මහාවෙදල‍්ලසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

මහාවෙදල්ල සූත්‍ර වර්ණනාව

එවම්මෙසුතං මේ මහා වේදල්ල සූත්‍රයයි. එහි ආයස්මා යනු ගරුත්ව සහිත වචනයකි. මහා කොටඨිතො ඒ තෙරුන් වහන්සේ ගේ නමයි. පටිසල්ලාණා වුට්ඨිතො පල සමවතින් නැගී සිටියේ, දුප්පඤ්ඤො දුප්පඤ්ඤො මෙහි ප්‍රඥාවගේ දුෂ්ටත්වයක් නැත. නුවණ නැති යන අර්ථයි. කිත්තානුවතානු ඛො කරුණු, කොටස්, වෙන්කිරීම් විමසීමයි. කොපමණකින් මෙසේ වේද යන අර්ථයි. තව ද මේ විචාරීම නම්, අදිට්ඨ ජොතනා පුච්ඡා (නො දන්නා ධර්මයන්ගේ ලක්‍ෂණ විචාරීම) දිටඨ සංසන්‍දනා පුච්ඡා (දන්නා ලද ධර්මයන් ගැන විමසීම) විමතිච්ඡදනා පුච්ඡා (සැක දුරුකිරීම පිණිස විමසීම) අනුමති පුච්ඡා, (අනුමතිය ලැබීම සඳහා විමසීම) කථෙතු කම්‍යතා පුච්ඡා (භික්‍ෂු සංඝයා විසින් ම විචාරා පිළිතුරු සැපයීම) යනුවෙන් පස්වැදෑරුම් වෙයි. ඔවුන්ගේ මේ විවිධත්වය, විවිධ ස්වරූප ය -

එහි අදිට්ඨජොතිකා පුච්ඡා නම් කවරේද, ධර්මයන්ගේ ස්වභාව ලක්‍ෂණ නො දන්නේ නො දක්නේ, ප්‍රමාණ නො කරන ලද්දේ, තීරණය නො කරන ලද්දේ. පැහැදිලි නොවූයේ, නුවණින් නො වඩනා ලද්දේ, ඒ ධර්මයේ ලක්‍ෂණ දැනගැනීම පිණිස, තුලනය පිණිස, පැහැදිලි කරගැනීම පිණිස, විභාග කිරීම පිණිස ප්‍රශ්න විචාරීම ‘අදිට්ඨ ජොතනා පුච්ඡා’ නම් වේ.

දිටඨ සංසන්‍දනා පුච්ඡා නම් කවරේද, ස්වභාවයෙන් ධර්ම ලක්‍ෂණ දන්නා ලද්දේ, දක්නා ලද්දේ, තුලනය කරන ලද්දේ, තීරණය කරන ලද්දේ, පැහැදිලි වූයේ, නුවණින් වඩනා ලදුව, අනෙක් උගතුන් සමග සැසඳීම පිණිස ප්‍රශ්න විචාරීම දිට්ඨ සංසන්දනා පුච්ඡා නම් වේ.

විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා නමි. ස්වභාවයෙන්ම සැකයට පැමිණියේ, විමතියට පැමිණියේ, මෙසේ වේද නොවේද, කිමෙක් ද, කෙසේ ද, වශයෙන් දෙපැත්තකින් හටගත් සැක ඇත්තේ, හෙතෙම ඒ ඒ විමතිය විසඳීම පිණිස ප්‍රශ්න විචාරීම විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා නම් වේ.

මහණෙනි, ඒ කුමක්දැයි සිතවුද, රූපය නිත්‍ය වේද, අනිත්‍ය වේද, වහන්ස අනිත්‍යයයි. මේ අන්දමින් දහම් දෙසන කල අනුමතිය ගෙන විචාරීම අනුමති පුච්ඡා නමි.

මහණෙනි, මෙසේ සීවටන් සතරකි. කවර සතරක් ද, භික්‍ෂු සංඝයා තුමූ ම විචාරා තුමූම විසඳනු කැමති සර්වඥයන් වහන්සේගේ මෙබඳු ප්‍රශ්න කථෙතු කම්‍යතා පුච්ඡා නමි. ඔවුන් අතුරෙන් මෙහි දිට්ඨ සන්සන්දනා පෘච්ඡාව අදහස් කරන ලදී.

තෙරුන් වහන්සේ තමන්ගේ දිවාස්ථානයෙහිම සිට තුමූ ම ප්‍රශ්නය උපදවා, තුමූ ම විසඳමින් මේ සූත්‍රය මුල පටන් මුදුන් පැමිණවූහ. එක් අයෙක් ප්‍රශ්නය උපදවන්නට හැකිවෙයි. විසඳන්නට නො හැකිවෙයි. එක් අයෙක් විසඳන්නට හැකිවෙයි. ප්‍රශ්න උපදවන්නට නො හැකි වෙයි. තව අයෙක් මේ දෙකම නො හැකි වෙයි. තව කෙනෙක් දෙකම හැකි වෙයි. ඔවුන් අතුරෙන් මහාකොට්ඨිත තෙරුන් වහන්සේට දෙකම හැකිවෙයි. කවර හෙයින්ද මහාප්‍රාඥ වන හෙයිනි. මහා ප්‍රඥාව නිසා මේ ශාසනයෙහි සැරියුත් තෙරුන්, මහා කච්චායන තෙරුන්, පුණ්ණ තෙරුන්, කුමාරකාශ්‍යප තෙරුන්, ආනන්ද තෙරුන්, මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විශේෂස්ථානයට පැමිණියාහුය.

මද පමණ වූ නුවණින් යුත් මහණකු විසින් ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයාගේ උපරිම තලයට පැමිණීමට නො හැක්කේ ය. මහා ප්‍රාඥයකු විසින් ම හැකියේය. මහාප්‍රාඥ බැවින් සැරියුත් ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ තනතුරට පැමිණියහ. ප්‍රඥාවෙන් ඒ තෙරුන් හා සමානයෙක් නැත. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ස්ථවිරයන් ඒතදග්‍රයෙහි තැබූ සේක. එතදග්ගං භික්ඛවෙ මම සාවකානං භික්ඛූනං මහා පඤ්ඤානං යදිදං සාරිපුත්තො

එපරිද්දෙන් මද පමණ වූ නුවණින් යුත්, භික්‍ෂුව විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැකෙවින් වදාළ ධර්මය, සර්වඥතාඥානය සමග සන්සන්දනය කොට සමානකොට විස්තර වශයෙන් අර්ථය විසඳන්නට නො හැක්ක. මහා ප්‍රාඥයකුටම හැකිවන නිසා මහා ප්‍රාඥ වූ කච්චායන ස්ථවිරයන් වහන්සේ එයට ඉදිරිපත් වූහ. එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාත්‍යායන හිමියන්, එතදග්ගං භික්ඛවෙ මම සාවකානං භික්ඛූනං සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්‍ථාරෙන අත්‍ථං විභජනතා යදිදං මහා කච්චානො’ යි ඒතදග්‍රයෙහි තැබූ සේක.

මද පමණ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ භික්‍ෂුව ධර්මකථාව කියන්නාහු දශකථා වස්තූන් ඉදිරිපත් කර, සප්ත විශුද්ධි විභාග කරන්නහු විසින් ධර්මකථාව කියන්නට නො හැක්ක. යළි මහා ප්‍රාඥයෙකුට හැකි නිසා මහා ප්‍රාඥ බැවින් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ සිව්පිරිස් මැද අලංකාර ධර්මාසනයෙහි විජිනිපත ද ගෙන උන්නේ පුන්සඳ මෙන් බැබලෙමින් ධර්මකථාව වදාරති. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුණ්ණ ස්ථවිරයන් එතදග්ගං භික්ඛවෙ මම සාවකානං භික්ඛූනං ධම්මකථිකානං යදිදං පුණ්ණෙ මන්තානි පුත්තො යනුවෙන් ඒ තෙරුන් ඒතදග්‍රස්ථානයේ තැබූ සේක.

නැවත යම් ඒ අල්පමාත්‍ර වූ ප්‍රඥාවෙන් සමන්විත භික්‍ෂුව ධර්මකථාව කියන්නේ මෙතැනින් හෝ එතැනින් සැරයටියක් ගෙන මගට බට අන්ධයකු මෙන් ද, එක් කොටසක් පමණක් ඇති ඒදණ්ඩක යන්නෙකු මෙන් ද යෙයි. එසේ වුවත් මහා ප්‍රාඥ තෙම සතරපද ගාථාවක් මාතෘකා තබා විස්තර වර්ණනා උපමා මගින් බුදුවදන් උඩු යටිකුරු කරමින් කියයි. එසේ මහ නුවණැති බැවින් කුමාර කාශ්‍යප තෙරණුවෝ සිව්පද ගාථාවක් කියා උපමා ද කරුණු ද දක්වා ඒ උපමා ප්‍රස්තුතයන් සමග යොදමින්, විලක පස්වනක් මල් පුබුදුවන්නාක් මෙන් තෙවලා බුදුවදන් සවිස්තරව දෙසති. එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ තෙරුන් ‘එතදග්ගං භික්ඛවෙ මම සාවකානං භික්ඛූනං චිත්තකථිකානං යදිදං කුමාරකස්සපො’ යනුවෙන් එතදග්‍ර ස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

මද පමණ නුවණින් යුත් භික්‍ෂුව සිව්මසකින් සතරපද ගාථාවක් ඉගෙන ගන්නට නො හැක්කේ ය. එහෙත් මහ නුවණැත්තෙක් එක පියවරේම සිට පද සියයක්, පද දහසක්, උගෙන ගනියි. ආනන්ද ස්ථවිරයෝ මහා ප්‍රාඥ බැවින් එක් පියවරක්ම සිට එක්වරක්ම අසා නැවත නො විචාරා පද සැටදහසක් හෝ ගාථා පසළොස් දහසක්, වැලකින් මල් නෙලා ගන්නාක් මෙන් එක් වරකින් ධාරණය කරති. ධාරණය කරන කරන ලද පද ගලෙහි කටු අකුරු මෙන්, රන්බඳුනෙහි දැමු සිංහතෙල් මෙන්, ගත් පමණින්ම මතකයේ රැඳෙයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘එතදග්ගං භික්ඛවෙ මම සාවකානං භික්ඛූනං ගතිමන්තානං යදිදං ආනන්‍දො සතිමන්තානං, ධිතිමන්තානං, බහුස්සුතානං, උපට්ඨකානං යදිදං ආනන්‍දො’ ආදී වශයෙන් ඒතදග්‍ර ස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

අල්පමාත්‍ර ප්‍රඥාවෙන් යුත් මහණකුහට සිව්පිළිසිඹියා ප්‍රභේදයාගේ මුදුනට පැමිණෙන්නට නො පුළුවන. මහා ප්‍රාඥයකුටම පුළුවන් වන්නේය. මහා ප්‍රඥා ඇති මහා කොට්ඨිත ස්ථවිරයෝ අධිගම පරිපච්ඡා, ශ්‍රවණ, පූර්ව යෝගයන්ගේ වශයෙන් විවිධ ආකාරයෙන් ප්‍රශස්ත වූ, උත්සන්න වූ, ප්‍රතිසම්භිදා ප්‍රභේදයට පැමිණියහ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එතදග්ගං භික්ඛවෙ මම සාවකානං භිකඛුනං පටිසම්භිදාප්පත්තං යදිදං මහා කොටඨිතො යනුවෙන් ඒතදග්‍රස්ථානයේ තැබූහ.

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ මහා ප්‍රාඥ බැවින් ප්‍රශ්න උපදවන්නටද විචාරන්නට ද සමථයහ. හෙතෙම දිවාකාලය ගෙවා තෙමේ ම සියලු ප්‍රශ්න උපදවා, තෙමේම විසඳන්නේ මේ සූත්‍රයේ මුල පටන්ම මුදුන් පමුණුවා ‘මේ ධර්මදේශනාව ඉතා මනහරය. දෙටු සොයුරු ධර්මසේනාධිපතීන් හා සන්සන්දනය කරමි. නැවත මේ ධර්ම කරුණු අප දෙදෙනාගේම ඒකමතික බවින් එකම අදහසින් තබන ලද්දී නම් ඉතා ගරුකටයුතු වන්නේ ය. පහණ සතක් සමාන වන්නීය. චතුරෝඝතරණය කරනු කැමැත්තන්ට නැව්තොට තැබූ නැවක් වැන්න. දෙව්ලෝ යනු කැමැත්තන්ට දහසක් ආජානීය අසුන් යෙදූ රථයක් වැන්න. බොහෝ උපකාර වන්නීය යයි සන්සන්දනය සඳහා ප්‍රශ්න විමසීම කැමැත්ත දැක්වීය.

නප්පජානාති නප්පජානාති යන මෙහි යම්හෙයකින් නො දන්නේද, එහෙයින් දුප්පඤ්ඤ යයි කියයි. සියලු තන්හි මේ ක්‍රමයයි. ඉදං දුක්ඛන්ති නප්පජානා මේ උපාදානස්කන්ධ පහ දුකය. මෙතෙක් දුකය. මෙයින් පිට දුකක් නැත්තේය. දුක්ඛ සත්‍යය තතුසේ සිරස් ලක්‍ෂණ වශයෙන් නො දනීස. අයං දුක්ඛ සමුදයො මේ දුක උපදවයි. පවත්වාගෙන යයි. දුක උපදවන්නා වූ තෘෂ්ණාව සමුදය සත්‍යයයි. අයං දුක්ඛං නිරෝධං මේ දුක ද, දුක ඉපදීමේ හේතුව ද මෙතැනට පැමිණ අභාවයට යේ නිරුද්ධ වේ. දෙදෙනාගේම නො පැවැත්ම වේ යන අරුතින් නිරෝධ සත්‍යයේ පරිපූර්ණ ලක්‍ෂණ හෙයින් නොදනී. අයං දුක්ඛ නිරොධ ගාමිනී පටිපදා මේ ප්‍රතිපදාව දුක් නිවාරණයට පැමිණේ යයි මාර්ග සත්‍යයේ පරිපූර්ණ ලක්‍ෂණ වශයෙන් නො දනීද, මෙයට අමතරව මෙසේ අර්ථ දතයුතුයි. [missing sentence]

මෙයින් ඉතා කෙටියෙන් චතුස්සත්‍ය කර්මස්ථානික චතුරාර්ය සත්‍යය ඇසීමෙන් උගනී. තෘෂ්ණාව තබා, ත්‍රෛභූමික ධර්මයෝ දුක්ඛ සත්‍යයයි. තෘෂ්ණාව සමුදය සත්‍යයයි. ඒ දෙදෙනා නො පවතින්නා වූ නිවන නිරෝධ සත්‍යයයි. නිරෝධය දැනගන්නා වූ මාර්ගය මාර්ග සත්‍යයයි. මෙසේ ඉගෙන ගනියි. ඒ සත්‍යයන් අතුරෙන් පූර්ව සත්‍ය දෙක වෘත්තය - සසරය. අවසාන සත්‍ය දෙක විවෘත්තය. සසරින් එතරවීමය. සංසාරයේ අභිනිවේසය වේ. විවෘතයෙහි නොවේ. මෙතෙම අභිනිවේසය කරන්නේ දුක්ඛ සත්‍යයේ මොහු අභිනිවේසය කරයි.

දුක්ඛ සත්‍යය නම් නාමරූපාදී පංචස්කන්ධයයි. ඒ පංචස්කන්ධය නිශ්චය කරන්නට චතුධාතු කර්මස්ථාන වශයෙන් බැස සතරමහා භූතයන්ගේ උපාදාය රූප රූපයයි නිශ්චය කරයි. ඒ රූපයට අරමුණු වූ වේදනාය, සංඥාය, සංස්කාරයා විඥානය, ‘නාම’ යයි තරුණ තල්කඳක් බිඳින්නකු මෙන් මේ ධර්ම දෙදෙන නාමරූප යයි නිශ්චය කරයි.

ඒ නාමරූප දෙක අහේතුක නොවේ. සහේතුකය. ප්‍රත්‍ය සහිතය. ඔහුගේ ප්‍රත්‍ය කවරේද, අවිද්‍යාදී ධර්මයෝ යයි මෙසේ ප්‍රත්‍ය ද ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ධර්ම ද නිශ්චය කොට මේ සියලු ධර්මයෝ ඇතිව නැසෙන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වන්නේ යයි අනිත්‍ය ලක්‍ෂණයට ආරෝපණය කරයි. නැවත ඇතිවීම හා නැතිවීම (උදයව්‍යය) දෙකින් පෙලෙන අයුරින් දුක්ඛය තමාගේ වශයෙන් නො පවත්නා අයුරින් අනාත්මයෝ යයි ත්‍රිලක්‍ෂණයට නගා විදර්ශනා ප්‍රතිපදාවෙන් නැවත නැවත මෙනෙහි කරන්නේ ලොව්තුරා මගට පැමිණේ.

මාර්ගක්‍ෂණයෙහි චතුරාර්ය සත්‍යයන් එකප්‍රතිවේධයෙන්ම අවබෝධ කරයි. ඒකාවබෝධයෙන්ම අවබෝධ කරයි. දුක්ඛ සත්‍යය නුවණින් දැන ගනියි. සමුදය ප්‍රහාණාභිසමයෙන්, නිරෝධය මාර්ග භාවනාභිසමයෙන් අභිසමය කෙරෙයි. නුවණින් දැනගනියි. ඒ දුක්ඛ සමුදය මාර්ග යන තුන් සත්‍යය කෘත්‍ය හෙයින් නිරෝධන අරමුණ හෙයින් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි. තව ද ඕ හට එකෙණෙහි ‘මම දුක හාත්පසින් දැනගනිමි. සමුදය හේතුව දුරු කෙරෙමි. නිරෝධය පසක් කෙරෙමි. මාර්ගය වඩමි’ ආභෝගයක් සිත් එළවීමක්, මෙනෙහි කිරීමක් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂාවක් නැත. යම්හෙයකින් චතුස්සත්‍ය කර්මස්ථාන වඩන මහණ පරිග්‍රහණය කරත් කරත්ම. මාර්ගය තෙම තුන් සත්‍යයන්ම පරිඥාදී කෘත්‍ය සිදුකරමින්ම නිරෝධය අරමුණු හෙයින් ප්‍රතිවේධ කෙරේ.

තස්මා පඤ්ඤාවා වුච්චති ති මෙහි යටත් පිරිසෙයින් සෝවාන් ද, උඩත් පිරිසෙයින් රහතන් වහන්සේගේ ද ප්‍රඥාව දක්වයි. යම්කිසිවෙක් ත්‍රිපිටක බුද්ධවචනය පාලි වශයෙන් ද, අටුවා වශයෙන් ද, අනුසන්ධි වශයෙන් ද පූර්වාපර වශයෙන් ද, උගෙන උඩුයටි කෙරෙමින් හැසිරෙයි. අනිත්‍ය දුක්ඛ අනාත්ම වශයෙන් පරිග්ගහ මාත්‍රයකුත් නැත්ද, මෙතෙමේ ප්‍රාඥයෙකැයි කියයි. මෝඩයෙක් දුෂ්ප්‍රාඥයෙක් නොවේ යයි සේවනය කරන්නවුන් ප්‍රාඥ පක්‍ෂයම ඇසුරු කරයි. සූත්‍රයෙහි වූ කලී ප්‍රතිවේධයම කියන ලදී.

විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණන්ති මෙහි කුමක් විචාරයි ද, යම් විඥානයකින් සංස්කාරයන් පිරිසිඳ බලා මෙතෙර ප්‍රඥාවත් නම් වූයේ ද, ඔහුගේ ආගමනීය විදර්හනා විඥාන කර්මය කළ සිත විචාරමි. විචාරයි. සුඛන්ති විජානාති සැපවේදනාව දැනගනී. මතු පද දෙකෙහිද මෙම ක්‍රමයමැයි. මෙයින් තෙරුන් වහන්සේ ‘සුඛ වෙදනං වෙදියමානො සුඛං වෙදනං වෙදියාමීති පජානාති’ යනාදී ක්‍රමයෙන් ආ වේදනාව වශයෙන් අරූප කර්මස්ථානය වදාළේය. එහි අර්ථය සතිපට්ඨානයෙහි කී අයුරින්ම දතයුතුය.

සංසට්ඨා ඒකෝත්පාදාදී ලක්‍ෂණ වූ සංසර්ගයෙන් මිශ්‍ර වූවාහු ද, නොහොත් අමිශ්‍ර වූවාහු ද විචාරති. තව ද මෙහි තෙරුන් වහන්සේ, මාර්ග ප්‍රඥාව ද විදර්ශනා ඤාණයද යන මේ ලෞකික ලෝකෝත්තර ධර්මයන් දෙදෙන මිශ්‍රකොට භුම්‍යන්තරය බිඳ සමය නොදන්නකු වීමෙන් විචාරති යි නො දතයුතු. මාර්ග ප්‍රඥාවගේ මාර්ග විඤ්ඤාණය සමග ද, විදර්ශනා ප්‍රඥාවගේ විදර්ශනා විඥානය සමග ද මිශ්‍ර බව විචාරතියි දතයුතු. තෙරුන් වහන්සේ ද (සැරියුත්) ඒ තෙරුන්ගේ (කොට්ඨිත) අර්ථයම විසඳන සේක්. ඉමෙ ධම්මා සංසට්ඨා යනාදිය කීහ.

එහි නච ලබ්භා ඉමෙසං ධම්මානං යනු ලෞකික මාර්ගක්‍ෂණයෙහි ද, ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්‍ෂණයෙහි ද, එක්විට උපන් ධර්මයන් දෙදෙනාගේ විනිබ්භුජිත්‍වා විනිබ්භුජිත්‍වා විනිරිභෝග කරමින්, විනිවර්තනය කරමින් ආරම්මණ වශයෙන් හෝ වස්තු වශයෙන් හෝ, උත්පාද වශයෙන් හෝ නිරෝධ හෙයින් හෝ වෙනත් කරුණක් දක්වන්නට නො හැක්කේය යන අර්ථයි. ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ විෂය නම් ඇත. ලෞකික ධර්මයට පැමිණ සිත දෙටු වෙයි. පෙරදැරි වෙයි. ලෝකෝත්තර ධර්මයට පැමිණ ප්‍රඥාව පෙරදැරි වෙයි.

සම්මා සම්බුදුන් වහන්සේ ලෞකික ධර්ම විචාරන්නේ මහණ, තෙපි කවර ප්‍රඥාවට පැමිණියේ ද, ප්‍රථම මාර්ග ප්‍රඥාවට ද, නොහොත් ද්විතීය, තෘතීය, චතුර්ථ මාර්ග ප්‍රඥාවට ද, මෙසේ නො විචාරති. තෙපි කවර ස්පර්ශ ඇත්තේ ද, කවර සංඥා ඇත්තේ ද, කවර චේතනා ඇත්තේද, කියාත් නො විචාරති. එහෙත් සිත් වශයෙන් මහණ තෙපි කවර සිත් ඇත්තේ වේදැයි විචාරති. කුසලා කුසල පනවන්නාහු ‘මනො පුබ්බංගමා ධම්මා, මනො සෙට්ඨා මනොමයා, යිද, කතමෙ ධම්මා කුසලා යසමි සමයෙ කාමාවචර කුසල චිත්තං උප්පන්නං හොති, මෙසේ චිත්තයාගේ වශයෙන් පනවන සේක. නැවත ලොව්තුරු දහම් විමසන්නේ, මහණ තෙපි කවර ස්පර්ශ ඇත්තේ කවර වේදනා ඇත්තේ, කවර සංඥා ඇත්තේ, කවර චේතනා ඇත්තේ වෙහිදැයි නො විචාරති. මහණ තොප විසින් කවර ප්‍රඥාවක් ලබන ලදද. කිම ප්‍රථම මාර්ග ප්‍රඥාවද, නොහොත් ද්විතීය, තෘතීය, චතුර්, මාර්ග ප්‍රඥාවදැයි ප්‍රඥා වශයෙන්ම විචාරති.

ඉන්‍ද්‍රිය සංයුත්තයෙහි ද, මහණෙනි, ඉන්‍ද්‍රියයෝ පස්දෙනෙක් වෙති. කවර පස්දෙනෙක්ද යත්, ශ්‍රද්ධා ඉන්‍ද්‍රිය, විරිය ඉන්‍ද්‍රිය, ස්මෘති ඉන්‍ද්‍රිය, සමාධි ඉන්‍ද්‍රිය, ප්‍රඥා ඉන්‍ද්‍රිය යන මොහුයි. මහණෙනි, කොතැන්හි ශ්‍රද්ධා ඉන්‍ද්‍රිය දැක්ක යුතුද, සිව් සෝතාපත්ති අංගවලය. මෙහි සද්ධා ඉන්‍ද්‍රිය දැකිය යුතුය. කොතැන්හි විරිය ඉන්‍ද්‍රිය දැක්ක යුතුද, චතුසම්පදාන වීර්යයෙහිය. මෙහි විරියින්‍ද්‍රිය දැක්ක යුතුය. කොතැන්හී ස්මෘති ඉන්‍ද්‍රිය දැක්ක යුතුද, සතර සීවටන්වලදීය. මෙසේ ස්මෘති ඉන්‍ද්‍රිය දැකිය යුතුය. කොතැන්හි සමාධි ඉන්‍ද්‍රිය දැකිය යුතුද, සිව්දැහැන් (ධ්‍යාන) වලය. මෙහි සමාධි ඉන්‍ද්‍රිය දැකිය යුතුය. කොතැන්හි ප්‍රඥා ඉන්‍ද්‍රිය දැකිය යුතුයි. චතුරාර්ය සත්‍යයේය. මෙහි ප්‍රඥා ඉන්‍ද්‍රිය දැක්ක යුතුය. මෙසේ තමන්ගේ විෂයයෙහිම ලෞකික ලෝකෝත්තර ධර්මයෝ වදාළහ.

යම් සේ වනාහි රජු පස්වෙනි කොට ඇති සිටුපුත්‍රයෝ පස්දෙනෙක් නැකැත් කෙළි කෙළින්නෙමු යයි වීදියට බැස එක් සිටු පුත්‍රයකුගේ ගෙට ගිය කල ඉතිරි සතරදෙනා කථා නො කර සිටිති. ගෙහිමියාම මේ අයට කෑම් බීම් සුවඳ මල් ආභරණ ආදිය දිය යුතුයයි විධාන කෙරේ. දෙවෙනි තුන්වෙනි සතරවැනි සිටු පුතුන්ගේ ගෙවලට ගිය කල්හි ඉතිරි සතරදෙන නිහඬව සිටිති. ගෙහිමියාම මොවුනට කැඳ බත් ආහාරපාන සුවඳමල් දිය යුතුයයි විධාන කෙරෙයි. නැවත සියල්ලට පසුව රජුගේ මාලිගාවට ගිය කල්හි රජු සියලු තන්හි අධිපති වූයේ නමුත්, මෙවේලේ තමාගේ මාලිගයේදීම, මොවුන්ට කෑම් බීම්, සුවඳ විලවුන් අලංකාර ආභරණ දිය යුතුයයි විධාන කෙරේ. නියම කෙරේ. එපරිද්දෙන් ශ්‍රද්ධාව පස්වෙනි කොට ඇති ඉන්‍ද්‍රියයන්, ඒ යහළුවන් පස්දෙන එකතුව වීදියට සේන්දු වූවාක් මෙන්, එක අරමුණෙහි උපදිනා විටත්, යම්සේ පළමුවැන්නාගේ ගෙයි ඉතිරි සතරදෙනා නිහඬව සිටිත්ද, ගෙහිමියාම විධාන කෙරේද, එපරිද්දෙන් සෝවාන් ආදී අංගයන්ට පැමිණ, අධිමෝක්‍ෂ ලක්‍ෂණය වූ ශ්‍රද්ධාවම ප්‍රධාන වෙයි. පෙරදැරි වෙයි. අනෙක් අය ඒ අනුව ගියාහු වෙති. යම්සේ දෙවැන්නාගේ ගෙහි ඉතිරි සතරදෙන නිහඬව සිටිත්ද, ගෙහිමියාම විධාන කෙරෙත්ද, එපරිද්දෙන් සම්‍යක් ප්‍රධානයට පැමිණ ප්‍රගහ ලක්‍ෂණය වූ වීර්ය ඉන්‍ද්‍රියම ප්‍රධාන වෙයි. පෙරදැරි වෙයි. සෙසෝ ඒ අනුව ගියාහු වෙති. යම්සේ තෙවැන්නාගේ ගෙහි ඉතිරි සතරදෙන නිහඬව සිටිත්ද, ගෙහිමියාම විධාන කෙරෙත්ද, එපරිද්දෙන් සතිපට්ඨානයන්ට පැමිණ උපස්ථාන ලක්‍ෂණ වූ ස්මෘති ඉන්‍ද්‍රියම දෙටු වෙයි. පෙරදැරි වෙයි. සෙස්සෝ ඒ අනුව ගියහ. යම්සේ සතරවැන්නාගේ ගෙහි ඉතිරි සතරදෙන නිහඬව සිටීද, ගෙහිමියාම විධාන කෙරේද, එසේ ධ්‍යාන විමෝක්‍ෂයන්ට පැමිණි අවික්‍ෂේප ලක්‍ෂණ වූ සමාධි ඉන්‍ද්‍රියම පෙරදැරි වෙයි. ප්‍රධාන වෙයි. සෙස්සෝ ඒ අනුව ගියාහු වෙති. රජ මාලිගාවට ගිය කල්හි ඉතිරි සතරදෙන නිහඬව සිටීද, රජ තෙමේ සියලු සංග්‍රහ කෙරේද, එපරිද්දෙන් ආර්ය සත්‍යයන්ට පැමිණ පජානන ලක්‍ෂණ වූ ප්‍රඥා ඉන්‍ද්‍රියම ප්‍රධාන වෙයි. පෙරදැරි වෙයි. සෙස්සෝ ඒ අනුව ගියාහු වෙති.

මෙසේ පිළිසිඹියාවූවන් අතුරෙන් අගතැන්හි තැබූ මහාකොට්ඨිත තෙරුන් වහන්සේ ලෞකික ධර්මය විචාරන්නාහු සිත ප්‍රධානකොට සිත පෙරදැරිකොට විචාළහ. ලෝකෝත්තර ධර්ම විමසන්නාහූ ප්‍රඥාව දෙටු කොට ප්‍රඥාව පෙරදැරි කොට විචාළහ. දම්සෙනෙවි සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ ද එසේම විසඳූ සේක.

යං භාවුසො පජානාති යම් චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයක් මේ දුකය යනාදී වශයෙන් මාර්ග ප්‍රඥාව දැනගනීද, තං විජානාති මාර්ග චිත්තය ද එසේම දැනගනී. යං විජානාති යම් සංස්කාරයක් අනිත්‍යය ආදී න්‍යායයෙන් විදර්ශනා චිත්තය දැනගනීද, තං පජානාති විදර්ශනා ප්‍රඥාවද එසේම දැනගනී. තස්මා ඉමෙ ධම්මා ඒ කාරණයෙන් මේ ධර්මයෝ සංසට්ඨා ඒකුප්පාද, ඒකනිරෝධ - ඒකවත්‍ථුක, ඒකාරම්මණ බැවින් සංයුක්ත වූවාහුය.

පඤ්ඤා භාවෙ තබ්බා මෙය මාර්ග ප්‍රඥාව සඳහා කියන ලදී. ඒ මාර්ග ප්‍රඥාව හා සම්ප්‍රයුක්ත එකට යෙදුනු ප්‍රඥාව ඒ ප්‍රඥාව සමගම වැඩිය යුතු වෙයි. විඤ්ඤාණං පරිඤ්ඤෙය්‍යං මෙය විදර්ශනා සිත ගැන කියන ලදී. ඒ විඤ්ඤාණය හා එකට යෙදුනු ප්‍රඥාව ඒ විඤ්ඤාණය සමගම හාත්පසින්ම දැනගත යුත්තේ වේ.

වෙදනා වෙදනා යන මෙය කුමක් හෙයින් විචාරත්ද, වේදනා ලක්‍ෂණය දැනගැනීම සඳහා විචාරයි. මෙසේ ඇති කල්හිද ත්‍රෛභූමක සම්මර්ශන වාරයෙහි, වේදනාවම අදහස් කරන ලද්දේයයි සැලකිය යුතුය. සුඛම්පි වෙදෙති සුව අරමුණ විඳියි. අනුභව කරයි. මතු දෙපදයෙහි ද මේ ක්‍රමයමැයි. මහාලී! යම් හෙයකින් මේ රූපය ද, ඒකාන්තයෙන් අනිෂ්ට වූයේ, එනිසාම දුක් වූයේ දුක් වේදනාවෙන් බැසගන්නා ලද්දේ. දුකින් අවක්‍රාන්ත වූයේ, එසේ වන්නේ නම් සත්ත්වයෝ රූපයෙහි නො ඇලෙන්නේය. තව ද මහාලී යම්හෙයකින් රූපය සැප වූයේ ද, සැපයෙන් බැසගන්නා ලද ද, සැපයෙන් අවක්‍රාන්ත ද දුකින් අනවක්‍රාන්ත ද, එහෙයින් රූපයෙහි ඇලෙති. ඇලීම හේතුකොටගෙන සංයෝග වෙති. සංයෝගය හේතුකොටගෙන කෙලෙසෙත්. ‘මේ මහා සූත්‍ර පරියායෙන් ද මෙහි ආලම්බනය සැපය, දුක්ය, උපේක්‍ෂාය යි කියන ලදී. තව ද පූර්ව වූ සුඛවේදනාව අරමුණු කොටගෙන අනෙක් (අපර) සුඛ වේදනාවන් විඳී. පෙර වූ දුක් වේදනාව අරමුණු කොට මතු දුක් වේදනා විඳී. යටගිය උපේක්‍ෂා වේදනාව අරමුණු කොට මතු දුක් වේදනා විඳී. මෙසේ මෙහි අර්ථ දතයුතු. වේදනාව තමන්ම විඳිය යුතුය. එය විඳින්නා වූ වෙන කිසිවෙක් නම් නැතැයි කියන ලදී.

සඤ්ඤා සඤ්ඤාය මේ කුමක්දැයි විචාරයි. සංඥාවගේ ලක්‍ෂණ විචාරති. කිම සියල්ලෙන් යුක්ත වූ (සර්වත්‍ර) සංඥාවගේ ද, සංඥාවගේ ලක්‍ෂණ යයි ද, සර්වත්‍ර සංඥාවගේ ලක්‍ෂණ යයි ද මේ එකකි. මෙසේ ඇතිකල්හි ත්‍රෛභූමක සම්මර්ශනවාර සංඥාවම අදහස් කරන ලදැයි සැළකිය යුතුය. නීලම්පි සඤ්ජානාති නිල් මලක් හෝ නිල් වස්ත්‍රයක් පරිකර්මකොට උපචාරයට හෝ අර්පණාවට පමුණුවමින් හැඳින ගනී. මේ අර්ථයෙහි පරිකර්ම සංඥාවද, උපචාර සංඥාවද, අර්පණා සංඥාවද වටී. නිල්පාටෙහි නීල යයි උපදනා සංඥාව ද, සුදුසුමය. වටින්නේමය. පීතාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයමැයි.

යං චාවුසො වෙදනා යන මෙහි වේදනාය, සංඥාය, විඤ්ඤාණය යන මේ තුන ගෙන ප්‍රඥාව කුමක් හෙයින් නො ගත්තේද, සියල්ලෙහි ඇතුළත් නොවන හෙයිනි. ප්‍රඥාව ගත් කල්හි ප්‍රඥාවෙහි යෙදුනා වූ වේදනාදියද ලැබෙති. වෙන් වූවාහු නො ලැබෙති. නැවත ඒ ප්‍රඥාව නොගෙන මොවුන් ගත්කල්හි ප්‍රඥා සම්ප්‍රයුක්ත වූද, විප්‍රයුක්ත වූද, දෙපස් විඤ්ඤාණ ධර්මයෝ ලැබෙති. යම්සේ පුරුෂයෝ තිදෙනෙක් නූල් නූල් යයි කියති. සතරවැන්න රතු ඇමුණූ නූලක් යයි කියන්නාහුද, ඒ පළමු පුරුෂයෝ තිදෙන නූල් කටින ‘තක්ක’ යෙහි වූ නූල්, වෙළන ලද ‘පරිවට්ටාදියෙහි’ වූ බොහෝ වෙනත් නුල් ලබත් ද, යටත්පිරිසෙයින් මකුළු හුයකුදු ලබත්ද, රුවන් ඇමුණූ නූල සොයන තැනැත්තේ ටිකක් ලබයිද. මේ කරුණ එපරිද්දෙන් දතයුතු. නොහොත් යටින් ප්‍රඥාව විඤ්ඤාණය සමග සම්ප්‍රයෝග ලබා හරන ලද්දේ යයි කියනුයේ හළ බැවින්ද, මෙහි නො ගන්නා ලද්දේ යයි කියත්. යංහාවුසො වෙදෙති යම් අරමුණක් වේදනාව විඳීද, සංඥාව එය හැඳිනගනී. යංසඤ්ජානන්ති යම් අරමුණක් සංඥාව විසින් හඳුනාගනු ලබන්නේද, විඥානයත් එම ම දැනගනු ලබන්නේ ය යන අර්ථයි.

මෙවිට සඤ්ජානාති විජානාති යන මෙහි විශේෂය ද, අවිශේෂය ද දතයුතු. එහි උපසර්ගය යෙදීමම විශේෂයි. ‘ජානාති’ යන පදය අවිශේෂයි. ඒ පදයේ ජනනාර්ථය විශේෂයෙන් දතයුතුය. සංඥාව වනාහී නීලා දී වශයෙන් අරමුණු හැඳිනීම පමණක් කරයි. අනිත්‍යය, දුකය, අනාත්මයය යන ලක්‍ෂණ අවබෝධයට හරවන්නට නොහැකි වෙයි. විඥානය නීලාදී අරමුණු දැනගැනීම කරයි. අනිත්‍යාදී ලක්‍ෂණ අවබෝධයටත් පමුණුවයි. එහෙත් උත්සාහකොට මාර්ගයට පමුණුවන්නට නොහැකි වෙයි. ප්‍රඥාව වූ කලී නීලාදී වශයෙන් අරමුණක් හැඳිනගනී. අනිත්‍යාදී වශයෙන් ලක්‍ෂණද අවබෝධ කරගනියි. උත්සාහකොට මාර්ගයටත් පමුණුවයි.

උපමාව මෙසේය. රන්කරුවාගේ මේසය උඩ කහවණු රැසක් දැමු කල්හී නුවණ නොමේරූ දරුවෙක් ද, ගැමියෙක් ද, මහාරන්කරුය යන තිදෙනෙක් බලාසිටිති. මේ තිදෙනා අතුරෙන් නුවණ නොමේරූ දරුවා කහවණු පිළිබඳව දිලිසෙන ස්වභාවය, රන්වන් පැහැය, හැඩය, පමණක් දැනගනී. මේ මිනිසුන්ගේ පරිහරණයට සුදුසු රත්තරන් යයි නො හැඳින ගනී. ගැමියා රන්වන්ව දිලිසෙන බවත්, මිනිසුන්ගේ උපභෝග පරිභෝග රත්තරන් බවත්, දැනගනී. එහෙත් ඒවායේ බාල බව හෝ වටිනාකම් පිළිබඳව යමක් නො දනී. රන්කරු දිලිසෙනසුළු බව ද, බබළන බව ද, නියම රත්තරන් ද බාල රත්තරන් ද, කළවම් රත්තරන් ද ආදී සියලු විස්තර දැනගනී. එසේ දැනගන්නා අතර එහි හැඩ රුව අනුව ද, ශබ්දය බලාද, අතින් බර සැහැල්ලු බව අනුවද, අසවල් රටේ කරන ලද ය, අසවල් ගල සෙවණේ, අසවල් ගං ඉවුරේ, අසවල් කම්හලේ, අසවල් කර්මාන්තකරු විසින් කරන ලද්දේය යනුවෙනුත් දැනගනී. එපරිද්දෙන් සංඥා තොමෝ නොමේරූ නුවණැති ළදරුවා ගේ කහවණු දැකීම මෙන් නීලාදි වශයෙන් අරමුණු පමණක් දැනගනී. විඥානය ගැමියාගේ කහවණු දැනීම මෙන්, නීලාදී වශයෙන් අරමුණත් දැනගනී. අනිත්‍යාදී වශයෙන් ලක්‍ෂණත් අවබෝධ කරගනී. ප්‍රඥාව මහා රන්කරුවාගේ දැකීම මෙන්, නීලාදී වශයෙන් අරමුණ දැනගනී. අනිත්‍යාදී වශයෙන් ලක්‍ෂණ ද අවබෝධ කරගනී. උත්සාහවත්ව මාර්ගයාගේ පහළවීමටත් පමුණුවයි. ඔවුන්ගේ ඒ දැනීම් විශේෂය දුකසේ අවබෝධ කටයුත්තේය.

එහෙයින් නාගසේන ස්ථවිරයෝ ‘මහරජ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුෂ්කර දෙයක්ම කරන ලදැයි කීහ. භවත් නාගසේනයන් වහන්ස, කවර දුෂ්කර දෙයක් කරන ලදද. මහරජ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුෂ්කර දෙයක්ම කළහ. එක් අරමුණෙහි පවත්නා වූ, අරූපී චෛතසික ධර්මයන්ගේ මේ ස්පර්ශය, මෝ වේදනාවය, මෝ සංඥාය. මේ චේතනාය. මේ චිත්ත යයි යම් විභාගයක් වදාරණ ලද ද, යම් සේ තලතෙල්, අබ තෙල්, මීතෙල්, එරඩු තෙල්, චුරුණු තෙල් යන මේ පස්තෙල් එක් සැළියෙක බහා දවසක් පැත්තකින් අළලා (කළවම්කර) ඉක්බිති නැවත මේ තලතෙල්ය, මේ අබතෙල්ය, වශයෙන් එකක් එකක් වෙන් වෙන්ව වෙන්කිරීම, දුෂ්කර වේද, මෙය ඊට වඩා අතිශයින් දුෂ්කර වෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥතාඥානය මැනවින් අවබෝධ කළ බැවින් ධර්මස්වාමී, ධර්මරාජන් වූ බැවින්ම එක් අරමුණෙහි පවත්නා වූ මේ අරූපී ධර්මයන්ගේ විභාගය බෙදීම කළ සේක. පංචමහා ගංගා මුහුදට වැටෙන තැන දී, මේ යමුනා නදියේ ජලය ය, මේ ගංගා නම් ජලය ය, මෙසේ ජලය වෙන්කර දැක්වීමේ උපමාව ද මේ හා සම වේ.

නිස්සට්ඨෙන යනු නික්මුනා වූ නොහොත් හරන ලද්දා වූ, එහි නික්මුණු යන අර්ථය ඇතිකල්හි පසිඳුරන් කෙරෙහි අවධි අර්ථයයි. හරණ ලද යන අර්ථය ඇති කල්හි කරණ වචනය දතයුතු. පසිඳුරන් කෙරෙන් නික්ම මනෝද්වාරයෙහි පැවැතියා වූ, නොහොත් පසිඳුරන් කරණකොට ගෙන ඔහුගේ වස්තු බවට නො පැමිණෙන බැවින්, පරිත්‍යාග කරන ලද පරිසුද්ධෙන උපක්ලේශ රහිත වූ මනොවිඤ්ඤාණෙන යනු රූපාවචර චතුර්ථධ්‍යාන සිතෙන්, කීංනෙය්‍ය කුමක් දතයුතුද, ‘යංකිඤ්චි නෙය්‍යං නාම අත්‍ථි ධම්මං’ යනාදිය මෙන් දතයුත්ත නෙය්‍ය යයි කියන ලදී. ආකාසානඤ්චායතනං - නෙය්‍යං යනු රූපාවචර චතුර්ථධ්‍යාන චිත්තයෙන් අරූපාවචර සමාපත්ති කෙසේ දතයුතුද, රූපාවචර චතුර්ථ ධ්‍යානයෙහි සිටියවුන් විසින් අරූපාවචර සමාපත්තිය පිහිටුවන්නට හැකි වෙයි. යම්හෙයකින් මෙහි සිටියහුට, ඒ සමාපත්ති සමෘද්ධ වේද, එහෙයින් ‘ආකාසානඤ්චායතනං නෙය්‍යං’ යනාදිය කීහ.

නැවත නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනය කුමක් හෙයින් නො කියන ලදද, වෙන වෙනම අභිනිවේශයක් නැති හෙයිනි. යම්හෙයකින් එහි කලාප හෙයින් නය හෙයින් සම්මර්ශනය ලැබේද දම්සෙනෙවි වැනි මහා තෙරුන්ට ද වෙන වෙනම අභිනිවේශයක් නොවේද, එහෙයින් තෙරුන් වහන්සේත් මෙසේ වනාහි මේ ධර්මයෝ අභිනිවේශ නොවී, පහළ වෙති. පහළවී නැසෙති. කලාප හෙයින් නය හෙයින් සම්මර්ශනය කරමින් විසඳූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වූ කලී සර්වඥතාඥානය අත්පත් කරගත් බැවින් නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤා සමාපත්තියෙහි ද පරෝ පණස් ධර්මයන් වෙන වෙනම අංගෝද්ධාරයෙන්ම, නගා, ‘යාවතා සඤ්ඤා සමාපත්ති, තාවතා අඤ්ඤො පටිවෙධො’ යනාදිය කීහ.

පඤ්ඤා චක්ඛුනා පජානාතී යනු දැකීමේ පරිණායක අර්ථයෙන් ඇසක් වැනි වූ ප්‍රඥාවෙන් දැනගනී. එහි ප්‍රඥාවෝ දෙදෙනෙක් දක්වති. සමාධි ප්‍රඥා, විදර්ශනා ප්‍රඥා වශයෙන් සමාධි ප්‍රඥාවෙන් කෘත්‍ය හෙයින්ද, අසම්මූළ්හ වශයෙන් දැනගනී. විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් ලක්‍ෂණ අවබෝධයෙන් අරමුණු හෙයින් දැනීම කියන ලදී.

කිමත්‍ථියා යනු ඒ ප්‍රඥාවගේ අර්ථය කවරේද, අභිඤ්ඤත්‍ථා යනාදියෙහි දතයුතු ධර්මයන් විශේෂයෙන් දැනගනී යන අර්ථයෙන් අභිඤ්ඤත්‍ථා වේ. අවබෝධ කරගත යුතු පිරිසිඳ දැනගතයුතු ධර්මයන් දැනගත්තේය යන අර්ථයෙන් පරිඤ්ඤත්‍ථා නම් වේ. පහ කළයුතු ධර්මයන් පහකළේය යන අර්ථයෙන් පහානත්‍ථා නම් වේ. ඒ මේ ප්‍රඥාව ලෞකික වූයේ ද, අභිඥාව ප්‍රයෝජනකොට ඇත්තේත්, පරිඤ්ඤාව ප්‍රයෝජනකොට ඇත්තේත්, විෂ්කම්භන වශයෙන් ප්‍රහාණය ප්‍රයෝජනකොට ඇත්තේත් වේ. ලෝකෝත්තර වූයේ ද අභිඥාව ප්‍රයෝජනකොට ඇත්තේත්, පරිඤ්ඤාව ප්‍රයෝජනකොට ඇත්තේත්, සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය ප්‍රයෝජනකොට ඇත්තේත්, සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය ප්‍රයෝජනකොට ඇත්තේත් වේ. එහි ලෞකික ප්‍රඥාව කෘත්‍ය වශයෙන් ද නො මුළා වශයෙන් ද, දැනගනී. ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව නො මුළා වශයෙන් දැනගනී.

සම්මා දිට්ඨියා උපාදාය විදර්ශනා සම්‍යග් දෘෂ්ටියේද, මාර්ග සම්‍යග් දෘෂ්ටියේ ද, පරතො ඝොසො සත්ප්‍රාය වූ සැප වූ, ධර්මශ්‍රවණය. යොනිසොච මනසිකාරො තමන්ගේ උපාය මනසිකාරය එහි ශ්‍රාවකයන් අතුරෙහි දම්සෙනෙවියන්ට ද ප්‍රත්‍ය දෙක ලබන්ට සුදුසුමැයි. තෙරුන්වහන්සේ කල්ප ලක්‍ෂයක් අධික කොට ඇති එක් අසංඛ්‍යයක් පෙරුම් පුරාම තමන්ගේ ධර්මතාවය අනුමාත්‍ර වූ ක්ලේශයන් දුරුකිරීමට නොහැකි විය. ‘යෙ ධම්මා හේතුප්පභවා’ යනාදී වශයෙන් අස්සජි තෙරුන් විසින් දේශිත ගාථාව අසාම ඒ තෙරුන්ගේ ප්‍රතිවේධය විය. පසේබුදුවරුන් වනාහි සර්වඥ බුදුවරුන්ටද අනුන්ගේ ඝෝෂාවෙන් අර්ථයක් නැත. මැනවින් සිහිය පිහිටුවීමේ සිට ප්‍රත්‍යෙක බෝධිය ද, සර්වඥතාඥාන ගුණයම පිහිටුවත්.

අනුග්ගහිතාය ලබන ලද උපකාර ඇත්තේ, සම්මා දිට්ඨි අර්හත් මාර්ග සම්‍යක් දෘෂ්ටිය, ඵලක්‍ෂණයෙහි උපන් චේතෝ විමුක්තිය මේ අයට ඇතැයි චෙතො විමුත්ති ඵලා නම් එම චෙතො විමුත්ති ඵලයම මේ අයගේ ප්‍රතිඵලය නම් වේනුයි. චෙතො විමුත්ති ඵලානිසංසො යයි කියන ලදී. දෙවන පදයේද මේ ක්‍රමයමැයි. මෙහි ද සතරවන ඵල ප්‍රඥාව පඤ්ඤා විමුත්ති නම් වේ. අවශේෂ ධර්මයෝ චෙතො විමුත්ති යයි දතයුතු.

සීලානුග්ගහිතා යනාදියෙහි සීලං යනු සිව් පිරිසිදු සිල්ය. සුතං යනු සත්ප්‍රාය වූ ධර්මශ්‍රවණයයි. සාකච්ඡා නම් කර්මස්ථානයන්හි සැලීම් පැකිලීම් සිඳීම් කථාවයි. සමථො යනු විදර්ශනාපාදක වූ අෂ්ට සමාපත්තීහුය. විපස්සනා යනු සත්වැදෑරුම් අනුපස්සනාවෝය. සිව් පිරිසිදු සිල් පුරන්නා හට සත්ප්‍රාය වූ ගැලපෙන්නා වූ ධර්මකථා අසන්නාට, කර්මස්ථානයෙහි සැලීම් පැකිලීම් සිඳින්නහුට විදර්ශනාවට පාදක වූ අෂ්ට සමාපත්තීන් කෙරෙහි කර්ම කරන්නහුට සත්වැදෑරුම් අනුපස්සනාවේ වසන්නහුට රහත්මග ඉපිද ඵලය ගෙන දෙයි.

යම්සේ මිහිරි වූ අඹ ගෙඩියක් වළඳනු කැමැත්තේ අඹපැලය වටා දිය කොටුවක් ස්ථිරකොට බඳී. කළයක් ගෙන කලින් කල දිය වත්කරයි. දිය බැහැර නො යාම පිණිස ඉවුර උස්සා තර කරයි. සමීපයේ වැලක් හෝ දණ්ඩක් හෝ දිමිගොටු ආදියක් හෝ මකුළුදැලක් හෝ තිබේනම් ඒවා ඉවත් කරයි. සාරන ආයුධයක් ගෙන වරින්වර මුල් අවට පස් බුරුල් කරයි. මෙසේ මේ පස් ආකාර සත්කාර කරන්නා වූ ඔහුට අඹ ගස වැඩී ඵල ලබාදෙයි. මෙසේ ඒ කරුණ දතයුතුයි.

අඹ පැලය වටා කොටුව බැඳීම මෙන් සිවු පිරිසිදු ශීලය දතයුතුය. කලින් කල ජලය ඉසීම මෙන් ධර්ම ශ්‍රවණය ද, ඉවුර තර කිරීම මෙන් ශමථය ද, සමීපයේ වැල් ආදිය බැහැර කිරීම මෙන් කමටහන්හි සැලීම් බිඳීම් සිඳීම ද, කලින් කල පස් බුරුල් කිරීම මෙන් සත්වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන්ගේ භාවනාව ද, ඒ කරුණු පසින් සාරවත්ව අඹරුක මිහිරි ඵල දෙන කලක් මෙන් මේ මහණ හට පංච ධර්මයන්ගෙන් අනුව යන ලද සම්‍යක් දෘෂ්ටියේ රහත් ඵලය ලැබීම ද දතයුතුයි.

කති පනාවුසො භවා මෙහි කුමක් විචාරත්ද, මුලටම ගියා වූ අනුසන්ධියයි. අනුවණ තැනැත්තේ යම් භවයන්ගෙන් නො නැගී සිටීද, එය විචාරන්නෙමියි විචාරයි. එහි කාමභවො කාම භවයට යන කර්මයද කර්මයෙන් උපදනා ලද උපාදින්න ස්කන්ධයෝ ද, මේ දෙක එක්තැන් කොට ‘කාම භවො’ යයි කීහ. රූපා රූප භවයන් හි ද මේ ක්‍රමයමැයි.

ආයතිං අනාගතයෙහි නැවත භවයේ ඉපදීම පුනබ්භවා නිබ්බන්ති නම් වේ. මෙහි වර්තය (පැවැත්ම) විචාරමියි විචාරයි. තත්‍ර තත්‍රාභි නන්‍දනා රූපයෙහි සතුටු වීමය. ශබ්දයෙහි සතුටු වීමය. මෙසේ ඒ ඒ තැන සතුටු වීම තව ද මේ කාරණයෙහි ප්‍රථමා ය, ඒ ඒ තන්හි අභිනන්දනය නිසා නැවත ඉපදීම සිදුවේය යන අර්ථයි. මෙතෙකින් ගමන වෙයි. ආපසු ඒම වෙයි. ගමනාගමනය වෙයි. වර්තය පවතී යයි වර්තය මුදුන් පමුණුවා දැක්වූ සේක.

දැන් විවර්තය විමසන්නාහූ කථං පනාවුසො යනාදිය කීහ. එය විසඳීමෙහි අවිජ්ජාරාගා අවිද්‍යාවේ ක්‍ෂය විරාගයෙන් විජ්ජුප්පාදා අර්හත් මාර්ග විද්‍යාවගේ ඉපදීමෙන් කිම අවිද්‍යාව පළමුව නිරුද්ධ වූයේ ද, විද්‍යාව උපන්නීද? මේ දෙකම නො කිය යුතුමය. පහන දැල්වීමෙන් අඳුර නැති වූවා සේ, විද්‍යාව ඉපදීමෙන් අවිද්‍යාව දුරු වූයේම වේ. තණ්හා නිරොධා යනු තෘෂ්ණාවේ විනාශය යයි කියන නිරෝධයෙන්, පුනබ්භවො නිබ්බන්ති නහොති මෙසේ මතුයෙහි පුනර්භවයාගේ පහළවීම නොවෙයි. ගමනය ආගමනය සිඳෙයි. සසර පැවැත්ම (වර්තය) නො පවතී යයි විවර්තය (නිවන) මුදුන්පමුණුවා දැක්වූහ.

කතමං පනාවුසො මෙහි කුමක් විචාරත්ද, උභතො භාග විමුත්ත වූ භික්‍ෂුව කලින් කල නිරෝධයට සමවදියි. ඔහුගේ නිරෝධපාදක වූ ප්‍රථමධ්‍යනය ප්‍රශ්න කරමියි විචාරයි. පඨමං පනාවුසොජ්ඣානං මෙහි කුමක් විචාරයිද, නිරෝධයට සමවදනා මහණ විසින් අංග ව්‍යවස්ථාවය. කොට්ඨාශ පරිච්ඡේදය දතයුත්තේය. මේ ධ්‍යානය පස් ආකාරය. මේ ධ්‍යානය සතරාකාරය. මෙය තෙයාකාරය. මෙය දෙයාකාරය. ඒ අංග ව්‍යවස්ථාව හා කොට්ඨාස පරිච්ඡේදය විචාරති. විතක්කො යනාදියෙහි නැගීම ලක්‍ෂණ වූයේ විතක්ක නමි. පිරිමැදීම් ලක්‍ෂණ වූයේ විචාර නමි. පැතිරීම් ලක්‍ෂණ වූයේ පීති නමි. සැපය ලක්‍ෂණ වූයේ සුඛ නමි. අවික්‍ෂේපය ලක්‍ෂණ වූයේ චිත්තෙකග්ගතා නමි. මේ ධර්ම පස පවතිත්.

කතංග විපපහීණං මෙහි කුමක් විචාරන්‍ද, නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදින්නා වූ මහණ විසින් උපකාර වූද අනුපකාර වූ ද, අංගයෝ දතයුත්තාහ. ඒ විචාරන්නෙමියි විචාරත්. විසඳුම වනාහි පතළමය. මෙසේ යට නිරෝධය පාදක වූ ප්‍රථමධ්‍යානය ගන්නා ලදී. මත්තෙහි ඒ නිරෝධයට අනන්තර ප්‍රත්‍ය වූ නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය විචාරන්නේ ය. යළි අතරත ෂට් සමාපත්තීහූ කෙටි කරන ලද්දාහු න්‍යාය දක්වා විසඳන ලද්දේ යයි දතයුතු.

දැන් විඥානයට උපකාරි වූ පංච ප්‍රසාදයන් විමසන්නාහූ පඤ්චිමානි ආවුසො ආදිය කීයේය. එහි ගොචර විසයං යනු ගෝචර විෂයයි. අඤ්ඤ මඤ්ඤස්ස යනු චක්‍ෂුන්‍ද්‍රිය ශ්‍රෝත ඉන්‍ද්‍රියයාගේ ද, ශ්‍රොතෙන්‍ද්‍රිය හෝ චක්‍ෂුන්‍ද්‍රියාගේ ද මෙසේ එකක් එකක්හුගේ ගෝචර විෂය නො විඳී. ඉදින් නීලාදී භේද වූ රූපාරම්මණය රැස්කොට ශ්‍රෝතෙන්‍ද්‍රියට ‘මේ කිනම් අරමුණක්දැයි විනිශ්චය කරව, සලකවයි කියන්නේ නම්, එ විඥානය මුඛයක් නැති නමුදු තමාගේ ප්‍රකෘතියෙන් මෙසේ කියන්නේ ය. බොල මෝඩය, අවුරුදු සියයක් හෝ දහසක් හෝ හාත්පස දුවන්නේ මා හැර මොහුගේ දැනීමක් කොහි ලබන්නෙහි ද, ගෙනෙව. එය චක්‍ෂු ප්‍රසාදයෙහි එළවව. නිල් වූයේ හෝ කසාවත් වූයේ හෝ මම මේ අරමුණ දැනගන්නෙමි. මෙතෙම අනෙකෙකුට විෂය වූයේ නොවේමැයි. මෙතෙම මට ම විෂය වෙයි. සෙසු තන්හි ද මෙම න්‍යායමැයි. මෙසේ මොව්හූ එකිනෙකාගේ ගෝචර විෂය නො විඳිත්. කිං පටිසරණං මොවුන්ගේ පිළිසරණ කුමක්ද? මොව්හූ කුමක් පිළිසරණ කෙරෙත්ද යනුවෙන් විමසයි. මනො පටිසරණං යනු ජවන් සිත පිළිසරණය. මනොච නෙසං මනෝද්වාරික ජවන් සිත හෝ පංචද්වාරික ජවන් සිත හෝ මොවුන්ගේ ගෝචර විෂය ඇලීම් ආදියෙන් විඳී. චක්‍ෂුර් විඥානය රූප දැකීමේ මාත්‍රයක් ම වෙයි. මෙහි ඇළීමක් හෝ නො සතුටක් හෝ මුළාවක් හෝ නැත. මේ චක්‍ෂුර් ද්වාරයෙහි ජවනය ඇලෙන්නේ හෝ කිපෙන්නේ හෝ මුළාවන්නේ හෝ වෙයි. ශ්‍රෝත විඥානාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයමැයි.

මේ ඒ පිළිබඳ උපමාවයි. දුර්වල වූ භෝජකයෝ මුලාදෑනිවරු පස්දෙනෙක් රජු ඇසුරුකොට දුකසේ ඉතා දුකසේ වෙසෙන්නා වූ කුල පසක් ඇති එක්තරා ගමක ස්වල්ප වූ ආදායම ලැබූහ. ඔවුන්ට එහි මත්ස්‍ය භාගය හෝ මාංශ භාගය යුක්ත එක කහවණුවක් හෝ අනු කහවණුවක් හෝ මාස කහවණුවක් හෝ අට කහවණුවක් හෝ සොළොස් කහවණුවක් හෝ දෙතිස් කහවණුවක් හෝ සුසැට කහවණුවක් හෝ දඩ මුදල් පමණක්ම ලැබේ. සියගණන් හෝ දහස් ගණන් වන අයබදු මහරජුම ගනී. ඒ උපමාවෙහි කුල පහකින් යුත් ගම මෙන් ප්‍රසාද පහ දතයුතුය. දුර්වල මුලාදෑනිවරු පස්දෙන මෙන් පංච විඤ්ඤාණයෝ ද, රජු මෙන් ජවන ද, මුලාදෑනීන්ට ලැබෙන සුළු ආදායම මෙන් චක්‍ෂුර් විඥානාදීන්ගේ රූප දර්ශන ආදියද දතයුතුය. ඇලීම් ආදිය වනාහි මේ චක්‍ෂුර් විඥානාදියෙහි නැත. රජුගේ මහා ආදායම් ගැනීම මෙන් ඒ ද්වාරයන් ජවනයාගේ ඇලීම දතයුතු.

පඤ්චිමා නි ආවුසො මෙහි කුමක් විචාරත් ද ඇතුලු නිරෝධයෙහි පංච ප්‍රසාදයන් ක්‍රියාමය ප්‍රවෘත්තියෙහි පවත්නා කල්හි අරූප ධර්මයෝ ප්‍රසාදයන්ගේ බලවත් ප්‍රත්‍යයෙන් වෙති. යමෙක් ඒ පැවැත්ම නිරෝධ කොට නිරෝධ සමාපත්තිය සමවදින්නේ ද, ඔහුගේ ඇතුළු නිරෝධයෙහි පංච ප්‍රසාදයෝ කුමක් ඇසුරුකොට සිටිත්ද, මෙය විචාරති. ආයුං පටිච්ච ජීවිතේන්‍ද්‍රිය නිසා සිටී. උසමං පටිච්ච ජිවිතේන්‍ද්‍රිය කර්මජ තේජස නිසා සිටී. යම්හෙයකින් වනාහි කර්මජ තේජස් ද ජීවිතේන්‍ද්‍රියෙන් බාහිරව නො සිටී. එහෙයින් කර්මජ තේජස ආයුෂය නිසා සිටීයයි කීහ.

ඣායතො දැවෙන්නා වූ, අච්චිං පටිච්ච ගිනිසිළුව නිසා ආභාපඤ්ඤායති ආලෝකය නම් පෙනෙයි. ආභං පටිච්ච අච්චි ඒ ආලෝකය නිසා ගිනිදැල් පෙනෙයි.

එවමෙව ඛො ආවුසො ආයු උස්මං පටිච්ච තිට්ඨති යන මේ ගිනිසිළුව මෙන් කර්මජ තේජෝ ධාතුවය. ආලෝකය මෙන් ජීවිතේන්‍ද්‍රිය ය, ගිනිසිළුව උපදින්නේ ආලෝකය රැගෙනම උපදී. ඒ ගිනිසිළුව තමන් ඉපිද වූ ආලෝකයෙන් ම තොමෝත් සියුම්ය. මහත්ය. කෙටිය. දිගය යි පතළ වෙයි. එහි ගිනිසිළුව පැවැත්මෙන් ඉපිද වූ ආලෝකයෙන් ඒ ගිනිසිලුවේ පැවැත්ම ප්‍රකට වන්නා සේම, කර්මජ තේජස නිසා කර්මජ මහා භූතයන්ගෙන් හටගත් ජීවිතේන්‍ද්‍රිය විසින් කර්මජ තේජස්හුගේ පාලනය වෙයි. ජීවිතේන්‍ද්‍රිය ය දසවසකුදු විසිවසකදු සියක් වසකුදු කර්මජ තේජස්හුගේ පැවැත්ම පාලනය කෙරෙයි. මෙසේ මහාභූතයෝ උපාදාය රූපයන්ට නිශ්‍රය ප්‍රත්‍ය ආදීන්ගේ වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙත්නුයි ජීවිතේන්‍ද්‍රිය කර්මජ තේජස නිසා සිටී. ජීවිතේන්‍ද්‍රිය මහාභූතයන් පාලනය කරන්නේ ය යන නිසා කර්මජ ත්තේජස ජීවිතේන්‍ද්‍රිය නිසා සිටී යයි දතයුතුය.

ආයුසංඛාරා ආයුෂය ජීවිතේන්‍ද්‍රියමයි. වෙදනීයා ධම්මා යනු වේදනා ධර්මයෝය. වුට්ඨානං පඤ්ඤායති යනු සමවතින් නැගී සිටීමයි. යම් භික්‍ෂුවක් අරූප ධර්මයන්ගේ පැවතීමෙහි උකටලීව සංඥාවද වේදනාවද නිරුද්ධකොට නිරෝධයට සමවදින්නේ ද, ඔහුට සීමිත කරන ලද කාලයාගේ වශයෙන්, රූප ජීවිතේන්‍ද්‍රියයාගේ ප්‍රත්‍යයෙන් අරූප ධර්මයෝ උපදිත්. යළි මෙපරිද්දෙන් රූපාරූප ප්‍රවෘත්ති පවතී. කුමක් මෙන් ද යම්සේ එක් පුරුෂයෙක් ගිනිදැල් පැවැත්මෙහි උකටලී වූයේ වතුර ගසා ගිනිදැල් නිවා අලුවලින් අඟුරු වසා නිහඬව සිටී ද, නැවත යම් විටක ගිනිවලින් ප්‍රයෝජනයක් වේ නම් අළු ඉවත්කොට අඟුරු උඩට ගෙන දර දමා කටින් පිඹ හෝ, යමකින් (තල්වැටකින්) පවන්සැලීම හෝ කරයි ද, එවිට යළි ගිනි ඇවිළේ ද, එපරිද්දෙන් ගිනිදැල් නැගීම මෙන් අරූප ධර්මයෝය, ගිනිදැල් අනවශ්‍ය වූ විට වතුර ගසා ගිනි නිවා අළුවලින් අඟුරු වසා නිශ්ශබ්දව සිටි පුරුෂයා මෙන් අරූප ධර්මයන්ගේ පැවැත්මෙහි උකටලීව සංඥාවත්, වේදනාවත් නිරුද්ධකොට, භික්‍ෂුවගේ නිරෝධයට සමවැදීමය. අළුවලින් වැසූ අඟුරු මෙන් රූප ජීවිතේන්‍ද්‍රිය ය. යළි ගිනිදැල්වලින් ප්‍රයෝජන ඇතිකල්හි පුරුෂයාගේ අළු ඉවත් කිරීම මෙන් භික්‍ෂුවගේ සීමිත කාලය ඉක්මීමය. ගිනිදැල් පැවැත්ම මෙන් යළි අරූප ධර්මයන් උපන් කල්හි රූපාරූපයන්ගේ පැවැත්ම දතයුතුය.

ආයු උස්මා ච විඤ්ඤාණං යනු රූප ජීවිතේන්‍ද්‍රිය, කර්ම තේජෝ ධාතුව ය, සිත ය, යන මේ ධර්ම තුන යම් කලෙක රූප කාය අතහරිත්ද, එකල්හි මේ කය සිත් නැති දඬු කඩක් මෙන් පොළවෙහි හැර දමන ලද්දේ වේ.

යම්කලෙක ජීවිතේන්‍ද්‍රිය ද, කර්මජ තේජස ද සිත ද, යන මොහු මේ කය හරිත්ද, එකල්හි බලාපොරොත්තු රහිතව හැරදමන ලද්දේ, බලු කැනහිල් ආදීන් විසින් කෑ යුතුව සිතිවිලි රහිතව හෝනේ ය.

කාය සංඛාරා යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ, වචී සංඛාරා විතක්ක විචාර, චිත්ත සංඛාරා සංඥා වේදනා, ආයු රූප ජීවිතින්‍ද්‍රිය, විපරිභින්නාති විනාශ වූවාහු විශේෂයෙන් විනාශ වුවාහු, එහි කිසිවෙක් ‘නිරොධං සමාපන්නසස චිත්ත සංඛාරාච නිරුද්ධා’ යයි කී හෙයින් සිත අනිරුද්ධ වෙයි. එහෙයින් මේ සමාපත්තිය සවිතර්ක වූවායයි කියත්ද, ඔව්හූ එසේ කිවයුත්තාහ. වචී සංඛාරා පිස්ස නිරුද්ධා යි කී හෙයින් වචනය අනිරුද්ධ වෙයි. එහෙයින් නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදින්නවුන් විසින්, බණ කියමින් ද සජ්ඣායනා කරමින් ද හිඳිය යුත්තාහ. ‘යොචායං මතො කාලකතො තස්සාපි චිත්ත සංඛාරා නිරුදධා’ යයි කී හෙයින් සිත අනිරුද්ධ වන්නේ ය. එහෙයින් කළුරිය කරන ලද මව්පියන් හෝ රහතුන් හෝ දවන්නහු විසින් ආනන්තරිය කර්මය කරන ලද්දේ වන්නේ ය. මෙසේ හෙයින් ව්‍යඤ්ජනයෙහි අභිනිවේශය නොකොට, ආචාර්යවරුන්ගේ න්‍යායයෙහි පිහිටා අර්ථය පරීක්‍ෂා කළ යුතුය. අර්ථයම පිහිටයි. බ්‍යඤ්ජනය පිහිට නොවේ.

ඉන්‍ද්‍රියානු විප්පසන්නානි යනු ක්‍රියාමය ප්‍රවෘත්ති පවත්නා කල්හි, බාහිර අරමුණු ප්‍රසාදයෙහි ගැටෙන කල්හි ඉන්‍ද්‍රියයෝ ක්ලාන්ත වෙත්ද, සුළඟින් නැගුණු දුහුවිලි ඇති සතරමං සන්ධියක තබන ලද කැඩපතක් මෙන් අරමුණුවලින් මැඩුනාහු වෙත් ද, තැවරුනාහු වෙත් ද, තව ද යම්සේ පසුම්බියක බහා පෙට්ටිවල තැබූ කැඩපත ඇතුළතම බබළයිද එපරිද්දෙන් නිරෝධයට සමවන් භික්‍ෂුවගේ ඇතුළු නිරෝධයෙහි පංච ප්‍රසාදයෝම ඉතාම බබළත්. ඉන්‍ද්‍රියානි විප්පසන්නා යන්න එහෙයින් කියන ලදී.

කතී පනාවුසො පච්චයා මෙහි කුමක් විචාරත්ද, නිරෝධයාගේ අන්තප්‍රත්‍යය වූ නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනය ප්‍රශ්න කරමියි විචාරයි. ඒ ප්‍රශ්නයේ විසඳීම වනාහි සුඛස්සච පහානා පභව යන සතර ප්‍රත්‍යයෝ කියන ලද්දේය.

අනිමිත්තායා යනුවෙන් කුමක් විචාරයි ද, නිරෝධයෙන් නැගී සිටිනා ඵල සමාපත්තිය විචාරයි. අවශේෂ සමාපත්තීන්හි නැගී සිටීම භවාංගයෙන් වෙයි. එහෙත් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම විදර්ශනානිසංස වූ ඵලසමාපත්තියෙන් වෙයි. මේ තෙරණුවෝ ඒ ඵලසමවත විචාරති. සබ්බනිමිත්තානං රූපාදී වූ සියළු අරමුණුවල අනිමිත්තාය ච ධාතුයා මනසිකරොති සියළු නිමිත්තයන්ගෙන් පහ වූ, නිර්වාණ ධාතුහුගේ මෙනෙහි කිරීම ඵල සමාපත්තිය හා සහජාත වූ මෙනෙහි කිරීම සඳහා කීහ. මෙසේ යට නිරෝධපාදක වූ ප්‍රථමධ්‍යානය ගන්නා ලදී. නිරෝධයාගේ අනන්තර ප්‍රත්‍යය වූ නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනය ගන්නා ලදී. මෙහි නිරෝධයෙන් නැගී සිටින ඵලසමාපත්තිය ගන්නා ලදී.

මෙතැන්හිදී නිරෝධ කථාව කිවයුතුය. ඕ තොමෝ විවිධ බලයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් (සමථ-විදර්ශනා) ත්‍රිවිධ සංස්කාරයන්ගේ දුරලීමෙන් සොළොස් ඤාණ චරියාවන්ගෙන් ද නව සමාධි චරියාවන්ගෙන් ද වශීභාවය ඇති ප්‍රඥාව නිරෝධ සමාපත්තිය පිළිබඳ ඥානය යයි ප්‍රතිසම්භිදා මාර්ගයෙහි සඳහන් වේ. විශුද්ධි මාර්ගයෙහි ඒ නිරෝධ කථාවන්ගේ විනිශ්චය කථාව සම්පූර්ණයෙන් කියන ලද්දේය.

මෙවිට වළඳනා සමාපත්තිය විචාරන්නේ කතිපනාවුසො පච්චයා යනාදිය කීහ. නිරෝධයෙන් නැගී සිටිනා ඵල සමවත්හුගේ සිටීමක් නො වේද, චිත්තවාර එකක් දෙකක් පැවති භවාංගයට බසීද, මේ භික්‍ෂුව සත්දිනක් අරූප ධර්මයන් ගේ පැවැත්ම නිරෝධ කොට උන්නේ නිරෝධයෙන් නැගී සිටිනා ඵල සමාපත්තියෙහි කලක් නො සිටී. නැවත වලඤ්ජන සමාපත්තියෙහි කාල පරිච්ඡේදයම ප්‍රමාණ වෙයි. එහෙයින් ඒ වලඤ්ජන සමාපත්තියම ඨිති නම් වේ. එහෙයින් කියන ලදී. අනිමිත්තාය චෙතො විමුත්තියා ඨිතියා යනු ඒ සමාපත්තියගේ චිරස්ථිතිය පිණිස කෙතෙක් ප්‍රත්‍යයයෝ වෙත්ද, යන අර්ථයි. ඒ ප්‍රශ්නය විසඳීමෙහි පුබ්බෙව අභිසංඛාරො කාල පරිච්ඡේදය, වුටඨානාය මෙහි භවාංගයේ උට්ඨානය පිණිස විචාරති. ඒ ප්‍රශ්නය විසඳීමෙහි ද සබ්බ නිමිත්තානඤ්ච මනසිකරොති රූපාදී නිමිති වශයෙන් භවාංගය හා සහජාත වූ මනසිකාරය කියන ලදී.

යාචායං ආවුසො යනු මෙහි කුමක් විචාරත්ද, මෙහි වෙනත් අලුත් නමක් නැත. යට කියන ලද ධර්මයන්ම එකක් වශයෙන් එක්තැන්කොට විචාරමියි විචාරයි. මේ ධර්මයෝ කවර තැනෙක්හි කියන ලදද, ‘නීලම්පි සඤ්ජානාති පීතකම්පි ලොහිතකම්පි ඔදාතම්පි සඤ්ජානාති මෙතැන්හි අප්පමාණ චෙතො විමුක්තිය කියන ලදී. ‘නත්‍ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං නෙය්‍යං’ යනු මෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය කියන ලදී. ‘පඤ්ඤා චක්ඛු නා පජානාති’ මෙහි ශුන්‍යතා චේතො විමුත්තිය කියන ලදී. ‘කතිපනාවුසො පච්චයා අනිමිත්තාය චෙතො විමුත්තියා වුට්ඨානාය’ යන මෙහි අනිමිත්ත චෙතො විමුත්තිය කියන ලදී. මෙසේ ඉහත කියන ලද්දාහුම මෙතැන්හිදී එකක් වශයෙන් එක්රැස්කොට විචාරයි. එය ප්‍රතික්‍ෂේප කොට මේවා ඒ ඒ තැන්වල දක්වන ලද්දේ යයි කියා අනෙක් සතර ධර්මයක් එක් නම් ඇත්තාහු ඇති, එක් ධර්මයක් නම් සතරක් ඇත්තේය. මෙය පැහැදිලිකොට කියවන්නට මෙහි විචාරති යි අටුවාවෙහි සනිටුහන් කරන ලදී.

එය විසඳීම් වශයෙන්, අයං වුච්චතාවුසො අප්පමාණා චෙතො විමුත්ත යනු මෙය පැතිරීම අප්‍රමාණ බැවින් අප්‍රමාණ නම් අප්‍රමාණ වූ සත්ත්වයන් කෙරෙහි පතුරුවයි. එක් සත්ත්වයකු කෙරෙහි හෝ ඉතිරි නොකොට පතුරුවයි.

අයං වුච්චතාවුසො ආකිඤ්චඤ්ඤා ආරම්මණ පළිබෝධයාගේ අභාවයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤා වේ. අත්තෙනවා ආත්මභාව - පුරිස, පුද්ගල, සංඛ්‍යාත ආත්මයෙන් ශුන්‍යය. අත්තනියෙන වා යනු සිවුරු පිරිකර සංඛ්‍යාත තමා අයත් දෙයින් ශුන්‍යය. අනිමිත්තානි රාගාදී නිමිති නැති හෙයින් අභාවයෙන් ‘අනිමිත්තා’ නමි. අර්හත් ඵල සමාපත්තිය සඳහා කියන ලදී. නානාට්ඨා චෙව නානාබ්‍යඤ්ජනානි ඔවුන්ගේ ව්‍යඤ්ජනද අර්ථය ද විවිධය. එහි ව්‍යඤ්ජනයාගේ නානත්වය පැහැදිලිය. (ප්‍රකටය.)

අර්ථය වනාහි අප්‍රමාණ චේතෝ විමුත්තිය භූම්‍යන්තර හෙයින් මහග්ගත වේ. රූපාවචරය අරමුණ හෙයින් සත්ත්ව ප්‍රඥප්තිය අරමුණුකොට ඇත. ආකිඤ්චඤ්ඤායතන චේතෝ විමුත්තිය භූම්‍යන්තර හෙයින් මහද්ගතය. අරූපාවචරය. අරමුණු හෙයින් නවක්තව්‍යාරම්මණය, ශුන්‍යතා චේතො විමුත්තිය භූම්‍යන්තරය කාමාවචරය. අරමුණු වශයෙන් සංස්කාරාරම්මණය මෙහි විදර්ශනාව ‘සුඤ්ඤතා’ යයි අදහස් කරයි. අනිමිත්ත චේතො විමුත්තිය භූම්‍යන්තර වන අතර ලෝකෝත්තර වේ. අරමුණු වශයෙන් නිර්වාණාරම්මණය.

රාගො චො ආවුසො පමාණ කරණෙන ආදියෙහි යම්සේ පර්වත පාදයෙක්හි කුණු වූ කොලවලින් යුත් ජලය කළුපැහැ වන්නේ ද, බලන්නවුන්ට බඹ සියයක් පමණ ගැඹුර ඇති සේ පෙනේද, වැටහේද, රිටක් හෝ රැහැනක් හෝ ගෙන මනින්නහුට පිටිපතුල වැසෙන පමණකුත් නොවේද, එපරිද්දෙන් රාගාදීහු නූපදිත් ද, ඒතාක් පුද්ගලයා හැඳින ගන්නට නොහැකි වෙයි. සෝවාන් වූ අයෙකු මෙන් ද, සකෘදාගාමී වූ අයෙකු මෙන් ද, අනාගාමී වූ අයෙකු මෙන් ද, වැටහෙයි. එහෙත් යම්කලෙක රාගාදීහූ උපදිත් ද, එකල්හි (රත්තයෙක) ඇලුණෙකි. දුෂ්ටයෙකි. මෝඩයෙකි යනුවෙන් පෙනේ. මෙසේ ඒ රාගාදීහු මෙපමණකැයි පුද්ගලයාගේ ප්‍රමාණය දක්වන්නවුන් මෙන් උපදින්නේය යන අර්ථයෙන් ‘පමාණකරණ’ නමැයි කියන ලද්දාහුය.

යාවතා ඛො ආවුසො අප්පමාණ චෙතො විමුත්තියා යනු අප්පමණ චේතො විමුත්තිහු යම්තාක් වෙත්ද, නැවත ඔව්හූ කෙතෙක් වෙත්ද, සතර බ්‍රහ්ම විහාරයෝය. සතර මාර්ගයෝය. සතර ඵලයෝය යි. දොළොසකි. එම බ්‍රහ්මවිහාරයෝ ඵරණයාගේ අප්‍රමාණ්‍යයෙන් අප්‍රමාණයහ. සෙස්සෝ ප්‍රමාණයහ. ප්‍රමාණය කරන්නා වූ කෙලෙසුන්ගේ අභාවයෙන් නිර්මාණයත් අප්‍රමාණ ම වේ. එහෙත් චේතෝ විමුත්තිය නොවේ. එහෙයින් නො ගන්නා ලදී. අකුප්පා අර්හත්පල චේතො විමුත්තිය ඔවුන් අතුරෙන් සියල්ලන්ටම ජ්‍යෙෂ්ඨ වේද, එහෙයින් අග්ගමක්ඛා යයි කියන ලදී.

රාගො ඛො ආවුසො කිඤ්චිනො රාගය පුද්ගලයා පෙළයි. මඩියි. පළිබෝධ කෙරෙයි. එහෙයින් කිඤ්චන යයි කියන ලදී. මිනිස්සු ගොනුන් ලවා කමත මඩවනවිට කපිලය මඩව, කළුව මඩවයි කියත්ලු. මෙසේ මැඩීමේ අර්ථය කිඤ්චනාර්ථයයි දතයුතුය. ද්වේෂ මෝහයන්හිද එසේමැයි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතන චෙතො විමුත්තියො ආකිඤ්චඤ්ඤායතන චේතො විමුත්තිය නම් ධර්ම නවයකි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය හා මාර්ග ඵලයද යනුවෙනි. එහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය, කිසි අරමුණක් එයට නැති නිසා ආකිඤ්චඤ්ඤායතන නමි. මාර්ගඵලයෝ මඩින පලිබෝධ කරන කෙලෙසුන් නැති බැවින් ‘ආකිඤ්චඤ්ඤා’ නමි. නිර්වාණය ද ආකිඤ්චඤ්ඤය. එහෙත් චේතෝ විමුත්තිය නොවේ. එනිසා එය නො ගනී.

රාගො චො ආවුසො නිමිත්ත කරණො ආදියෙහි කුල දෙකක සමාන වූ වස්සෝ දෙදෙනෙක් වෙත්ද, යම්තාක් ඔවුන්ගේ ලකුණු කිරීමක් (හංවඩු ගැසීමක්) නොකරන ලද්දේ ද, ඒ තාක් මේ අසවල් කුලයේ වස්සාය. මේ අසවල් කුලයේ වස්සා යයි හැඳින ගැනීමට නො හැකි වේද, යලි යම් දවසක ඔවුන්ගේ ලකුණු කිරීමක් කරන්නේ වේද, එකල්හි දැනගන්නට හැකිවෙත්ද, එපරිද්දෙන් යමෙකුට යම්තාක් රාගය නූපදීද, ඒ තාක් ආර්යයෙක් ද, පෘථග්ජනයෙක් දැයි දැනගැනීමට නොහැකි වෙති. යම් විධියකින් ඔහුට රාගය උපන්නේ ද, මේ පුද්ගලයා සරාගිකයෙක් යයි හැඳින ගන්නා නිමිත්ත උපදී ද, එහෙයින් නිමිත්තකරණයයි කියන ලදී. ද්වේෂ මෝහ දෙක පිළිබඳව ද මෙම ක්‍රමයමැයි.

අනිමිත්ත චෙතො විමුත්තියො අනිමිත්ත චේතෝ විමුක්තිය නම් විදර්ශනාවය. සතර ආරුප්‍යය, සතර ඵලයෝය යනුවෙන් ධර්ම තෙළෙසකි. එහි විදර්ශනා නිත්‍ය නිමිත්තය, සුඛ නිමිත්තය, ආත්ම නිමිත්තය යන මොවුන් ඉස්මතු කරන්නේයයි ‘අනිමිත්ත’ නම් මාර්ගඵලයෝ කෙලෙස් නැති හෙයින් අනිමිත්ත නම් වෙති. නිර්වාණය ද අනිමිත්තය. එහෙත් එය චේතෝ විමුත්ති නොවේ. එහෙයින් නො ගන්නා ලදී. කුමක්හෙයින් ශුන්‍යතා චේතෝ විමුත්තිය නො ගන්නේ ද, චේතෝ විමුත්තිය සුඤ්ඤාරාගෙන යනු කී හෙයින් හැමතැන්හිම නො පිවිසියේය. එහෙයින් වෙනම නොගන්නා ලදී. එකට්ඨා යනු අරමුණු වශයෙන් ඒකාර්ථයෝය. අප්පමාණය. ආකිඤ්චඤ්ඤය. සුඤ්ඤතය. අනිමිත්තය යන මේ සියල්ල නිවනට නම් වේ. මෙසේ මේ ක්‍රමයෙන් ඒකාර්ථයෝය. යළි අන් තැනක අප්‍රමාණ්‍යයෝ වෙති. අන් තැනක ආකිඤ්චඤ්ඤා වෙති. සමහර තැනක ශුන්‍යතා වෙති. තවත් තැනක අනිමිත්තා වෙති. මේ ක්‍රමයෙන් නා නා ව්‍යඤ්ජන ඇත්තාහු වෙත්.

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ අනුසන්ධි වූ පරිද්දෙන් දේශනාව නිමවූ සේක.

මහා වේදල්ල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමියේය.