සුලු හෝ අයහපත් යමක් සිදු වී නැත යන අදහසයි. අධුනාගතං යි ද පාඨයක් වේ. දැන් මේ පැමිණීම යන අර්ථයයි.

සත්‍ථතස්මිං උපාවිසා ස්පර්ශ වන තරම් ආසන්න භූමියෙහි හිඳ නොගෙන මෙම තණ ඇතිරියෙහි හිඳ ගන්න.

ඉක්බිති රජ කුමරුවෝ තෙරුන්ගේ පිළිසඳර කථාව පිළිගනිමින් මෙසේ කීය.

කල්‍යාණී වත තෙ වාචා සවණීයා මහාමුනී නෙලා වත්‍ථවතී වග්ගු මනත්‍වා අත්‍ථඤ්ච භාසයෙ

කා තෙ රති වනෙ විහරතො - ඉසිනිසභ වදෙහි පුට්ඨො තව වචන පථං - නිසාම යිත්‍වා අත්‍ථ ධම්මපදං සමාචරෙ මසෙ

එහි කල්‍යාණී සොඳුරු වේ. ශෝභන වේ. සවණීයා අසා ගැනීමට සුදුසුය. නෙලා දොස් රහිතය. අත්‍ථවතී අර්ථයෙන් සම්පූර්ණ වූ, මේ භවයට අයත් වූ, යහපත් දෙයින් යුක්ත වූ, වග්ගු මිහිරි වූ මන්තවා දැනගෙන, ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ අත්‍ථං අර්ථයෙන් තොර නොවූ, ඒකාන්තයෙන් යහපත ගෙන දෙන්නා වූ,

ඉසිනිසංග ඍෂීන් අතුරෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ වූ අශ්වයන් අතර ආජානීයකු වැනි, වචනපථං වචනයයි. වචනයම අර්ථාවබෝධයට හේතුවන බැවින්, වචනපථං යනුවෙන් කියන ලදී. අත්‍ථ ධම්මපදං සමාචරෙමසෙ මෙලොවෙහිද, පරලොවෙහි ද යහපත ගෙන දෙන සීලාදී ධර්ම කොටස් පිළිපදින්නෙමු.

මීළඟට තෙරණුවෝ තමාගේ යහපත් ප්‍රතිපත්ති ද, එහි සුදුසු බවද දක්වමින් මේ ගාථා දෙක කීහ.

අහිංසා සබ්බපාණීනං - කුමාරම්හාක රුච්චතී ථෙය්‍යාච අතිචාරාච මජ්ජපානාච ආරතී

ආරතී සමචරියාච බාහු සච්චං කතඤ්ඤුතා දිට්ඨෙව ධම්මෙ පාසංසා - ධම්මා එතෙ පසංසියා

විස්තර ආරති සමචරියාච කියන ලද්දා වූ පාපධර්මයන්ගෙන් වෙන්වීම වේ. ඉවත්වීම වේ. කායික සම බව ආදී වූ චර්යාවන් අදහස් කෙරේ. බාහුසච්චං පර්යාප්ති බහුශ්‍රැත භාවය, කතඤ්ඤුතා අන් අය විසින් තමාට කරන ලද උපකාර දන්නා බව. පාසංසා යහපත කැමති කුලපුත්‍රයන් විසින්, පිළිවෙළක් ඇතිව ආශිර්වාද කළ යුතු ධම්මා එතෙ කියන ලද ආකාර ඇති අහිංසා ආදී ධර්මයන් පසංසියා ඤාණවන්තයින් විසින් ප්‍රශංසා කළයුතු.

මෙසේ තෙරණුවෝ ඔහුට සුදුසු වූ යහපත් ප්‍රතිපත්තිය කියා අනාගත ඥානයෙන් ආයු සංස්කාරය බලන්නාහු පස්මසක් පමණ වේයයි දැන ඒ පිළිබඳව සංවේග උපදවා දැඩි සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තියක පිහිටනු පිණිස මෙසේ කීහ.

සන්තිකෙ මරණං තුය්හං - ඔරං මාසෙහි පඤ්චහි රාජ පුත්ත විජනාහි - අත්තානං පරිමොචයා

[missing trans]

එවිට කුමාරයා තමන්ට අපාය දුකින් මිදෙන්නට උපායක් විමසමින්,

කත්‍වා සොභං ජනපදං ගනත්‍වා කිං කම්මං කිඤ්ච පොරිසං කාය වා පන විජ්ජාය භවෙය්‍යජ අජරාමරො

එහි කතමං ස්වාහං කතමං සු අහං යන පද එකතුවයි. කවරනම් යන අර්ථයයි. කිං කම්මං කිඤ්ච පොරිසං පුද්ගලයකු විසින් කළයුතු කාර්යයන්.

ඉක්බිති තෙරණුවෝ ඔහුට මෙසේ දහම් දෙසූහ. ඒ සඳහා ගාථාව වදාළහ.

රජකුමරුනි, මනුෂ්‍යයා යම්තැනකට ගොස් අජරාමර වන්නේ ද, එබඳු ප්‍රදේශයක් කර්මයක්, විද්‍යාවක් හෝ පුද්ගල ක්‍රියාවක් නොවන්නේය. නො පවත්නේය.

මහත් වූ ධනය ඇත්තාහු ද, රටවල් හිමියෝ ද, ක්‍ෂත්‍රියයෝ ද බොහෝ ධන ධාන්‍ය ඇත්තෝ ද, යන ඔවුන් හෝ අජරාමර නො වන්නේය.

ඉදින් ශූර වූද, වීර්යවන්ත වූද, ආක්‍රමණශීලිව පහර දෙන්නා වූද අන්ධක වෙණහුගේ පුත්‍රයෝ වුවද, ආයු නිමවීමෙන් වැනසී ගියහ. සදාකාලිකයි කියනු ලැබුවාවහුද එසේ නොවූහ.

ක්‍ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ, වෛශ්‍ය, ශුද්‍ර, චණ්ඩාල, පුක්කුස යන මේ ජාතීහු ද කිසිවෙක් අජරාමර නොවෙත්.

යමෙක් අංග සයකින් යුත් බ්‍රහ්මයන් විසින් සිතා දක්වන ලද වේද, මන්ත්‍ර ජප කරත් ද මොව්හු ද අන්‍යයෝ ද අජරාමර නොවෙත්.

ශාන්ත වූ සිත් ඇත්තා වූ තපසින් යුක්ත වූ යම් සෘෂීහු වෙත්ද ඔව්හු ද කලකදී සිරුර හැරදා යත්.

දමනය කළ ඉඳුරන් ඇත්තා වූ, සිදුකොට නිමවන ලද ක්‍රියාවන් ඇත්තා වූ කෙලෙස් රහිත වූ රහතුන් වහන්සේලා ද, පින්කම් ක්‍ෂය වීමෙන් මේ ශරීරය හැර දමත්.

විස්තර යත්‍ථ ගනත්‍වා යම් පෙදෙසකට ගොස් කර්මයද, දැනුමද පුරුෂ කාර්යය ද යන තත්ත්වයකට ශාරීරිකව යෙදීමෙන් හෝ වෙනත් යෙදීමකින් හෝ එළඹ පැමිණ අජරාමර වන්නේ ද යන අර්ථයි.

යටත්පිරිසෙයින් කෝටි සියයක් ආදී ප්‍රමාණයක් එකතුකොට තබන ලද මහත් වූ ධනයක් මේ අයට ඇතැයි යන අදහසින් මහද්ධනා යන පදය සෑදේ. කළගෙඩි තුනක පමණ කහවණු වැය කළ හැකි මහත් වූ සම්පත් මොවුන්ට ඇත යන අදහසින් මහා භෝගා යන පදය සෑදේ. රට්ඨවන්තො රටෙහි ස්වමිවරු බොහෝ යොදුන් ගණනකින් යුත් රටකට අනුශාසනා කරන්නෝ, ඛත්තියා ක්‍ෂත්‍රිය වර්ගයකට අයත් වූවෝ, පහූත ධන ධඤ්ඤසො මහත් වූ ධන ධාන්‍ය රාශියක් ඇත්තාහු තමන්ගේ පිරිසට ද අවුරුදු හත අටකට සෑහෙන ධන ධාන්‍ය රාශියක් ඇත්තාහු තෙ පි න අජරාමරා ජරාමරණ ස්වභාවය ඇත්තාහුමය. මහා ධනවතුන්ගේ වුව ද ඔවුන් මත පතිතවන ජරා මරණ නැවැත්වීමට අපොහොසත් වන්නාහුය යන අර්ථයි.

අන්‍ධක වෙණහු පුත්තො අන්‍ධක වෙණහුගේ පුත්‍රයෝ යයි ප්‍රකට, සූරා කීර්තිමත්, වීරා වීර්යවන්ත චිත්තප්පභාරිතො ශූර වීර භාවයෙන්ම සතුරු බලය මැඩපවත්වා වීර්යයෙන් යුතුව පහරදෙන ස්වභාවයෙන් යුත්, විද්ධසනා විනාශ වූ සස්සති සමා කුල පරපුරෙන් සදාකාලිකයයි කියනු ලබන, සඳ හිරු ආදීන් සමාන වූ අය, ඒ කුල පරම්පරාවන් ද සුළු කලක් පමණක් පැවැත්තාහුය.

ජාතියා තමාගේ ජාතියෙන්, වඩාත් උසස් වූ ජාතියෙන් ද ඔවුන්ගේ ජරාමරණ නැවැත්වීමට නොහැක්කෝ වූහ.

මන්තං වේදය ඡලංගං කල්ප ව්‍යාකරණ, නිරුත්ති, ශික්‍ෂා ඡන්‍දස්, ජ්‍යොතිෂ, යන අංග සයෙන් යුක්ත වූ. බ්‍රහ්ම චින්තිතං අට්ඨක ආදී බ්‍රහ්මයන් විසින් සිතන ලද ප්‍රඥාව නමැති ඇසින් දක්නා ලද.

සන්තා උපශාන්ත වූ කාය කර්ම හා වාක් කර්ම ඇති, තත්තං සංයත වූ සිත් ඇත්තාහු, තපස්සිනො කෙලෙස් තවන්නා වූ,

මීළඟට කුමාරයා තමන් විසින් කළයුත්තා වූ, දෙය කියන්නේ

සුභාසිතා අත්‍ථවතී ගාථායො තෙ මහා මුනි නිජ්ඣත්තොම්හි සුභට්ඨෙන ත්‍වං ච මෙ සරණං භවා

[missing trans]

ඉක්බිති ස්ථවිරයෝ ඔහුට අනුශාසනා කරන්නේ මේ ගාථාව කීය.

මා මං ත්‍වං සරණං ගච්ඡ - තමෙව සරණං වර සක්‍ය පුත්තං මහාවීරං - යමහං සරණං ගතො

ඉක්බිති රජ කුමරු මෙසේ ඇසීය.

කතරස්මිං යො ජනපදෙ සත්‍ථා තුම්හාක මාරිස අහම්පි දට්ඨුං ගච්ඡස්සං ජිනං අප්පටි පුග්ගලං

තෙරණුවෝ නැවත කීහ.

පුරත්‍ථිමස්මිං ජනපදෙ ඔක්කාක කුල සම්භවො තත්‍ථාසි පුරිසා ජඤ්ඤො - සො ච ඛො පරිනිබ්බුතො

තෙරණුවන් සිටි මධ්‍ය දේශයට පෙරදිගින් පිහිටි යයි කියවුනේ පෙරදිග ජනපදයෙහි යන අදහස සඳහා පුරත්‍ථිමස්මිං ජනපදෙ යන්න කියන ලදී.

මෙසේ රජකුමරුවෝ තෙරුන්ගේ ධර්ම දේශනය අසා පහන් වූ සිත් ඇත්තේ සරණ සිල්හි පිහිටියේය. ඒ නිසා ඉන් පසුව මෙසේ කීහ.

උතුම් තෙරණුවනි, ඉදින් ඔබගේ ශාස්තෲ වූ බුදුරජුන් වැඩසිටින සේක් නම් උන්වහන්සේ ඇසුරු කිරීම සඳහා යොදුන් දහස් ගණනක් වුවද යන්නෙමි.

උතුම් තෙරණුවනි, යම් හෙයකින් ඔබගේ ශාස්තෲන් වහන්සේ පිරිනිවියාහු ද, එම නිවී ගියා වූ එම මහා වීරයන් වහන්සේ සරණ යමි.

මම බුද්ධ රත්නය ද, උතුම් වූ ධර්ම රත්නය ද සරණ යමි. බුදුන් වහන්සේගේ සංඝ රත්නය ද සරණ යමි.

මහාම ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන් වෙමි. ලොව නුදුන් දෙය දුරු කරමි. මද්‍ය පානය නො කරන්නෙමි. මුසාබස් නො කියමි. සිය බිරිඳගෙන්ම තුටු වෙමි.

මෙසේ සරණයෙහි ද සිල්හි ද පිහිටි ඔහුට තෙරණුවෝ මෙසේ කීහ. රජකුමරුනි, ඔබට මෙහි වන වාසයෙන් ප්‍රයෝජන නැත. ඔබේ ජීවිතය වැඩිකල් පවතින්නේ නැත. පස් මසක් තුළම කළුරිය කරන්නෙහිය. එබැවින් ඔබ පියා වෙතට ගොස් දානාදී පින්කම් කොට ස්වර්ගයට පැමිණෙන්න. මෙසේ කියා තමා සමීපයෙන් ධාතූන් ද දී පිටත් කළේය. ස්වාමීනි, මම ඔබවහන්සේ වචනයෙන් මින් යමි. ඔබවහන්සේ ද මට අනුකම්පාවෙන් එහි පැමිණෙන්න කියා තෙරණුවන් එය ඉවසූ බව දැන වැඳ පැදකුණු කොට පියාගේ නුවරට ගොස් උයනට පිවිස තමන් පැමිණි බව පියරජුට කියා යැවීය.

රජතෙම එය අසා පිරිවර සමග උයනට ගොස් කුමරු වැළඳගෙන ඇතුළු නුවරට පමුණුවා අභිෂේක කරනු කැමැත්තේ විය. කුමර තෙම, දේවයන් වහන්ස, මගේ ආයුෂය මෙයින් මාස හතරක ඇවෑමෙන් මරණය වන්නේය. මට රජයෙන් කවර පලක්ද, ඔබ ද පිහිට කොට පින්ම කරන්නෙමියි කියා තෙරුවන්ගේ ගුණ ද ආනුභාවය ද දැක්වීය. මෙය අසා රජු සංවේගයට පැමිණියේ රත්නත්‍රයෙහි පැහැදුණු සිත් ඇත්තේ මහත් වූ විහාරයක් කරවා කච්චායන හිමියන් වෙත දූතයන් යැවීය. තෙරණුවෝ රජුට ද මහජනයාට ද අනුකම්පාවෙන් එරටට පැමිණි සේක. රජතෙමේ පිරිවර සහිත වූයේ දුර සිටම පෙරගමන් කොට තෙරුන් වහන්සේ විහාරයට වැඩමවා සිවුපසයෙන් මනාව උවටැන් කරමින් සරණ සිල්හි පිහිටියේය. කුමාරයා ද සිල් සමාදන් වී තෙරුන්ට ද, භික්‍ෂූන්ට ද මනාව උවටැන් කරමින් දන් දෙමින් දහම් අසමින් සිට සිව් මසක් ඇවෑමෙන් කළුරියකොට තව්තිසා දෙව්ලොව උපන්නේය. ඔහුගේ පින් මහිමයෙන් සත් රුවනින් යුක්ත වූ සත්යොදුන් පමණ වූ රථයක් ද පහළවිය. අප්සරාවෝ දහස් ගණනින් පිරිවර වූහ.

රජු කුමාරයන්ගේ සිරුරට සත්කාරකොට භික්‍ෂු සංඝයාට මහදන් පවත්වා චෛත්‍ය පූජාවන් ද කළහ. එහි මහජනයා රැස් වූහ. තෙරණුවෝ ද පිරිවර සහිත ඒ පෙදෙසට පැමිණියහ. ඉක්බිති දෙව්පුත් තෙමේ තමන් විසින් කරන ලද පුණ්‍යකර්මය කුමක්දැයි පිරික්සා බලා කෘතඥතාවයෙන් යුතුව ගොස් තෙරුවන් වඳින්නෙමියි ද ශාසන ගුණය ප්‍රකට කරන්නෙමියි ද සිතා දිව්‍ය රථයට නැගී පිරිවර සහිතව පෙනෙන රූපයෙන් යුතුව අවුත් රියෙන් බැස තෙරණුවන්ගේ පා වැඳ පියා සමග පිළිසඳර කථාකොට තෙරුන් ඇසුරු කරමින් ඇඳිලි බැඳ සිටියේය. තෙරණුවෝ මේ අන්දමින් ඔහුගෙන් ප්‍රශ්න කළේය. ප්‍රශ්න කළ ගාථාවන්ගේ අදහස් -

මහත් වූ ප්‍රභාවයක් ඇති සූර්යයා යම්සේ බබළන්නේ ද, ගමන් කරමින්ම දිසාවන් බබුළුවන්නේ ද එබඳු ආකාර ඇති ඔබගේ මහා රථය හාත්පසින් සත් යොදුන් ප්‍රමාණයක් බබුළුවයි.

රන්මුවා පිළියෙන් වටටම වැසී ගියා වූ ඒරියා කඳෙහි මුල මුතු මැණික්වලින් විසිතුරු වූ රන් හා රිදී වස්ත්‍රයන්හි කරන ලද විසිතුරු රූ ඇති වෛරෝඩි මාණික්‍යමය වූ රථය බබුළුවයි.

වෛරෝඩි මැණිකෙන් යුක්ත වූ රිය හිස ද, රතු මැණිකෙන් විසිතුරු කළ ඒරියා කඳ ද රන් හා රිදී යොදා සැරසූ රථය ද මනා වේගයෙන් දුවන අශ්වයෝ ද ශෝභමාන වෙත්.

එබඳු වූ ඔබ දහසක් වාහන ඇති ශක්‍රයා මෙන් ස්වර්ණමය රථයෙහි අධිගෘහිතව සිටින්නෙහි ය. යසසින් යුක්ත වූ දක්ෂ වූ ඔබගෙන් මම මෙසේ ප්‍රශ්න කරමි. මේ උතුම් යසස ඔබ කෙසේ ලබන ලදද?

ගාථා විස්තර :- සහස්සරංසි සූර්යයා. ඒ සූර්යයා වනාහි බොහෝ වූ රැස් දහස් ගණනකින් යුක්ත වූ බැවින් සහස්ස රංසි යයි කියති. යථා මහප්පභො තමාගේ උසස් බවට අනුරූප වූ ප්‍රභාවය. යම්සේ මහත් වූ සූර්ය මණ්ඩලය හා සමාන වූ බබළන තාරකා මණ්ඩලයක් නැත්තේ ද, එසේම ප්‍රභා මණ්ඩලයක් නැත්තේ ද, එසේ එය එක ක්‍ෂණයකදී මහද්වීප තුනක ආලෝකය පතුරවමින් පවතියි. දිසං යථා භාති නහෙ අනුක්කමං නභෙ අහසෙහි සුදුසු දිසාවකට අනුක්කමන්තො යමින්, යම්සේ යම් ආකාරයකින් බබළයිද, දිළිසේද, ප්‍රකට වේද යන අදහස් ඇත්තේය. තථප්පකාරො එබඳු ආකාර ඇති, තවයං තව+අයං යන පද දෙකේ සන්ධියයි. ඔබගේ මෙම යන අර්ථයයි.

සුවණ්ණ පට්ටෙහි රන්මුවා පිළියෙන් සමන්ත මොත්‍ථථො හාත්පසින් වැසුණු, උරස්ස මොහුගේ උරය යනු එක් අරුතකි. රථස්ස උරො යනුවෙන් ඒරියාකඳෙහි මුල යන අදහසද කියවේ. ලොඛා වෛරෝඩි මැණිකෙන් කළ මල්කම් ලියකම් ආදී රේඛාවන් ඒ ඒ තැන්හි ස්වර්ණමය වස්ත්‍රවලද රජතමය වස්තුවලද දිස්වන බැවින් සුවණ්ණස්ස ච රූපියස්සච යයි කියන ලද සොභන්ති රථය සෝභමාන කරත්.

සීසං රථයේ රියා කළේ හිස වෙළුරියස්ස නිම්මිතං වෛරෝඩි මැණික්වලින් තැනූ වෛරෝඩි මාණික්‍යමය යන අදහස. ලෝහිත කායා රත් පැහැයෙන් සලකුණු වූ මැණිකෙන් ඇතැමුන් විසින් රතු මැණිකෙන් යයි ද කියනු ලැබේ. යුත්තා යොදන ලද්දාහු, නොහොත් රනින් ද රිදීයෙන් ද කළ රැහැන් සැකිල්ල යන අර්ථයි.

අධිට්ඨිතො තමාගේ දිව්‍යමය ඍද්ධියෙහි මේ සියලු දේ යටපත්කොට සිටියේය. සහස්ස වාහනො දහසකින් යුත් වාහන ඇති. ආජානීය අසුන් යෙදූ රථය. දෙවානමින්‍දො ශක්‍රයාගේ බඳුය. යසවන්තා ආලපන විභක්තියි. යශස් ඇත්තාණනි, කොවිදං දක්ෂ බව නුවණැති. අයං උළාරො මේ උතුම් යසස් යසස - යන අදහසයි.

තෙරණුවන් විසින් මෙසේ ප්‍රශ්න කරනු ලැබුවා වූ දිව්‍ය පුත්‍ර තෙමේ මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය.

ස්වාමීනි, මම පෙර භවයෙහි සුජාත නම් රජකුමරුවෙක් වීමි. ඔබවහන්සේ අනුකම්පාවෙන් යුතුව මා සංයමයෙහි පිහිටුවීය.

හීන ආයුෂ ඇති මා පිළිබඳව ඔබවහන්සේ දැන, ශාස්තෲන් වහන්සේගේ ශාරීරික ධාතුන් වෙත මා භාර කළේය. සුජාතයෙනි, එසේ වූ මේ ධාතුන් වහස්ට පූජා කරන්න. එය ඔබගේ යහපත පිණිස පවතින්නේය.

ඒ මම උනන්දුවෙන් යුතුව සුවඳ දුමින් සුවඳ මලින්, පුදා මිනිස්ලොවින් චුත වී නන්දන උද්‍යානයෙහි උපන්මි.

විවිධ පක්‍ෂීන්ගෙන් ගැවසී ගත් නන්දන (වනය) උයනෙහි අප්සරාවන් විසින් පෙරටු කරගෙන කරනු ලබන නෘත්‍ය ගීතයන්ගෙන් සතුටට පත් වෙමි.

ගාථා විස්තර : සරීරං ශාරීරික ධාතු. භෙභීති සිදුවන්නේය. සමුය්‍යතො මනාව යොදන ලදී. උසස් ලෙස යොදන ලදී.

මෙසේ දිව්‍යපුත්‍ර තෙමේ තෙරණුවන් විසින් විමසන ලද කරුණට පිළිතුරු කියා තෙරුවන් වැඳ පැදකුණු කොට, පියාගෙන් විමසා රථයට නැගී දෙව්ලොවට ගියේය. තෙරණුවෝ ද ඒ කරුණ අර්ථෝත්පත්ති කොටගෙන පැමිණි පිරිසට විස්තර වශයෙන් ධර්ම කථාවක් දේශනා කළහ. ඒ ධර්ම කථාව මහජනයාට ප්‍රයෝජනවත් විය. ඉන්පසුව ඒ තෙරණුවෝ මේ සරණ පුවත පිළිවෙළින් සංගීති කාලයෙහි සංගීතිකාරක තෙරුන් වහන්සේලාට දැන්වූහ. උන්වහන්සේලා එය සංගායනාවට එකතු කළහ.

චූළ රථ විමාන වර්ණනාව නිමියේ ය.