වත්‍ථූපමසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

වත්ථුපම සූත්‍ර වර්ණනාව

එවං මෙ සුතං, යනු වත්‍ථ සූත්‍රයයි. එහි සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ වත්‍ථං යනුවෙන් මහණෙනි, වස්තරයක් යම්සේ ද, මේ උපමා වචනයකි. උපමාව ප්‍රකාශ කරන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිසිතැනෙක්හි උපමාව පළමුකොට දක්වා පසුව අර්ථය දක්වන සේක. කිසිතැනෙක්හි පළමුකොට අර්ථය දක්වා පසුව උපමාව දක්වයි. කිසිතැනෙක්හි උපමාවෙන් අර්ථය පිරිවරා දක්වති. කිසිතැනෙක්හි අර්ථයෙන් උපමාව පිරිවරකොට දක්වති. ඒ එසේමැයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ,

සෙය්‍යථාපස්සු භික්ඛවෙ, ද්වෙ අගාරා සද්වාරා තත්‍ථ චක්ඛුමා පුරිසො මජ්ඣෙ ඨිතො පස්සෙය්‍ය යනුවෙන් සියලුම දේවදූත සූත්‍රය උපමාව පළමුකොට දක්වා පසුව අර්ථය දක්වා වදාළහ.

තිරොකුඩ්ඩං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි ආකාසෙ යන මේ ආදි නයින් සියලු ඉද්ධිවිධි, අර්ථය පළමුකොට දක්වා පසුව උපමාව දක්වමින් වදාළහ.

සෙය්‍යථාපි බ්‍රාහ්මණ, පුරිසො සාරත්‍ථිකො සාරගවෙසි යනාදි ක්‍රමයෙන්ම සියලු චූල සාරොපම සුත්‍රය උපමාවෙන් අර්ථය පිරිවරකොට වදාළහ.

ඉධපන භික්ඛවෙ, එකච්චෙ කුලපුත්තා ධම්මං පරියාපුණන්ති සුත්තං -පෙ- සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ, පුරිසො අලගද්දත්‍ථිකො, යනාදි ක්‍රමයෙන් වනාහි සියලුම අලගද්ද සූත්‍රය. මහාසාරොපම සූත්‍රය යන මේ සූත්‍රයන් අර්ථයෙන් උපමාව පිරිවර කොට දක්වමින් වදාළහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි පළමුකොට උපමාව දක්වා පසු අර්ථය දක්වන සේක. කුමක් නිසා භාග්‍යවත්හු මෙසේ දක්වන සේක් ද යත් පුද්ගලාධ්‍යාය වශයෙන් හෝ වෙයි. දේශනා විලාසයක් වශයෙන් හෝ වෙයි. එය එසේමය.

යම්කිසි පුද්ගල කෙනෙක් පළමුකොට උපමාව දක්වා, කියනු ලබන අරුත පහසුවෙන් අවබෝධ කෙරෙත් ද, ඔවුනට පළමුකොට උපමාව දක්වති. සියලු තන්හිම (අරුත්) මේ ක්‍රමයමැයි.

යම් ධර්ම ධාතුවක් වේද, එය මනාකොට අවබෝධ කළ හෙයින් එසේ හෙයින් මෙම දේශනා විලාසයන්ට, පත් ධම්මිස්සර වූ ධම්මරාජ වූ ඒ භාග්‍යවත්හු යම් යම් පරිදි කැමැති වේද, එපරිද්දෙන් ධර්මදේශනා කෙරෙත් යයි. පුද්ගල අධ්‍යාශය වශයෙන් හෝ දේශනා විලාස වශයෙන් හෝ මෙසේ දක්වන්නේ යයි දතයුතු යැ.

එහි, වත්‍ථං පියවි පිරිසිදු වස්ත්‍රයක්, සංකිලිට්ඨං මලග්ගහිතං බාහිර වූ පස් ධූලි ආදියෙන් කිලිටි වූ දහදිය දැලි ආදි මලයෙන් ගන්නා ලද බැවින් (මලග්ගහිත) මලගන්නා ලද, රංගජාතෙ, මෙහි රංගයම රංගජාත නම් වේ. උපසංහරෙය්‍ය එළවන්නේ නම්, යදිනීලකාය, නීල වර්ණය පිණිස යයි කියන ලද්දේ විය. සියලු තන්හි මෙසේය. ඒ එසේමැයි. රදාතම, නිල්පැහැය පිණිස (සායම්) යොදන්නේ ලොහො නිල, පලාවග නිල, ආදී වූ නිල් පැහැයෙන් පෙන්වයි. පීත (කහ) වර්ණය පිණිස යොදන්නේ කිණිහිරි මල සමාන වූ කසාවන් පැහැයෙන් ද ලෝහිත වර්ණය පිණිස යොදන්නේ බඳු වදමල් සමාන වූ රත් පැහැයෙන් ද, මදට පැහැය පිණිස යොදන්නේ කණේරුමල් සමාන වූ මද රත් පැහැයෙන් ද, පෙනේ. එයින් කියන ලදී. යදි නීලකාය, යදි පීතකාය, යදි ලොහිතකාය යදි මඤ්ජෙට්ඨකාය යයි

දුරත්ත වණ්ණමෙවස්සා නපුරුකොට රඳනා ලද්දක්ම වන්නේය. අපිරිසුද්ධ වණ්ණ මෙවස්සා ඒ වස්ත්‍රයාගේ නිල් පැහැයද සෙසු පැහැයන්ද, පිරිසිදු නො වන්නේය. සැබව, එබඳු වස්තරය නිල්සායම් බඳුනේ බහාලන ලද්දේ නමුදු මනා නිල්පැහැයක් නො වෙයි. සෙසු පීතකාදි බඳුන්හි බහාලන ලද්දේ ද, මනා වූ පීතාදි වර්ණයන් නො වෙයි. මලානික වූ, නිල් කටුකරඩු, කිණිහිරි බඳුවද කනේරු මල් මෙන් වූයේ වෙයි. තංකිසස හේතු, එම වස්ත්‍රය කවර හේතුවක් නිසා කවර කාරණයක් නිසා, මෙබඳු වීද, එම වස්ත්‍රයෙහි එම රංගජාතය කවර හේතුවක් නිසා මෙබඳු දුර්වර්ණයක් අපිරිසිදු වර්ණයක් වීද යත්, යම් හෙයකින් වස්ත්‍රයාගේ කිලිටිභාවය මය. අන් කිසිදු කරුණක් නිසා නොවේ. එහෙයින් අපරිසුද්ධත්තා භික්ඛවෙ, වත්‍ථස්ස යයි වදාළහ.

එවමෙව යනු උපමාව ඉදිරිපත් කිරීමයි. චිත්තෙ සංකිලිට්ඨෙ චිත්තයාගේ කිලිටි බවක් ඇති කල්හි කවර හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිලිටි වස්ත්‍රයකින් උපමාව කළේද යත්, උත්සාහයාගේ ප්‍රතිඵලය දැක්වීම පිණිසයි. යම්සේ අමුතුවෙන් පැමිණි කිලිටිවලින් කිලිටි වූ වස්ත්‍රය පියොවින්ම පඬුවන් පැහැ ඇති බැවින්, නැවත සෝදන්නේද, පඬුවන් පැහැයම වේ. එහි උපතින්ම කළු වූ එළු ලොමෙහි මෙන් ව්‍යායාමය නිෂ්ඵල වූයේ නොවේද, එසේ සිතද, ආගන්තුක වූ කෙලෙසුන්ගෙන් කිලිටි වූයේ, ස්වභාවයෙන්ම එය සියලුම පටිසන්ධි භවාංග වාරයෙහි, පඬුවන් වූයේම වෙයි. වදාළේමය. පභස්සරමිදං භික්ඛවෙ, චිත්තං තඤ්චඛො ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨං (මහණෙනි, මේ භවාංග චිත්තය පිරිසිදුය. එය ආගන්තුක වූ උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි වෙයි.) එය පිරිසිදු කරනු ලබන්නේ පිරිසිදු කළ හැකිය. ඒ සඳහා වූ උත්සාහය නිෂ්ඵල නොවේ. මෙසේ උත්සාහයාගේ සඵල බව දැක්වීම පිණිස කිලිටි වස්ත්‍රයෙන් උපමාව කළේයයි දතයුතුයැ.

දුග්ගති පාටිකංඛා මෙබඳු (කිලිටි) සිත ඇති කල්හි දුගතිය කැමතිවිය යුත්තීය. දුගතියටම මෙතෙම පැමිණෙන්නේය. අන් තැනකට නො පැමිණේ. මෙසේ දුගතියම කැමතිවිය යුත්තීය. අවශ්‍යයෙන්ම විය යුත්තක් යයි කියන ලද්දේ වෙයි. ඕ දුගති තොමෝ පටිපත්ති දුග්ගති, ගති දුග්ගති ය යනුවෙන් ද්විධ වන්නීය. පටිපත්ති දුග්ගති තොමෝ ද ආගාරිය පටිපත්ති දුග්ගති, අනගාරිය පටිපත්ති දුග්ගති යනුවෙන් ද්විධ වන්නීය.

ඒ එසේමැයි. අගාරික තෙමේ, අපිරිසිදු සිතින් ප්‍රාණින් නසයි. සොරකම් කරයි, සියලු දස අකුසල කර්මපථය සපුරයි. මේ ඔහුගේ අගාරි පටිපත්ති දුග්ගතිය නම් වන්නීය. හෙතෙම එහි සිටියේ කය බිඳීමෙන් (මරණින් මතු) නිරයට (උත්පත්ති වශයෙන්) පැමිණෙයි. තිරිසන් ලෝකයටද, ප්‍රේත ලෝකයටද යයි, මේ ඔහුගේ දුග්ගති ගතිය නම් වේ.

අනගාරික තෙමේ ද, සසුනෙහි පැවිදි වූයේ, කිලිටි සිත් ඇත්තේ, දූත භාවයෙන් යවන ගමනට යයි ද, වෙදකම් කෙරේ ද, සංඝභේදය පිණිස චේතිය භේදය පිණිස, උත්සාහ කෙරේද, වෙළු දානාදියෙන් ජීවිකාව කෙරේ ද, සියලුම අනාචාරයත් අගෝචරයත් සම්පුර්ණ කෙරේද, මේ ඔහුගේ අනගාරිය පටිපත්ති දුග්ගතියයි, හෙතෙම එහි සිටියේ, මරණින් මතු අපායෙහි උපදියි. තිරිසන් යෝනියෙහිද, ප්‍රේත විෂයෙහිද උපදියි. ශ්‍රමණ යක්‍ෂ නම් වූ ප්‍රේතයෙක් වෙයි. ඇවිලගත් සගල සිවුරු ආදියෙන් යුත ගිනිගෙන දිලිසෙන සිරුරු ඇතිව, මහත් වූ ශබ්ද කරමින් හැසිරෙයි. මේ ඔහුගේ ගති දුගතියයි.

සෙය්‍යථාපි යනුවෙන් කුසල පක්‍ෂය දැක්වීම ආරම්භ කරන ලද්දේ වෙයි. එහි අර්ථය, අකුසල පක්‍ෂයෙහි කියන ලද්දට විරුද්ධ ක්‍රමයෙන් දතයුතුයැ. මෙහිදු සුගතිය වනාහි, පටිපත්ති සුගති, ගති සුගති යයි ද්විධ වන්නීය. පටිපත්ති සුගතිය ද අගාරිය පටිපත්ති සුගති, අනගාරිය පටිපත්ති සුගති යයි ද්විධ වන්නීය. අගාරික (ගිහි) තෙම පිරිසිදු සිතින් යුතුව ප්‍රාණඝාතයෙන් වළකියි. සොරකමින් වලකියි. සියලු දසකුසල කර්මපථය සම්පුර්ණ කරයි. මේ ඔහුගේ අගාරිය පටිපත්ති සුගතියයි. හෙතෙම එහි පිහිටියේ, මරණින් මතු උසස් මිනිසත් බැවිද උසස් දෙව් බැව්ද, ලබයි. මේ ඔහුගේ සුගති ගතියයි.

පැවිදි තෙමේ ද මේ ශාසනයෙහි, පැවිදිව, පිරිසිදු සිත් ඇත්තේ, සිව්පිරිසිදු සිල් පිරිසිදු කෙරෙයි. කෙලෙස් ධුතාංගයන් සමාදන් වෙයි. අටතිස් අරමුණු අතුරෙහි තමන්ට අනුරූප වූ කමටහනක් ගෙන වන සෙනසුන් ඇසුරු කරමින් කසිණ පරිකර්ම කොට ධ්‍යාන සමවත් උපදවයි. සෝවාන්මග වඩයි. අනාගාමි මග වඩයි. මේ ඔහුගේ අනගාරිය පටිපත්තිවල සුගතියයි. හෙතෙම එහි සිටියේ මරණින් මතු මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි තුන්මහ කුලවල හෝ සවැදෑරුම් කාමාවචර දේවලෝකවල හෝ දසවිධ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි හෝ, පඤ්ච සුද්ධාවාසයෙහි හෝ සතර අරූපාවචර ලෝකවල හෝ උපදියි. මේ ඔහුගේ ගති සුගතියයි.

මෙසේ අපිරිසිදු සිත ඇතිකල්හි දුගතිය කැමතිවිය යුත්තාහුය. පිරිසිදු සිත් ඇතිකල්හි සුගතිය කැමතිවිය යුත්තාහුයයි කියා, මෙවිට මේ උපක්ලේශයක් හේතුකොට සිත කිලුටු වූයේ වේද, ඔවුන් දක්වන්නේ කතමෙච භික්ඛවෙ චිත්තස්ස උපක්කිලෙසා අභිජ්ඣා විසමලොභො යනාදිය වදාළහ.

එහි තමන් සතු දේවල ඡන්‍දරාගය අභිජ්ඣා නම් වේ. අනුන් සතු දෙයට ඇති ඡන්‍දරාගය විෂම ලෝභ නම් වේ. නැතහොත්, තමන්ගේ බඩු පිළිබඳව හෝ අනුන්ගේ බඩු පිළිබඳව හෝ සුදුසු අයුරින් ලැබූ කල්හි එහි ඡන්‍දරාගය අභිජ්ඣා නම් වේ. නුසුදුසු අයුරින් ලැබූ කල්හි, එහි ඡන්‍දරාගය විසම ලෝභ නම් වේ. තෙරුන් වහන්සේ වනාහි කීහ. කුමක් හෙයින් කොටස් කරවුද, යුත්ත හෝ වේවා, අයුත්ත හෝ වේවා, රාගො විසමං දොසො විසමං මොහො විසමං යයි වදාළ හෙයින් කිසි ලෝභයක් විෂම නොවූයේ නොවෙයි. එහෙයින් මෙම ලෝභයම අභිමුඛ කොට සිතීම් අර්ථයෙන් අභිජ්ඣා වේ. විෂම අර්ථයෙන් විෂමය. මෙහි අර්ථය සමානයි. ව්‍යඤ්ජන පමණකිම වෙනස්ය. ඒ, මේ, අභිජ්ඣා විෂම ලෝභය ඉපිද, සිත දූෂ්‍ය කෙරෙයි. බබලන්ට නොදෙයි. එහෙයින් චිත්තයාගේ උපක්කිලෙසයකැයි කියනු ලැබේ.

මේ අභිජ්ඣා විසම ලෝභය යම්සේ ද, එසේම නවවිධ අඝාත වස්තුවෙන් හටගත්තේ කොධ නම් වේ.

නැවත නැවත සිත හාත්පසින් බඳනේ උපනාහ නම් වේ. (=බද්ධ වෛරයයි) ගිහියාගේ හෝ පැවිද්දාගේ හෝ කළ හොඳ නසන්නේ මක්ඛ නම් වේ. ඒ එසේමැයි. අගාරික තෙම කිසිවෙකු විසින් අනුකම්පා කොට, ඔහුව දිළිඳු බැවින් නගාසිටුවන ලද්දේද, (උසස් තන්හි තබන ලද්දේද) මෑත කාලයෙහි තා විසින් මට කුමක් කරන ලදදැයි මෙසේ ඔහුගේ කළ ගුණය නසයි. අනගාරිය තෙමේද, තමා සාමණේර අවදියේ පටන් ආචාර්යවරයා විසින් හෝ උපාධ්‍යායවරයා විසින් හෝ සිවුපසයෙන් ද, උද්දේශ පරිපුච්ඡාවෙන්ද, අනුග්‍රහ කොට, ධර්මකථාවෙහි හා ප්‍රකරණයන්හි දක්‍ෂ භාවයෙහි හෝ හික්මවන ලද්දේ ද, මෑත කාලයෙහි රාජරාජ මහාමාත්‍යාදීන් විසින් සත්කාර කරන ලද්දේ ගරුකාර කරන ලද්දේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් කෙරෙහි අනාදරව හැසිරෙන්නේ මෙතෙම අප විසින් තරුණ කාලයෙහි මෙසේ අනුග්‍රහ කරන ලද්දේ ද වර්ධනය කරන ලද්දේ ද, වෙයි. එසේ වුවත් දැන් සෙනෙහෙ රහිත වූයේ යයි කියනු ලබන්නේ මට තොප විසින් කුමක් කරන ලදදැයි ඔවුන්ගේ එම යහපත් උපකාරය විනාශ කරයි. මෙසේ මේ කළ හොඳ දෙය නසන්නා වූ (මක්ඛය) මකුබව ඉපිද සිත දූෂ්‍ය කරයි. බබලන්ට නොදෙයි. එහෙයින් චිත්තයාගේ උපක්ලේශයකැයි කියනු ලැබේ.

මේ මකුබව යම්සේද, එසේම බහුස්සුත පුද්ගලයන් යටපත්කොට ඉදින් මෙබඳු වූ බහුස්සුතයාට අනියත වූ ගතිය වී නම්, තට හෝ මට කවර විශේෂයක්දැයි උපදනා වු යුගග්‍රාහය පළාස නම් වේ.

අනුන්ගේ සත්කාර ආදියට රුචි නොකරන බව ඉස්සා නම් වේ.

තම සම්පත් අනුන්ගේ සම්පත් සමග සාධාරණ බව නොඉවසීම මච්ඡරිය නම් වේ.

වංචනික ලෙස හැසිරීම මායා නම් වේ. කෛරාටික භාවයෙන් උපදිනු ලබන්නේ සඨෙය්‍ය නම් වේ. කපටියා වනාහි ආනන්ද නම් මත්ස්‍යයා මෙන් වේ. ආනන්ද මත්ස්‍යයා වූ කලී මත්ස්‍යයන්ට නකුටද, සර්පයන්ට හිසද දක්වයි. මම ද තොප හා සමාන යයි දක්වන්නට, එසේම මෙම කෛරාටික පුද්ගලයා ද, සුත්තන්තිකයන් වෙත හෝ ආභිධම්මිකයන් වෙත එළඹ ඔවුන්ට මෙසේ කියයි. මම ද තමුන්නාන්සේලා සමගම හැසිරෙමි. ඔබවහන්සේලා මට අනුකම්පා කරන්නේය. මම තමුන්නාන්සේලාව අත්නොහරිමි. මෙසේ මොවුහු මෙතෙම අප කෙරෙහි ගෞරව සහිතය. (සප්පතිසය) ප්‍රධානියෙකු සහිතය යි සිතන්නාහු යයි කියායි. ඕහට කෛරාටික බැවින් උපදින සඨ බව ඇතිවී සිත දූෂ්‍ය කරයි. බබලන්ට නොදෙයි. එහෙයින් චිත්තයාගේ උපක්ලේශයකැයි කියනු ලැබේ.

මේ ශඨ බව යම්සේ ද, එසේ වාතයෙන් පිරුණු හම් පසුම්බියක් (භස්තාවක්) සමාන වූ තද බැවින් දැඩිකොට ගන්නා ලද හිස නොපහත් කරනසුළු තද පැවැත්ම ථම්භ නම් වේ. කරන ලද්දට වැඩියක් කිරීම සාරම්භ නමි. ඒ සාරම්භය අකුසල වශයෙන් ද කුසල වශයෙන් දැයි දෙපරිද්දකින් ලැබෙයි. ඒ කාරණා දෙක අතුරෙහි අගාරිකයාට අනුන් විසින් කරන ලද අලංකාර ආදිය දැක, ඊට දෙගුණයක්, කිරීමෙන් උපදනේද, අනගාරිකයාට යම්පමණ යම් පමණ මෙරමා ප්‍රගුණ කෙරේ ද කියා හෝ වේ ද, මාන වශයෙන් ඊට දෙගුණයක්, කිරීමෙන් උපදනේ ද, අකුසල වෙයි.

අගාරිකයාට එක් සලාක බතක් දෙන්නා වූ මෙරමා දැක තමා විසින් ද දෙකක් හෝ තුනක් හෝ දෙනු කැමති බැවින් උපදනේද, අනගාරිකයා හට මෙරමා එක් නිකායක් ඉගෙන ගත් කල්හි, මානය නිසා නොව හුදෙක් දැක තමාගේ අලස බව මැඩ නිකාය දෙකක් ගනු කැමති බැවින් උපදනේ ද කුසල් වෙයි. මෙහි වනාහි අකුසල් අදහස් කරන ලදී. එය එසේත්මැයි. මේ සාරම්හය ඉපිද සිත දූෂ්‍ය කරයි. බබලන්ට ඉඩ නොදෙයි. එහෙයින් චින්තයාගේ උපක්කිලෙසයකැයි කියනු ලැබේ.

මෙය යම්සේ ද එසේ ජාති ආදිය නිසා චිත්තයාගේ උන්නති වශයෙන් පවතින්නේ මාන නමි. අති උන්නති වශයෙන් වූයේ අතිමාන නම් වේ. මද ග්‍රහණ ආකාර වූයේ මද නමි. කාමගුණයන්හි සිත බැස ගැනීම් වශයෙන් ඇතිවන්නේ පමාද නම් එය ඉපිද සිත දූෂ්‍ය කරයි. බබලන්ට ඉඩ නොදෙයි. එහෙයින් චිත්තයාගේ උපක්ලේශයකැයි කියනු ලැබේ.

උපක්ලේශයන් දක්වන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමක් හෙයින් ලෝභය ආදිකොට දක්වන ලද්දේ දැයි යත්, ඒ ලෝභයාගේ ප්‍රථම උපත සිදුවන බැවිනි. සැබව, යම්කිසි තැනක උපන්නා වූ සියලු සත්ත්වයන්ට යටත් පිරිසෙන් ශුද්ධාවාස භූමියෙහි උපන්නවුන්ටද සියල්ලට පළමුව භවනිකාන්තිය වශයෙන් ලෝහය උපදී. අනතුරුව තමනට අනුරූප වූ ප්‍රත්‍ය සඳහා ලැබෙන පරිදි අන්‍ය වූ (ක්ලේශයෝ) උපදිති. මේ සොළොස් දෙනම චිත්තයාගේ උපක්ලේශයෝ නොවෙති. මේ ක්‍රමයෙන් වනාහි සියලුම ක්ලේශයෝ ගන්නා ලද්දාහු වෙත් යයි දත යුත්තාහුය.

මෙතෙකින් සංකිලෙස දක්වා දැන් පිරිසිදු බව දක්වන්නාහු, ස ඛො සො භික්ඛවෙ, ආදිය වදාළහ. එහි ඉති විදිත්‍වා යනු මෙසේ දැන, පජහති, සමුච්ඡෙද ප්‍රහාණ වශයෙන් ආර්ය මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කෙරෙත්.

එහි ක්ලේශයන්ගේ පිළිවෙලින් මාර්ග පිළිවෙලින් යයි දෙවදෑරුම් වූ ප්‍රහාණ දතයුතුය. පළමුකොට කෙලෙස් පිළිවෙලින්, අභිජ්ඣා විසමලොභ, ථම්භ - සාරම්භ මාන අතිමාන මද මෙ කෙලේසයෝ සයදෙන රහත් මගින් ප්‍රහීණ වෙයි.

ව්‍යාපාද - කෝධ, උපනාහ, පමාද මේ සතර අනාගාමි මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි.

මක්ඛ පලාස, ඉස්සා මච්ඡිරිය, මායා සාඨෙය්‍ය යන මෙම කෙලෙස් සය සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි.

මාර්ග පිළිවෙලින් සෝවාන් මාර්ගයෙන් - මක්ඛ - පලාස - ඉච්ඡා මච්ඡරිය මායා සාඨෙය්‍ය යන මේ කෙලේසයෝ සය ප්‍රහීණ වෙති.

අනාගාමි මාර්ගයෙන්, බ්‍යාපාද, කෝධ, උපනාහ පමාද යන මේ සතර කෙලේසයෝ ප්‍රහීණ වෙත්.

රහත් මාර්ගයෙන්, අභිජ්ඣා විසම ලෝභ, ථම්භ සාරම්භ මාන අතිමාන මද, මේ සවැදෑරුම් කෙලේසයෝ ප්‍රහීණ වෙත්.

මෙහි වූ කලී මෙම කෙලේසයෝ සෝවාන් මගින් නැසිය යුත්තාහු හෝ සෙසු මගකින් නැසිය යුත්තාහු හෝ වෙත්වා එතකුදු වුවත් අනාගාමි මාර්ගයෙන්ම ප්‍රහාණය සඳහා අභිජ්ඣා විසම ලොභං චිත්තසස උපක්කිලෙසං පජහති යනාදිය. වදාළහයි දතයුතුයැ.

මේ මෙහි ප්‍රවේණි මාර්ගාගත වූ සද්භාවයයි. එයද මත්තෙහි සතර මාර්ගය පිළිබඳවම, දැක්වූ හෙයින් යෙදෙයි. ඒ එසේමැයි. තුන්වෙනි මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වීමෙන් අවශේෂ වූ විෂම ලෝභය ආදීන්ගේ ප්‍රහාණය එයින් වෙයි. සෙස්සන්ගේ ප්‍රහාණය මේ මාර්ගයෙන්ම වෙයි. යමෙකුන් සෝවාන් මගින් ප්‍රහීණ වෙත්ද, ඔවුහුද, ඔවුන් උපදවන නයින් ප්‍රහීණ නොවූ බැවින් අනාගාමී මාර්ගයෙන්ම මනාකොට ප්‍රහීණ වූවාහු වෙත් යයි කිසි ආචාර්ය කෙනෙක් ප්‍රථම මාර්ගයෙන්ම මෙහි ප්‍රහාණය වර්ණනා කෙරෙති. එය පූර්වාපර හා නොගැලපෙයි. කිසිවෙක් විෂ්කම්භණ ප්‍රහාණ යයි කියති. එය ඔවුන්ගේ කැමති වීම් (පිළිගැනීම්) මාත්‍රයක් පමණි.

යතො ඛො භික්ඛවෙ, මෙහි යතො යනු යම්කලෙක්හි පහීනො හොති යනු අනාගාමි මාර්ගක්‍ෂණයෙහි ප්‍රහාණය සඳහාම වදාළහ.

සො බුද්ධො අවෙච්චප්පසාදෙන යු මෙය මහණෙනි, යම්කලෙක්හි, විෂම ලෝභය ප්‍රහීණ වූයේ ද හෙතෙම බුදුරදුන් කෙරෙහි -පෙ- අවෙච්ච පසාදයෙන් යුක්ත වේයයි මෙසේ එක එක පදය හා යෙදිය යුතුයැ.

මෙම භික්‍ෂුවට අනාගාමි මාර්ගය සමග ලෝකෝත්තර ප්‍රසාදය පැමිණියේය. ඊට පසු මෑත කාලයෙහි බුදුගුණ, දහම් ගුණ, සඟ ගුණ සිහි කරන්නා වූ ඕහට ලෞකික ප්‍රසාදය උපදී. ඔහුගේ ඒ සියලු ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ ප්‍රසාදය දක්වන්නා වූ බුදුරදහු, බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන යනාදිය වදාළහ.

එහි අවෙච්චප්පසාදෙන යනු බුද්ධ - ධම්ම - සංඝ ගුණයන්ගේ යථා ස්වරූප අවබෝධයක් ඇති හෙයින්, නිශ්චල වූ වෙනස් නොවන ප්‍රසාදයෙන්, මේ වනවිට යම් ආකාරයකින් සිහිකරන්නා වූ ඒ මහණ හට ඒ අචල වූ ප්‍රසාදය උපදන්නේද, ඒ වූ ආකාරය දක්වන සේක්, ඉතිපි සො භගවා යනාදි නයින් ත්‍රිවිධ අනුස්සති කරුණු විස්තර කළ සේක. ඔවුන්ගේ අර්ථ වර්ණනා සර්වප්‍රකාරයෙන් විසුද්ධි මාර්ගයෙහි අනුස්සති කථාවේ කියන ලද්දේය.

මෙසේ ඔහුගේ ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ ප්‍රසාදය දක්වා මේ වනවිට කෙලෙස් ප්‍රහාණයද අචල වූ ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත බවද ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නහුට උපදින සොම්නස ආදි ආනිශංස දක්වමින් යතොපි ඛො පනස්ස යනාදිය වදාළහ. ප්‍රත්‍යන්ත දේශයෙහි හටගත් සොර බිය සංසිඳුවා මහා නගරයෙහි වාසය කරන මහරජුට මෙන් අනාගාමි පුද්ගලයා හට, මගේ මේ මේ කිලේසයෝ ප්‍රහීණ වූවාහු යයි තම කිලේස ප්‍රහාණය ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නේ, බලවත් සොම්නසක් උපදී. එය දක්වන්නා වූ බුදුරදහු යතොපි ඛො පනස්ස යනාදිය වදාළහ.

එහි අර්ථය නම්, යම් ඒ අනාගාමි මහණ කෙනෙක්, බුදුරදුන් කෙරෙහි අචල වූ පැහැදීමෙන් යුක්ත වූයේ වේද, ධර්මය කෙරෙහි, අනුත්තර වූ ලෝකයාගේ පින්කෙත වූ සංඝයා කෙරෙහි අචල වූ පැහැදීමෙන් යුක්ත වූයේ වේද, ඔහු විසින් එම කෙලෙස් යම්කලෙක්හි, අත්හරින ලද්දේ වේද, දුරලන ලද්දේ වේද, තම සීමාවන්ගේ වශයෙන් දුරලන ලද්දේම වේද, ඒ ඒ කෙලෙස් සමූහ වමනය කරන ලද්දේ මුදන ලද්දේ දුරලන ලද්දේ වෙයි. ස්වකීය ස්වකීය අවධි වශයෙන් යනු කෙලෙස් අවධිය මාර්ග අවධිය යයි අවධීහු දෙදෙනෙක් වෙති.

ඒ අවධි දෙක අතුරෙහි කෙලෙස් අවධියෙන් ද යම් කෙලෙස් කෙනෙක් යම් මගකින් නැසිය යුත්තාහු ද ඔවුහු අන්මගකින් නැසියයුතු කෙලෙසුන් හා මිශ්‍ර නොවී, ස්වකීය අවධියෙන්ම (සීමාවෙන්ම) ප්‍රහීණ වූවාහු වෙති. මාර්ග අවධි වශයෙන් ද යම් කෙලෙස් කෙනෙක් යම් හෙයකින් ප්‍රහීණ කළ යුත්තාහු ද ඒ මගින්ම ඔවුහු ප්‍රහීණ වූවාහු වෙති.

මෙසේ ස්වකීය ස්වකීය සීමා (අවධි) වශයෙන් ඒ ඒ කෙලෙස් සමූහය හරින ලද්දේම දුරලන ලද්දේම වෙයි. එය මෙනෙහි කොට ලැබූ සොම්නස් ඇත්තේ එයින් මත්තෙහි ද බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතොම්හිති ලභති අත්‍ථවෛදං හෙතෙම බුදුරදුන් කෙරේ අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූයෙම් වෙමි යි අර්ථවේදය (අචල ප්‍රසාදය අරමුණුකොට උපන් සොම්නස) ලබයි කියා සම්බන්ධ වෙයි.

යතොධි ඛො යයි ද පාඨයි. ඒ පාඨයාගේ වශයෙන් මේ අර්ථය වෙයි. ඒ මහණ විසින් යම්හෙයකින් අවධිය වර්ජනය කරන ලද්දේ දුරලන ලද්දේ වේද, (කියායි) එහි යතො යනු කාරණ වචනයි. යම් හෙයකින් කියන ලද්දේ වේද, ඔධි යනුවෙන් යට තුන් මගම කියන ලද්දාහු වෙති. කුමක් හෙයින් ද යත්, යම්හෙයකින් ඒ තුන්මග සීමාකොට කොටස්කොට මතු මගින් ප්‍රහීණ කළයුතු කෙලෙසුන් තබා ප්‍රහීණ කෙරෙත්ද එහෙයින් ඔධි යයි කියනු ලැබෙත්.

රහත්මග වූ කලී කිසිදු කිලේසයක් ඉතිරි නොකොට දුරුකෙරෙයි. එහෙයින් අනොධි යයි කියනු ලැබේ. මේ භික්‍ෂුව විසින් යට තුන් මගින් දුරුකරන ලද්දේ යථොධි ඛො පනචත්තං හොති යයි කියනු ලැබේ. එහි ඛො පන යනු නිපාත මාත්‍රයකි. මේ දක්වන ලබන්නේ පිඬු කරන ලද අර්ථයයි. යම්හෙයකින් ඔහු විසින් අවධිය හරින ලද්දේ දුරුකරන ලද්දේ වේද, එසේ හෙයින් එය ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට ලැබූ සොම්නස් ඇත්තේ, එයින් මත්තෙහිද හෙතෙම බුදුරදුන් කෙරෙහි අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූයෙම් වෙම් යයි අත්‍ථවේදය ලබයි කියා පෙළෙහි දැක්වූ පරිද්දෙන් සම්බන්ධය ගතයුතු වේ.

එහි චත්තං යන මෙය සකභාවය පරිත්‍යාග කිරීම් වශයෙන් කියන ලදී. චත්තං යන මෙය නැවත, නොගන්නා බව දැක්වීම් වශයෙන් ද, මුත්තං යන මෙය සන්තතියේ විඳීම් වශයෙන් ද, පහීනං යන මෙය මුදන ලද්දහුගේ ද කිසිතැනෙක්හි නොසිටීම දැක්වීම් වශයෙන් ද, පටිනිස්සට්ඨං යන මෙය පෙර ගන්නා ලද දුරලීම දැක්වීම් වශයෙන් හෝ ප්‍රතිමුඛව දුරලන බව දැක්වීම් වශයෙන් ද (කියන ලද්දේ වෙයි) භාවනා බලයෙන් මැඩපවත්වා දුරුකළ බව දැක්වීම් වශයෙන් යයි කියන ලද්දේ වෙයි.

ලභති අත්‍ථවෙදං ලභති ධම්මවෙදං යන මෙහි බුද්ධාදීන් කෙරෙහි වූ අචල ප්‍රසාදයම කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුනු බැවින් අත්‍ථ නමි. එළඹිය යුතු බැවිනැයි කියන ලද වෙයි. ධාරණය කරන හෙයින් ධම්ම නමි. දුගතියෙහි වැටෙන්න නොදෙන බැවිනැයි කියන ලද්දේ වෙයි.

වෙදො යනු ග්‍රන්ථය ද, ඤාණය ද, සොම්නස ද (යන අරුත් ගෙන දෙන්නකි) ඒ, එසේමැයි. තිණ්ණං වොදානං පාරගු, යනාදි තන්හි ග්‍රන්ථය ‘වෙදය’ යයි කියනු ලැබේ. යං බ්‍රාහ්මණං වේදගුං ආභිජඤ්ඤං, අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්තං ආදි තන්හි ඤාණ (අරුතෙහි වේ). යෙ වෙදජාතා විචරන්ති ලොකෙ ආදි තන්හි සොම්නස යන අර්ථයෙහි වේ. මෙහි සොම්නස ද සොමනස්ස සම්පයුත්ත ඤාණය අදහස් කරන ලදී. එහෙයින් ලභති අත්‍ථවෛදං ලභති ධම්මවෙදං යයි අචල ප්‍රසාදය අරමුණු කොට ඇති සොම්නසද සොමනස්සමය ඤාණයද, ලබා යයි මෙසේ මෙහි අර්ථ දතයුතුය.

නැතහොත් අත්‍ථවෙදං යනු අචල ප්‍රසාදය මෙනෙහි කරන්නහුට ලැබෙන්නා වූ උක්තප්‍රකාර වූම වේදයයි. (ඤාණයයි) ධම්මවෙදං අචල ප්‍රසාදයට හේතු වූ අවධි (සීමා) වශයෙන් කෙලෙස් ප්‍රහාණය කරන්නහුට උපන් උක්තප්‍රකාර වූම වෙද (ඤාණ) යයි. මෙසේද මෙහි අර්ථය දතයුතුයි. මෙසේ වදාරණ ලද්දේමය. හෙතුම්හි ඤාණං ධම්ම පටිසම්භිදා හෙතුඵලෙ ඤාණං අත්‍ථපටිසම්භිදා යනුයි.

ධම්මූපසංහිතං පාමුජ්ජං යනුවෙන්, එම අර්ථයද, ධර්මයද, අත්‍ථ, ධම්ම දෙදෙනාගේ ආනිශංස වූ ඤාණයද, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නහු උපන් ප්‍රමෝදය (කියන ලද්දේ වෙයි) එම ප්‍රමෝදය වූ කලී, නිවැරදි ලක්‍ෂණයන්ගෙන් යුතු මෙනෙහි කිරීම් ආකාරයෙන් පැවැති, ධර්මයෙන් යුක්ත වූයේ යයි කියනු ලැබේ.

පමුදිතස්ස පීති ජායති යනු, මෙම ප්‍රමෝදයෙන් ප්‍රමුදිත වූවහුට නිරාමිස වූ ප්‍රීතිය උපදී. පීතිමනස්ස යනු එම ප්‍රීතියෙන් පිනවන ලද සිත් ඇත්තහුගේ, කායො පස්සම්භති කය නිවුනේ, සංසිඳුනු දරථ (=කෙලෙස් දැවිල්ල) ඇත්තේ වෙයි. පස්සද්ධකායො සුඛං යනු මෙසේ සංසිඳුනු කාය දරථ ඇත්තේ චෛතසික සුඛය විඳී. චිත්තං සමාධීයති, සිත මනාකොට පිහිටුවයි. පුරවන ලද්දක් මෙන් අචලව සිටී.

මෙසේ ඔහුගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණයද අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වීමද, මෙනෙහි කිරීමෙන් උපදින්නා වූ සොම්නසත් ආදි ආනිශංස දක්වා දැන්, යතොපි ඛො පන මෙ යන මේ වාරයෙන් එම ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂාවේ පැවැති ආකාරය දක්වා එම අනාගාමි මාර්ගයාගේ අනුසස් ද, බලය ද දක්වන්නේ, ස ඛො සො භික්ඛවෙ යන ආදිය වදාළහ.

එහි එවං සීලො ඔහුගේ අනාගාමි මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූ සීලස්කන්ධය දක්වන සේක්. එවං ධම්මො එවං පඤ්ඤො යනුවෙන් එම අනාගාමි මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූ ම සමාධි ස්කන්ධය ද, ප්‍රඥා ස්කන්ධයද දක්වන සේක. සාලීනං රත්හල් සුවඳහැල් ආදි වූ අත්කාකාර හැල් සම්බන්ධ වූ පිණ්ඩපාතං, පිණ්ඩපාතය (බත) විචිත කාලකං ඉවත්කළ කළු සහල් ඇට ඇති, නෙවස්ස නං හොති අන්තරාය. ඒ එබඳු වූ භික්‍ෂූහුගේ ඒ කියන ලද පිණ්ඩපාත භෝජනය, මාර්ගයට හෝ ඵලයට අනතුරු පිණිස නොම වෙයි. ඒ සැබව. ලබන ලද ගුණ ඇත්තහුට එම පිණ්ඩාහාරය, කවර අන්තරායක් කරන්නේ ද යමෙකු නොලත් සතරමග මාර්ගඵලයක් ඇත්තේද එය ලබාගැනීම පිණිස විපස්සනා වඩන්නා වූ ඔහුට එම භෝජනය අනතුරු පිණිස නොම වෙයි. අන්තරාය කරන්ට අසමර්ථ වූයේම වෙයි. කුමක් හෙයින්ද යත්, උක්තප්‍රකාර වූ සීල සමාධි ප්‍රඥාවන්ගේ සංග්‍රහය ඇති මාර්ගයෙන් විසුද්ධ වූ සිත් ඇති බැවිනි.

තව ද යම් හෙයකින් මෙහි මෙසේම කාරණය වේද, එහෙයින් එයට අනුරූප වූ උපමාවක් දක්වන්නේ සෙය්‍යථාපි ආදිය වදාළහ.

එහි අච්ඡං යනු විශේෂයෙන් පැහැදුනා වූ මල පහවී යාමෙන් පරිසුද්ධ නම් වූ, ප්‍රභාස්වර බැවින් පරියොදාතං නම් වූ, උක්කාමුඛං රන්කරුවන්ගේ කෝව මුඛය රන්කරුවන්ගේ කෝවම මෙහි උක්කා නම් වේ. අන් තන්හි පන්දම් ආදියද කියනු ලැබෙත්. උක්කාසු ධාරියමාතාසු යයි ආදී තන්හි පන්දම් උක්කා යයි කියනු ලැබේ. උක්කං ඛන්‍ධෙය්‍ය, උක්කං ඛන්‍ධිත්‍වා උක්කාමුඛං ආලිම්පෙය්‍ය යයි ආතන්හි අගුරු කබලය. කම්මාරානං යථා උක්කා අන්තො ඣායති නොබහි යන තන්හි කඹුරු උදුනය. එවං විපාකො උක්කාපාතො භවිස්සති යයි ආ තන්හි වාත වේගය උක්කා යයි කියනු ලැබේ. මෙතැන්හිද, මෙබඳුමය. අන් තැන්වලද, සණ්ඩාසෙන ජාතරූපං ගහෙත්‍වා, උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපති යයි ආතන්හිද රන්කරුවන්ගේ කෝව උක්කා යයි දතයුත්තීයැ.

එහි මේ උපමා සංසන්දනාවයි. කිලිටි වස්තර මෙන් ද කිලිටි වූ ජාතරූපය මෙන් ද මේ භික්‍ෂුවගේ පෘථග්ජන කාලයෙහි කාමරාග ආදි කෙලෙස් මල අනුව ගිය සිත දතයුතුය. පිරිසිදු ජලය මෙන් ද, උක්කාමුඛය (කෝවේ මුඛය) මෙන් ද අනාගාමි මාර්ගය, දතයුතුය. ඒ ජලයට ද කෝප මුඛයට ද පැමිණ වස්ත්‍රය වස්ත්‍රයාගේ ස්වර්ණ වර්ණයෙහි පිරිසිදු බව මෙනි. ඒ භික්‍ෂුවගේ කියන ලද ප්‍රකාර වූ, සීල-සමාධි පඤ්ඤා සංග්‍රහ වූ අනාගාමි මාර්ගයට පැමිණි විසුද්ධ වු සිත් ඇති බව යයි

සො මෙත්තා සහගතෙන චෙතසා යනුවෙන් යථානුසන්ධි වශයෙන් දේශනා තොමෝ පැමිණියාය.

ඒ එසේමැයි, පුච්ඡානු සන්ධි අජ්ඣාසයානුසන්ධි, යථානුසන්ධි යනුවෙන් අනුසන්ධීහු තිදෙනෙක් වෙති.

එහි එවං වුත්තෙ අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච, සියා නුඛො භනතෛ බහිද්ධා අසති පරිතස්සනාති, සියා භික්ඛුති භගවා අවොච යනුවෙන්, මෙසේ විචාරන්නවුන්ගේ, විසඳනා ලද සූත්‍රයන්ගේ වශයෙන් පුච්ඡානුසන්ධිය දතයුත්තේය.

සියා ඛො පන තෙ බ්‍රාහ්මණ එවමස්ස අජ්ජාපි නූන සමණො ගොතමො අවීතරාගො යනුවෙන් මෙසේ අනුන්ගේ අදහස් දැන ප්‍රකාශිත සූත්‍රයන්ගේ වශයෙන් අජ්ඣාසයනුසන්ධිය දතයුතුය.

යම් ධර්මයකින් ආදියෙහි දේශනා තොමෝ පිහිටුවන ලද්දේද, ඒ ධර්මයට අනුරූප ධර්මයාගේ වශයෙන් හෝ ප්‍රතිපක්‍ෂ වශයෙන් හෝ යම් සූත්‍රයක මත්තෙහි දේශනා තොමෝ එන්නීද, ඒ සූත්‍රයන් අනුව යථානුසන්ධිය දතයුත්තේය.

ඒ කවරහුද, ආකංඛෙය්‍ය සූත්‍රයෙහි, යට ශීලයෙන් දේශනාව පටන්ගන්නා ලදී. මත්තෙහි ෂඩ් අභිඥා පැමිණියාහුය. කකචොපම සූත්‍රයෙහි යට අක්ඛන්තියෙන් නොඉවසීමෙන් පටන්ගන්නා ලද්දී මත්තෙහි කකචොපම වාදය ආයේය. අලගද්ද සුත්‍රයෙහි යට දෘෂ්ටි දැක්වීමෙන් ආරම්භ කරන ලද්ද මත්තෙහි තිපරිවට්ට සුඤ්ඤතා ප්‍රකාශ කිරීමට පැමිණියාය. චුල්ල අස්සපුර සූත්‍රයෙහි යට කෙලෙස් දැක්වීමෙන් පටන්ගන්නා ලද්ද මත්තෙහි බ්‍රහ්ම විහාරයෝ පැමිණියාහුය. කොසම්බක සූත්‍රයෙහි යට භාණ්ඩනයෙන් පටන්ගන්නා ලද්ද මත්තෙහි සාරාණිය ධර්මයෝ ආවාහුය. මේ වත්‍ථ සූත්‍රයෙහි ද ක්ලේශයන්ගෙන් ආරම්භ කරන ලද්ද මත්තෙහි බ්‍රහ්මවිහාර පැමිණියාහුය. බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාවන්ගේ අනුපද වර්ණනා ද භාවනා ක්‍රම ද විසුද්ධි මාර්ගයෙහි සියල්ල සර්වප්‍රකාරයෙන් කියන ලද්දේ ය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අභිජ්ඣා ආදි උපක්ලේශයන්ට විරුද්ධ වූ සර්වප්‍රකාරයෙන්ම කාම රාග ව්‍යාපාද ප්‍රහාණයෙන් පහ වූ විරුද්ධ ධර්ම ඇති බැවින් ලබන ලද පදට්ඨාන ඇති ඒ අනාගාමිහුගේ බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාව දක්වා දැන් ඔහුගේ රහත්බව පිණිස විදර්ශනා භාවනාව දක්වා රහත් බවට පත්වීම දක්වනු පිණිස. සො අත්‍ථි ඉදං යනාදිය වදාළහ.

එහි අර්ථය නම්, ඒ අනාගාමි තෙම මෙසේ වඩන ලද බ්‍රහ්මවිහාර ඇත්තේ, මේ බ්‍රහ්මවිහාරියන් අතුරෙන් යම් කිසිවකින් නැගීසිට ඒ බ්‍රහ්ම විහාර ධර්මයන්ම නාම වශයෙන් ද ඔවුන්ට නිස්සය වූ හදයවත්‍ථුවය, වත්‍ථු නිස්සය වූවාහු භූතයෝ යයි, මේ ක්‍රමයෙන් භූත උපාදාය ධර්මයන් රූප වශයෙන් ද වෙන්කිරීම කොට අත්‍ථි ඉදං මේ දුක්ඛ සත්‍යය ඇතැයි දැනගනී. මෙතෙකින් මොහු විසින් දුක්ඛ සත්‍යයෙහි, වවත්‍ථානය (වෙන්කොට දැනගැනීම) කරන ලද්දේ වෙයි.

අනතුරුව එම දුක්ඛයාගේ සමුදය ප්‍රතිවෙධ කරන්නේ, අත්‍ථි හීනං හීන වූ සමුදය සත්‍යය ඇතැයි දැනගනී. මෙතෙකින් මොහු විසින් සමුදය සත්‍යයාගේ වවත්‍ථානය කරන ලද්දේ වෙයි.

අනතුරුව සමුදයාගේ ප්‍රහාණ උපාය සොයන්නේ අත්‍ථි පණීතං ප්‍රණීත වූ මාර්ග සත්‍යය ඇතැයි දැනගනී. මෙපමණකින් මොහු විසින් මාර්ග සත්‍යය වවත්‍ථානය කරන ලද්දේ වෙයි.

අනතුරුව එම මාර්ගයෙන් පැමිණිය යුතු තැන සොයන්නේ අත්‍ථි උත්තරිං ඉමස්ස සඤ්ඤාගතස්ස නිස්සරණං යන්නෙන් මෙම බ්‍රහ්මවිහාර සංඥාවට මත්තෙහි නිස්සරණය වූ නිවන ඇතැයි මෙසේ දැනගනියි යන අදහසය මෙපමණකින් මොහු විසින්, නිරෝධ සත්‍යයාගේ වවත්‍ථානය කරන ලද්දේ වෙයි. තස්ස එවං ජානතො එවං පස්සතො යනුවෙන් මෙසේ විදසුන් නැණින් සිව් අයුරකින් සිව්සස් දක්වා වූ මග නැණින් මෙසේ දක්වා වූ ඔහුගේ භයභෙරව සූත්‍රයෙහි කී නියායෙන්ම කාමාසවයන්ගෙන් සිත මිදෙයි. මේ ආත්මභාවය පිණිස අනික් කළයුත්තක් නැතැයි දැනගනියි යයි.

මෙසේ අර්හත්වය තෙක් දේශනා පමුණුවා මේ වනවිට එම පිරිස්හි ස්නානයෙන් සිද්ධිය වේ යයි ලබ්ධිය ඇති බ්‍රාහ්මණයෙක් හුන්නේ, හෙතෙම මෙසේ ස්නානය සුද්ධියෙහි කියනු ලබන්නාව වර්ණනා අසා පැවිදිව රහත් බවට පැමිණෙන්නේ යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන්නා සේක් ද, එහෙයින් ඔහුගේ පිරිසිදු බව සඳහා අයං වුච්චති භික්ඛවෙ, භික්ඛු සිනාතො අන්තරෙන සිනානෙන යයි මේ වෙනම අනුසන්ධියක් වදාළහ. එහි අන්තරෙන සිනානෙන අභ්‍යන්තරයෙහි කිලේශයන්ගේ නැගීසිටීම පිරිසිදු කරන්නා වූ ස්නානයෙන්,

සුන්‍දරික භාරද්වාජො, භාරද්වාජො යනු ඒ බමුණු තෙම තමන්ගේ ගෝත්‍ර වශයෙන් භාරද්වාජ වේ. යම් හෙයකින් ‘සුන්‍දරිකා’ නදියෙහි ස්නානය කරන්නහුගේ පව් සෝදා යේයයි යනු මෙය ඔහුගේ දෘෂ්ටිය වේද, එහෙයින් සුන්දරික භාරද්වාජ යයි කියනු ලැබේ. හෙතෙම ඒ වචනය අසා මෙසේ සිතීය. අපිද ස්නාන සුද්ධිය වර්ණනා කරමු. ශ්‍රමණ භවත් ගෞතම තෙමේ ද වර්ණනා කෙරෙයි. එහෙයින් මෙතෙම මේ වනවිට, අප හා සමාන අදහස් ඇත්තේවනයි (සිතා) නැවත භාග්‍යවත්හු බහුකා නදියට ගොස් එය පව් සෝදා ආ කෙනෙකු මෙන් සිතා, ගච්ඡති පන භවං ගොතමො බාහුකං නදිං සිනායිතුං යයි ඇසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, යමි හෝ නොයමි හෝ නොවදාරාම, ඔහුගේ දෘෂ්ටිය දුරුකරනු කැමැත්තාහු කිං බ්‍රාහ්මණ, බාහුකාය නදියා, කිං බාහුකං නදිං කරිස්සති යයි වදාළහ. එම වචනයාගේ අර්ථය නම්, බහුකා නදියෙන් කවර ප්‍රයෝජනද? කුමක් කරන්නේද? ඕතොමෝ කිසිවෙකුට අර්ථ පිණිස අසමර්ථ වන්නීය. කුමට එහි යන්නෙම් දැයි

ඉක්බිති ඒ බමුණුතෙම, එම නදියට පසසන්නේ ලොඛ්‍ය සම්මතා යනාදිය කීය. එහි ලොඛ්‍ය සම්මතා රූක්‍ෂභාවයෙන් සම්මතය, (=වොක්ඛභාවං) පිරිසිදු බව, විසුද්ධි බව, දෙයි කියා මෙසේ සම්මතයයි කියන ලද්දේ වෙයි. ලොක්‍ය සම්මතා කියාද පාඨයකි. ඒ පාඨයාගේ අර්ථය නම් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ලෝකයට පමුණුවයි කියා මෙසේ සම්මතයැ. පුඤ්ඤ සම්මතා පිනකැයි සම්මතයැ. පවාහෙති පමුණුවයි පිරිසිදු කෙරෙයි. ගාථාහි අජ්ඣභාසි ගාථාවලින් කීහ. ඒ එසේමැයි. ගාථා වදාරනු ලබන්නාහු ගාථා රුචිකයන්ට එම අර්ථය දක්වනු පිණිසම හෝ විශේෂ අරුතක් දක්වනු පිණිස හෝ වදාරනු ලබත්. මෙහි වනාහි මෙම ගාථා උභයාර්ථය පිණිස වදාරණ ලදහයි දතයුතුයැ.

බාහුකං යන මේ වචනයම මෙහි එම අරුත දීපනය කෙරේ. සෙසු වචනයෝ විශේෂ අර්ථ දීපකයෝ වෙති. මේ විස්තරය වේ. බාහුකා නදියට යම්සේ ද එසේ අධිකක්කා ආදි නදීන් කරාද, ලෝවැසි තෙම ස්නානයෙන් පව්, සෝදා හැරීම පිණිස යෙයි. ඒ එහි යන්නවුන් අතුරෙන් යමෙක් ඒ ස්ථානයන්ට ආසන්න වූවාහුද ඔවුහු දවසට තුන්වරක් ස්නානය කෙරෙති. යමෙක් දුර වූවාහුද, ඔවුහු පිළිවෙලින් දෙවරක් වරක් අතරතුර දිනක් වර්ෂයක් අතර දිනක් ස්නානය කෙරෙත්. තවද යමෙක් සර්වප්‍රකාරයෙන් යන්ට නොහැකි වෙත් ද, ඔවුහු කළවලින් දිය ගෙන්වාගෙන ස්නානය කෙරෙති. මේ සියල්ල නිරර්ථකය. එහෙයින් මෙම විශේෂ අර්ථය දක්වන්ට අධිකක්කා ආදියද වදාළහ.

එහි අධිකක්කං යනුවෙන් ස්නාන ද්‍රව්‍යයන්ගේ වශයෙන් ලද ව්‍යවහාර ඇති එක් තොටක් කියනු ලැබේ. ගයා යන මෙයද (මණ්ඩල වාපි) මණ්ඩල වැවෙහි සටහන් ඇති තොටක් ම කියනු ලැබේ. පයාගො මෙය ගංගා නදියෙහි එක් තොටක්මය. මහාපනාද රජුගේ ගංගාවෙහි ගිලුනු ප්‍රාසාදයාගේ හින හමු වූ තැනය. (මෙකල ගංගා යමුනා ගංගා දෙක එක්වන තැනය). බාහුකා සුන්‍දරිකා සරස්සතී බාහුමතී යන මේ සතර නදීහු වෙති. බාලො, මදනුවණ ඇත්තේ, පක්කන්තෙ ප්‍රවේශ වන්නේ, නසුජ්ඣති, කිලේස සුද්ධියට නොපැමිණෙයි. හුදෙක් ධූලිම සෝදා හරියි. සුද්ධ කෙරෙය. (කියන ලද්දේ වෙයි.)

කිං සුන්‍දරිකා කරිස්සති සුන්‍දරීකා නදී තොමෝ කෙලෙස් සෝදාහැරීම කිම කරන්නේ ද? කිසිත් කරන්ට සමර්ථ නොවේ යන අදහසයි. පයාග බාහුකා ආදියෙහි ද මේ නයමැයි. යම්හෙයකින් කියන ලද මේ පද තුනෙන් අනිත් සතර ද ලක්‍ෂණ හාර න්‍යායෙන් කියන ලද්දාහුම වෙත් ද, එහෙයින් යම්සේ සුන්‍දරීකා - පයාග - බාහුකා යන මොවුහු කිසිවක් නොකෙරෙත් ද එසේ අධිකක්කතාදිහු ද නොකෙරෙත් යයි දතයුත්තාහුය.

වෙරිං ප්‍රාණඝාත, ආදි වූ පඤ්ච වෛරයෙන් යුත්, කත කිබ්බිසං කර ලද රුදුරු කර්ම ඇති. නහි නං සොධයෙ, සුන්‍දරිකා නදිය හෝ ප්‍රයාග තීර්ථය හෝ බාහුකා නදිය හෝ (පාප) ශෝධනය නො කරන්නේය. වෙසෙසින් පිරිසිදු නොකෙරේ යයි කියන ලද්දේ වෙයි. පාපකම්මිනං ලාමක වූ වෛර, රෞද්‍ර කර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ නොහොත් ලාමක කර්මයෙහි යෙදුනා වූ වෛර රෞද්‍ර බවට නොපැමිණි කුඩා වූද පාපයන්ගෙන් යුක්ත වූ යයි කියන ලද්දේ වෙයි.

සුද්ධස්ස කෙලෙස් රහිත වූවහුට, සදාඵග්ගු හැමදා එග්ගුණ (උතුරුපල්) නැකත වේ. මැදින් මස උතුරුපල් නැකැත් දිනයෙහි යමෙක් ස්නානය කෙරේද, හෙතෙම අවුරුද්ද මුළුල්ලේම කළ පව් පිරිසිදු කෙරේ යයි ඒ බමුණු තෙම මෙවන් දෘෂ්ටි ඇත්තෙක් වීල. එහෙයින් බුදුරදහු ඔහුගේ දෘෂ්ටිය ඝටමින් (මෙය) වදාළහ. සුද්ධසස වෙ සදා එග්ගු යයි, කෙලෙස් නැත්තහුට නිරතුරු උතුරුපල් ගුණ නැකත වෙයි. එයින් අන්‍යයෝ කිම පිරිසිදු වෙත්දැයි, උපොසථො සදා යනු තවද කෙලෙස් රහිත වූ තුදුස්වක් පසලොස්වක් ආදී දිනයන්හි, පෙහෙවස් සමාදන් නොවන්නහුට ද නිත්‍යයෙන් ම පොහොය වෙයි. සුද්ධස්ස සුචිකම්මස්ස කෙලෙස් රහිත වූ බැවින්, පිරිසිදු වූ පවිත්‍ර වූ කාය කර්මාදියෙන් ද යුක්ත වූවහුට සදා සම්පජ්ජතෙ වතං යනුවෙන් මෙබඳු වූවහුට කුසලින් යුතු වත් සමාදානය නිතරම සමෘද්ධ වූයේම වේ යයි (දතයුතුය.)

ඉධෙව සිනාහි යනුවෙන් මේ මාගේ සසුනෙහිම ස්නානය කරව, මෙයින් කුමක් කියන ලදද යත්, ඉදින් අධ්‍යාත්මයෙහි කෙලෙස් පිරිසිදු කරනු කැමැත්තෙහි නම්, මේ මාගේ සස්නෙහි ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ග නමැති ජලයෙන් ස්නානය කරව, යම්හෙයකින් අන්තැනෙක්හි මෙම (අරිඅටඟි මග නම් වූ ජලය) නැත් ද එහෙයිනි.

මේ වනවිට ඔහුට සුදුසු දේශනා වශයෙන් තිදොර ශුද්ධිය දක්වන සේක්, සබ්බ භූතෙසු කරොහි ඛෙමතං යනාදිය වදාළහ. ඛෙමතං යනු අභය, හිතබව, මෛත්‍රිය යයි කියන ලද්දේ වෙයි. මේ පද දෙකෙන් ඔහුගේ මනෝද්වාරයෙහි ශුද්ධිය දක්වන ලද්දේ වෙයි.

සචෙ මුසා න භණසි යනුවෙන් මෙයින් වාග් ද්වාර ශුද්ධිය ද, සචෙ පාණං න හිංසසි සචෙ අදින්නං නාදියසි යනුවෙන් කායද්වාර ශුද්ධියද දක්වන ලද වෙයි. සද්දහානො අමච්ඡරී යන මේ පදවලින් මෙසේ පිරිසිදු තුන්දොර ඇති ඔහු සද්ධා සම්පත්තියෙහි ද, ත්‍යාග සම්පත්තියෙහි ද, යෙදවූහ. කිං කාහසි ගයං ගන්ත්‍වා උදපානොපි තෙ ගයා. යන මේ ගාථා අර්ථයෙන්, ඉදින් සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෙත් කරන්නෙහි නම් බොරු නොකියන්නෙහි නම් ප්‍රාණඝාත නොකරන්නෙහි නම්, සොරකම් නොකරන්නෙහි නම්, ඇදහීම් ඇත්තේ නොමසුරු වන්නෙහි නම් ගයාවට ගොස් කුමක් කරන්නෙහි ද ළිඳද ඔබට ගයාව වෙයි. ගයාවෙහි ද ළිඳෙහි ද ස්නානය කරන්නා වූ ඔබගේ, මෙසේ වූ මෙම පිළිවෙතින් ශුද්ධිය වෙයි. ශරීර මල ශුද්ධිය වනාහි දෙතැන්හිම සමානයයි මෙසේ යෙදිය යුත්තේය. යම් හෙයකින් ගයාව ලෙව්හි සම්මත ද, එහෙයින් ඔහු විසින් භාග්‍යවත්හු, ගච්ඡති පන භවං ගොතමො බාහුකං යයි විචාරණ නමුත් කිං කාහසි බාහුකං ගන්ත්‍වා යයි නො වදාරා කිං කාහසි ගයං ගන්ත්‍වා යයි වදාළ බව දතයුතුයැ.

එවං වුත්තෙ යන මේ ආදිය භයභෙරව සූත්‍රයෙහි කී බැවින් ප්‍රසිද්ධය. එකො වූපකට්ඨො යනාදියෙහි එකො, කාය විවේකයෙන් එකලා වූයේ, වුපකට්ඨො චිත්ත විවේකයෙන් හුදෙකලා වූයේ, අප්පමත්තො කමටහන්හි සිහිය නොහැරීමෙන් පමා නොවූයේ, ආතාපී කායික, චෛතසික වීර්ය නම් වූ ආතාපයෙන් යුක්ත වූයේ, පහිතත්තො කයෙහි ද, ජීවිතයෙහි ද අපේක්‍ෂා රහිත බැවින්, එක්තරා ඉරියව් විහරණයකින් වාසය කරන්නේ, න චිරස්සෙව පැවිද්ද පිළිබඳව කියන ලදී.

කුලපුත්තා යනුවෙන් ජාති කුලපුත්‍රයෝය, ආචාර කුලපුත්‍රයෝ යයි කුලපුත්‍රයෝ ද්විධ වෙති. මේ තෙම වනාහි දෙපරිද්දෙන්ම කුලපුත්‍ර වූයේ වෙයි. අගාරා, ගෙදරින් (ගිහිගෙයින්) අනගාරියං ගිහිගෙට හිත වූයේ අගාරිය නම් වේ. කෘෂිකර්මය, ගවපාලනය ආදී කුටුම්බ පොසන කම්ම ‘අගරිය’ යයි කියනු ලැබේ. එහි අගාරිය වූ කිසිවක් නැති බැවින් ‘අනගාරිය’ නම් වේ. අනගාරියං යනු පැවිද්දට නමකි. පබ්බජන්ති පැමිණෙත්. එළඹෙත්. තදනුත්තිරං, තං+අනුත්තරං යනුයි. බ්‍රහ්මචරිය පරියොසානං, මග බඹසරෙහි අවසානය වූ රහත්ඵලය කියන ලද වෙයි. එය එසේමැයි. එය සඳහා කුලපුත්‍රයෝ පැවිදි වෙති. දිට්ඨෙව ධම්මෙ එම ආත්මභාවයෙහිම සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡි කත්‍වා තමා විසින්ම නුවණින් ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කොට පරප්‍රත්‍ය රහිතකොට යන අර්ථයි. උපසම්පජ්ජ විහාසි පැමිණ සපයාගෙන වාසය කළේය. මෙසේ වාසය කරන්නේ ද, ඛීණා ජාති -පෙ- අබ්භඤ්ඤාසි මෙයින් ඔහුගේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා භූමිය දක්වයි.

ඔහුගේ කිනම් ජාතියක් ක්‍ෂය වූවාද? කෙසේ නම් එය දැනගත්තේද? යම් හෙයකින් මෙය භයභේරව සූත්‍රයෙහි කියන ලදද, එතකුදු වුවත් එය මෙහි ප්‍රථම පුරුෂයාගේ වශයෙන් යෝජනා ක්‍රමය දක්වනු පිණිස නැවත සැකෙවින් කියමු. පළමුකොට ඔහුගේ අතීත ජාති ක්‍ෂය වූවා නොවෙයි. පෙරම ක්‍ෂය වූ බැවිනි. අනාගත ජාතිය ද නොවේ. එහි උත්සාහයක් නැති හෙයිනි. වර්තමාන ජාතියද නොවේ. විද්‍යමාන බැවිනි. විශේෂයක් ඇත. මාර්ගය නොවැඩු බැවින්, එක-චතු-පඤ්ච-වොකාර භවයන්හි, එක- චතු-පඤ්ච-ස්කන්‍ධ ප්‍රභේදගත වූ යම් ජාතියක් උපදීනම් ඕතොමෝ මාර්ගය වැඩූ බැවින් අනුත්පාද ස්වභාවයට පැමිණීමෙන් ක්‍ෂය වූවාය. හෙතෙම මාර්ග භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ වූ කෙලෙසුන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂාකොට කෙලෙස් නැති කල්හි විද්‍යමාන වූ කර්මය මත්තෙහි පටිසන්ධිය නොදෙන්නේ වේ යයි දන්නේ එය දැනගනී.

වුසිතං වසන ලද පරිවසන ලද, කරන ලද, හැසිරෙන ලද, නිමවන ලද යන අර්ථය. බ්‍රහ්මචරියං මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවයි. කතං කරණීයං චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන්හි සතර මගින් පරිඤ්ඤා-පහාන-සච්ඡිකිරියා-භාවනා වශයෙන් සොළසවිධ වූ කෘත්‍ය නිමවන ලද යන අර්ථයි.

නා පරං ඉත්‍ථත්තාය දැන් නැවත ඉත්‍ථම්භාවය (මේ භවය) පිණිස මෙසේ සෝලසාකාර කෘත්‍යය කළයුතු බව පිණිස හෝ ක්ලේශ ප්‍රහාණය පිණිස මාර්ග භාවනාවකින් නැතැයි නොහොත් ඉත්‍ථත්තාය, මේ භාවයෙන් මෙබඳු ප්‍රකාර වූ දැන් පවත්නා ස්කන්ධ පරම්පරාවෙන් අන්‍ය වූ ස්කන්ධ පරම්පරාවක් නැත. මේ පංචස්කන්ධයෝ සිඳින ලද මුල් ඇති රුකක් මෙන් සිටිත් යයි දැන ගත්තේය. අඤ්ඤතරො යනු එක් අරහතං රහතුන් අතුරෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක රහතුන්ගේ අතරෙහි අභ්‍යන්තරයෙහි වූයේ විය.

වත්‍ථ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමි.