ආනෙඤ්ජසප්පාය සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා
ආනෙඤ්ජසප්පාය සුත‍්තවණ‍්ණනා
ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍ර වර්ණනාව
එවං මෙ සුතන‍්ති ආනෙඤ‍්ජසප‍්පායසුත‍්තං. තත්‍ථ අනිච්චාති හුත්‍වා අභාවට‍්ඨෙන අනිච‍්චා. කාමාති වත්‍ථුකාමාපි කිලෙසකාමාපි. තුච්ඡාති නිච‍්චසාරධුවසාරඅත‍්තසාරවිරහිතත‍්තා රිත‍්තා, න පන නත්‍ථීති ගහෙතබ‍්බා. න හි තුච‍්ඡමුට‍්ඨීති වුත‍්තෙ මුට‍්ඨි නාම නත්‍ථීති වුත‍්තං හොති. යස‍්ස පන අබ‍්භන‍්තරෙ කිඤ්චි නත්‍ථි, සො වුච‍්චති තුච‍්ඡො. මුසාති නාසනකා. මොසධම්මාති නස‍්සනසභාවා, ඛෙත‍්තං විය වත්‍ථු විය හිරඤ‍්ඤසුවණ‍්ණං විය ච න පඤ‍්ඤායිත්‍ථ, කතිපාහෙනෙව සුපිනකෙ දිට‍්ඨා විය නස‍්සන‍්ති න පඤ‍්ඤායන‍්ති. තෙන වුත‍්තං “මොසධම‍්මා”ති, මායාකතමෙතන්ති යථා මායාය උදකං මණීති කත්‍වා දස‍්සිතං, බදරිපණ‍්ණං කහාපණොති කත්‍වා දස‍්සිතං, අඤ‍්ඤං වා පන එවරූපං දස‍්සනූපචාරෙ ඨිතස‍්සෙව තථා පඤ‍්ඤායති, උපචාරාතික‍්කමතො පට‍්ඨාය පාකතිකමෙව පඤ‍්ඤායති. එවං කාමාපි ඉත‍්තරපච‍්චුපට‍්ඨානට‍්ඨෙන “මායාකත”න‍්ති වුත‍්තා. යථා ච මායාකාරො උදකාදීනි මණිආදීනං වසෙන දස‍්සෙන‍්තො වඤ‍්චෙති, එවං කාමාපි අනිච‍්චාදීනි නිච‍්චාදිසභාවං දස‍්සෙන‍්තා වඤ‍්චෙන‍්තීති වඤ‍්චනකට‍්ඨෙනපි “මායාකත”න‍්ති වුත‍්තා.
එවම්මෙසුතන්ති මාවිසින් ආනඤ්ජසප්පාය සූත්‍රය මෙසේ අසන ලදි. එහි අනිච්චාති ඇතිවී නැති වන බැවින් අස්ථිර වූ. කාමාති වස්තු කාමය හා ක්ලේශ කාමයයි. තුච්ඡාති නිත්‍ය සාර ස්ථිරසාර ආත්ම සාරයක් විරහිත බැවින් හිස්ය. නොවේයැයි නොගන්න යැයි හිස් මිටක් යැයි කීකල මිටක් නම් නැතැයි කියන ලද්දේ වෙයි. යමෙකුගේ අභ්‍යන්තරයෙහි කිසිවක් නැත. ඔහු හිස්යැයි කියයි. මුසාති විනාශය. මොසධම්මාති නැසුණු ස්වභාවයයි. කුඹුරක් මෙන් වස්තුවක් මෙන් රත්තරන් රන් අමුරන් මෙන් පෙනී කිහිප දවසකින් සිහිනයක් දැක්කාක් මෙන් නැසෙත්. නොපෙනෙත්. එහෙයින් මෝසධර්මය යැයි කියන ලදි. මායාකතමෙතන්ති යම්සේ මායාවෙන් ජලය මැණිකක් කොට දක්වන ලදි. දෙබරකොළය කහවණුවක් කොට දක්වන ලදි. වෙනත් මෙබඳු හෝ රූපයක් දක්වන්නේ සිටියහුට එසේම පෙනෙයි. ඒ ස්ථානයෙන් ඉවත්වුනාම ප්‍රකෘතියෙන්ම පෙනෙයි. පංචකාමයෝ ද එසේමය. පච්චුපට්ඨාන අර්ථයෙන් මායාකතන්ති යැයි කියන ලදි. යම්සේ මායාකාරයෙක් ජලය ආදියෙහි මැණික් ආදි වශයෙන් පෙන්වන්නේ වංචාකරයි. මෙසේ කාමය ද අනිත්‍යාදි ස්වභාවයෙන් නිත්‍යාදි ස්වභාවය දක්වන්නේ වංචාකරත්. වංචනික අර්ථයෙන් මායාකතන්ති යැයි කියන ලදි.
බාලලාපනන්ති මය‍්හං පුත‍්තො, මය‍්හං ධීතා, මය‍්හං හිරඤ‍්ඤං මය‍්හං සුවණ‍්ණන‍්ති එවං බාලානං ලාපනතො බාලලාපනං. දිට‍්ඨධම‍්මිකා කාමාති මානුසකා පඤ‍්ච කාමගුණා. සම්පරායිකාති තෙ ඨපෙත්‍වා අවසෙසා. දිට‍්ඨධම‍්මිකා. කාමසඤ්ඤාති මානුසකෙ කාමෙ ආරබ‍්භ උප‍්පන‍්නසඤ‍්ඤා. උභයමෙතං මාරධෙය්යන්ති එතෙ කාමා ච කාමසඤ‍්ඤා ච උභයම‍්පි මාරධෙය්‍යං. යෙහි උභයමෙතං ගහිතං, තෙසඤ‍්හි උපරි මාරො වසං වත‍්තෙති. තං සන්‍ධාය “උභයමෙතං මාරධෙය්‍ය”න‍්ති වුත‍්තං.
බාලලාපනන්ති මාගේ පුතා මගේ දුව මාගේ රන් අමුරන් යැයි මට මෙසේ බාලයන්ගේ බාල කථායි. දිට්ඨධම්මිකාකාමාති පංචකාම ගුණයෝ මානුෂිකය. සම්පරායිකාති ඒවාහැර ඉතිරි ඒවා මේ ආත්මයේම විඳින සුළුයි. කාමසඤ්ඤාති මානුෂික කාමයන් අරබයා උපන් සංඥාවයි. උභයමෙතං මාරධෙය්යන්ති යන්න කියන ලදි. [missing trans]
මාරස්සෙස විසයොතිආදීසුපි යථා චොළස‍්ස විසයො චොළවිසයො, පණ‍්ඩස‍්ස විසයො පණ‍්ඩවිසයො, සංවරානං විසයො සංවරවිසයොති පවත‍්තනට‍්ඨානං විසයොති වුච‍්චති, එවං යෙහි එතෙ කාමා ගහිතා, තෙසං උපරි මාරො වසං වත‍්තෙති. තං සන්‍ධාය මාරස්සෙස විසයොති වුත‍්තං. පඤ‍්ච පන කාමගුණෙ නිවාපබීජං විය විප‍්පකිරන‍්තො මාරො ගච‍්ඡති. යෙහි පන තෙ ගහිතා, තෙසං උපරි මාරො වසං වත‍්තෙති. තං සන්‍ධාය මාරස්සෙස නිවාපොති වුත‍්තං. යථා ච යත්‍ථ හත්‍ථිආදයො වසං වත‍්තෙන‍්ති, සො හත්‍ථිගොචරො අස‍්සගොචරො අජගොචරොති වුච‍්චති, එවං යෙහි එතෙ කාමා ගහිතා, තෙසු මාරො වසං වත‍්තෙති. තං සන්‍ධාය මාරස්සෙස ගොචරොති වුත‍්තං.
මාරස්සෙස විසයොති යනාදියෙහි යම්සේ වස්ත්‍රයේ විෂය වස්ත්‍ර විෂයයි. පාණ්ඩයාගේ විෂය පාණ්ඩව විෂයයි. පැවතීම් ස්ථාන වශයෙන් විෂය යැයි කියයි. යමෙක් විසින් මේවායෙහි කැමැත්ත ගන්නේ ද ඒවා මත්තෙහි මාරයා විෂය පවත්වයි. ඒ සඳහා මාරස්සෙස විසයොති යි කියන ලදි. පංච කාමගුණයන්හි සතුන්ට කෑම දමන්නාක් මෙන් මාරයා ගමන් කරයි. යමෙක් විසින් මේවායෙහි කැමැත්ත ගන්නේ ද ඒවා මත්තෙහි මාරයා විෂය පවත්වයි. ඒ සඳහා මාරස්සෙස නිවාපොති යන්න කියන ලදි. යම්සේ යම්තැනක ඇත් ආදීන් විෂය පවත්වත් ද එය ඇත් ගෝවරයි. අශ්ව ගෝචර එළු ගෝචර යැයි කියයි. යමෙක් විසින් මේවායෙහි කැමැත්ත ගන්නේ ද ඒවා මත්තෙහි මාරයා විෂය පවත්වයි. ඒ සඳහා මාරස්සෙස ගොචරොති යි කියන ලදි.
එත්‍ථාති එතෙසු කාමෙසු. මානසාති චිත‍්තසම‍්භූතා. තත්‍ථ සියා – දුවිධෙ තාව කාමෙ ආරබ‍්භ අභිජ‍්ඣානලක‍්ඛණා අභිජ‍්ඣා, කරණුත‍්තරියලක‍්ඛණො සාරම‍්භො ච උප‍්පජ‍්ජතු, බ්‍යාපාදො කථං උප‍්පජ‍්ජතීති? මමායිතෙ වත්‍ථුස‍්මිං අච‍්ඡින‍්නෙපි සොචන‍්ති, අච‍්ඡිජ‍්ජන‍්තෙපි සොචන‍්ති, අච‍්ඡින‍්නසඞ‍්කිනොපි සොචන‍්ති, යො එවරූපො චිත්තස්ස ආඝාතොති එවං උප‍්පජ‍්ජති. තෙව අරියසාවකස්සාති තෙ අරියසාවකස‍්ස.
එත්‍ථාති මේ කාමයන් කෙරෙහි. මානසාති සිතින් රැස් කරන ලද. එහි පළමුව දෙවැදෑරුම් කාමය අරබයා අභිධ්‍යාදි ලක්‍ෂණ අභිධ්‍යාවයි. කාරනුත්තරිය ලක්‍ෂණයන්ගෙන් සාරම්භ ද ඉපදීම් ව්‍යාපාදයයි. කෙසේ උපදී ද? මමායිත වස්තු සිඳුණේ ශෝක කරත්. ඔහු මෙසේ රූප සිතේ පරිඝාතනය වේයැයි මෙසේ උපදියි. තෙව අරියසාවකස්සාති ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ ඒවා.
වකාරො ආගමසන්‍ධිමත‍්තං හොති. ඉධ මනුසික්ඛතොති ඉමස‍්මිං සාසනෙ සික‍්ඛන‍්තස‍්ස තෙ තයොපි කිලෙසා අන‍්තරායකරා හොන‍්ති. අභිභුය්‍ය ලොකන්ති කාමලොකං අභිභවිත්‍වා. අධිට්ඨාය මනසාති ඣානාරම‍්මණචිත‍්තෙන අධිට‍්ඨහිත්‍වා. අපරිත්තන්ති කාමාවචරචිත‍්තං පරිත‍්තං නාම, තස‍්ස පටික‍්ඛෙපෙන මහග‍්ගතං අපරිත‍්තං නාම. පමාණන‍්තිපි කාමාවචරමෙව, රූපාවචරං අරූපාවචරං අප‍්පමාණං. සුභාවිතන්ති පන එතං කාමාවචරාදීනං නාමං න හොති, ලොකුත‍්තරස‍්සෙවෙතං නාමං. තස‍්මා එතස‍්ස වසෙන අපරිත‍්තං අප‍්පමාණං සුභාවිතන්ති සබ‍්බං ලොකුත‍්තරමෙව වට‍්ටති.
ව කාරය ආගම සන්ධි මාත්‍රයක් වෙයි. ඉධ මනුසික්ඛතොති මේ ශාසනයෙහි හික්මෙන තැනැත්තාට ඒ කෙලෙස් තුන ම අන්තරායකර වේ. අභිභූය්‍ය ලොකන්ති කාමගුණ නැමැති ලෝකය මැඩගෙන. අධිට්ඨාය මනසාති ධ්‍යාන ආරම්බන සිතින් අධිෂ්ඨාන කොට. අපරිත්තන්ති කාමාවචර සිත පරිත්ත නමි. එය ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීමෙන් මහග්ගතය අපරිත්ත නමි. පමාණන්ති කාමාවචරමය. අප්‍රමාණ රූපාවචරය අරූපාවචරයයි. සුභාවිතන්ති මෙය කාමාවචරාදීන්ට නමක් නොවෙයි. මෙය ලෝකෝත්තරයන්ටම නමකි. එහෙයින් මේ වශයෙන් අපරිත්තය අප්‍රමාණය සුභාවිතය යන සියල්ල ලෝකෝත්තරයට ම වටියි.
තබ්බහුලවිහාරිනොති කාමපටිබාහනෙන තමෙව පටිපදං බහුලං කත්‍වා විහරන‍්තස‍්ස. ආයතනෙ චිත්තං පසීදතීති කාරණෙ චිත්තං පසීදති. කිං පනෙත්‍ථ කාරණං? අරහත‍්තං වා, අරහත‍්තස‍්ස විපස‍්සනං වා, චතුත්‍ථජ‍්ඣානං වා, චතුත්‍ථජ‍්ඣානස‍්ස උපචාරං වා. සම්පසාදෙ සතීති එත්‍ථ දුවිධො සම‍්පසාදො අධිමොක‍්ඛසම‍්පසාදො ච පටිලාභසම‍්පසාදො ච. අරහත‍්තස‍්ස හි විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා විහරතො මහාභූතාදීසු උපට‍්ඨහන‍්තෙසු යෙනිමෙ නීහාරෙන මහාභූතා උපට්ඨහන්ති, උපාදාරූපා උපට්ඨහන්ති නාමරූපා උපට්ඨහන්ති, පච‍්චයා සබ‍්බථා උපට්ඨහන්ති, ලක‍්ඛණාරම‍්මණා විපස‍්සනා උපට‍්ඨහති, අජ‍්ජෙව අරහත‍්තං ගණ‍්හිස‍්සාමීති අප‍්පටිලද‍්ධෙයෙව ආසා සන‍්තිට‍්ඨති, අධිමොක‍්ඛං පටිලභති. තතියජ‍්ඣානං වා පාදකං කත්‍වා චතුත්‍ථජ‍්ඣානත්‍ථාය කසිණපරිකම‍්මං කරොන‍්තස‍්ස නීවරණවික‍්ඛම‍්භනාදීනි සමනුපස‍්සතො යෙනිමෙ නීහාරෙන නීවරණා වික‍්ඛම‍්භන‍්ති, කිලෙසා සන‍්නිසීදන‍්ති, සති සන‍්තිට‍්ඨති, සඞ‍්ඛාරගතං වා විභූතං පාකටං හුත්‍වා දිබ‍්බචක‍්ඛුකස‍්ස පරලොකො විය උපට‍්ඨාති, චිත‍්තුප‍්පාදො ලෙපපිණ‍්ඩෙ ලග‍්ගමානො විය උපචාරෙන සමාධියති, අජ‍්ජෙව චතුත්‍ථජ‍්ඣානං නිබ‍්බත‍්තෙස‍්සාමීති අපටිලද‍්ධෙයෙව ආසා සන‍්තිට‍්ඨති, අධිමොක‍්ඛං පටිලභති. අයං අධිමොක‍්ඛසම‍්පසාදො නාම. තස්මිං සම්පසාදෙ සති. යො පන අරහත‍්තං වා පටිලභති චතුත්‍ථජ‍්ඣානං වා, තස‍්ස චිත්තං විප‍්පසන‍්නං හොතියෙව.
තබ්බහුලවිහාරිනොති කාමය ප්‍රතිබාහනයෙන් ප්‍රතිපදාව ම බොහෝ කොට වාසය කරන්නහුගේ ආයතනෙ චිත්තං පසීදතීති කාරණයෙහි පහදියි. මෙහි කාරණය නම් කුමක් ද? රහත්බව හෝ රහත්වීමට විදසුන් වැඩීම හෝ හතරවන ධ්‍යානය හෝ හතරවන ධ්‍යානයෙහි උපචාර හෝ සම්පසාදෙ සතීති මෙහි සම්ප්‍රසාදය දෙයාකාරයි. අධිමෝක්‍ෂ සම්ප්‍රසාදය හා ප්‍රතිලාභ සම්ප්‍රසාදයයි. රහතන් වහන්සේ විසින් විදර්ශනාව පිහිටුවා වාසය කරන්නේ මහාභූතාදීන්හි එළඹ සිටීම් අත්හරින්නේ මහාභූතයි. උපට්ඨහන්ති උපාදාරූපය එළඹ සිටියි. නාම රූපය එළඹ සිටියි. සියළු ආකාරයෙන් ප්‍රත්‍යයන් එළඹ සිටිත්. ලක්‍ෂණ ආරම්මණ විදර්ශනාව එළඹ සිටියි. අද ම රහත් බව ගන්නෙමි යි නොලද්දේ ම ආශ්‍රවයෝ සිටියි. අධිමෝක්‍ෂය ලබයි. තුන්වන ධ්‍යානය පාදක කොට හතරවන ධ්‍යානය සඳහා කසිණ පරිකර්ම කරන්නාට නීවරණ විෂ්කම්භානාදිය බලන්නට යමකින් මේ අත්හරින්නේ නීවරණ විෂ්කම්භනයයි. කෙලෙස් ඇති කල්හි පිහිටයි. සංස්කාරයන් අනුව ගිය විභූතිය ප්‍රකට කොට දිවැස් ඇත්තාට පරලොව මෙන් එළඹ සිටියි. චිත්තුප්පාදයෙන් ලේප පිඩෙහි ඇලෙන්නාක් මෙන් උපචාරයෙන් සමාධිය වේ. අද ම හතරවන ධ්‍යානය උපදවන්නෙමි යි නොලද්දේ ආස්‍රවයෝ පිහිටත්. අධිමෝක්‍ෂ ලබයි. මේ අධිමෝක්‍ෂ සම්ප්‍රසාදය නමි. මේ සම්ප්‍රසාදය ඇති කල්හි යමෙක් රහත්බව හෝ ලබයි. ඔහුට හතරවන ධ්‍යානය හෝ විදර්ශනාව හෝ වෙයි.
ඉධ පන “ආයතනෙ චිත්තං පසීදතී”ති වචනතො අරහත‍්තවිපස‍්සනාය චෙව චතුත්‍ථජ‍්ඣානූපචාරස‍්ස ච පටිලාභො පටිලාභසම‍්පසාදොති වෙදිතබ‍්බො. විපස‍්සනා හි පඤ්ඤාය අධිමුච‍්චනස‍්ස කාරණං, උපචාරං ආනෙඤ‍්ජසමාපත‍්තියා.
ඉධ පන ආයතනෙ චිත්තං පසීදතීති රහත්වීමට විදර්ශනාවේ ද හතරවන ධ්‍යාන උපචාරයන්ගේ ද ලැබීම් ප්‍රතිලාභ සම්ප්‍රසාදය යැයි දතයුතුයි. විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් විශේෂයෙන් මිදෙන්නහුගේ කාරණා උපචාර ආනඤ්ජ සමාපත්තියයි.
එතරහි වා ආනෙඤ‍්ජං සමාපජ්ජති. පඤ්ඤාය වා අධිමුච්චතීති එත්‍ථ එතරහි වා පඤ්ඤාය අධිමුච‍්චති, ආනෙඤ‍්ජං වා සමාපජ්ජතීති එවං පදපරිවත‍්තනං කත්‍වා අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො. ඉදඤ‍්හි වුත‍්තං හොති – තස්මිං සම්පසාදෙ සති එතරහි වා පඤ්ඤාය අධිමුච‍්චති, අරහත‍්තං සච‍්ඡිකරොතීති අත්‍ථො. තං අනභිසම‍්භුණන‍්තො ආනෙඤ‍්ජං වා සමාපජ්ජති, අථ වා පඤ්ඤාය වා අධිමුච්චතීති අරහත‍්තමග‍්ගං භාවෙති, තං අනභිසම‍්භුණන‍්තො ආනෙඤ‍්ජං වා සමාපජ්ජති. අරහත‍්තමග‍්ගං භාවෙතුං අසක‍්කොන‍්තො එතරහි චතුසච‍්චං වා සච‍්ඡිකරොති. තං අනභිසම‍්භුණන‍්තො ආනෙඤ‍්ජං වා සමාපජ්ජතීති.
එතරහි වා ආනඤ්ජං සමාපජ්ජති පඤ්ඤාය වා අධිමුච්චතීති මෙහි දැන් හෝ ප්‍රඥාවෙන් මිදෙයි. ආනඤ්යට හෝ පැමිණෙයි. මෙසේ පද පෙරලීම් කොට අර්ථය දත යුතුයි. මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. එහි සම්ප්‍රසාදය ඇති කල්හි දැන් හෝ ප්‍රඥාවෙන් මිදෙයි. රහත්බව සාක්‍ෂාත් කරයි යන තේරුමයි. එය ආනඤ්ජයට හෝ පැමිණෙයි. නොහොත් ප්‍රඥාවෙන් මිදෙන්නේ යැයි අර්හත් මාර්ගය වඩයි. එය ආනඤ්ජයට හෝ පැමිණෙයි. අර්හත් මාර්ගය වඩන්නට අසමත් වන්නේ දැන් චතුරාර්ය සත්‍ය හෝ සාක්‍ෂාත් කරයි. එය ආනඤ්ජයට හෝ පැමිණෙයි.
තත්‍රායං නයො – ඉධ භික‍්ඛු තතියජ‍්ඣානං පාදකං කත්‍වා චතුත්‍ථජ‍්ඣානස‍්ස කසිණපරිකම‍්මං කරොති. තස‍්ස නීවරණා වික‍්ඛම‍්භන‍්ති, සති සන‍්තිට‍්ඨති, උපචාරෙන චිත්තං සමාධියති. සො රූපාරූපං පරිගණ‍්හාති, පච‍්චයං පරිග‍්ගණ‍්හාති, ලක‍්ඛණාරම‍්මණිකං විපස‍්සනං වවත්‍ථපෙති, තස‍්ස එවං හොති – “උපචාරෙන මෙ ඣානං විසෙසභාගියං භවෙය්‍ය, තිට‍්ඨතු විසෙසභාගියතා, නිබ‍්බෙධභාගියං නං කරිස‍්සාමී”ති විපස‍්සනං වඩ‍්ඪෙත්‍වා අරහත‍්තං සච‍්ඡිකරොති. එත‍්තකෙනස‍්ස කිච‍්චං කතං නාම හොති. අරහත‍්තං සච‍්ඡිකාතුං අසක‍්කොන‍්තො පන තතො ඔසක‍්කිතමානසො අන‍්තරා න තිට‍්ඨති, චතුත්‍ථජ‍්ඣානං සමාපජ‍්ජතියෙව. යථා කිං? යථා පුරිසො “වනමහිංසං ඝාතෙස‍්සාමී”ති සත‍්තිං ගහෙත්‍වා අනුබන්‍ධන‍්තො සචෙ තං ඝාතෙති, සකලගාමවාසිනො තොසෙස‍්සති, අසක‍්කොන‍්තො පන අන‍්තරාමග‍්ගෙ සසගොධාදයො ඛුද‍්දකමිගෙ ඝාතෙත්‍වා කාජං පූරෙත්‍වා එතියෙව.
එහි මේ ක්‍රමයයි - මෙහි භික්‍ෂුව තුන්වන ධ්‍යානය පාදක කොට හතරවන ධ්‍යානයේ කසිණ පරිකර්මය කරයි. ඔහුගේ නීවරණයන් නැතිවෙත්. සිහිය පිහිටුවත්. උපචාරයෙන් සිත සමාධිගත වෙයි. ඔහු රූප අරූප හාත්පසින් ගනියි. ප්‍රත්‍ය හාත්පසින් ගනියි. ලක්‍ෂණ අරමුණු විදර්ශනා වශයෙන් ව්‍යවස්ථා කරයි. ඔහුට මෙසේ වෙයි. උපචාරයෙන් මට ධ්‍යාන විශේෂභාගියක් වන්නේය. සිටීවා. විශේෂභාගියෙන් නිබ්බේධභාගිය කරන්නෙමියි විදර්ශනාව වඩා රහත්බව සාක්‍ෂාත් කිරීම. මෘගයන් මැරීමට නොහැකිව අතරමඟ හාවුන් වැනි කුඩා සතුන් මරා ඕජස් පුරවන ගමන මෙන් රහත්බව සාක්‍ෂාත් කරන්නට නොහැකි වන්නේ එයින් හතරවන ධ්‍යානයට සමවදින බව දත යුතුයි. මාර්ග භාවනාවෙන් චතුරාර්ය සත්‍ය සාක්‍ෂාත් කිරීමෙහි ද මේ ක්‍රමයයි.
තත්‍ථ පුරිසස‍්ස සත‍්තිං ගහෙත්‍වා වනමහිංසානුබන්‍ධනං විය ඉමස‍්ස භික‍්ඛුනො තතියජ‍්ඣානං පාදකං කත්‍වා චතුත්‍ථජ‍්ඣානස‍්ස පරිකම‍්මකරණං, වනමහිංසඝාතනං විය – “නීවරණවික‍්ඛම‍්භනාදීනි සමනුපස‍්සතො විසෙසභාගියං භවෙය්‍ය, තිට‍්ඨතු විසෙසභාගියතා, නිබ‍්බෙධභාගියං නං කරිස‍්සාමී”ති විපස‍්සනං වඩ‍්ඪෙත්‍වා අරහත‍්තස‍්ස සච‍්ඡිකරණං, මහිංසං ඝාතෙතුං අසක‍්කොන‍්තස‍්ස අන‍්තරාමග‍්ගෙ සසගොධාදයො ඛුද‍්දකමිගෙ ඝාතෙත්‍වා කාජං පූරෙත්‍වා ගමනං විය අරහත‍්තං සච‍්ඡිකාතුං අසක‍්කොන‍්තස‍්ස, තතො ඔසක‍්කිත්‍වා චතුත්‍ථජ‍්ඣානසමාපජ‍්ජනං වෙදිතබ‍්බං. මග‍්ගභාවනා චතුසච‍්චසච‍්ඡිකිරියායොජනාසුපි එසෙව නයො.
[missing trans]
ඉදානි අරහත‍්තං සච‍්ඡිකාතුං අසක‍්කොන‍්තස‍්ස නිබ‍්බත‍්තට‍්ඨානං දස‍්සෙන‍්තො කායස්ස භෙදාතිආදිමාහ. තත්‍ථ යන්ති යෙන කාරණෙන තං සංවත‍්තනිකං විඤ්ඤාණං අස්ස ආනෙඤ‍්ජූපගං, තං කාරණං විජ‍්ජතීති අත්‍ථො. එත්‍ථ ච තංසංවත‍්තනිකන‍්ති තස‍්ස භික‍්ඛුනො සංවත‍්තනිකං. යෙන විපාකවිඤ‍්ඤාණෙන සො භික‍්ඛු සංවත‍්තති නිබ‍්බත‍්තති, තං විඤ්ඤාණං. ආනෙඤ‍්ජූපගන‍්ති කුසලානෙඤ‍්ජසභාවූපගතං අස්ස, තාදිසමෙව භවෙය්‍යාති අත්‍ථො. කෙචි කුසලවිඤ‍්ඤාණං වදන‍්ති. යං තස‍්ස භික‍්ඛුනො සංවත‍්තනිකං උපපත‍්තිහෙතුභූතං කුසලවිඤ‍්ඤාණං ආනෙඤ‍්ජූපගතං අස්ස, විපාකකාලෙපි තන‍්නාමකමෙව අස‍්සාති අත්‍ථො. සො පනායමත්‍ථො – “පුඤ‍්ඤං චෙ සඞ‍්ඛාරං අභිසඞ‍්ඛරොති, පුඤ‍්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණං. අපුඤ‍්ඤං චෙ සඞ‍්ඛාරං අභිසඞ‍්ඛාරොති, අපුඤ‍්ඤුපගං හොති විඤ්ඤාණං. ආනෙඤ‍්ජං චෙ සඞ‍්ඛාරං අභිසඞ‍්ඛරොති, ආනෙඤ‍්ජූපගං හොති විඤ‍්ඤාණ”න‍්ති (සං· නි· 2.51) ඉමිනා නයෙන වෙදිතබ‍්බො.
දැන් රහත්බව සාක්‍ෂාත් කිරීමට නොහැකි වූවහුගේ උපදින ස්ථාන දක්වන්නේ කායස්ස භෙදාති යනාදිය කීය. එහි යන්ති යම් කරුණකින් තං සංවත්තනික විඤ්ඤාණං අස්ස ආනඤ්ජුපගං ඒ කාරණය පවතීය යන තේරුමයි. මෙහි ද තං සංවත්තනිකන්ති ඒ භික්‍ෂුවගේ පැවතීම යම් විපාක ඥානයකින් ඒ භික්‍ෂුව එය උපදවා ද ඒ විඥානය ආනඤ්ජයට පැමිණියේ යැයි කුසලයන්ගේ ආනඤ්ජ ස්වභාවයටම පැමිණ ඔහුට එසේම වන්නේ යැයි යන තේරුමයි. සමහරු කුසල විඥානය යැයි කියත්. යම් එය ඒ භික්‍ෂුවගේ පැවතීම් උප්පත්තියට හේතුවක් වේද කුසල විඥානය ආනංජයට පැමිණීම ඔහුගේ විපාක කාලයෙහි ඒ නාමයයයි යන තේරුමයි. ඒ මේ අර්ථයෙන් පුණ්‍ය සංස්කාරයන්ද ආනංජය සංස්කාරයන්ද අභිසංස්කාරයන් යැයි ආනංජයට පැමිණියේ වෙයි. විඥානය ද මේ ක්‍රමයෙන් දත යුතුයි.
ආනෙඤ‍්ජසප‍්පායාති ආනෙඤ‍්ජස‍්ස චතුත්‍ථජ‍්ඣානස‍්ස සප‍්පායා. න කෙවලඤ‍්ච සා ආනෙඤ‍්ජස‍්සෙව, උපරි අරහත‍්තස‍්සාපි සප‍්පායාව උපකාරභූතායෙවාති වෙදිතබ‍්බා. ඉති ඉමස‍්මිං පඨමකආනෙඤ‍්ජෙ සමාධිවසෙන ඔසක‍්කනා කථිතා.
ආනඤ්ජ සප්පායති හතරවන ධ්‍යානයට සැපයයි මෙහි හුදෙක් ආනඤ්ජය ම රහත් බවට සැප නොවේ. උපකාර නොවේ යැයි දත යුතුයි. මෙසේ මේ පළමු ආනඤ්ජයෙහි සමාධි වශයෙන් ඔසක්කනයෙන් කියන ලදි.
ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති චතුත්‍ථජ‍්ඣානං පත්‍වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ‍්හි භික‍්ඛු හෙට‍්ඨිමෙන භික‍්ඛුනා පඤ‍්ඤවන‍්තතරො තස‍්ස ච භික‍්ඛුනො අත‍්තනො චාති ද‍්වින‍්නම‍්පි කම‍්මට‍්ඨානං එකතො කත්‍වා සම‍්මසති. තබ්බහුලවිහාරිනොති රූපපටිබාහනෙන තමෙව පටිපදං බහුලං කත්‍වා විහරන‍්තස‍්ස. ආනෙඤ‍්ජං සමාපජ්ජතීති ආකාසානඤ‍්චායතානානෙඤ‍්ජං සමාපජ්ජති. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. යථා ච ඉධ, එවං සබ‍්බත්‍ථ විසෙසමත‍්තමෙව පන වක‍්ඛාම. ඉති ඉමස‍්මිං දුතියආනෙඤ‍්ජෙ විපස‍්සනාවසෙන ඔසක‍්කනා කථිතා, “යංකිඤ‍්චි රූප”න‍්ති එවං විපස‍්සනාමග‍්ගං දස‍්සෙන‍්තෙන කථිතාති අත්‍ථො.
ඉති පටිසඤ්චික්ඛති හතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ මෙසේ සිතයි. මේ භික්‍ෂුව යට කියන ලද භික්‍ෂුවට වඩා ප්‍රඥාවන්තය. ඒ භික්‍ෂුවත් තමාත් යන දෙදෙනා ම එක්ව කර්මස්ථානය සිහිකරයි. තබ්බහුලවිහාරිආනඤ්ජං සමාපජ්ජතීති ආකාසානඤ්චායතන ආනඤ්ජයට පැමිණෙයි ඉතිරිය මුලින් කීම හා සමානය. යම්සේ මෙහි සියළු තැන්හි ම මෙසේය. විශේෂ මාත්‍රයෙන් කියමි. මෙසේ මේ දෙවන ආනඤ්ජයෙහි විදර්ශනා වශයෙන් ඔසක්කනයෙන් කියන ලදි. යං කිඤ්චි රූපන්ති මෙසේ විදර්ශනා මාර්ගය පෙන්වා කියන ලදි යන තේරුමයි.
ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති ආකාසානඤ‍්චායතනං පත්‍වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ‍්හි හෙට‍්ඨා ද‍්වීහි භික‍්ඛූහි පඤ‍්ඤවන‍්තතරො තෙසඤ‍්ච භික‍්ඛූනං අත‍්තනො චාති තිණ‍්ණම‍්පි කම‍්මට‍්ඨානං එකතො කත්‍වා සම‍්මසති. උභයමෙතං අනිච්චන්ති එත්‍ථ අට‍්ඨ එකෙකකොට‍්ඨාසා දිට‍්ඨධම‍්මිකසම‍්පරායිකවසෙන පන සඞ‍්ඛිපිත්‍වා උභයන‍්ති වුත‍්තං. නාලං අභිනන්දිතුන්ති තණ‍්හාදිට‍්ඨිවසෙන අභිනන්‍දිතුං න යුත‍්තං. සෙසපදද‍්වයෙපි එසෙව නයො. තබ්බහුලවිහාරිනොති කාමපටිබාහනෙන ච රූපපටිබාහනෙන ච තමෙව පටිපදං බහුලං කත්‍වා විහරන‍්තස‍්ස. ආනෙඤ‍්ජං සමාපජ්ජතීති විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනානෙඤ‍්ජං සමාපජ්ජති. ඉමස‍්මිං තතියආනෙඤ‍්ජෙ විපස‍්සනාවසෙන ඔසක‍්කනා කථිතා.
ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණ මෙසේ සිහිකරයි. මෙතෙමේ යට කී දෙදෙනාටම වඩා ප්‍රඥාවන්තය. ඒ භික්‍ෂූන්ට ද තමාට ද යන තිදෙනාටම එකට කර්මස්ථානය සිහිකරයි. උභයමෙතං අනිච්චන්ති මෙහි මොනවට එක එක කොටස් දිට්ඨධම්මික සම්පරායික වශයෙන් සංක්‍ෂේප කොට උභය යැයි කියන ලදි. නාලං අභිනන්දිතුන්ති තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් සතුටු වන්නට යුතු නැත. සෙසු පද දෙකේ ද මේ ක්‍රමයයි. තබ්බහුලවිහාරිනොති කාම ප්‍රතිබාහනය රූප ප්‍රතිබාහනය යන එම ප්‍රතිපදාවන් බහුල කොට වාසය කරන්නහුගේ ආනඤ්ජං සමාපජ්ජති විඤ්ඤාණඤ්චායතන ආනඤ්ජයට පැමිණෙයි. මේ තුන්වන ආනඤ්ජයෙහි විදර්ශනා වශයෙන් ඕසක්කනයෙන් කියන ලදි.
ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනං පත්‍වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ‍්හි හෙට‍්ඨා තීහි භික‍්ඛූහි පඤ‍්ඤවන‍්තතරො තෙසඤ‍්ච භික‍්ඛූනං අත‍්තනො චාති චතුන‍්නම‍්පි කම‍්මට‍්ඨානං එකතො කත්‍වා සම‍්මසති. යත්‍ථෙතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති යං ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනං පත්‍වා එතා හෙට‍්ඨා වුත‍්තා සබ‍්බසඤ‍්ඤා නිරුජ‍්ඣන‍්ති. එතං සන්තං එතං පණීතන‍්ති එතං අඞ‍්ගසන‍්තතාය ආරම‍්මණසන‍්තතාය ච සන්තං, අතප‍්පකට‍්ඨෙන පණීතං. තබ්බහුලවිහාරිනොති තාසං සඤ‍්ඤානං පටිබාහනෙන තමෙව පටිපදං බහුලං කත්‍වා විහරන‍්තස‍්ස. ඉමස‍්මිං පඨමාකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනෙ සමාධිවසෙන ඔසක‍්කනා කථිතා.
ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ මෙසේ සිහිකරයි. මෙතෙමේ යට කී තිදෙනාටම වඩා ප්‍රඥාවන්තය. ඒ භික්‍ෂූන්ට ද තමාට ද යන හතර දෙනාටම එකට කර්මස්ථානය සිහිකරයි. යත්‍ථෙතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති යම් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයකට පැමිණ යට කියන ලද සියළු සංඥා නිරුද්ධ වෙත්. එතං සන්තං එතං පනීතන්ති මේ අංග ශාන්තභාවය ද අරමුණු ශාන්තභාවය ද ශාන්තිය අතප්ප අර්ථයෙන් ප්‍රණීතය. තබ්බහුලවිහාරිනොති ඒ සංඥාවන්ගේ ප්‍රතිබාහනයෙන් එම ප්‍රතිපදාවන් බහුල කොට වාසය කරන්නහුගේ මේ පළමු ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි සමාධි වශයෙන් ඕසක්කනයෙන් කියන ලදි.
ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනමෙව පත්‍වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ‍්හි හෙට‍්ඨා චතූහි භික‍්ඛූහි පඤ‍්ඤවන‍්තතරො තෙසඤ‍්ච භික‍්ඛූනං අත‍්තනො චාති පඤ‍්චන‍්නම‍්පි කම‍්මට‍්ඨානං එකතො කත්‍වා සම‍්මසති. අත්තෙන වා අත්තනියෙන වාති අහං මමාති ගහෙතබ‍්බෙන සුඤ‍්ඤං තුච‍්ඡං රිත‍්තං. එවමෙත්‍ථ ද‍්විකොටිකා සුඤ‍්ඤතා දස‍්සිතා. තබ්බහුලවිහාරිනොති හෙට‍්ඨා වුත‍්තපටිපදඤ‍්ච ඉමඤ‍්ච සුඤ‍්ඤතපටිපදං බහුලං කත්‍වා විහරන‍්තස‍්ස. ඉමස‍්මිං දුතියාකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනෙ විපස‍්සනාවසෙන ඔසක‍්කනා කථිතා.
ඉති පටිසඤ්චික්ඛති විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ මෙසේ සිහිකරයි. මෙතෙමේ යට කී භික්‍ෂූන් හතර දෙනාට ම වඩා ප්‍රඥාවන්තය. ඒ භික්‍ෂූන්ට ද තමාට ද යන පස්දෙනාටම එකට කර්මස්ථානය සිහිකරයි. අත්තෙන වා අත්තනියෙන වාති මම මාගේ යැයි ගැනීමෙන් ශූන්‍යය. තුච්ඡය හිස්ය. මෙසේ මෙහි ද්වි කෝටික ශුන්‍යතාව දක්වන ලදි. තබ්බහුලවිහාරිනොති යට කියන ලද ප්‍රතිපදාව ද මේ ශුන්‍යතා ප්‍රතිපදාව ද බහුල කොට වාසය කරන්නහුගේ මේ දෙවන ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි සමාධි වශයෙන් ඕසක්කනයෙන් කියන ලදි.
ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනමෙව පත්‍වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ‍්හි හෙට‍්ඨා පඤ‍්චහි භික‍්ඛූහි පඤ‍්ඤවන‍්තතරො තෙසඤ‍්ච භික‍්ඛූනං අත‍්තනො චාති ඡන‍්නම‍්පි කම‍්මට‍්ඨානං එකතො කත්‍වා සම‍්මසති. නාහං ක්‍වචනි කස්සචි කිඤ‍්චනතස‍්මිං, න ච මම ක්‍වචනි කිස‍්මිඤ‍්චි කිඤ‍්චනං නත්‍ථීති එත්‍ථ පන චතුකොටිකා සුඤ‍්ඤතා කථිතා. කථං? අයඤ‍්හි නාහං ක්‍වචනීති ක්‍වචි අත‍්තානං න පස‍්සති, කස්සචි කිඤ‍්චනතස‍්මින‍්ති අත‍්තනො අත‍්තානං කස්සචි පරස‍්ස කිඤ‍්චනභාවෙ උපනෙතබ‍්බං න පස‍්සති, අත‍්තනො භාතිට‍්ඨානෙ භාතරං සහායට‍්ඨානෙ සහායං පරික‍්ඛාරට‍්ඨානෙ වා පරික‍්ඛාරං මඤ‍්ඤිත්‍වා උපගන‍්ත්‍වා උපනෙතබ‍්බං න පස‍්සතීති අත්‍ථො. න ච මම ක්‍වචනීති එත්‍ථ මම – සද‍්දං තාව ඨපෙත්‍වා න ච ක්‍වචනි පරස‍්ස ච අත‍්තානං ක්‍වචි න පස‍්සතීති අයමත්‍ථො. ඉදානි මම – සද‍්දං ආහරිත්‍වා මම කිස‍්මිඤ‍්චි කිඤ‍්චනං නත්‍ථීති සො පරස‍්ස අත‍්තා මම කිස‍්මිඤ‍්චි කිඤ‍්චනභාවෙ අත්‍ථීති න පස‍්සති. අත‍්තනො භාතිට‍්ඨානෙ භාතරං සහායට‍්ඨානෙ සහායං පරික‍්ඛාරට‍්ඨානෙ වා පරික‍්ඛාරන‍්ති කිස‍්මිඤ‍්චි ඨානෙ පරස‍්ස අත‍්තානං ඉමිනා කිඤ‍්චනභාවෙන උපනෙතබ‍්බං න පස‍්සතීති අත්‍ථො. එවමයං යස‍්මා නෙව කත්‍ථචි අත‍්තානං පස‍්සති, න තං පරස‍්ස කිඤ‍්චනභාවෙ උපනෙතබ‍්බං පස‍්සති, න පරස‍්ස අත‍්තානං පස‍්සති, න පරස‍්ස අත‍්තානං අත‍්තනො කිඤ‍්චනභාවෙ උපනෙතබ‍්බං පස‍්සති, තස‍්මා අයං සුඤ‍්ඤතා චතුකොටිකාති වෙදිතබ‍්බා. තබ්බහුලවිහාරිනොති හෙට‍්ඨා වුත‍්තප‍්පටිපදං ඉමං චතුකොටිසුඤ‍්ඤතඤ‍්ච බහුලං කත්‍වා විහරන‍්තස‍්ස. ඉමස‍්මිං තතියාකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනෙපි විපස‍්සනාවසෙනෙව ඔසක‍්කනා කථිතා.
ඉති පටිසඤ්චික්ඛති විඤ්ඤාණඤ්චායතනයටම පැමිණ මෙසේ සිහිකරයි. මෙතෙමේ යට කී භික්‍ෂූන් පස්දෙනාටම වඩා ප්‍රඥාවන්තය. ඒ භික්‍ෂූන්ට ද තමාට ද යන හයදෙනාටම එකට කර්මස්ථානය සිහිකරයි. නාහං ක්‍වචීති කස්සචි කිඤ්චන තස්මිං න ච මම ක්‍වචීති කස්සචි කිඤ්චන නත්‍ථි කෙසේ ද? මේ මම ක්‍වචීති යැයි කිසිවක් තමාගේ යැයි නොබලයි. කිසිවෙක් කිසිවක් වී යැයි තමතමන්ගේ කිසිවක් අනුන්ගේ කිඤ්චනභාවයක් එළඹවන්නේ ද නොබලයි. තමාගේ සහෝදර ස්ථානයෙහි සහෝදරයා ද යහලුවාගේ ස්ථානයේ යහලුවා ද පිරිකර ස්ථානයෙහි පිරිකර යැයි දැන සමීපයට පැමිණ එළඹවන්නේ ද නොබලයි යන තේරුමයි. මෙහි පළමුව මාගේ ශබ්දය තබා අනුන්ගේ ද තමන්ගේ ද කිසිවක් බලන්නේය යන මේ තේරුමයි. දැන් මාගේ ශබ්දය ගෙන මාගේ කිසියම් කිඤ්චනයක් නැතැයි යමෙක් අනුන්ගේ ආත්මය මාගේ කිසියම් කිඤ්චනභාවයක් ඇතැයි නොබලයි. තමාගේ සහෝදර ස්ථානයෙහි සහෝදරයා ද යහලුවාගේ ස්ථානයේ යහලුවාද පිරිකර ස්ථානයෙහි පිරිකර ද හෝ කිසියම් ස්ථානයක අනුන්ගේ හා තමන්ගේ මේ කිඤ්චනභාවයන් එළඹවන්නේද නොබලන්නේය යන තේරුමයි. එහෙයින් මේ චතුෂ්කෝටික ශුන්‍යතාවය යැයි දත යුතුයි. තබ්බහුලවිහාරිනොති යට කියන ලද ප්‍රතිපදාව ද මේ චතුෂ්කෝටි ශූන්‍යතාව ද බහුල කොට වාසය කරන්නහුගේ මේ තුන්වන ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි සමාධි වශයෙන් ඕසක්කනයෙන් කියන ලදි.
ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනං පත්‍වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ‍්හි හෙට‍්ඨා ඡහි භික‍්ඛූහි පඤ‍්ඤවන‍්තතරො තෙසඤ‍්ච භික‍්ඛූනං අත‍්තනො චාති සත‍්තන‍්නම‍්පි කම‍්මට‍්ඨානං එකතො කත්‍වා සම‍්මසති. යත්‍ථෙතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති යං නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනං පත්‍වා එත්‍ථ එතා හෙට‍්ඨා වුත‍්තා සබ‍්බසඤ‍්ඤා නිරුජ‍්ඣන‍්ති. තබ්බහුලවිහාරිනොති තාසං සඤ‍්ඤානං පටිබාහනෙන තමෙව පටිපදං බහුලං කත්‍වා විහරන‍්තස‍්ස. ඉමස‍්මිං නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනෙ සමාධිවසෙන ඔසක‍්කනා කථිතා.
ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ මෙසේ සිහිකරයි. මේතෙමේ යට කී භික්‍ෂූන් හයදෙනාටම වඩා ප්‍රඥාවන්තය. ඒ භික්‍ෂූන්ට ද තමාට ද යන හත්දෙනාටම එකම කර්මස්ථානය සිහිකරයි. යත්‍ථෙතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති යම් නේවසංඥානාසංඥායතනයකට පැමිණ මෙහි යට කියන ලද මේ සියලු සංඥා නිරුද්ධ වෙත්. තබ්බහුලවිහාරිනොති ඒ සංඥාවන්ගේ ප්‍රතිබාහනයෙන් ඒ ප්‍රතිපදාවම බහුල කොට වාසය කරන්නහුගේ මේ නේවසංඥානාසංඥායතන වශයෙන් ඕසක්කනයෙන් කියන ලදි.
නො චස්ස නො ච මෙ සියාති සචෙ මය‍්හං පුබ‍්බෙ පඤ‍්චවිධං කම‍්මවට‍්ටං න ආයූහිතං අස්ස, යං මෙ ඉදං එතරහි එවං පඤ‍්චවිධං විපාකවට‍්ටං එතං මෙ න සියා නප‍්පවත‍්තෙය්‍යාති අත්‍ථො. න භවිස්සතීති සචෙ එතරහි පඤ‍්චවිධං කම‍්මවට‍්ටං ආයූහිතං න භවිස‍්සති. න මෙ භවිස්සතීති තස්මිං අසති අනාගතෙ මෙ පඤ‍්චවිධං විපාකවට‍්ටං න භවිස‍්සති. යදත්‍ථි යං භූතං තං පජහාමීති යං අත්‍ථි යං භූතං එතරහි ඛන්‍ධපඤ‍්චකං, තං පජහාමි. එවං උපෙක්ඛං පටිලභතීති සො භික‍්ඛු එවං විපස‍්සනුපෙක‍්ඛං ලභතීති අත්‍ථො.
නො චස්ස නොච මෙ සියාති ඉදින් පූර්වයෙහි මාගේ පස් වැදෑරුම් කර්ම වැට රැස් නොකරන ලද්දේ දැන් යම් මේ පස් වැදෑරුම් විපාක වැටක් වේ ද මාහට මෙය නො පවතින්නේ ය යන තේරුමයි. න මෙ භවිස්සතීති එහි නො වන්නේ ය. අනාගතයෙහි මම පස්වැදෑරුම් විපාක වැට නො වන්නේ ය. යදත්‍ථි යං භූතං තං පජහාමීති යමක් ඇත් ද යමක් වීද දැන ඒ ස්කන්‍ධ පංචකය හරිමි. එවං උපෙක්ඛං පටිලභතීති ඒ භික්‍ෂුව මෙසේ විදර්ශනානුපේක්‍ෂය ලබන්නේය යන තේරුමයි.
පරිනිබ‍්බායෙය්‍ය නු ඛො සො, භන්තෙ, භික‍්ඛු න වා පරිනිබ‍්බායෙය්‍යාති කිං පුච‍්ඡාමීති පුච‍්ඡති, තතියජ‍්ඣානං පාදකං කත්‍වා ඨිතස‍්ස අරහත‍්තම‍්පි ඔසක‍්කනාපි පටිපදාපි පටිසන්‍ධිපි කථිතා, තථා චතුත්‍ථජ‍්ඣානාදීනි පාදකානි කත්‍වා ඨිතානං, නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනං පාදකං කත්‍වා ඨිතස‍්ස න කිඤ්චි කථිතං, තං පුච‍්ඡාමීති පුච‍්ඡති. අපෙත්‍ථාති අපි එත්‍ථ. සො තං උපෙක්ඛං අභිනන්‍දතීති සො තං විපස‍්සනුපෙක‍්ඛං තණ‍්හාදිට‍්ඨිඅභිනන්‍දනාහි අභිනන්‍දති. සෙසපදද‍්වයෙපි එසෙව නයො.
පරිනිබ්බායි නු ඛො එසො භන්තෙති. ස්වාමීනි ඒ භික්‍ෂුව පිරිනිවන් පාන්නේ දැයි අසමි. තුන්වන ධ්‍යානය පාදක කොට සිටිය තැනැත්තාට රහත්බව ද ඕසක්කනය ද ප්‍රතිපදාව ද ප්‍රතිසන්ධිය ද කියන ලදි. එසේ හතරවන ධ්‍යානාදිය පාදක කොට සිටිය තැනැත්තන්ට ද නේවසංඥානාසංඥායතන පාදක කොට සිටිය තැනැත්තාට ද කිසිවක් නොකියන ලදි. එය අසමි. අපෙත්‍ථාති නැවත මෙහි. සො තං උපෙක්ඛං අභිනන්‍දති ඔහු ඒ විදර්ශනාව අනුව බැලීමෙන් තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි අභිනන්දනාදියෙන් සතුටු වෙයි. සෙසු පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයයි.
තන්නිස්සිතං හොති විඤ‍්ඤාණන‍්ති විඤ්ඤාණං විපස‍්සනානිස‍්සිතං හොති. තදුපාදානන්ති යං නිකන‍්තිවිඤ‍්ඤාණං, තං තස‍්ස උපාදානං නාම ගහණං නාම හොති. සඋපාදානොති සගහණො. න පරිනිබ‍්බායතීති විපස‍්සනාය සාලයො භික‍්ඛු මම සාසනෙ න පරිනිබ්බායති. යො පන විහාරපරිවෙණඋපට‍්ඨාකාදීසු සාලයො, තස්මිං වත‍්තබ‍්බමෙව නත්‍ථීති දස‍්සෙති. කහං පනාති? කත්‍ථ පන? උපාදියමානො උපාදියතීති පටිසන්‍ධිං ගණ‍්හමානො ගණ‍්හාති. උපාදානසෙට‍්ඨං කිර සො, භන්තෙති, භන්තෙ, සො කිර භික‍්ඛු ගහෙතබ‍්බට‍්ඨානං සෙට්ඨං උත‍්තමං භවං උපාදියති, සෙට‍්ඨභවෙ පටිසන්‍ධිං ගණ‍්හාතීති අත්‍ථො. ඉමිනා තස‍්ස භික‍්ඛුනො පටිසන්‍ධි කථිතා. ඉදානිස‍්ස අරහත‍්තං කථෙතුං ඉධානන්‍දාතිආදිමාහ.
තන්නිස්සිතං හොති විඤ්ඤානන්ති විදර්ශනාව නිශ්‍රිත වෙයි. තදුපාදානන්ති ඒ උපාදානයාගේ ගැනීම නම් වෙයි. ස උපාදානොති ගැනීම සහිත න පරිනිබ්බායති විදර්ශනාවෙහි අලස භික්‍ෂුව මාගේ ශාසනයෙහි පිරිනිවන් පාන්නේ නැත. යමෙක් විහාර පිරිවෙන් උපස්ථාන කිරීම් ආදියෙහි ආලය සහිත නම් එහි කිවයුතු දෙයක් නැතැයි දක්වයි. කහං පනානි කොතන ද? උපාදියමානො උපාදියතීති පිළිසිඳ ගැනීම ගන්නේ වෙයි. උපාදාන සෙට්ඨං කිර සො භන්තෙති. ස්වාමීනි ඒ භික්‍ෂුව ගතයුතු ශ්‍රේෂ්ඨ උතුම් භවයම ගනියි. ශ්‍රේෂ්ඨ භවයෙහි පිළිසිඳ ගැනීමය යන තේරුමයි. මෙයින් ඒ භික්‍ෂුවගේ ප්‍රතිසන්ධිය කියන ලදි. දැන් ඔහුගේ රහත් බව කියන්නට ඉධා නන්‍දාති යනාදිය කීය.
නිස්සාය නිස්සායාති තං තං සමාපත‍්තිං නිස්සාය. ඔඝස්ස නිත්‍ථරණා අක්ඛාතාති ඔඝතරණං කථිතං, තතියජ‍්ඣානං පාදකං කත්‍වා ඨිතභික‍්ඛුනො ඔඝනිත්‍ථරණා කථිතා…පෙ… නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනං පාදකං කත්‍වා ඨිතභික‍්ඛුනො ඔඝනිත්‍ථරණා කථිතාති වදති.
නිස්සාය නිස්සායාති ඒ ඒ සමාපත්තීන් නිසා ඔඝස්ස නිත්‍ථරණා අක්ඛාතාති ඕඝයෙන් එතරවීම් කියන ලදි. තුන්වන ධ්‍යානය පාදක කොට සිටි භික්‍ෂුවගේ ඕඝයෙන් එතරවීම කියන ලදි. -පෙ- නේවසංඥානාසංඥායතනය පාදක කොට සිටි භික්‍ෂුවගේ ඕඝයෙන් එතරවීම් කියන ලද්දේ යැයි කියයි.
කතමො පන, භන්තෙ, අරියො විමොක්ඛොති ඉධ කිං පුච‍්ඡති? සමාපත‍්තිං තාව පදට‍්ඨානං කත්‍වා විපස‍්සනං වඩ‍්ඪෙත්‍වා අරහත‍්තං ගණ‍්හන‍්තො භික‍්ඛු නාවං වා උළුම‍්පාදීනි වා නිස්සාය මහොඝං තරිත්‍වා පාරං ගච‍්ඡන‍්තො විය න කිලමති. සුක‍්ඛවිපස‍්සකො පන පකිණ‍්ණකසඞ‍්ඛාරෙ සම‍්මසිත්‍වා අරහත‍්තං ගණ‍්හන‍්තො බාහුබලෙන සොතං ඡින්‍දිත්‍වා පාරං ගච‍්ඡන‍්තො විය කිලමති. ඉති ඉමස‍්ස සුක‍්ඛවිපස‍්සකස‍්ස අරහත‍්තං පුච‍්ඡාමීති පුච‍්ඡති. අරියසාවකොති සුක‍්ඛවිපස‍්සකො අරියසාවකො. අයඤ‍්හි හෙට‍්ඨා අට‍්ඨහි භික‍්ඛූහි පඤ‍්ඤවන‍්තතරො තෙසඤ‍්ච භික‍්ඛූනං අත‍්තනො චාති නවන‍්නම‍්පි කම‍්මට‍්ඨානං එකතො කත්‍වා සම‍්මසති. එස සක‍්කායො යාවතා සක්කායොති යත‍්තකො තෙභූමකවට‍්ටසඞ‍්ඛාතො සක‍්කායො නාම අත්‍ථි, සබ‍්බොපි සො එස සක‍්කායො, න ඉතො පරං සක‍්කායො අත්‍ථීති පටිසඤ්චික්ඛති.
කතමො පන භන්තෙ අරියො විමොක්ඛොති මෙහි කුමක් අසයි ද? සමාපත්තිය පළමුකොට පදස්ථානය කොට විදර්ශනාව වඩා රහත්වන භික්‍ෂුව නැව හෝ පහුර හෝ නිසා මහා ඕඝය එතර වී එතරට යන්නාක් මෙන් වෙහෙස නොවෙයි. ශුෂ්ක විදර්ශක තෙමේ ප්‍රකීර්ණ සංස්කාර සිහිකොට රහත්බව ගන්නේ බාහු බලයෙන් සැඩ පහර සිඳ එතරට යන්නාක් මෙන් වෙහෙස වෙයි. මෙසේ මේ ශුෂ්ක විදර්ශකයාගේ රහත් බව ඇසීමයි. අරියසාවකොති ශුෂ්ක විදර්ශක ආර්ය ශ්‍රාවකයායි. මෙතෙමේ යට කියන ලද භික්‍ෂූන් අටදෙනා අතුරෙන් වඩාත් ප්‍රඥාවන්තය. ඒ භික්‍ෂුන්ගේ ද තමාගේ ද යන නව දෙනාගේ ම කමටහන එකට සිහිකරයි. එසසක්කායො යාවතා සක්කායොති යම් ප්‍රමාණ ත්‍රෛභූමික ව්‍රතයැයි කියන සත්කාය ඇත. ඒ සියළු සත්කායෝ මෙයින් මතු සත්කායක් නොව ඇතැයි සිතයි.
එතං අමතං යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛොති යො පනෙස චිත්තස්ස අනුපාදාවිමොක‍්ඛො නාම, එතං අමතං එතං සන්තං එතං පණීතන‍්ති පටිසඤ්චික්ඛති. අඤ්ඤත්ථ ච “අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක‍්ඛො”ති නිබ‍්බානං වුච‍්චති. ඉමස‍්මිං පන සුත‍්තෙ සුක‍්ඛවිපස‍්සකස‍්ස අරහත‍්තං කථිතං. සෙසං සබ‍්බත්‍ථ උත‍්තානමෙව.
එතං මෙ අමතං යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛොති සිතේ අල්ලා නොගන්නේ විමෝක්‍ෂය නම් වෙයි. මෙය අමෘතයි මෙය ශාන්තයි. ප්‍රණීතයි යැයි සිහි කරයි. අඤ්ඤත්ථ ච අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛොති නිවන යැයි කියයි. මේ සූත්‍රයෙහි ශුෂ්ක විදර්ශකයාගේ රහත්බව කියන ලදී. ඉතිරිය සියළු තැන්හිම ප්‍රකට ය.
කෙවලං පන ඉමස‍්මිං සුත‍්තෙ සත‍්තසු ඨානෙසු ඔසක‍්කනා කථිතා, අට‍්ඨසු ඨානෙසු පටිසන්‍ධි, නවසු ඨානෙසු අරහත‍්තං කථිතන‍්ති වෙදිතබ‍්බං. කථං? තතියං ඣානං තාව පාදකං කත්‍වා ඨිතස‍්ස භික‍්ඛුනො ඔසක‍්කනා කථිතා, පටිසන්‍ධි කථිතා, අරහත‍්තං කථිතං, තථා චතුත්‍ථජ‍්ඣානං, තථා ආකාසානඤ‍්චායතනං. විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනං පන පදට‍්ඨානං කත්‍වා ඨිතානං තිණ‍්ණං භික‍්ඛූනං ඔසක‍්කනා කථිතා, පටිසන්‍ධි කථිතා, අරහත‍්තං කථිතං. තථා ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනං පාදකං කත්‍වා ඨිතස‍්ස භික‍්ඛුනො. නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනං පාදකං කත්‍වා ඨිතස‍්ස පන ඔසක‍්කනා නත්‍ථි, පටිසන්‍ධි පන අරහත‍්තඤ‍්ච කථිතං. සුක‍්ඛවිපස‍්සකස‍්ස අරහත‍්තමෙව කථිතන‍්ති. එවං සත‍්තසු ඨානෙසු ඔසක‍්කනා කථිතා, අට‍්ඨසු ඨානෙසු පටිසන්‍ධි, නවසු ඨානෙසු අරහත‍්තං කථිතන‍්ති වෙදිතබ‍්බං. ඉමඤ‍්ච පන සත‍්තසු ඨානෙසු ඔසක‍්කනං අට‍්ඨසු පටිසන්‍ධිං නවසු අරහත‍්තං සමොධානෙත්‍වා කථෙන‍්තෙන ඉමං ආනෙඤ‍්ජසප‍්පායසුත‍්තං සුකථිතං නාම හොතීති.
හුදෙක් මේ සූත්‍රයෙහි හත් තැනක ඔසක්කනය කියන ලදි. අට තැනක ප්‍රතිසන්ධිය ද නව තැනක රහත් බව ද කියන ලද්දේ යැයි දත යුතුයි. කෙසේ ද? තුන්වන ධ්‍යානය පළමුව පාදක කොට සිටිය භික්‍ෂුවගේ ඔසක්කනය කියන ලදි. ප්‍රතිසන්ධිය කියන ලදි. රහත් බව කියන ලදි. හතරවන ධ්‍යානය ද එසේමය. ආකාසානඤ්චායතනය ද එසේමය. විඤ්ඤාණඤ්චායතනය පාදක කොට සිටිය භික්‍ෂූන් දෙදෙනාගේ ඔසක්කනය කියන ලදි. ප්‍රතිසන්ධිය කියන ලදි. රහත් බව කියන ලදි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය පාදක කොට සිටිය භික්‍ෂුවගේ ද එසේමය. නේවසංඥානාසංඥායතනය පාදක කොට සිටියහුගේ ඕසක්කනය නැත. ප්‍රතිසන්ධිය ද රහත් බව ද කියන ලදි. ශුෂ්ක විදර්ශකයාගේ රහත්බව ම කියන ලදි. මෙසේ ගත් තැනක ඕසක්කනය කියන ලදි. අට තැනක ප්‍රතිසන්ධිය ද තව තැනක රහත් බව ද කියන ලද්දේ යැයි දත යුතුයි. මෙය ද හත් තැනක ඕසක්කනය අට තැනක ප්‍රතිසන්ධිය ය. තව තැනක රහත්බව එකතුකොට කියන්නේ මේ ආනඤ්ජසප්පාය සූත්‍රය මනාකොට කියන ලද්දේ වෙයි.
පපඤ‍්චසූදනියා මජ‍්ඣිමනිකායට‍්ඨකථාය ආනෙඤ‍්ජසප‍්පායසුත‍්තවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
ආනඤ්ජ සප්පාය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමි.