වෙසාලිනගරවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

වෙසාලිනගරවණ්ණනා

එවම්මෙසුතං යනු මහා සීහනාද සූත්‍රයයි. එහි වෙසාලියං යනු ඒ නම් ඇති නගරයෙහි, ඔබිනොබ විශාල වූ බැවින් වෙසාලී ‘විසාලා’ යයි ප්‍රසිද්ධියට ගියේය. මේ එහි පිළිවෙළ කථාවයි. බරණැස් රජුගේ අග මෙහෙසියගේ කුසෙහි දරු ගැබක් පිහිටියේය. ඕ තොමෝ එය දැන රජුට දැන්වූ (කල්හි ) රජතෙමේ ගැබ් පෙරහර දුන්නේ ය. ඕ තොමෝ මනාකොට ගැබ පරිහරණය කරනු ලබන්නී, ගැබ මේරීමට ගිය කල්හි තිඹිරිගෙට පිවිසියාය. පිනැත්තියන් ගේ ගැබ් බිහිවීම අළුයම් කාලයේම සිදුවේ. ඕතොමෝ පිනැත්තියන් අතුරෙක් එක් තැනැත්තියකි. එහෙයින් අළුයම් කාලයෙහි, ලතුයෙන් ආලේප කළ බඳු වදමලක් මෙන් මස් වැදැල්ලක් වැදුවාය. එය දුටු අගමෙහෙසිය ‘අනෙක් දේවීහූ රන් බිඹු වැනි පුතුන් වදති. අග මෙහෙසිය (වැදූයේ) මස්වදැල්ලකැයි රජු ඉදිරියෙහි මගේ අගුණ පහළ වන්නේ යයි’ සිතා ඒ නුගුණ බියෙන් ඒ මස් වැදැල්ල එක් භාජනයෙක බහා වසා රාජ මුද්‍රායෙන් ලස් තබා ගංගා ජලයෙහි දැම්මවීය. මිනිසුන් විසින් අත්හළ මොහොතේ පටන් දෙවියෝ ආරක්ෂාව සැලසූහ. එම බඳුනෙහි ‘බරණැස් රජුගේ අගමෙහෙසියගේ දරුවෝ’ යයි දෑ හිඟුලෙන් ලියූ රන්පටක් ද බැන්දහ. එතැන් සිට එම බඳුන රළ භයාදියෙන් ආරක්ෂිතව ගංගා ජලයෙහි පාවී ගියේය.

එ සමයෙහි එක්තරා තාපසයෙක් ගොපලු කුලයක් නිසා ගංඉවුරේ වසයි. හෙතෙම උදේම ගඟට බටුයේ එන්නා වූ එම භාජනය දැක පාංශුකූල හැඟීමෙන් ගත්තේ ය. නැවත එහි අකුරුපට ද, රාජ මුද්‍රිකාවද දැක මුදා මස්වැදැල්ල දුටුයේය. එය දුටු තවුසාට මෙසේ සිතිණ. ‘දරු ගැබක් විය හැක. එසේ වුවද දුගඳක් කුණු බවක් නැත’යි අසපුවට ගෙන ගොස් පිරිසිදු තැනෙක තැබුයේය. ඉක්බිති අඩ මසකින් මස්වැදලි දෙකක් වූහ. තාපසයා එය දැක ඉතා මැනවින් තැන්පත් කළේය. නැවත අඩමසක් ගිය තැන්හී එකී එකී පේශියෙහි අත් පා හිස් පිණිස පස පස බැගින් පේශීහු නැගියාහුය. ඉක්බිති ඉන් අඩමසක් ඇවෑමෙන් එක් මස් වැදැල්ලක් ස්වර්ණ බිම්බයක් වැනි දරුවෙක් විය. අනික දැරියක් වූවාය.

ඔවුන් කෙරෙහි තවුසාට පුත්‍ර සෙනෙහස පහළ විය. යළි ඔහුගේ මාපටඇගිල්ලෙන් කිරි උපන. එතැන් පටන් කිරි හා බත් ද ලැබිණ. තාපසයා බත් වළඳා, කිරි දරුවන්ට පොවයි. ඔවුන්ගේ උදරයට යමක් යමක් පිවිසේද ඒ ඒ සියල්ල වීදුරු බඳුන්ගත වූවා සේ පෙනෙයි. මෙසේ නිඡවි වූයේයි. වෙනත් ආචාර්ය කෙනෙක් (මෙසේ) කීහ. වියා තබන ලද්දාක් මෙන් ඔවුන්ගේ එකිනෙක වැළඳගත් සිවිය වූවාය. මෙසේ ඔව්හූ අපගත ඡවි ඇති බැවින් මෙම හෝ වැළඳගත් ඡවි ඇති බැවින් ‘ලිච්ඡවී” යයි ප්‍රසිද්ධ වූහ.

තවුස්තෙම දරුවන් පෝෂණය කරන්නේ හිරු නැගි කල්හි ගමෙහි පිඬු පිණිස හැසිරේ. ඉතා දහවල්ව (ගමින්) නික්මෙයි. ඔහුගේ ඒ හැසිරීම් පිළිවෙළ දත් ගෝපාලකයෝ කීහ. ස්වාමීනි! පැවිද්දන්ට දරුවන් පෝෂණය කිරීම පලිබෝධ සහිතය. දරුවන්. අපට දෙනු මැනවි. අපි පෝෂණය කරන්නෙමු. නුඹවහන්සේ තපස්කම් කළ මැනව. තවුසා මැනවැයි පිළිගත්ය. ගොපල්ලෝ දෙවන දවස් මග සමතලා කොට, මල් විසුරුවා, ධජ පතාක ඔසවා තුර්ය වාදනයෙන් යුක්තව ආශ්‍රමයට ආවාහුය. තවුස් තෙම මොව්හු මහා පින්වත් දරුවෝය. අප්‍රමාදයෙන් වර්ධනය කරවු. හොඳින් වඩා ඔවුනොවුන් ආවාහ කරවු. පස්ගෝරසයෙන් රජු සතුටට පත්කොට සුදුසු බිමක් ගෙන නුවරක් කරවු. එහි කුමාරයා අභිෂේක කරවු යයි (ගොපල්ලන්ට) කියා දරුවන් දුන්නේය. ඔව්හූ මැනවැයි පිළිගෙන දරුවන් ගෙනගොස් පෝෂණය කළහ.

දරුවෝ වැඩීමට පැමිණ ක්‍රීඩා කරන්නාහු, යම් යම් ප්‍රශ්නවල දී අනෙක් ගොපලු දරුවන්ට අතින් ද පයින් ද පහර දෙති. ඔව්හූ හඬති. හඬන්නේ මන්දැයි දෙමාපියන් විචාල කල්හි මේ මව්පියන් නැති තවුසා හැදු වැඩු (ළමයින්) අපට පහර දෙතී යි කියත්. ඉක්බිති ඔවුන්ගේ මව්පියෝ ‘මේ අනුන්ගේ දරුවෝ ය. අපේ දරුවන් පිටස්තර දරුවන්ගෙන් විනාශයට පත්වෙතියි දුවෙති. මොවුන්ට සංග්‍රහ නොකළ යුතුය. මොවුන් වර්ජනය කළ යුතුයයි’ කීවාහුය. එතැන් පටන් යොදුන් සියයක් පමණ වූ ඒ පෙදෙස ‘වජ්ජි’ යයි කියයි.

ඉක්බිති ගොපල්ලෝ ඒ ප්‍රදේශය රජුන් සතුටට පත්කොට ලබාගත්හ. එහි නුවරක් කරවා සොළොස් වයස් වූ කුමරු අභිෂේක කරවා, රජ කළහ. එම වයම්සේ වූ දැරිය සමග විවාහ කොට, ‘බැහැරින් දැරියක් නො කැඳවන ලෙසට ද, මෙයින් දැරියක් කිසිවෙකුට පිටතට නොදෙන ලෙසට ද සම්මත කළහ. ඔවුන්ගේ පළමු සංවාසයෙන් දුවක් ද පුතෙක්දැයි දරුවෝ දෙදෙනෙක් වූහ. මෙසේ සොළොස්වරක් දෙදෙනා බැගින් උපන්නහ. ඉක්බිති අනුක්‍රමයෙන් වැඩෙන්නා වූ, (දරුවන්ට අවශ්‍ය) පිරිවර සම්පතට අවශ්‍ය ආරාම උයන් ගෙවතු නිවාස ආදිය සැපයීමට තුන්වරක් ගව්වෙන් ගව්ව පුළුල් (විශාල) කළාහ. නැවත නැවතත් විශාල වන බැවින් වෙසාලි’ යයි නම් විය. එයින් කියන ලදී. වෙසාලියං යනු එනම් නගරයයි.

බහිනගරෙ නගරයෙන් පිටත, අම්බපාලි වනය මෙන් ඇතුළු නගරයෙහි නොවේ. මෙය වූ කලී ජීවක අඹ වනය මෙන් නගරයෙන් පිටත වූ වනලැහැබෙකි. එහෙයින් කීහ. බහිනගරෙකි පිටත නගරය, අවරපුරෙ පුරයේ අවරයෙහි, බටහිර දිසාවෙහි යන අර්ථයි. වනසණ්ඩෙ ඒ වනලැහැබ නගරයෙන් බටහිර දිසාවේ ගව්වක් පමණ දුරිනි. එහි මිනිස්සු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගඳකිළියක් කොට එය පිරිවරා භික්‍ෂූන් සඳහා රාත්‍රිස්ථාන, දිවාස්ථාන, සක්මන්මළු, ලෙන්, කුටි, මණ්ඩප ආදිය ඉදිකළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වාසය කරන සේක. අවරපුරෙ වනසණ්ඩෙ යන්න එහෙයින් කියන ලදී.

සුනක්ඛත්තො යනු ඔහුගේ නමයි. ලිච්ඡවි රජුගේ පුත්‍ර වූ බැවින් ලිච්ඡවි පුත්තො යි කියයි. අචිරපක්කන්තො සිවුරු හැර ගිහි බවට පැමිණීමෙන් අලුත නික්ම ගියේ, පරිසති, පිරිස් මැද, උත්තරි මනුස්ස ධම්මා මෙහි මනුෂ්‍ය ධර්ම නම් දශකුසල කර්මපථයෝය. එය වැලැක්වීමට ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීමට නො හැක්කේය. කවර හෙයින් ද? දෝෂාරෝපණ බියෙනි. විසාලා නුවර බොහෝ මිනිස්සු රත්නත්‍රයෙහි පැහැදුනේ බුදුන් කෙරෙහි මමත්වය, සඟුන් කෙරෙහි මමත්වය, ඇත්තාහුය. ඔව්හූ දශකුශල මාත්‍රයකුදු ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ට නැතැයි කී කල්හි, ඔබ කොතැන්හිදී භාග්‍යවත්හු සතුන්ගේ දිවි තොරකරනු දුටුවෙහිද? නුදුන් දෙය ගන්නා වූ භාග්‍යවතුන් කොතැනදී දුටුවෙහිද? ආදිය කියා, තමාගේ පමණ නො දන්නෙහි? කිම මට දත් ඇත්තේ යයි කියා ගල්බොරළු කන්නෙහිද? සර්පයකුගේ නගුට කසන්නට වෑයම් කරයිද? කියති. දත්වල මල්දමක් යයි සිතා ක්‍රීඩා කරන්නට කැමැත්තෙහිද? ඔබගේ කටින් දත් හෙලන්නෙමු යයි කියන්නාහුය. දෝෂාරෝපණ භීතියෙන් මෙසේ කියන්නට ඔහුට නොහැකි වෙයි.

උත්තරිමනුස්සධම්මාදිවණ්ණනා

එසේ වුවත් එයින් මත්තෙහි (සමථ විදර්ශනා ආදී) විශේෂ අධිගමය වලකන්නේ, උත්තරි මනුස්ස ධම්ම අලමරියඤාණ දස්සන විසෙසො යි කීය.

එහි ආර්යයෙකු කරන්නට ප්‍රමාණවත් යයි ‘අලමරිය’ නමි. ආර්ය භාවයට සමර්ථයයි කියන ලද්දේය. ඥාන දර්ශනයම ඥාන දර්ශන වෙයි. අලමරිය වූයේත් ඤාණ දර්ශන වූයේත් එමනුයි අලමරියඤාණ දස්සන විසෙසො වෙයි. ඤාණදස්සනං යනු දිවැස ද විදර්ශනාවද, මාර්ගයද, ඵලයද, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණය ද, සර්වඥතා ඤාණය ද වේ. ‘අප්පමත්තො සමානො ඤාණ දස්සනං ආරාධෙති යන මෙහි දිවැස ම ඤාණදර්ශන නමි. ‘ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභින්නාමෙති’ යන මෙහි විදර්ශනා ඤාණයයි. ‘අභබ්බා තෙ ඤාණ දස්සනාය අනුත්තරාය සම්බොධාය’ යන තන්හි මාර්ගයයි. ‘අයමඤ්ඤො උත්තරි මනුස්ස ධම්ම අලමරිය ඤාණ දස්සන විසෙසො අධිගතො ඵාසු විහාරො’ යන මෙහි ඵලයයි. ‘ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි, අකුප්පා මෙ චෙතො විමුත්ති අයමන්ති මා ජාති නත්‍ථිදානි පුනබ්භවො’ මෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණයයි. ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි. සත්තාහ කාලකතො ආළාරො කාලා මො’ යන මෙහි සර්වඥතා ඥානයයි. මෙහි වූ කලී ලෝකෝත්තර මාර්ගය අදහස් කරන ලදී. හෙතෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ මාර්ගය ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීම කරයි.

තත්තපරියාහතනති යන මෙයින් ආචාර්යවරයා වළක්වයි. ඔහුට මෙබඳු සිතක් වීල. ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් ගුරුවරුන් වෙත එළඹ මනාකොට උගත් ධර්මාන්තරයක් නැත. තර්කකොට විතර්ක කොට මෙසේ වන්නේය මෙසේ වන්නේ යයි ඒ ඒ තත්ත්වයන් අනුව විතර්කයෙන් ගන්නා ලද්දක් කොට දහම් දෙසයි. විමංසානුචරිතං යනු මෙයින් උන්වහන්සේගේ ලෞකික ප්‍රඥාව ප්‍රකට කෙරෙයි. ශ්‍රමණ ගෞතමයෝ ප්‍රඥා ඇත්තෙකි. හෙතෙම ඒ ප්‍රඥා සංඛ්‍යාත වූ ඉන්දියාගේ සිළුමිණ බඳු වූ වීමංසාවම මෙසේ වටනේය මෙසේ වටනේය යි, ඔබමොබ හසුරුවා වීමංසාවෙන් හසුරුවන ලද ධර්මය දේශනා කරයි. සයංපටිභානං මෙයින් මේ බුද්ධ ධර්මයන්හි ප්‍රත්‍යක්‍ෂභාවය වළක්වයි. ඔහුට මෙසේ අදහසක් ඇති විය. ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ට සියුම් ධර්මාන්තරයක් විදර්ශනා මාර්ගයක් ඵලයක්, ප්‍රත්‍යක්‍ෂ වූවක් නම් නැත. එතකුදු වුවත් මෙතෙම ලද පිරිස් ඇත්තේය. සක්විති රජෙකු මෙන් සිව්වණක් පිරිස පිරිවරා සිටිත්. ඔහුගේ දෙතොළ මනාකොට පහස් ඇත්තේය. දිව මොළොක්ය. හඬ මිහිරිය. වචනය නිවැරදිය. ඔහුට යමක් යමක් වැටහේද? ඒ ඒ කරුණ ගෙන තමන්ට වැටහුණු කථාව කියමින් හේ මහජනයා සතුටු කරයි.

යස්සච ඛ්වාස්ස අත්‍ථාය ධම්මො දෙසිතො යම් කරුණක් සඳහා ඔහු විසින් ධර්මය දේශනා කරත්ද? රාගය නැසීම පිණිස අශුභ කර්මස්ථානය ය, ද්වේෂය නැසීම සඳහා මෛත්‍රී භාවනාමය. මෝහය නැසීම සඳහා පංච ධර්මයෝ ය. විතර්කය නැසීම සඳහා ආනාපාන සතියය.

සො නීය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය ඒ ධර්මය මනාකොට පිළිපදින්නහු හේතු වශයෙන්, නය වශයෙන් කරුණු වශයෙන් සංසාර දුකින් මිදීමට පැමිණෙයි. ඒ ධර්මය ඒ අර්ථය සිද්ධ කෙරේ යයි දක්වයි.

මෙය වනාහි තමාගේ අදහස් වශයෙන් හෙතෙම නො කියයි. බුදුවරුන්ගේ ධර්මය අනෛර්යාණිකයයි හෙතෙමේ කියන්නේ ද? එසේ වුවත් කියන්ට අසමර්ථ වේද, ඒ කුමක් හෙයින් ද? දෝෂාරෝපණ භීතියෙනි. විසාලා මහනුවර සෝවාන් වූ සකෘදාගාමී වූ අනාගාමි වූ බොහෝ උපාසක උපාසිකාවෝ වෙති. ඔව්හූ මෙසේ කියති. සුනක්ඛත්තය! ඔබ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අනෛර්යානික යයි කීයෙහි. ඉදින් මේ ධර්මය අනෛර්යානික වූයේ නම් මේ නගරයේ මෙතෙක් ජනයෝ කෙසේ සෝවාන් වූවාහුද? මෙතෙක් කෙසේ සකෘදාගාමී වූවහුද? මෙතෙක් කෙසේ අනාගාමී වූවහුද? මේ ආදී ක්‍රමයෙන් දෝෂාරෝපණය කරන්නාහු යයි, දෝෂාරෝපණ භීතියෙන් අනෛර්යාණික යයි කියන්නට නොහැකි වන්නේ අර්ජුන විසින් විදින ලද ඊතලයක් සෙයින් ඔහුගේ ධර්මය නොසිස් වූයේ නිවන් පිණිස ජනයා පැමිණෙති. එසේ වුව ද ඔහුගේ අභ්‍යන්තරයෙහි කිසිවක් නැතැයි කියයි.

අස්සොසි ඛො විසාලාවෙහි බමුණු කුල සිටු කුල ආදී පිරිස් මැද තැන් තැන්වල මෙසේ කියන්නවුන්ගේ ඒ වචනය ඇසී, එසේ වුවත් නො වැළකීය. කුමක් හෙයින් ද? කරුණාව නිසාය. උන්වහන්සේට මෙසේ සිතිණ. මේ තෙමේ කිපියේ දැවෙන්නා වූ හුණ වනයක් මෙන්, උදුනට ලුණු දැමූ කලක මෙන් ද, ක්‍රෝධයෙන් පිපිරෙයි. මා විසින් වළකන ලද්දේ මා කෙරෙහි ද වෛර බඳින්නේ ය. මෙසේ ඔහුගේ තථාගතයන් කෙරෙහිද, මා කෙරෙහි ද, දෙදෙනා කෙරෙහිම ආඝාතය බඳින අතර එය ඉතා බර වන්නේයයි කරුණාබර බැවින් නො වැළකීය. බුදුවරුන් පිළිබඳව නුගුණ කථා නම් පුන්සඳට බැනීමක් වැනිය. කවරෙක් මොහුගේ කථා අදහයිද? තමාගේ කෙළ සිඳුන කල්හි මුව වියලුනු කල්හි නවත්වනු ඇත. මේ කරුණෙන් ද නොවැළකීය. පිණ්ඩපාත පටික්කන්තො පිණ්ඩපාතය සෙවීමෙන් වෙන්වූයේ,

කොධනො සැඩ වූයේ, ඵරුෂ වූයේ, මොඝ පුරිසො හිස් පුරුෂයා, ඒ එසේ ය යමෙකුට එම ආත්මභාවයෙහිදී ම මාර්ගඵල ලැබීමට හේතු සම්පත් නැත්ද? ඔහු මෝඝ පුරුෂයෙකියි බුදුවරු පවසත්. හේතු සම්පත් ඇතිකල්හිදු එකෙණෙහි මාර්ගයක් හෝ ඵලයක් හෝ නැත්තේ නම් ඔහුට ද ‘හිස් මිනිසා’ යයි කියති. මේ පුද්ගලයාට වනාහි මේ ආත්මයේම මගඵල ලබන්නට හේතුසම්පත් තිබියදීම කවර හෙයකින් මෝසපුරිස යයි කීයේද, කොධා ච පනස්ස එසා වාචා තාසිතා ඔහුගේ සිතේ ඇති ක්‍රෝධය නිසාම මේ වචන කියන ලදී.

කවර හෙයකින් මෙතෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කිපියේද? මෙතෙම මෙයට කලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ දිවැස් පිළිබඳ පිළියම් විචාළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට වදාළ සේක. හෙතෙම දිවැස් උපදවා දෙව්ලොව නන්දන උයන, චිත්‍රලතා වනය, ඵාරුසක වන, මිශ්‍රක වන ආදියෙහි දිවසැපත් විඳින දෙව් පුතුන් ද දෙව් දූවරුන් ද, දැක මෙවැනි ආත්මභාවයක සිටින මොවුන්ගේ හඬ කොපමණ මිහිරිදැයි සිතන්නේ, ශබ්දය ඇසීම සඳහා දිවකන් ලබාගැනීම සඳහා අවශ්‍ය පිළියම්, දසබලධාරීන් වහන්සේ වෙත පැමිණ විචාළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට දිවකන් ලැබීමට හේතුවාසනා නැති බව දැන පිළියම් නො වදාළහ. බුදුවරයෝ යමෙකුට (යමක් සඳහා) හේතුවාසනා නැත්නම් එය නොවදාරති. හෙතෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ආඝාත බැඳ සිතීය. මම පළමුව ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගෙන් දිවැස් සඳහා පිළියම් විචාළෙමි. හෙතෙම මට එය සමෘද්ධ වේවා හෝ නොවේවා හෝ කීයේය. මම ආත්ම ශක්තියෙන් එය උපදවා, දෙවනුව දිවකන් ලැබීමට පිළියම් විචාළෙමි. එය මට නොකීයේය. ඒකාන්තයෙන් ඔහුට (මෙසේ) සිතිණ. මෙතෙම රජකුලයෙන් පැවිදි විය. මොහු දිවැස් උපදවා, දිවකන් උපදවා, චේතොපරිය ඤාණය උපදවා, ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කිරීමේ නුවණ උපදවා, මා හා සම සමයෙක් වන්නේ යයි ඊර්ෂ්‍යාවෙන් මසුරුබවින් මට නොකීයේය. හෙතෙම බොහෝ සෙයින් ආඝාත බැඳ කසාවත් හැර, ගිහි බවට පැමිණ ද නිශ්ශබ්දව නොසිටියි. දශබලධාරීන් වහන්සේට හිස් වචනයෙන්, අසත්‍යයෙන් බොරු දෝෂාරෝපණ කෙරෙමින් හැසිරෙයි. කොධාච පනස්ස එසා වාචා භාසිතාති ක්‍රෝධය නිසා මේ දෝෂාරෝපණය කරන බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

වණ්ණො හෙසො සාරිපුත්තො ශාරිපුත්‍රය, කල්ප ලක්‍ෂයක් අධික කොට ඇති සිව් අසංඛ්‍යයක් පෙරුම් පුරන්නා වූ තථාගතයන් විසින් ‘මාගේ මේ දේශනා ධර්මය නෛර්යාණික වන්නේ’ මේ සඳහාම උත්සාහ කරන ලද්දේය. එහෙයින් යමෙක් මෙසේ කියන්නේ ද, ඔහු තථාගත ගුණයම කියන්නේය. ශාරිපුත්‍රය, මේ තථාගතයන්ගේ ගුණයමය. අගුණයක් නම් නොවේ යයි දැක්වීය.

අයම්පි හි නාම සාරිපුත්ත යනාදිය කුමක් දක්වත්ද? සුනක්ඛත්ත විසින් ප්‍රතික්‍ෂේප කරන ලද උතුරු මිනිස් දම් තමන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති බව දක්වයි. බලන්න ශාරිපුත්‍රය, සුනක්ඛත්ත නම් හිස් මිනිසා තථාගතයන්ට මනුෂ්‍යත්වය ඉක්ම වූ ධර්ම නැතැයි කියයි. එහෙත් මට සර්වඥතා ඥානය ඇත. සෘද්ධිවිධ ඤාණය ඇත. දිව්‍යශ්‍රෝත ධාතු ඤාණය ඇත. චේතෝපරිය ඤාණය ඇත. දශබල ඤාණය ඇත. චතුර් වෛශාරද්‍ය ඤාණය ඇත. අට පිරිස්හි කම්පා නොවන ඤාණය ඇත. සතර උත්පත්තීන් පිළිබඳ පිරිසිඳ දැනීමේ ඤාණය ඇත. පංචගති පිළිබඳ පිරිසිඳ දැනීමේ ඤාණය ඇත. උත්තරී මනුස්ස ධර්ම (මනුෂ්‍යත්වය ඉක්ම වූ) ධර්ම නම් මේවාමයි. මේ උතුරු මිනිස්දම් අතුරෙන් එකක් පිළිබඳව වත් දැනගැනීමේ සමත්කමක් මේ හිස් පුරුෂයාට නැත්තේමය. මේ කාරණය දැක්වීම සඳහා අයම්හි හි නාම සාරිපුත්තා යනාදී ක්‍රමයෙන් මේ දේශනාව ආරම්භ කළේය.

එහි ‘අන්‍වෙතීති අන්‍වයො’ දැනගනී. අවබෝධ කෙරේ යන තේරුමයි. ‘ධම්මස්ස අන්‍වයො’ ධර්මය දැනගැනීම ධර්මන්‍වයයි. ඒ සර්වඥතා ඥානය ආදී ධර්මයන් දත් ප්‍රඥාවට නමකි. ඉතිපිසො භගවා යනාදියෙන් මෙබඳු වූ සර්වඥතා ඥාන ආදී වූ මනුෂ්‍යත්වය ඉක්මවූ ධර්මයන් (උතුරු මිනිස්දම්) ඇතැයි දැන ගැනීමට ඒ හිස් පුරුෂයාට ධර්මන්‍වයක් ධර්මාවබෝධයක් නැත්තේම යයි දැක්වීය. ඍද්ධිවිධඥාන ආදියෙහි ද මේ ආකාරයෙන් ම දතයුතුයි.