දසබලඤාණාදිවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

දසබලඤාණාදිවණ්ණනා

මෙහි කිවයුත්තක් ඇත. චේතෝපරියාය ඤාණයට අනතුරුව ත්‍රිවිද්‍යාවෝ කිවයුතුය. එසේ වුවත් ත්‍රිවිද්‍යාවන් කී කල්හී මත්තෙහි තථාගත බල ඤාණය (දසබල ඤාණය) නො පිරේද, එහෙයින් ඔවුන් නො දක්වා තථාගත බල ඤාණයම උසස්කොට දක්වන සේක්, දස ඛො පනිමානි සාරිපුත්තානි ආදිය කීහ. එහි තථාගත බලානි අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ තථාගතයන්ටම සමාන වූ බලයෝ, පෙර බුදුවරුන්ගේ බලයෝ, පින් බලයෙන්ම පැමිණියාහු වෙති යන අර්ථයි.

එහි තථාගතයන්ගේ බලය දෙපරිදි වේ. කාය බලය හා ඤාණ බලය වශයෙනි. ඒ අතුරෙන් කාය බලය ඇත් කුල අනුසාරයෙන් ම ම දතයුතුයි. පැරැන්නන් විසින් මෙසේ කියා ඇත.

කාලාවකඤ්ච ගංගෙය්‍යං - පණ්ඩරං තම්බ පිංගලං ගන්‍ධ මංගල හෙමඤ්ච - උපොසථ ඡද්දන්ති මෙ දසා ති

මොවුහු දස ඇත් කුලයෝ ය. එහි කාලාවක නම් නිතර පෙනෙන (ප්‍රකෘති) ඇත් කුලයයි. පුරුෂයන් දස දෙනකුගේ ශක්තිය එක් කාලාවක ඇතෙකු ඇත. කාලාවක ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ ශක්තිය එක් ගංගෙය්‍ය ඇතෙකුට වේ. ගංගෙය්‍ය ඇතුන් දස දෙනකුගේ ශක්තිය එක් පණ්ඩර ඇතෙකුට වේ. පණ්ඩර ඇතුන් දස දෙනකුගේ ශක්තිය තම්බ හස්තියෙකුට වේ. තම්බ හස්තීන් දසදෙනකුගේ බලය එක් පිංගල හස්තියෙකුට ඇත. පිංගල ඇතුන් දස දෙනකුගේ බලය ගන්‍ධ කුලයේ එක් හස්තියෙකුට ඇත. ගන්‍ධ කුලයේ ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය මංගල කුලයේ එක් හස්තියෙකුට ඇත. මංගල කුලයේ ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ ශක්තිය හේම කුලයේ එක් ඇතෙකුට තිබේ. හේම කුලයේ ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ ශක්තිය උපෝසථ කුලයේ එක් ඇතෙකුට ඇත. උපෝසථ කුලයේ ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ ශක්තිය ඡද්දන්ත කුලයේ එක් ඇතෙකුට ඇත. ඡද්දන්ත කුලයේ ඇතුන් දස දෙනෙකුට යම් බලයක් වේ නම් එය එක් තථාගතවරයකුගේ කාය බලයට සමාන වේ. මෙය නාරායන සංඝාත බලය යයි ද කියනු ලැබේ. කාලාවක කුලය ද, ගංගෙය්‍ය කුලය ද, පණ්ඩර කුලය ද තම්බ හා පිංගල කුලය ද, ගන්‍ධ කුලය, මංගල කුලය, හේම කුලය යන මොවුහුද උපෝසථ කුලය හා ඡද්දන්ත කුලය යන මොව්හු දස ඇත්කුලයෝ වෙති. ඒ මේ බලය කෙළ දහසක් ප්‍රකෘති ඇතුන්ගේ ද, දස කෙළ දහසක් මිනිසුන්ගේ ද බලයට සමාන බලයක් වේ. ඒ තථාගත කාය බලයයි.

ඥාන බලය වනාහි පෙළෙහි ආ පරිද්දෙනි. සිව් වැදෑරුම් විශාරද නුවණ, අටපිරිස්හි කම්පා නොවන නුවණ, සිව් යෝනීන් පිළිබඳ පිරිසිඳි නුවණ, පංච ගති පිළිබඳ පිරිසිඳි නුවණ, සංයුත්තයෙහි ආවා වූ තෙ සැත්තෑ නුවණ, සත් සත්තෑ නුවණ සහ අනෙක් දහස් ගණන් ඥානයෝ මේ ඤාණ බලය ම වේ. මෙම ඤාණ අකම්පියාර්ථයෙන් ද, උපස්ථම්භාර්ථයෙන් ද, බලය මැයි කියන ලදී.

යෙහි බලෙහි සමන්නාගතො යම් ඥාන බල දසයකින් යුක්ත වූයේ, මැනවින් යුක්ත වුයේ අසභංඨානං ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය, උත්තම ස්ථානය නොහොත් ආසභයෝ පූර්ව බුදුවරයෝමය. ඔවුන්ගේ ස්ථානය යන අර්ථයි. තව ද ගවයන් සියයකට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූයේ, ‘උසභ’ නම් ය. ගවයන් දහසකට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූයේ ‘වසභ’ නම් වේ. සියළු ගවයන්ට ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, සියළු උවදුරු ඉවසන සුදු වූ ප්‍රසාද උපදවන, සියළු බර උසුලන හෙන හඬකින් වුවද කම්පා නොවන්නේ ‘නිසභ’ නම් වේ. හෙතෙම (නිසභයා) මෙහි උසභ යන්නෙන් අදහස් කරන ලදී. මෙය වනාහි ඔහුට පරියාය වචනයකි. ‘උසභස්ස ඉදං’ උසභයාගේ මෙයනුයි ආසභ නම් වේ. ඨානං යනු සතර පයින් පෘථුවිය වෙළා සිටීමය. මේ සිටීම වනාහි ආසභට්ඨානය වැනිනුයි, ආසභ නම් වේ. යම් සේ නිසභ සංඛ්‍යාත උසභ තෙම, වෘෂභ බලයෙන් යුක්ත වූයේ සතර පාදයන්ගෙන් පෘථුවිය පෙළා නිශ්චල භාවයෙන්ම සිටීද, එපරිද්දෙන් තථාගතයන් වහන්සේ ද දශවිධ තථාගත බලයෙන් යුක්ත වූයේ, චතුර් වෛශාරද්‍යය නමැති කකුල් සතරින් අට පිරිස නමැති පෘථුවිය පෙළා දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි, කිසියම් සතුරෙකු විසින් හෝ පසමිතුරෙකු විසින් කම්පා නොවූයේ නොසෙල්වී ස්ථාවරව සිටින සේක. මෙසේ සිටින්නේම ඒ ආසභට්ඨානය ප්‍රතිඥා කෙරෙති. එළඹෙයි. ප්‍රතික්‍ෂේප නො කරයි. තමන්වහන්සේ කෙරෙහි ආරෝපණය කෙරෙත්. එහෙයින් කියන ලදී. ආසභං ඨානං පටිජානාති

පරියාසු අටපිරිස්හී සීහනාදං නදති ශ්‍රේෂ්ඨ නාදය අභීත නාදය නගයි. සිංහනාදය සමාන වූ නාදය නගයි. මේ අර්ථය සීහනාද සූත්‍රයෙන් දැක්විය යුත්තේය. සිංහතෙම (සිවලුන් වැනි ලාමක සතුන්ගේ සහනයෙන් ද (ඇතුන් ආදී සතුන්) විනාශ කිරීමෙන් ද සිංහ වේ. තථාගතයන් වහන්සේ ලෝක ධර්මයන්ගේ ඉවසීමෙන් ද පරප්‍රවාදයන් (විරුද්ධ වාදයන්) නසන හෙයින් ද, ‘සිංහ’ යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ කියන ලද සිංහයාගේ නාදය සිංහනාද නම් වේ. එහි යම් සේ සිංහ තෙමේ සිංහ බලයෙන් යුක්ත වූයේ, සියළු තන්හි විශාරද වූයේ, පහ වූ මයිල් කෙලින් වීම් ඇත්තේ, ‘රෝමහර්ෂ’ ඇත්තේ සිංහනාදය නගයි. මෙසේ තථාගත සිංහයාද තථාගත බලයෙන් යුක්ත වූයේ, අටපිරිස්හී විශාරද වූයේ, පහ වූ රෝමහර්ෂ ඇත්තේ, ‘ඉති රූපං’ ආදී ක්‍රමයෙන් නානාවිධ දේශනා විලාස සම්පන්න වූ, සිංහනාදය නගයි. පරිසාසු සීහනාදං නදති යනු එහෙයින් කියන ලදී.

බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතීති, මෙහි බ්‍රහ්මං යනු ශ්‍රේෂ්ඨය. උත්තමය. විශිෂ්ටය යන අර්ථයි. චක්ක ශබ්දය වනාහී, -

සම්පත්තියං ලක්ඛණෙච රථංගෙ ඉරියාපථෙ දානෙ රතන ධම්මූර චක්කාසු ච දිස්සති, ධම්මචක්කෙ ඉධ මතො තඤ්ච දෙවාධා විභාවයෙ

චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ චක්කානි යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සානං ආදියෙහි සම්පත්තියෙහි දක්නා ලැබේ. පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි මෙහි ලක්‍ෂණයෙහිය. චක්කංව වහතො පදං මෙහි රථංගයෙහිය. චතුචක්කං නවද්වාරං මෙහි ඉරියව්වෙහිය. දද භූඤ්ජ ච මාව පමාදො චක්කං වත්තය සබ්බපාණිනං එහි දීමෙහි ය. දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසි - එහි රුවන් සක්හි ය. මයා පවත්තිතං චක්කං යන තන්හි දම්සක් හිය. ඉච්ඡා හතස්ස පොසස්‍ය චක්කං භවති මත්‍ථකෙ මෙහි උර චක්‍රයෙහිය. ඛුර පරියන්තෙන චෙපි චක්කෙන යන මෙහි ප්‍රහරණ චක්‍රයෙහිය. අසනි විය චක්කන්ති මෙහි අසනි (හෙණ) මණ්ඩලයෙහිය. මෙහි වනාහි ධර්ම චක්‍රයෙහිම දන්නා ලදී.

ඒ ධර්ම චක්‍රය දෙපරිදි වෙයි. ප්‍රතිවේධ ඤාණයද, දේශනා ඤාණයද කියායි. එහි තමන්ගේ ආර්යඵලය ප්‍රකට වන්නා වූ ප්‍රඥාවෙන් උපදවන ලද්දේ ප්‍රතිවේධ ඤාණයයි. ශ්‍රාවකයන්ගේ ආර්යඵලය ප්‍රකට කරන්නා වූ කරුණාවෙන් උපදවන ලද්දේ දේශනා ඤාණයයි. එහි ප්‍රතිවේධ ඤාණය උපදිමින් පවතින්නේය. උපන්නේ යයි, දෙආකාර වේ. ඒ ප්‍රතිවේධ ඤාණය අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි පටන් අරහත් මග තෙක් උපදිමින් පවත්නේයි. ඵලක්‍ෂණයෙහි උපන්නේ නම් වෙයි. තුසිත භවනයෙහි පටන් මහාබෝධි පර්යංකයෙහි රහත් මග තෙක් උපදිමින් පවත්නේ වෙයි. ඵලක්‍ෂණයෙහි උපන්නේ නම් වෙයි. දේශනා ඤාණය ද පැවතෙමින් සිටියේය. පැවැත්තේ යයි දෙපරිදි වෙයි. එය (දේශනා ඤාණය) අඤඤා කොණ්ඩඤ්ඤ ස්ථවිරයන්ගේ සෝවාන් මග තෙක් පැවැත්වෙමින් සිටියේ වෙයි. සෝවාන් පෙලෙහි පැවැත්තේ නම් වේ. ඔවුන් අතුරෙන් ප්‍රතිවේධ ඤාණය ලෝකෝත්තරය. දේශනා ඤාණය ලෞකිකය. මේ නුවණ දෙකම අන්‍යයන් හා අසාධාරණ වූ, බුදුවරයන්ගේම ළෙහි උපන්නා වූ ඖරස ඤාණයක් වේ.

දැන් යම් දසබලයකින් සමන්විත වූ තථාගතයන් වහන්සේ ආසභ ස්ථානය ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය ප්‍රතිඥා කරන සේක්ද, ආදියෙහිම දසඛො පනිමානි සාරිපුත්ත තථාගතස්ස තථාගත බලානි යන්න බැහැර කළේද, එහි විස්තර දැක්වීමට කතමානි දස? ඉධ සාරිපුත්ත තථාගතො ඨානඤ්ච ඨානතො ආදිය කීහ. එහි ඨානඤ්ච ඨානතො කාරණය ද කාරණය වශයෙන්, කාරණය වනාහි යම්හෙයකින් එහි ඵලය සිටීද? එය අයත් පැවතුම් ඇති බැවින් උපදින්නේ ද පවතින්නේත් වේද, එහෙයින් ඨාන යයි කියනු ලැබේ. එය භාග්‍යවත්හු, යම් යම් ධර්ම කෙනෙක් යම් යම් ධර්ම කෙනෙකුන්ට ඉපදීම පිණිස හේතු ප්‍රත්‍යය වෙත්ද, ඒ ඒ ස්ථානය, යම් යම් ධර්ම කෙනෙක් යම් යම් ධර්ම කෙනෙකුන්ට ඉපදීම පිණිස හේතු ප්‍රත්‍යය නො වෙත් ද, ඒ ඒ ධර්මය අස්ථානයයි දන්නාහූ, ස්ථානය ස්ථානයයි ද අස්ථානය අස්ථානයයි ද සුදුසු පරිද්දෙන් දැනගනී. අභිධර්මයෙහි වනාහි ‘තත්‍ථ කතමං තථාගතසස ඨානඤ්ච ඨානතො, අට්ඨානතො යථා භූතං ඤාණන්ති’ ආදී වශයෙන් විස්තර කරන ලද්දේමය. යම්පි යම් ක්‍ෂණයකින්, ඉදම්පි සාරිපුත්ත! තථාගතස්ස යනු මේ ඨානා ඨාන ඤාණය ද තථාගතයන්ගේ තථාගත බලයෙක් නම් වෙයි යන අර්ථයි. මෙසේ සියලු පදයන්හි යෙදීම දතයුතුයි.

කම්ම සමාදානානං සමාදන්ව කරන ලද කුශලාකුශල කර්මයන්ගේ නොහොත් කර්මයම කර්ම සමාදානයයි. ඨානසො හෙතුසො ප්‍රත්‍ය වශයෙන් හා හේතු වශයෙන් එහි ගති, උපධි, කාල, ප්‍රයෝග විපාකයට ස්ථානයයි. කර්මය හේතුයි. මේ ඥානයාගේ විස්තර කථා ‘අත්‍ථෙකච්චානි පාපකානි කම්ම සමාදානානි ගති සම්පත්ති බාළ්හාන න විපච්චන්ති’ ආදී වශයෙන් අභිධර්මයෙහි විස්තර කර ඇත.

සබ්බත්‍ථගාමිනී සියලු ගතිගාමිනී වූ ද, අගතිගාමිනී වූ ද, පටිපදං මාර්ගය, යථාභූතං පජානාති බොහෝ මිනිසුන් එකම සතෙකු මරණ කල්හි, මොහුගේ චේතනාව නිරයගාමිනී වන්නේය. මොහුගේ (චේතනාව) තිරිසන් යෝනි ගාමිනී වේ යයි මෙම ක්‍රමයෙන් එක් වස්තුවෙක්හි ද කුශලාකුශල චේතනා සංඛ්‍යාත වූ ප්‍රතිපත්තීන්ගේ ස්වභාවය වෙනස් නොවන සේ දැනගනී. මේ ඤාණයාගේ විස්තර කථාව ද ‘තත්‍ථ කතමං තථාගතස්ස සබ්බත්‍ථ ගාමිණී පටිපදං යථාභූතං ඤාණං ඉධ තථාගතො අයං මග්ගො අයං පටිපදා නිරයගාමිනී ති පජානාති’ ආදී වශයෙන් අභිධර්මයෙහි ආයේය.

අනෙකධාතුං චක්ඛු ධාතුව ආදී හෝ කාමධාතු ආදී හෝ ධාතූන්ගෙන් බොහෝ ධාතු ඇති, නානාධාතු ඒ ධාතූන්ගේ විවිධ ලක්‍ෂණවලින් යුත් විවිධ ආකාරයේ ධාතු ඇති ලොකං ස්කන්‍ධායතන ධාතු ලෝකය යථාභූතං පජානාති ඒ ඒ ධාතූන්ගේ වෙනස් නොවන ස්වභාවය අවබෝධ කරයි. මේ ඥානයද ‘තත්‍ථ කතමං තථාගතස්ස අනෙක ධාතු නානා ධාතු ලොකං යථාභූතං ඤාණං ඉධ තථාගතො බන්‍ධනා නාත්තං පජානාති’ ආදී වශයෙන් අභිධර්මයෙහි විස්තර කෙරේ.

නානාධිමුත්තිකන්ති හීනාධී අධිමුක්තීන් ද, විවිධ ස්වරූප ඇති අධිමුක්තීන් ද (ඉගැන්වීම්) වන ස්වභාව මේ ඤාණයයි. ‘තත්‍ථ කතමං තථාගස්ස සන්තානං නානාධිමුත්ති කථං, යථාභූතං ඤාණං, ඉධ තථාගතො පජානාති, සන්ති සත්තා හීනාධිමුත්තිකා’ ආදී වශයෙන් මෙම ඤාණයද අභිධර්මයෙහි විස්තර වශයෙන් සඳහන් වේ.

පරසත්තානං ප්‍රධාන සත්ත්වයන්ගේ, පරපුග්ගලානං එයින් අන්‍ය වූ හීන සත්ත්වයන්ගේ, (මේ පද දෙකම එකම අර්ථයයි. ශික්‍ෂණය වූවන්ගේ වශයෙන් දෙපරිදි වේ.) ඉන්‍ද්‍රිය පරො පරියත්තන්ති ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ පරභාවය ද අපරභාවය ද වෘද්ධිය ද හානිය ද යන අර්ථයි. මෙම ඤාණයාගේ විස්තර කථාව ‘තත්‍ථ කතමං තථාගතස්ස පරසත්තානං පරපුග්ගලානං ඉන්‍ද්‍රිය පරො පරියත්තං යථාභූතං ඤාණං ඉධ තථාගතො සත්තානං ආසයං ජානාති අනුසයං ජානාති’ ආදී වශයෙන් අභිධර්මයෙහි එන්නේය.

ඣාන විමොක්ඛ සමාධි සමාපත්තීනං යනු සතර ධ්‍යානයන්ගේ ද, ‘රූපී රූපානිපස්සති’ යනාදී වූ අෂ්ට විමෝක්‍ෂයන්ගේ ද, සවිතක්ක සවිචාරාදී වූ තුන් සමාධීන්ගේ ද, ප්‍රථමධ්‍යාන සමාපත්ති ආදී වූ නව අනුපූර්ව සමාපත්තීන්ගේ ද, සංකිලෙසං හානභාගිය ධර්මය. වොදානං විශේෂභාගිය ධර්ම, වුට්ඨානං වොදානය ද වුට්ඨාන මැයි. ඒ ඒ සමාපත්තීන්ගෙන් නැගී සිටීම ද වුට්ඨානයයි. මෙසේ කියන ලද ප්‍රගුණ ධ්‍යානය ද භවාංගය ද, ඵලසමාපත්තීහු ද. (වුට්ඨාන මැයි) යම් හෙයකින් හෙට්ඨිම හෙට්ඨිම වූ (යට දිසාවට අදින) ප්‍රගුණ ධ්‍යානය මතු මතු ධ්‍යානයන්ට පදස්ථාන වේද, එහෙයින් වොදානය ද වුට්ඨාන යයි කියන ලදී. නැවත සියළු ධ්‍යානයන්ගෙන් නැගී සිටීම භවාංගයෙන් වේද, නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම ඵල සමවතින් වේද, ඒ සඳහා ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගී සිටීම ද වුට්ඨාන යයි කියන ලදී. මේ ඤාණය ද, ‘තත්‍ථ කතමං තථාගතස්ස ඣාන විමොක්ඛ සමාපත්තීනං සංකිලෙසං වොදානං වුට්ඨාන යථාභූතං ඤාණං ඣායති චත්තාරො ඣායී අත්‍ථෙකච්චො ඣායී, සමාපත්තිං යෙව සමානං විපත්තී ති පච්චෙති’ ආදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි විස්තර කරන ලදී. සියළු ඤාණයන්ගේ විස්තර කථා පිළිබඳ විනිශ්චය සම්මෝහ විනෝදනී විභංගට්ඨ කථාවෙහි කියන ලද්දේය. පූර්වේ නිවාසානුස්සති, දිබ්බචක්ඛු ඤාණයන් පිළිබඳ විශුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කරන ලදී. ආශ්‍රව ක්‍ෂය කථාව භයභෙරව සූත්‍ර අටුවාවේ විස්තර කර ඇත.

ඉමානි ඛො සාරිපුත්ත යනු යම් පූර්වයෙහි. දස ඛො පනිමානි සාරිපුත්ත තථාගතස්ස තථාගත බලානි යි කීයෙම්ද මේ ඒවායැයි තානිති නිගමනය කරන සේක.

එහි අනෙක් මතයක් ද වේ - දසබල ඥානය යනුවෙන් වෙනම නුවණක් නැත සර්වඥතාඥානයේම ප්‍රභේදයකි. එය එසේ නොදත යුතුය. කවර හෙයින්ද යත්, දශබල ඥානය අනිකකි. සර්වඥතා ඥානය අනෙකකි. දශබල ඥානය තම තමන්ගේම කෘත්‍යයන් දැනගනී. සර්වඥතාඥානය නම් එයද එයින් අවශේෂ දේද දැනගනී. දශබල ඤාණයන් අතුරෙහි පළමුවැන්න කාරණා කාරණයම දැනගනී. දෙවැන්න කර්මාන්තරය විපාකාන්තරයම දනී තෙවැන්න කර්ම පරිච්ඡේදයම දනී. සිව්වැන්න ධාතූන්ගේ නානත්වකාරණයම දනී. පස්වැන්න සත්ත්වයන්ගේ අධ්‍යාශය අදිමුත්තියම දනී. සයවැන්න ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ තියුණු බව, මෘදු බව දනී. සත්වැන්න ධ්‍යානාදීන් සමගම ඔවුන්ගේ කෙලෙසීම දනී. අටවැන්න පෙර විසූ ස්කන්‍ධ සංයුතියම දනී. නවවැන්න සත්ත්වයන්ගේ චුති ප්‍රතිසන්ධිය දනී. දසවැන්න සත්‍ය පරිච්ඡේදයම දනී.

සර්වඥතාඥානය වනාහි මොවුන් විසින් දතයුත්තද, එයින් මත්තෙහි ද දැනගනී. මේ දශබල ඥානයන්ගේ කෘත්‍ය සියල්ල නො කෙරෙයි. එය ධ්‍යානය වී අර්පනය කරන්නට නොහැකි වෙයි. සෘද්ධිය වී විකුර්වනය කරන්නට නොහැකි වෙයි. මාර්ගය වී කෙලෙස් සංසිඳවන්නට නොහැකි වෙයි.

තවද පරවාදී තෙමේ මෙසේ විමසිය යුතුය - දශබල ඤාණය නම් සවිතර්ක සවිචාරද, අවිචාර විචාර මාත්‍ර ද, අවිතර්ක අවිචාරද? කාමාවචරද, රූපාවචරද, අරූපාවචරද. ලෞකිකද, ලෝකෝත්තරද, කියායි. (හෙතෙම) දන්නේ පිළිවෙළින් ඥානයෝ සවිතර්ක සවිචාරයෝ යයි කියන්නේ ය. එයින් මත්තෙහි යෙදෙන අවිතර්ක අවිචාරයෝ යයි කියන්නේ ය. ආශ්‍රවක්‍ෂය ඥානය සවිතර්ක සවිචාර වන්නේය. අවිතර්ක විචාර මාත්‍ර වන්නේය. අවිතර්ක අවිචාර යයි කියන්නේය. එසේම පිළිවෙළින් සත්දෙනෙක් කාමාවචරයෝය. දෙදෙනෙක් රූපාවචරයෝය. අවසානයෙහි එකෙක් ලෝකෝත්තර යයි කියන්නේය. සර්වඥතාඥානය වනාහී සවිතර්ක සවිචාරමය. ලෞකිකමයයි කියන්නේය.

මෙසේ මෙහි අනුපද වර්ණනාව කොට මෙවිට යම්හෙයකින් තථාගතයන් වහන්සේ පළමුකොට ස්ථානාස්ථාන ඤාණයෙන් ලෞකික සම්‍යග්දෘෂ්ටි ස්ථානය දන්නා හෙයින් ද, නියත මිථ්‍යාදෘෂ්ටියේ අභාවය දක්නා හෙයින් ද, වෛනෙය ජනයාගේ කෙලෙස් දුරු කිරීමේ අධිගමයට හා අනධිගමයට තැන නොතැන වූ ක්ලේශාවරණයාගේ අභාවය දක්නේද, නැවත කර්ම විපාක ඥානයෙන් ඔවුන්ගේ ත්‍රිහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය දක්නා හෙයින්, විපාකාවරණයාගේ අභාවය දක්නා සේක් ද, සරවත්‍රගාමිනී ප්‍රතිපදා ඥානයෙන් ආනන්තරිය කර්මයන්ගේ අභාවය දක්නා හෙයින්ද, කර්මාවරණයන්හි අභාවය දන්නේ ද, මෙසේ හෙළිදරව් වූ සත්ත්වයන්ට සුදුසු ධර්මදේශනය පිණිස අනේකධාතු නානාධාතු ඥානයෙන් ධාතූන්ගේ වෙනස්කම් දැකීම නිසා චරිත විශේෂයන් දකින්නේ, නැවත ප්‍රයෝගය නොගෙනම ඔවුන්ගේ අදහස කැමැත්ත පරිදි ධර්ම දේශනය පිණිස, නානාධිමුත්තික ඥානයෙන් අදහස් දකින්නේ, නැවත කෙසේ දක්නා ලද කැමැත්ත ඇත්තවුන්ගේ ශක්තිය නො ඉක්මවා, බලය නො ඉක්මවා, දහම් දෙසනු පිණිස, ඉන්‍ද්‍රිය පරාවර්තා ඥානයෙන් ශ්‍රද්ධාදීන්ගේ තියුණු බව හා මෘදු බව දක්නා හෙයින් ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ වෘද්ධිය හා හානි බව දක්නේද, යළි මෙසේ දැනගන්නා ලද ඉන්‍ද්‍රිය පරාවරත්වය ඇති හික්මිය යුතු ජනයෝ දුරුවෙත් නම් ප්‍රථමධ්‍යාන ආදියෙහි වැඩි කැමැත්තක් දක්වන බැවින් සෘද්ධි විශේෂයෙන් වහා ඔවුන් වෙත පැමිණෙන සේක. පැමිණද පෙර කඳපිළිවෙල දන්නා නුවණින් ඔවුන්ගේ පෙර ජාති භාවනාවද, දිවැස හේතුකොට ගෙන පැමිණිය යුතු, චේතෝ පරියාය ඥානයෙන් එකෙණෙහි පැමිණිය යුතු චිත්ත විශේෂය ද, දක්නේය. ආශ්‍රවක්‍ෂය ඥානයෙන් ආශ්‍රවයන් නැති කිරීමේ ප්‍රතිපදාවෙහි පහ වූ, මුලාව ඇති බැවින් ආශ්‍රවයන් දුරුකිරිම සඳහා ධර්මදේශනා කරන සේක් ද, එහෙයින් මේ පිළිවෙළින් මේ දශබලයෝ කියන ලද්දේ යයි දතයුතු.

තං වාචං අප්පහාය යනාදී තන්හී නැවත මෙබඳු වචනයක් නො කියමියි කියන්නේ වචනය දුරු කරයි නම් වේ. නැවත මෙබඳු සිතක් නූපදවමියි සිතන්නේ සිත දුරු කරයි නම් වේ. නැවත මෙබඳු දෘෂ්ටියක් නොගන්නෙමියි දුරුකරන්නේ දෘෂ්ටිය බැහැර කරයි නම් වේ. එසේ නොකරන්නේ දුරු නොකරයි. බැහැර නොකරයි. යම්සේ නිරය පාලකයන් විසින් ගෙනවුත් නිරයෙහි තබන ලද්දේ, එපරිද්දෙන් නිරයෙහි තබන ලද්දේම වේයයි දතයුතු.

මෙවිට අර්ථසාධික උපමාවක් දක්වන්නේ සෙය්‍යථාපි යනාදිය වදාළහ. එහි සීලසම්පන්නො යනාදී තන්හි ලෞකික ලෝකෝත්තර සීල සමාධි ප්‍රඥා දතයුතුය. ලෝකෝත්තර වශයෙන් විනිවර්තතනය ද කරන්නට වටී. මෙතෙමේ ‘යහපත් වචන, කර්මාන්ත, ආජීවයන්ගෙන් සීල සම්පන්න වෙයි. යහපත් උත්සාහය සිහිය හා සමාධීන්ගෙන් සමාධි සම්පන්න වෙයි. නිවැරදි දෘෂ්ටි හා සංකල්පයන්ගෙන් ප්‍රඥා සම්පන්න වෙයි. මෙසේ සීලාදියෙන් සම්පූර්ණ වූ ඒ මහණ තෙම දිට්ඨෙව ධම්මෙ මෙම ආත්ම භාවයෙහිම අඤ්ඤං ආරාමෙති රහත්බවට පැමිණෙත්ද, එවං සම්පතමිදං සාරිපුත්ත වදාමි මේ කාරණයද මෙබඳුවැයි. මෙසේ මාර්ගයට අනතුරුව නොවරදවාම ඵලය උපදී ද, එපරිද්දෙන් මේ පුද්ගලයාගේ ද චුතියට අනතුරුව නොවරදවාම නිරයෙහි ප්‍රතිසන්ධිය වේයයි දක්වයි. සියළු බුද්ධ වචනයෙහි මෙම උපමාවට වඩා දැඩිතර කොට දැක්වූ උපමාවක් නම් නැත.

වෙසාරජ්ජානිති මෙහි නොබුහුටි බවට විරුද්ධ වූයේ වෙසාරජ්ජ නම් වෙයි. සතර තැන්හි ශාරද්‍යයාගේ අභාවය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නහුට උපන් සොම්නස්මය නුවණට නමකි. සම්මා සම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජාන තො මම සම්මා සම්බුද්ධයෙමි. සියළු ධර්මයන් මා විසින් අවබෝධ කරගන්නා ලදී. මෙසේ ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ඔබ විසින් අනභිසම්බුද්ධා මෙනම් ධර්මයෝ ඔබ විසින් අවබෝධ නොකරන ලද්දේය. තත්‍ර වත ඒ අනභි සම්බුද්ධයයි. මෙසේ දක්වන ලද ධර්මයන්හි සහධම්මෙන හේතු සහිත වූ කරුණු සහිත වූ වචනයෙන් සුනක්ඛත්තයා මෙන් විප්‍රලාප කියන්නාහු අප්‍රමාණය. නිමිත්ත මෙතං යන මෙහි පුද්ගලයා ද ධර්මය ද ‘නිමිත්ත’ අදහස් කරන ලදී. යමෙක් මට විරුද්ධව චෝදනා කරන්නේ ද ඒ පුද්ගලයා නොදකිමි. යම් ධර්මයක් දක්වා මේ ධර්මය ඔබ විසින් අවබෝධ කරගෙන නැතැයි මට ප්‍රතිචෝදනා කරන්නේද ඒ ධර්මයද නොදකිමි යනු මෙහි අර්ථයි. ඛෙමප්පත්තො ක්‍ෂේමයට පැමිණියේ සෙසු පද දෙකම මේ පදයේම පරියාය වචනයි.

මේ සියල්ල වෛසාරද්‍ය ඤාණය සඳහාම වදාරණ ලදී. ‘මේ නම් ධර්මය ඔබ විසින් අවබෝධ කරගෙන නැතැයි’ චෝදනා කරන පුද්ගලයෙක් හෝ චෝදනා කාරණයක් හෝ අවබෝධ නො කළ ධර්මයක් හෝ නොදක්නා වූ දසබලයන් වහන්සේට ඒකාන්ත ස්වභාවයෙන්ම බුද්ධ වූයේ ම ‘මම බුද්ධ වෙමි’යි කියමි යි ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නහුට බලවත් සොම්නසක් උපදී. ඒ සෝමනස්ස හා යෙදුනා වූ ඥානය වෛශාරද්‍ය නම් වෙයි. ඒ සඳහා ඛෙමප්පත්තො යනාදිය වදාළහ. මෙසේ සියළු තන්හි අර්ථ දතයුතුයි.

අන්තරායිකා ධම්මා මෙහි අන්තරාය කෙරෙත්නුයි අන්තරායිකා නම් වේ. ඔවුහු අර්ථ හෙයින් දැන දැන ඉක්මවන ලද සප්ත ආපත්ති ස්කන්‍ධයෝයි. දැන දැන ඉක්මවන ලද යටත් පිරිසෙයින් දුකුළා දුර්භාෂිතයක් වුවද මාර්ග ඵලයන්ට අන්තරාය කරයි. මෙහි වනාහි මෛථුන ධර්මය අදහස් කරන ලදී. මෙවුන්දම් සෙවුනා වූ යම් කෙනෙකුට නිසැකයෙන් ම මාර්ග ඵලයන්ට අන්තරාය කර වේ. යස්ස ඛො පන තෙ අත්‍ථාය රාගාදී කෙලෙස් ධර්ම ක්‍ෂය කිරීම් අතුරෙන් යමක් යමක් පිණිස ධම්මො දෙසිතොති අශුභ භාවනාදී ධර්මය වදාරන ලද ද තත්‍ර වතමං ඒ අනෛර්යානික ධර්මය මට ඉතිරිය කී ආකාරයෙන්ම දතයුතු.