ධාතුවිභඞ්ග සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා
ධාතුවිභඞ්ග සුත‍්තවණ‍්ණනා
ධාතුවිභඞ්ග සූත්‍ර වර්ණනාව
එවං මෙ සුතන‍්ති ධාතුවිභඞ‍්ගසුත‍්තං. තත්‍ථ චාරිකන‍්ති තුරිතගමනචාරිකං. සචෙ තෙ භග‍්ගව අගරූති සචෙ තුය‍්හං භාරියං අඵාසුකං කිඤ‍්චි නත්‍ථි. සචෙ සො අනුජානාතීති භග‍්ගවස‍්ස කිර එතදහොසි – “පබ‍්බජිතා නාම නානාඅජ‍්ඣාසයා, එකො ගණාභිරතො හොති, එකො එකාභිරතො. සචෙ සො එකාභිරතො භවිස‍්සති, ‘ආවුසො, මා පාවිසි, මයා සාලා ලද‍්ධා’ති වක‍්ඛති. සචෙ අයං එකාභිරතො භවිස‍්සති, ‘ආවුසො, නික‍්ඛම, මයා සාලා ලද‍්ධා’ති වක‍්ඛති. එවං සන‍්තෙ අහං උභින‍්නං විවාදකාරෙතා නාම භවිස‍්සාමි, දින‍්නං නාම දින‍්නමෙව වට‍්ටති, කතං කතමෙවා”ති. තස‍්මා එවමාහ.
එවම්මෙසුතන්ති යනු මා විසින් ධාතුවිභංග සූත්‍රය මෙසේ අසන ලදි. එහි වාරිකන්ති ඉක්මණින් යන හැසිරීමය. සචෙ තෙ අගරූති ඉදින් නුඹට බැරෑරුම් නැති නම් අපහසු කිසිවක් නැත. සචෙ සො අනුජානාතීති භග්ගවයාට මෙබඳු සිතක් විය. පැවිද්දෝ නම් නොයෙක් අදහස් ඇත්තෝය. කෙනෙක් සමූහයා වෙත ඇලෙයි. කෙනෙක් තනිව සිටීමේ ඇලෙයි. ඉදින් ඔහු හුදකලාවෙහි ඇලෙන්නේ ය නම් ‘ඇවත නොපිවිසෙව මා විසින් ශාලාව ලබන ලද යැයි කියයි. මෙසේ ඇති කල්හි මම දෙදෙනාගේ විවාදය කරවන ලද්දේ වන්නෙමි. දුන්දෙය නම් දෙන ලද්දේ ම වටියි. කරන ලද්ද කරන ලද්දේම යැයි එහෙයින් කියන ලදි.
කුලපුත‍්තොති ජාතිකුලපුත‍්තොපි ආචාරකුලපුත‍්තොපි. වාසූපගතොති වාසං උපගතො. කුතො ආගන‍්ත්‍වාති? තක‍්කසීලනගරතො.
කුලපුත්තො ජාති කුලපුත්‍රයා ද ආචාර කුලපුත්‍රයා ද වෙයි. වාසුපගතො විසීමට පැමිණියේ. කුතො ආගන්‍වාති තක්‍ෂිලා නුවරින්,
තත්‍රායං අනුපුබ‍්බිකථා – මජ‍්ඣිමප‍්පදෙසෙ කිර රාජගහනගරෙ බිම‍්බිසාරෙ රජ‍්ජං කාරෙන‍්තෙ පච‍්චන‍්තෙ තක‍්කසීලනගරෙ පුක්කුසාති රාජා රජ‍්ජං කාරෙසි. අථ තක‍්කසීලතො භණ‍්ඩං ගහෙත්‍වා වාණිජා රාජගහං ආගතා පණ‍්ණාකාරං ගහෙත්‍වා රාජානං අද‍්දසංසු. රාජා තෙ වන්‍දිත්‍වා ඨිතෙ “කත්‍ථවාසිනො තුම‍්හෙ”ති පුච‍්ඡි. තක‍්කසීලවාසිනො දෙවාති. අථ නෙ රාජා ජනපදස‍්ස ඛෙමසුභික‍්ඛතාදීනි නගරස‍්ස ච පවත‍්තිං පුච‍්ඡිත්‍වා “කො නාම තුම‍්හාකං රාජා”ති පුච‍්ඡි. පුක්කුසාති නාම දෙවාති. ධම‍්මිකොති? ආම දෙව ධම‍්මිකො. චතූහි සඞ‍්ගහවත්‍ථූහි ජනං සඞ‍්ගණ‍්හාති, ලොකස‍්ස මාතාපිතිට‍්ඨානෙ ඨිතො, අඞ‍්ගෙ නිපන‍්නදාරකං විය ජනං තොසෙතීති. කතරස‍්මිං වයෙ වත‍්තතීති? අථස‍්ස වයං ආචික‍්ඛිංසු. වයෙසුපි බිම‍්බිසාරෙන සමවයො ජාතො. අථ තෙ රාජා ආහ – “තාතා තුම‍්හාකං රාජා ධම‍්මිකො, වයෙන ච මෙ සමානො, සක‍්කුණෙය්‍යාථ තුම‍්හාකං රාජානං මම මිත‍්තං කාතු”න‍්ති. සක‍්කොම දෙවාති. රාජා තෙසං සුඞ‍්කං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා ගෙහඤ‍්ච දාපෙත්‍වා – “ගච‍්ඡථ භණ‍්ඩං වික‍්කිණිත්‍වා ගමනකාලෙ මං දිස්වා ගච‍්ඡෙය්‍යාථා”ති ආහ. තෙ තථා කත්‍වා ගමනකාලෙ රාජානං අද‍්දසංසු. “ගච‍්ඡථ තුම‍්හාකං රාජානං මම වචනෙන පුනප‍්පුනං ආරොග්‍යං පුච‍්ඡිත්‍වා ‘රාජා තුම‍්හෙහි සද‍්ධිං මිත‍්තභාවං ඉච‍්ඡතී’ති වදථා”ති ආහ.
එහි මේ පිළිවෙළ කථාවයි. මධ්‍යම දේශයෙහි රජගහනුවර බිම්බිසාර රජතුමා රාජ්‍ය කරවන කල්හි ප්‍රත්‍යන්තයෙහි තක්‍ෂිලා නුවර පුක්කුසාති නම් රජකෙනෙක් රාජ්‍ය කරවීය. එකල තක්‍ෂිලා නුවරින් බඩු ගෙන වෙළෙන්දෝ රජගහ නුවරට පැමිණියාහු පඬුරු ගෙන රජු හමුවූහ. රජතුමා ඔවුන් වැඳ සිටි කල්හි නුඹලා කොහේ වාසය කරන්නේදැයි ඇසීය. දේවයන් වහන්ස, තක්‍ෂිලා නුවර වාසීහුය. එකල රජතුමා ඔවුන්ගෙන් ජනපදවල නිරුපද්‍රිත බව සුභික්‍ෂිත බව ද නගරයන්හි ප්‍රවෘත්තීන් ද අසා නුඹලාගේ රජුගේ නම කුමක් දැයි ඇසීය. දේවයන් වහන්ස, පුක්කුසාති නම් වෙයි. ධාර්මික ද? එසේය, දේවයන් වහන්ස, ධාර්මිකයෙකි. සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ජනතාවට සංග්‍රහ කරයි. ලෝකයාගේ මව්පිය තනතුරෙහි සිටියේය. උකුලෙහි ඉන්නා දරුවා මෙන් ජනතාව සතුටු කරයි. කොපමණ වයස් වේද? එකල ඔහුගේ වයස කීහ. වයසින් බිම්බිසාර රජු හා සමාන වයස් විය. ඉක්බිතිව රජු ඔවුන්ට කීය. දරුවෙනි, නුඹලාගේ රජු ධාර්මික වෙයි. වයසින් ද මාගේ වයස් ප්‍රමාණය. නුඹලාගේ රජු මා හා මිත්‍ර කරන්නට හැකි වෙත් ද? දේවයන් වහන්ස, හැක්කෙමු. රජ තෙමේ ඔවුන්ට අයබදු හැර ගෙයක් දෙවා යව්. බඩු විකුණා යන කාලයෙහි මා දැක යව් යැයි කීය. ඔවුන් එසේ කොට යන කාලයෙහි රජු හමුවුහ. යව් නුඹලාගේ රජු මාගේ වචනයෙන් නැවත නැවත නිරෝගීකම විචාරා නුඹ වහන්සේ සමඟ මිතුරු බව කැමැති යැයි කියවයි කීය.
තෙ සාධූති පටිස‍්සුණිත්‍වා ගන‍්ත්‍වා භණ‍්ඩං පටිසාමෙත්‍වා භුත‍්තපාතරාසා රාජානං උපසඞ‍්කමිත්‍වා වන්‍දිංසු. රාජා “කහං භණෙ තුම‍්හෙ එත‍්තකෙ ඉමෙ දිවසෙ න දිස‍්සථා”ති පුච‍්ඡි. තෙ සබ‍්බං පවත‍්තිං ආරොචෙසුං. රාජා – “සාධු, තාතා, තුම‍්හෙ නිස‍්සාය මයා මජ‍්ඣිමප‍්පදෙසෙ රාජා මිත‍්තො ලද‍්ධො”ති අත‍්තමනො අහොසි. අපරභාගෙ රාජගහවාසිනොපි වාණිජා තක‍්කසීලං අගමංසු. තෙ පණ‍්ණාකාරං ගහෙත්‍වා ආගතෙ පුක්කුසාති රාජා “කුතො ආගතත්‍ථා”ති පුච‍්ඡිත්‍වා “රාජගහතො”ති සුත්‍වා “මය‍්හං සහායස‍්ස නගරතො ආගතා තුම‍්හෙ”ති. ආම දෙවාති. ආරොග්‍යං මෙ සහායස‍්සාති ආරොග්‍යං පුච‍්ඡිත්‍වා “අජ‍්ජ පට‍්ඨාය යෙ මය‍්හං සහායස‍්ස නගරතො ජඞ‍්ඝසත්‍ථෙන වා සකටසත්‍ථෙන වා වාණිජා ආගච‍්ඡන‍්ති, සබ‍්බෙසං මම විසයං පවිට‍්ඨකාලතො පට‍්ඨාය වසනගෙහානි, රාජකොට‍්ඨාගාරතො නිවාපඤ‍්ච දෙන‍්තු, සුඞ‍්කං විස‍්සජ‍්ජෙන‍්තු, කිඤ‍්චි උපද‍්දවං මා කරොන‍්තූ”ති භෙරිං චරාපෙසි. බිම‍්බිසාරොපි අත‍්තනො නගරෙ තථෙව භෙරිං චරාපෙසි.
ඔවුහු යහපති යි පිළිතුරු දී ගොස් බඩු තැන්පත් කොට අනුභව කළ උදේ ආහාරය ඇත් රජු වෙත ගොස් වැන්දාහ. රජ තෙමේ සගයෙනි, නුඹලා මෙතෙක් කල් කොහි ගියේදැයි ඇසීය. ඔවුහු සියලු විස්තරය දැන්වූහ. රජතුමා හොඳය දරුවනි, නුඹලා නිසා මා මධ්‍යම දේශයෙහි රජු හා මිත්‍ර බව ලද්දෙමියි සතුටු විය. මෑත කාලයෙහි රජගහ නුවර වෙළෙන්දෝ තක්‍ෂිලාවට ගියාහ. ඔවුහු පඬුරු ගෙන පැමිණි කල්හි පුක්කුසාති රජතෙමේ කවර තැනකින් පැමිණියේදැයි අසා රජගහ නුවරින් යැයි අසා මාගේ මිත්‍රයාගේ නුවරින් නුඹලා ආවාහු ද? දේවයන් වහන්ස එසේය, මාගේ මිත්‍රයාගේ නිරෝගීකම කෙසේදැයි නිරෝගීබව අසා අද පටන් මාගේ මිත්‍රයාගේ නුවරින් පයින් හෝ කරත්තවලින් හෝ වෙළෙන්දෝ එත් ද? ඒ සියලු දෙනාටම මාගේ විජිතයට පැමිණි කාලයේ පටන් වසන තැන්හි ගෙවල් ද රාජ භාණ්ඩාගාරයෙන් ආහාර ද දෙත්වා. අයබදු හරීවා. කිසිදු උවදුරක් නොකරත්වායි බෙර හැසිරවීය. බිම්බිසාර රජ තෙමේ ද තමන්ගේ නුවර එසේ බෙර හැසිරවීය.
අථ බිම‍්බිසාරො පුක‍්කුසාතිස‍්ස පණ‍්ණං පහිණි – “පච‍්චන‍්තදෙසෙ නාම මණිමුත‍්තාදීනි රතනානි උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, යං මය‍්හං සහායස‍්ස රජ‍්ජෙ දස‍්සනීයං වා සවනීයං වා රතනං උප‍්පජ‍්ජති, තත්‍ථ මෙ මා මච‍්ඡරායතූ”ති. පුක‍්කුසාතිපි – “මජ‍්ඣිමදෙසො නාම මහාජනපදො, යං තත්‍ථ එවරූපං රතනං උප‍්පජ‍්ජති, තත්‍ථ මෙ සහායො මා මච‍්ඡරායතූ”ති පටිපණ‍්ණං පහිණි. එවං තෙ ගච‍්ඡන‍්තෙ ගච‍්ඡන‍්තෙ කාලෙ අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං අදිස‍්වාපි දළ‍්හමිත‍්තා අහෙසුං.
එකල්හි බිම්බිසාර රජතෙමේ පුක්කුසාති රජුට ලියුමක් යැවීය. ප්‍රත්‍යන්ත දේශයෙහි මුතු මැණික් ආදී රත්නයන් උපදිත්. මගේ මිත්‍රයාගේ රාජ්‍යයෙහි දකුම්කළු හෝ ඇසිය යුතු හෝ යම් රත්නයක් උපදී ද එහි මට මසුරු බවක් නොවේවා. පුක්කුසාති තෙමේ ද මධ්‍යම දේශයෙහි මහා ජනපදයකි. එහි මෙබඳු වූ යම් රත්නයක් උපදියි ද එහි මාගේ මිත්‍රයා මසුරු නොවේවා යි පිළිතුරු ලියුමක් යැවීය. මෙසේ කල් යන කළ ඔවුනොවුන් නොදැක ම දැඩි මිත්‍රයෝ වූහ.
එවං තෙසං කතිකං කත්‍වා වසන‍්තානං පඨමතරං පුක‍්කුසාතිස‍්ස පණ‍්ණාකාරො උප‍්පජ‍්ජි. රාජා කිර අට‍්ඨ පඤ‍්චවණ‍්ණෙ අනග‍්ඝකම‍්බලෙ ලභි. සො – “අතිසුන්‍දරා ඉමෙ කම‍්බලා, අහං සහායස‍්ස පෙසිස‍්සාමී”ති ලාඛාගුළමත‍්තෙ අට‍්ඨ සාරකරණ‍්ඩකෙ ලිඛාපෙත්‍වා තෙසු තෙ කම‍්බලෙ පක‍්ඛිපිත්‍වා ලාඛාය වට‍්ටාපෙත්‍වා සෙතවත්‍ථෙන වෙඨෙත්‍වා සමුග‍්ගෙ පක‍්ඛිපිත්‍වා වත්‍ථෙන වෙඨෙත්‍වා රාජමුද‍්දිකාය ලඤ‍්ඡෙත්‍වා “මය‍්හං සහායස‍්ස දෙථා”ති අමච‍්චෙ පෙසෙසි. සාසනඤ‍්ච අදාසි – “අයං පණ‍්ණාකාරො නගරමජ‍්ඣෙ අමච‍්චාදිපරිවුතෙන දට‍්ඨබ‍්බො”ති. තෙ ගන‍්ත්‍වා බිම‍්බිසාරස‍්ස අදංසු.
මෙසේ කතිකා කොට වසමින් සිටිය දී පළමු කොට පුක්කුසාති රජුට පඬුරක් උපන්නේය. රජු වර්ණ පහකින් යුත් වටිනා කම්බිලි අටක් ලැබීය. මේ කම්බිලි ඉතා යහපත්ය. මම මේවා මාගේ යහළුවාට යවන්නෙමියි ලාකඩ ගුලි මෙන් මට්ටම් වූ අරටු කරඬු අටක් ලියවා ඒ කම්බිලි එහි බහා ලාකඩවලින් වට කරවා සුදු වස්ත්‍ර ඔතා කරඬුවල බහා වස්ත්‍ර ඔතා රාජ මුද්‍රා තබා මාගේ මිත්‍රයාට දෙවයි ඇමතියන් යැවීය. පණිවිඩයක් ද දුන්නේය. මේ පඬුර නුවර මැද ඇමති ආදීන් පිරිවරණ ලදුව දත යුතුය. ඔවුහු ගොස් බිම්බිසාර රජුට දුන්හ.
සො සාසනං සුත්‍වා අමච‍්චාදයො සන‍්නිපතන‍්තූති භෙරිං චරාපෙත්‍වා නගරමජ‍්ඣෙ අමච‍්චාදිපරිවුතො සෙතච‍්ඡත‍්තෙන ධාරියමානෙන පල‍්ලඞ‍්කවරෙ නිසින‍්නො ලඤ‍්ඡනං භින්‍දිත්‍වා වත්‍ථං අපනෙත්‍වා සමුග‍්ගං විවරිත්‍වා අන‍්තො භණ‍්ඩිකං මුඤ‍්චිත්‍වා ලාඛාගුළෙ දිස්වා “මය‍්හං සහායො පුක්කුසාති ‘ජුතවිත‍්තකො මෙ සහායො’ති මඤ‍්ඤමානො මඤ‍්ඤෙ ඉමං පණ‍්ණාකාරං පහිණී”ති එකං ගුළං ගහෙත්‍වා හත්‍ථෙන වට‍්ටෙත්‍වා තුලයන‍්තොව අන‍්තො දුස‍්සභණ‍්ඩිකං අත්‍ථීති අඤ‍්ඤාසි. අථ නං පල‍්ලඞ‍්කපාදෙ පහරිත්‍වා තාවදෙව ලාඛා පරිපති, සො නඛෙන කරණ‍්ඩකං විවරිත්‍වා අන‍්තො කම‍්බලරතනං දිස්වා ඉතරෙපි විවරාපෙසි, සබ‍්බෙපි කම‍්බලා අහෙසුං. අථ නෙ පත්‍ථරාපෙසි, තෙ වණ‍්ණසම‍්පන‍්නා ඵස‍්සසම‍්පන‍්නා දීඝතො සොළසහත්‍ථා තිරියං අට‍්ඨහත්‍ථා අහෙසුං. මහාජනො දිස්වා අඞ‍්ගුලියො පොඨෙසි, චෙලුක‍්ඛෙපං අකාසි, – “අම‍්හාකං රඤ‍්ඤො අදිට‍්ඨසහායො පුක්කුසාති අදිස‍්වාව එවරූපං පණ‍්ණාකාරං පෙසෙසි, යුත‍්තං එවරූපං මිත‍්තං කාතු”න‍්ති අත‍්තමනො අහොසි. රාජා එකමෙකං කම‍්බලං අග‍්ඝාපෙසි, සබ‍්බෙ අනග‍්ඝා අහෙසුං. තෙසු චත‍්තාරො සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධස‍්ස පෙසෙසි, චත‍්තාරො අත‍්තනො ඝරෙ අකාසි. තතො චින‍්තෙසි – “පච‍්ඡා පෙසෙන‍්තෙන පඨමං පෙසිතපණ‍්ණාකාරතො අතිරෙකං පෙසෙතුං වට‍්ටති, සහායෙන ච මෙ අනග‍්ඝො පණ‍්ණාකාරො පෙසිතො, කිං නු ඛො පෙසෙමී”ති?
ඔහු පණිවිඩය අසා ඇමති ආදීහු රැස්වෙත්වයි බෙර හසුරුවා නුවර මැද ඇමති ආදීන් පිරිවරණ ලදුව සේසත් ධරමින් උතුම් ආසනයෙහි සිටියේ මුද්‍රාව බිඳ වස්ත්‍රය ඉවත්කොට කරඬුව ඇර ඇතුළත බඩු මුදා ලාකඩ දැක මාගේ මිත්‍ර පුක්කුසය මාගේ මිත්‍ර දූතය යැයි සිතමින් පඬුරු එවීයැයි සිතමියි එක ගුලියක් ගෙන අතින් පෙරළා ප්‍රමාණය කරන්නේ ම ඇතුලේ රෙදි පොදියක් ඇතැයි දැන ගත්තේය. එකල එය අසුනෙහි පාමුල ගැසීය. එකෙණෙහි ම ලාකඩ වැටුණේය. ඔහු නියෙන් කරඬුව හැර ඇතුළෙහි පලස් රත්නය දැක අනෙක් ඒවා ද ඇරවීය. සියල්ල ම පලස් වූහ. එකල ඒවා දිගු ඒවා වර්ණවත්ය. ස්පර්ශයෙන් යුතුය. දිගින් දහසය රියන්ය. හරහට අට රියන්ය. මහජනතාව දැක පුදුම විය. අපගේ රජුට මිත්‍ර පුක්කුසාති තෙමේ මෙබඳු පඬුරු එවීයැයි සතුටු විය. රජු එක කම්බිලියක් මිළ කරවීය. සියල්ල අනර්ඝ වූහ. එයින් හතරක් බුදුරදුන්ට යවා හතරක් තමාගේ ගෙදර තැබීය. පසුව සිතීය. පසුව යවන්නහු විසින් පළමුව එවන ලද පඬුරට වැඩියෙන් යවන්නට වටියි. මිත්‍රයා විසින් ද මට වටිනා පඬුරු එවන ලදි. කුමක් යවම් ද?
කිං පන රාජගහෙ තතො අධිකං රතනං නත්‍ථීති? නො නත්‍ථි, මහාපුඤ‍්ඤො රාජා, අපිච ඛො පනස‍්ස සොතාපන‍්නකාලතො පට‍්ඨාය ඨපෙත්‍වා තීණි රතනානි අඤ‍්ඤං රතනං සොමනස‍්සං ජනෙතුං සමත්‍ථං නාම නත්‍ථි. සො රතනං විචිනිතුං ආරද‍්ධො – රතනං නාම සවිඤ‍්ඤාණකං අවිඤ‍්ඤාණකන‍්ති දුවිධං. තත්‍ථ අවිඤ‍්ඤාණකං සුවණ‍්ණරජතාදි, සවිඤ‍්ඤාණකං ඉන්‍ද්‍රියබද‍්ධං. අවිඤ‍්ඤාණකං සවිඤ‍්ඤාණකස‍්සෙව අලඞ‍්කාරාදිවසෙන පරිභොගං හොති, ඉති ඉමෙසු ද‍්වීසු රතනෙසු සවිඤ‍්ඤාණකං සෙට‍්ඨං. සවිඤ‍්ඤාණකම‍්පි දුවිධං තිරච‍්ඡානරතනං මනුස‍්සරතනන‍්ති. තත්‍ථ තිරච‍්ඡානරතනං හත්‍ථිඅස‍්සරතනං, තම‍්පි මනුස‍්සානං උපභොගත්‍ථමෙව නිබ‍්බත‍්තති, ඉති ඉමෙසුපි ද‍්වීසු මනුස‍්සරතනං සෙට‍්ඨං. මනුස‍්සරතනම‍්පි දුවිධං ඉත්‍ථිරතනං පුරිසරතනන‍්ති. තත්‍ථ චක‍්කවත‍්තිනො රඤ‍්ඤො උප‍්පන‍්නං ඉත්‍ථිරතනම‍්පි පුරිසස‍්සෙව උපභොගං. ඉති ඉමෙසුපි ද‍්වීසු පුරිසරතනමෙව සෙට‍්ඨං.
කිම රජගහ නුවර ඊට වඩා අධික රත්නයක් නැත් ද? නැත්තේ නොවෙයි. රජු මහා පින් ඇත්තෙකි. ඔහු සෝවාන් වූ කාලයේ පටන් ත්‍රිවිධ රත්නය හැර අනෙක් රත්නයක් සතුට උපදවන්නට සමත් නොවෙයි. ඔහු රත්නයන් සොයන්නට පටන් ගත්තේය. රත්නයන් නම් සවිඥානක අවිඥානක යැයි දෙයාකාර යි. එහි අවිඥානක නම් රන් රිදී ආදියයි. සවිඥානක නම් ඉන්ද්‍රිය ප්‍රතිබද්ධයි. අවිඥානකය සවිඥානකයට අලංකාර වශයෙන් පරිභෝග පිණිස වෙයි. මේ රත්න දෙක අතුරෙන් සවිඥානක රත්නය ශ්‍රේෂ්ඨයි. සවිඥානක තිරිසන් ගත රත්නය මනුෂ්‍ය රත්නය යැයි දෙවිධයි. එහි තිරිසන්ගත නම් ඇත් අස් ආදී රත්නයන්ය. ඒවාද මිනිසුන්ට පරිභෝග පිණිස ම උපදිත්. මෙසේ මේ දෙකෙන් ද මනුෂ්‍ය රත්නය ශ්‍රේෂ්ඨය. මනුෂ්‍ය රත්නය ද ස්ත්‍රී රත්නය පුරුෂ රත්නය යැයි දෙයාකාරයි. සක්විති රජුට උපන් ස්ත්‍රී රත්නය ද පුරුෂ රත්නයේ පරිභෝගය පිණිසම උපදිත්. මෙසේ මේ දෙකින් ද පුරුෂ රත්නය ශ්‍රේෂ්ඨය.
පුරිසරතනම‍්පි දුවිධං අගාරියරතනං අනගාරියරතනඤ‍්ච. තත්‍ථ අගාරියරතනෙසුපි චක‍්කවත‍්තිරාජා අජ‍්ජ පබ‍්බජිතසාමණෙරං පඤ‍්චපතිට‍්ඨිතෙන වන්‍දති, ඉති ඉමෙසුපි ද‍්වීසු අනගාරියරතනමෙව සෙට‍්ඨං. අනගාරියරතනම‍්පි දුවිධං සෙක‍්ඛරතනඤ‍්ච අසෙක‍්ඛරතනඤ‍්ච. තත්‍ථ සතසහස‍්සම‍්පි සෙක‍්ඛානං අසෙක‍්ඛස‍්ස පදෙසං න පාපුණාති, ඉති ඉමෙසුපි ද‍්වීසු අසෙක‍්ඛරතනමෙව සෙට‍්ඨං. තම‍්පි දුවිධං බුද‍්ධරතනං සාවකරතනන‍්ති. තත්‍ථ සතසහස‍්සම‍්පි සාවකරතනානං බුද‍්ධරතනස‍්ස පදෙසං න පාපුණාති, ඉති ඉමෙසුපි ද‍්වීසූ බුද‍්ධරතනමෙව සෙට‍්ඨං.
පුරුෂ රත්නය ද අගාරික අනගාරික යැයි දෙවිධියි. එහි අගාරික රත්නය අතුරෙන් සක්විති රජු ද එදවස් පැවිදි වූ සාමණේරයාට ද පසඟ පිහිටුවා වඳියි. එහෙයින් මේ රත්න දෙකෙන් ද අනගාරික රත්නය ශ්‍රේෂ්ඨය. අනගාරික රත්නය ද සේඛ අසේඛ යැයි දෙයාකාරයි. එහි ලක්‍ෂයක් සේඛයන් ද අසේඛයාගේ කොටසකටවත් නොපැමිණෙයි. මේ දෙකෙන් ද අසේඛරත්නය ශ්‍රේෂ්ඨය. එය ද බුද්ධරත්නය ශ්‍රාවකරත්තය යැයි දෙවිධයි. ලක්‍ෂයක් ශ්‍රාවකයන් ද බුද්ධරත්නයේ කොටසකටවත් නොපැමිණෙයි. මේ දෙකෙන් ද අසේඛරත්නය ශ්‍රේෂ්ඨය. එය ද බුද්ධරත්නය ශ්‍රාවක රත්නය යැයි දෙවිධියි. ලක්‍ෂයක් ශ්‍රාවකයන් ද බුද්ධරත්නයේ කොටසටවත් නොපැමිණෙයි. මේ දෙකෙන් ද බුද්ධ රත්නය ශ්‍රේෂ්ඨය.
බුද‍්ධරතනම‍්පි දුවිධං පච‍්චෙකබුද‍්ධරතනං සබ‍්බඤ‍්ඤුබුද‍්ධරතනන‍්ති. තත්‍ථ සතසහස‍්සම‍්පි පච‍්චෙකබුද‍්ධානං සබ‍්බඤ‍්ඤුබුද‍්ධස‍්ස පදෙසං න පාපුණාති, ඉති ඉමෙසුපි ද‍්වීසු සබ‍්බඤ‍්ඤුබුද‍්ධරතනංයෙව සෙට‍්ඨං. සදෙවකස‍්මිඤ‍්හි ලොකෙ බුද‍්ධරතනසමං රතනං නාම නත්‍ථි. තස‍්මා අසදිසමෙව රතනං මය‍්හං සහායස‍්ස පෙසෙස‍්සාමීති චින‍්තෙත්‍වා තක‍්කසීලවාසිනො පුච‍්ඡි – “තාතා තුම‍්හාකං ජනපදෙ බුද‍්ධො ධම්මො සඞ‍්ඝොති ඉමානි තීණි රතනානි දිස‍්සන‍්තී”ති. ඝොසොපි සො මහාරාජ තාව තත්‍ථ නත්‍ථි, දස‍්සනං පන කුතොති.
බුද්ධරත්නය ද පසේ බුද්ධරත්නය සර්වඥ බුද්ධරත්නය යැයි දෙයාකාරයි. එයින් ද ලක්‍ෂයක් පසේ බුදුවරුන්ට සර්වඥ බුද්ධරත්නයේ කොටසකටවත් නොපැමිණෙයි. මේ දෙකෙන් ද සර්වඥ බුද්ධරත්නය ශ්‍රේෂ්ඨය. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බුද්ධරත්නය හා සමාන රත්නයක් නම් නැත. එහෙයින් අසමාන වූ රත්නයක් මාගේ යහළුවාට යවන්නෙමියි සිතා තක්‍ෂිලා නුවර වැසියන්ගෙන් ඇසීය. දරුවනි, නුඹලාගේ ජනපදයෙහි බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන ත්‍රිවිධ රත්නය දකිත් ද? මහරජතුමනි, එහි හඬවත් නැත. දැකීමක් කොයින් ද?
“සුන්‍දරං තාතා”ති රාජා තුට‍්ඨො චින‍්තෙසි – “සක‍්කා භවෙය්‍ය ජනසඞ‍්ගහත්‍ථාය මය‍්හං සහායස‍්ස වසනට‍්ඨානං සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධං පෙසෙතුං, බුද‍්ධා පන පච‍්චන‍්තිමෙසු ජනපදෙසු න අරුණං උට‍්ඨපෙන‍්ති. තස‍්මා සත්‍ථාරා ගන‍්තුං න සක‍්කා. සාරිපුත‍්තමොග‍්ගල‍්ලානාදයො මහාසාවකෙ පෙසෙතුං සක‍්කා භවෙය්‍ය. මයා පන ‘ථෙරා පච‍්චන‍්තෙ වසන‍්තී’ති සුත්‍වාපි මනුස‍්සෙ පෙසෙත්‍වා තෙ අත‍්තනො සමීපං ආණාපෙත්‍වා උපට‍්ඨාතුමෙව යුත‍්තං. තස‍්මා න ථෙරෙහිපි සක‍්කා ගන‍්තුං. යෙන පනාකාරෙන සාසනෙ පෙසිතෙ සත්‍ථා ච මහාසාවකා ච ගතා විය හොන‍්ති, තෙනාකාරෙන සාසනං පහිණිස‍්සාමී”ති. චින‍්තෙත්‍වා චතුරතනායාමං විදත්‍ථිමත‍්තපුථුලං නාතිතනුං නාතිබහලං සුවණ‍්ණපට‍්ටං කාරාපෙත්‍වා “තත්‍ථ අජ‍්ජ අක‍්ඛරානි ලිඛිස‍්සාමී”ති. පාතොව සීසං න‍්හායිත්‍වා උපොසථඞ‍්ගානි අධිට‍්ඨාය භුත‍්තපාතරාසො අපනීතගන්‍ධමාලාභරණො සුවණ‍්ණසරකෙන ජාතිහිඞ‍්ගුලිකං ආදාය හෙට‍්ඨතො පට‍්ඨාය ද‍්වාරානි පිදහන‍්තො පාසාදමාරුය‍්හ පුබ‍්බදිසාමුඛං සීහපඤ‍්ජරං විවරිත්‍වා ආකාසතලෙ නිසීදිත්‍වා සුවණ‍්ණපට‍්ටෙ අක‍්ඛරානි ලිඛන‍්තො – “ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප‍්පන‍්නො අරහං සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො විජ‍්ජාචරණසම‍්පන‍්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත‍්තරො පුරිසදම‍්මසාරථි සත්‍ථා දෙවමනුස‍්සානං බුද‍්ධො භගවා”ති. බුද‍්ධගුණෙ තාව එකදෙසෙන ලිඛි.
හොඳයි දරුවනියි, රජු සතුටුව සිතීය. ජනතාවගේ සංග්‍රහ පිණිස මාගේ මිත්‍රයා වසන ස්ථානයට බුදුරදුන් යවන්නට නොහැකි වන්නේය. සැරියුත් මුගලන් ආදී මහා ශ්‍රාවකයන් යවන්නට හැකි වන්නේය. මා විසින් තෙරවරුන්ගේ ප්‍රත්‍යන්තයෙහි වසත් යැයි අසා ද මිනිසුන් යවා උන්වහන්සේලා තමන් සමීපයට ගෙන්වා උපස්ථාන කරන්නට වටියි. එහෙයින් තෙරවරුන්ට ද යන්නට නොහැකිය. යම් ආකාරයකින් පණිවිඩයක් යැවූ කළ බුදුරදුන් ද මහා ශ්‍රාවකයෝ ද යන්නට නොහැකිය. යම් ආකාරයකින් පණිවිඩයක් යැවූ කළ බුදුරදුන් ද මහා ශ්‍රාවකයෝ ද ගියා වැනි වෙත්. ඒ ආකාරයෙන් පණිවිඩයක් යවමියි සිතා හතර රියනක් දිග ඇති වියතක් පළල ඇති ඉතා තුනී නොවූ ඉතා ඝණ නො වූ රන්පතක් කරවා එහි අද අකුරු ලියන්නෙමියි උදෑසනම ස්නානය කොට පෙහෙවස් ඉටා උදේම අනුභව කොට පහ කරන ලද සුවඳ මල් ආභරණ ඇත්තේ රන් කෙණ්ඩියෙන් රත් හිරියල් ගෙන යට පටන් දොරවල් වසමින් ප්‍රාසාදයට නැග නැගෙනහිර අභිමුඛව සීමැදුර කවුළුව හැර අහස්තලයෙහි හිඳ රන් පටෙහි අකුරු ලියන්නේ මේ ලෝකයෙහි බුදුරදුන් උපන්නේය. උන්වහන්සේ අරහත්ය. සම්‍යක් සම්බුද්ධය. විද්‍යාචරණ සම්පන්නය. සුගතය. ලෝකවිදුය. අනුත්තරය. දෙව්මිනිසුන්ට ශාස්තෘය. බුද්ධය. භාග්‍යවත්ය. බුදුගුණ පළමු කොට එක් දේශයකින් ලිවීය.
තතො “එවං දස පාරමියො පූරෙත්‍වා තුසිතභවනතො චවිත්‍වා මාතුකුච‍්ඡිම‍්හි පටිසන්‍ධිං ගණ‍්හි, එවං ලොකවිවරණං අහොසි, මාතුකුච‍්ඡියං වසමානෙ ඉදං නාම අහොසි, අගාරමජ‍්ඣෙ වසමානෙ ඉදං නාම අහොසි, එවං මහාභිනික‍්ඛමනං නික‍්ඛන‍්තො එවං මහාපධානං පදහි. එවං දුක‍්කරකාරිකං කත්‍වා මහාබොධිමණ‍්ඩං ආරුය‍්හ අපරාජිතපල‍්ලඞ‍්කෙ නිසින‍්නො සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණං පටිවිජ‍්ඣි, සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණං පටිවිජ‍්ඣන‍්තස‍්ස එවං ලොකවිවරණං අහොසි. සදෙවකෙ ලොකෙ අඤ‍්ඤං එවරූපං රතනං නාම නත්‍ථීති.
එයින් මෙසේ දස පාරමිතා පුරා තුසිත දිව්‍ය ලෝකයෙන් චුතව මව්කුස පිළිසිඳ ගත්තේය. මෙසේ ලෝක විවරණය විය. මව්කුස වසන කල්හි මේ නම විය. ගෙහි වසන කල්හි මේ නම විය. මෙසේ මහා අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙන් නික්මෙන්නේ මහත් වීර්ය කළේය. දුෂ්කරතා ක්‍රියා කොට මහ බෝ මැඩ පහරදීමක් නැති ආසනයෙහි සිටියේ සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කළේය. සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරන්නහුට මෙසේ ලෝකය විවරණය විය. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මෙබඳු වෙනත් රත්නයක් නැත.
යංකිඤ‍්චි විත‍්තං ඉධ වා හුරං වා, සග‍්ගෙසු වා යං රතනං පණීතං; න නො සමං අත්‍ථි තථාගතෙන, ඉදම‍්පි බුද‍්ධෙ රතනං පණීතං; එතෙන සච‍්චෙන සුවත්‍ථි හොතූ”ති. (ඛු· පා· 6.3; සු· නි· 226) –
මේ ලෝකයෙහි හෝ පරලොව හෝ ස්වර්ගයෙහි හෝ යම්කිසි වස්තුවක් උතුම් රත්නයක් ඇත් ද ඒවා බුදුරදුන් හා සමාන නොවෙයි. මේ බුද්ධරත්නය ම උතුම්ය. මේ සත්‍යයෙන් යහපතක් ම වේවා.
එවං එකදෙසෙන බුද‍්ධගුණෙපි ලිඛිත්‍වා දුතියං ධම‍්මරතනං ථොමෙන‍්තො – “ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො…පෙ… පච‍්චත‍්තං වෙදිතබ‍්බො විඤ‍්ඤූහී”ති. “චත‍්තාරො සතිපට‍්ඨානා…පෙ… අරියො අට‍්ඨඞ‍්ගිකො මග‍්ගො”ති. “සත්‍ථාරා දෙසිතධම‍්මො නාම එවරූපො ච එවරූපො චා”ති සත‍්තතිංස බොධිපක‍්ඛියෙ එකදෙසෙන ලිඛිත්‍වා –
මෙසේ එක් දේශයකින් බුදුගුණ ලියා දෙවනුව ධර්ම රත්නයට ස්තූති කරන්නේ බුදුරදුන්ගේ ධර්මය ස්වාක්ඛාතය -පෙ- නුවණැත්තන් විසින් වෙන වෙනම දත යුතුය. සතර සතිපට්ඨානය -පෙ- ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය යැයි බුදුරදුන් විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය නම් මෙබඳු සත්තිස් බෝධිපාක්‍ෂික ධර්මයන් එක් දේශයකින් ලියා -
“යං බුද‍්ධසෙට‍්ඨො පරිවණ‍්ණයී සුචිං, සමාධිමානන‍්තරිකඤ‍්ඤමාහු; සමාධිනා තෙන සමො න විජ‍්ජති, ඉදම‍්පි ධම‍්මෙ රතනං පණීතං; එතෙන සච‍්චෙන සුවත්‍ථි හොතූ”ති. (ඛු· පා· 6.5; සු· නි· 228) –
උතුම් බුදුරදුන් විසින් සියුම් වූ යම් ධර්මයක් ඒ ඒ තැන්වල දී වර්ණනා කළේ ද? ඒ ධර්මය ආනන්තරීය සමාධිය යැයි කීහ. ඒ සමාධිය හා සමාන සමාධියක් නොවෙයි. මේ ධර්ම රත්නයම උතුය. මේ සත්‍යයෙන් යහපතක්ම වේවා.
එවං එකදෙසෙන ධම‍්මගුණෙ ලිඛිත්‍වා තතියං සඞ‍්ඝරතනං ථොමෙන‍්තො – “සුප‍්පටිපන‍්නො භගවතො සාවකසඞ‍්ඝො…පෙ… පුඤ‍්ඤක‍්ඛෙත‍්තං ලොකස‍්සා”ති. “කුලපුත‍්තා නාම සත්‍ථු ධම‍්මකථං සුත්‍වා එවං නික‍්ඛමිත්‍වා පබ‍්බජන‍්ති, කෙචි සෙතච‍්ඡත‍්තං පහාය පබ‍්බජන‍්ති, කෙචි උපරජ‍්ජං, කෙචි සෙනාපතිට‍්ඨානාදීනි පහාය පබ‍්බජන‍්ති. පබ‍්බජිත්‍වා ච පන ඉමඤ‍්ච පටිපත‍්තිං පූරෙන‍්තී”ති චූළසීලමජ‍්ඣිමසීලමහාසීලාදීනි එකදෙසෙන ලිඛිත්‍වා ඡද‍්වාරසංවරං සතිසම‍්පජඤ‍්ඤං චතුපච‍්චයසන‍්තොසං නවවිධං සෙනාසනං, නීවරණප‍්පහානං පරිකම‍්මං ඣානාභිඤ‍්ඤා අට‍්ඨතිංස කම‍්මට‍්ඨානානි යාව ආසවක‍්ඛයා එකදෙසෙන ලිඛි, සොළසවිධං ආනාපානස‍්සතිකම‍්මට‍්ඨානං විත්‍ථාරෙනෙව ලිඛිත්‍වා “සත්‍ථු සාවකසඞ‍්ඝො නාම එවරූපෙහි ච ගුණෙහි සමන‍්නාගතො.
මෙසේ එක් දේශයකින් ධර්ම ගුණ ලියා එයින් තුන්වෙනි සංඝ රත්නය ස්තූති කරන්නේ බුදුරදුන්ගේ ශ්‍රාවක සංඝයා සුපටිපන්නය -පෙ- ලෝකයාට පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රයකි. කුල පුත්‍රයෝ නම් බුදුරදුන්ගේ ධර්ම කථා අසා ගිහි ගෙයින් නික්මී පැවිදි වෙත්. සමහරෙක් රජකම ද හැර පැවිදි වෙත්. සමහරෙක් යුව රජකම ද සමහරෙක් සෙනෙවි තනතුරු ආදිය ද හැර පැවිදි වෙත්. පැවිදි වී මේ පිළිවෙත් පුරත්. චූලසීල මධ්‍යමසීල මහාසීල ආදිය එක් දේශයකින් ලියා සදොර සංවරය ද සතිසම්පජඤ්ඤය ද සිව්පසෙහි සන්තෝසය ද භාවනාවෙහි ඇලීම ද නව වැදෑරුම් සෙනසුන් ද නීවරණ ප්‍රහීණ පරිකර්ම ධ්‍යාන අභිඥා තිස් අටක් කමටහන් යන මේවා කෙලෙස් ක්‍ෂය කිරීම දක්වා එක් දේශයකින් ලිවීය. ආනාපානසති කමටහන විස්තර වශයෙන් ලියා බුදුරදුන්ගේ ශ්‍රාවකසංඝයා නම් මෙබඳු ගුණයන්ගෙන් යුක්තය.
යෙ පුග‍්ගලා අට‍්ඨසතං පසට‍්ඨා, චත‍්තාරි එතානි යුගානි හොන‍්ති; තෙ දක‍්ඛිණෙය්‍යා සුගතස‍්ස සාවකා, එතෙසු දින‍්නානි මහප‍්ඵලානි; ඉදම‍්පි සඞ‍්ඝෙ රතනං පණීතං, එතෙන සච‍්චෙන සුවත්‍ථි හොතූ”ති. (ඛු· පා· 6.6; සු· නි· 229) –
යම් අෂ්ඨාංගික පුද්ගලයෙක් ප්‍රශංසා කරන ලද්දේ ද ඔවුහු යුගල වශයෙන් හතරක් වෙත්. ඒ බුදුරදුන්ගේ ශ්‍රාවකයෝ දක්‍ෂිණාර්හය. ඔවුන් දෙන ලද්ද මහත් ඵල වෙයි. මේ සංඝරත්නය උතුම්ය. මේ සත්‍යයෙන් යහපතක්ම වේවා.
එවං එකදෙසෙන සඞ‍්ඝගුණෙ ලිඛිත්‍වා – “භගවතො සාසනං ස‍්වාක‍්ඛාතං නිය්‍යානිකං, සචෙ මය‍්හං සහායො සක‍්කොති, නික‍්ඛමිත්‍වා පබ‍්බජතූ”ති ලිඛිත්‍වා සුවණ‍්ණපට‍්ටං සංහරිත්‍වා සුඛුමකම‍්බලෙන වෙඨෙත්‍වා සාරසමුග‍්ගෙ පක‍්ඛිපිත්‍වා තං සමුග‍්ගං සුවණ‍්ණමයෙ, සුවණ‍්ණමයං, රජතමයෙ රජතමයං මණිමයෙ, මණිමයං පවාළමයෙ, පවාළමයං ලොහිතඞ‍්කමයෙ, ලොහිතඞ‍්කමයං මසාරගල‍්ලමයෙ, මසාරගල‍්ලමයං ඵලිකමයෙ, ඵලිකමයං දන‍්තමයෙ, දන‍්තමයං සබ‍්බරතනමයෙ, සබ‍්බරතනමයං කිලඤ‍්ජමයෙ, කිලඤ‍්ජමයං සමුග‍්ගං සාරකරණ‍්ඩකෙ ඨපෙසි.
මෙසේ එක් දේශයකින් සඟගුණ ලියා බුදුරදුන්ගේ අනුශාසනය මනාකොට දේශනා කරන ලදි. නෛර්යානිකය. ඉදින් මාගේ මිත්‍රයා හැකිනම් නික්ම පැවිදි වේවයි ලිවීය. ලියා රන්පට අකුලා සියුම් කම්බිලියකින් වෙලා කරඬුවක බහා ඒ කරඬුව රන් කරඬුවක ද රන් කරඬුව රිදී කරඬුවක ද රිදී කරඬුව මැණික් කරඬුවක ද, මැණික් කරඬුව එක් ප්‍රවාල එකක ද ප්‍රවාල එක ලෝහිතංකයක ද ලෝහිතංකය මසාරගල්ලයෙහි ද මසාරගල්ලය ඵලිතයෙහි ද ඵලිතය දන්තමය එකක ද දන්තමය එක රුවන් කරඬුවක් ද, රුවන් කරඬුව කලාල වලින් කරන ලද පෙට්ටියක ද එය සාර කරඬුවෙහි ද තැබීය.
පුන සාරකරණ‍්ඩකං සුවණ‍්ණකරණ‍්ඩකෙති පුරිමනයෙනෙව හරිත්‍වා සබ‍්බරතනමයං කරණ‍්ඩකං කිලඤ‍්ජමයෙ කරණ‍්ඩකෙ ඨපෙසි. තතො කිලඤ‍්ජමයං කරණ‍්ඩකං සාරමයපෙළායාති පුන වුත‍්තනයෙනෙව හරිත්‍වා සබ‍්බරතනමයං පෙළං කිලඤ‍්ජමයපෙළාය ඨපෙත්‍වා බහි වත්‍ථෙන වෙඨෙත්‍වා රාජමුද‍්දිකාය ලඤ‍්ඡෙත්‍වා අමච‍්චෙ ආණාපෙසි – “මම ආණාපවත‍්තිට‍්ඨානෙ මග‍්ගං අලඞ‍්කාරාපෙථ මග‍්ගො අට‍්ඨුසභවිත්‍ථතො හොතු, චතුඋසභට‍්ඨානං සොධිතමත‍්තකමෙව හොතු, මජ‍්ඣෙ චතුඋසභං රාජානුභාවෙන පටියාදෙථා”ති. තතො මඞ‍්ගලහත්‍ථිං අලඞ‍්කාරාපෙත්‍වා තස්ස උපරි පල‍්ලඞ‍්කං පඤ‍්ඤපෙත්‍වා සෙතච‍්ඡත‍්තං උස‍්සාපෙත්‍වා නගරවීථියො සිත‍්තසම‍්මට‍්ඨා සමුස‍්සිතද‍්ධජපටාකා කදලිපුණ‍්ණඝටගන්‍ධධූමපුප‍්ඵාදීහි සුප‍්පටිමණ‍්ඩිතා කාරෙත්‍වා “අත‍්තනො අත‍්තනො විසයප‍්පදෙසෙ එවරූපං පූජං කාරෙන‍්තූ”ති අන‍්තරභොගිකානං ජවනදූතෙ පෙසෙත්‍වා සයං සබ‍්බාලඞ‍්කාරෙන අලඞ‍්කරිත්‍වා – “සබ‍්බතාළාවචරසම‍්මිස‍්සබලකායපරිවුතො පණ‍්ණාකාරං පෙසෙමී”ති අත‍්තනො විසයපරියන‍්තං ගන‍්ත්‍වා අමච‍්චස‍්ස මුඛසාසනං අදාසි – “තාත මය‍්හං සහායො පුක්කුසාති ඉමං පණ‍්ණාකාරං පටිච‍්ඡන‍්තො ඔරොධමජ‍්ඣෙ අපටිච‍්ඡිත්‍වා පාසාදං ආරුය‍්හ පටිච‍්ඡතූ”ති. එවං සාසනං දත්‍වා පච‍්චන‍්තදෙසං සත්‍ථා ගච‍්ඡතීති පඤ‍්චපතිට‍්ඨිතෙන වන්‍දිත්‍වා නිවත‍්ති. අන‍්තරභොගිකා තෙනෙව නියාමෙන මග‍්ගං පටියාදෙත්‍වා පණ‍්ණාකාරං නයිංසු.
නැවත සාර කරඬුව රන්කරඬුවකැයි පළමු ක්‍රමයෙන් ම ගෙන ගොස් වස්ත්‍ර වෙලා රාජ මුද්‍රිකාව ගස්වා ඇමතියන්ට අණ කළේය. මාගේ අණ පවතින ස්ථානයෙහි මාර්ගය සරසව් මඟුල් ඇතා සරසවා ඌගේ පිටෙහි ආසනයක් සාදා සේසත් ඔසවා නුවර වීදි නොයෙක් ආකාරයෙන් සරසා තම තමාගේ අනෙත් පළාත්වල මෙසේ පූජා කරන්නාහ. අභ්‍යන්තර රහස් දූතයෙක් යවා තමා සර්වාකාරයෙන් සැරසී බලසේනා පිරිවරා පඬුරු යවන්නෙමියි තමාගේ ප්‍රදේශයේ කෙළවරට ගොස් ඇමතියන්ට ප්‍රධාන හස්න දුන්නේය. දරුවනි, මාගේ මිත්‍ර පුක්කුසාති තෙමේ මේ පඬුර වැසුණේ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් මැද විවෘත නොකර මහළට නැග භාරගනීවායි මෙසේ හස්න දී ප්‍රත්‍යන්ත දේශයට බුදුරදුන් වඩී යයි පසඟ පිහිටුවා වැඳ නැවතුණේය. අභ්‍යන්තර ආරක්‍ෂකයෝ ඒ ක්‍රමයෙන් මාර්ගය පිළියෙළ කොට පඬුරු පැමිණ වූහ.
පුක‍්කුසාතිපි අත‍්තනො රජ‍්ජසීමතො පට‍්ඨාය තෙනෙව නියාමෙන මග‍්ගං පටියාදෙත්‍වා නගරං අලඞ‍්කාරාපෙත්‍වා පණ‍්ණාකාරස‍්ස පච‍්චුග‍්ගමනං අකාසි. පණ‍්ණාකාරො තක‍්කසීලං පාපුණන‍්තො උපොසථදිවසෙ පාපුණි, පණ‍්ණාකාරං ගහෙත්‍වා ගතඅමච‍්චොපි රඤ‍්ඤො වුත‍්තසාසනං ආරොචෙසි. රාජා තං සුත්‍වා පණ‍්ණාකාරෙන සද‍්ධිං ආගතානං කත‍්තබ‍්බකිච‍්චං විචාරෙත්‍වා පණ‍්ණාකාරං ආදාය පාසාදං ආරුය‍්හ “මා ඉධ කොචි පවිසතූ”ති ද‍්වාරෙ ආරක‍්ඛං කාරෙත්‍වා සීහපඤ‍්ජරං විවරිත්‍වා පණ‍්ණාකාරං උච‍්චාසනෙ ඨපෙත්‍වා සයං නීචාසනෙ නිසින‍්නො ලඤ‍්ඡනං භින්‍දිත්‍වා නිවාසනං අපනෙත්‍වා කිලඤ‍්ජපෙළතො පට‍්ඨාය අනුපුබ‍්බෙන විවරන‍්තො සාරමයං සමුග‍්ගං දිස්වා චින‍්තෙසි – “මහාපරිහාරො නායං අඤ‍්ඤස‍්ස රතනස‍්ස භවිස‍්සති, අද‍්ධා මජ‍්ඣිමදෙසෙ සොතබ‍්බයුත‍්තකං රතනං උප‍්පන‍්න”න‍්ති. අථ තං සමුග‍්ගං විවරිත්‍වා රාජලඤ‍්ඡනං භින්‍දිත්‍වා සුඛුමකම‍්බලං උභතො වියූහිත්‍වා සුවණ‍්ණපට‍්ටං අද‍්දස.
පුක්කුස තෙමේ ද තමාගේ රාජ්‍ය සීමාවේ පටන් ඒ ක්‍රමයෙන් මාර්ගය පිළියෙළ කොට නුවර සරසවා පඩුරුවලට පෙර ගමන් කළේය. පඬුර තක්‍ෂිලාවට පැමිණෙන්නේ පොහෝ දවස ද පැමිණුනේය. පඬුර ගෙන ගිය ඇමතියා රජු පණිවිඩය දැන්වීය. රජු එය අසා පඬුර සමඟ පැමිණි අයට කළ යුතු වැඩ විචාරා පඬුර රැගෙන මහළට ගොස් මෙහි කිසිවෙක් නොපැමිණේවයි දොර රැකවල් කරවා සීමැඳුර හැර පඬුර උස් ආසනයක තබා තෙමේ පහත් ආසනයක හිඳ මුද්‍රාව බිඳ වස්ත්‍රය ඉවත් කොට කළාල පෙට්ටිය පටන් පිළිවෙළින් අරින්නේ අරටුවෙන් කළ කරඬුව දැක මෙසේ සිතීය. මහා ආරක්‍ෂාවකි. මෙය වෙන රත්නයක් නොවේ. ඒකාන්තයෙන් මධ්‍ය දේශයේ උපන් රත්නයක් යැයි ඇසිය යුත්තාහ. ඉක්බිතිව ඔහු කරඬුව හැර රාජ මුද්‍රාව බිඳ සියුම් කම්බිලිය දෙපැත්තෙන් අයින් කොට රන්පත්‍රය දැක්කේය.
සො තං පසාරෙත්‍වා – “මනාපානි වත අක‍්ඛරානි සමසීසානි සමපන‍්තීනි චතුරස‍්සානී”තිආදිතො පට‍්ඨාය වාචෙතුං ආරභි. තස්ස – “ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප‍්පන‍්නො”ති බුද‍්ධගුණෙ වාචෙන‍්තස‍්ස බලවසොමනස‍්සං උප‍්පජ‍්ජි, නවනවුතිලොමකූපසහස‍්සානි උද‍්ධග‍්ගලොමානි අහෙසුං. අත‍්තනො ඨිතභාවං වා නිසින‍්නභාවං වා න ජානාති. අථස‍්ස – “කප‍්පකොටිසතසහස‍්සෙහිපි එතං දුල‍්ලභසාසනං සහායං නිස‍්සාය සොතුං ලභාමී”ති භිය්‍යො බලවපීති උදපාදි. සො හි උපරි වාචෙතුං අසක‍්කොන‍්තො යාව පීතිවෙගපස‍්සද‍්ධියා නිසීදිත්‍වා පරතො – “ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො”ති ධම‍්මගුණෙ ආරභි. තත්‍රාපිස‍්ස තථෙව අහොසි. සො පුන යාව පීතිවෙගපස‍්සද‍්ධියා නිසීදිත්‍වා පරතො “සුප‍්පටිපන‍්නො”ති සඞ‍්ඝගුණෙ ආරභි. තත්‍රාපිස‍්ස තථෙව අහොසි. අථ සබ‍්බපරියන‍්තෙ ආනාපානස‍්සතිකම‍්මට‍්ඨානං වාචෙත්‍වා චතුක‍්කපඤ‍්චකජ‍්ඣානානි නිබ‍්බත‍්තෙසි, සො ඣානසුඛෙනෙව වීතිනාමෙසි. අඤ‍්ඤො කොචි දට‍්ඨුං න ලභති, එකොව චූළුපට‍්ඨාකො පවිසති. එවං අද‍්ධමාසමත‍්තං වීතිනාමෙසි.
ඔහු එය දිගු කොට - “අකුරු ලස්සනය. සම හිස්ය. සම පෙළවල්ය. හතරැස් අංශය” මුල පටන් කියවන්නට පටන් ගත්තේය. මෙහි බුදුරදුන් උපන්නේය යනුවෙන් බුදුගුණ කියවන ඔහුට බලවත් සතුටක් ඇතිවිය. අනූනව දහසක් ලෝම කූපයෝ උඩුකුරු වූහ. තමා සිටින බව හෝ හිඳින බව හෝ නො දනියි. එකල ඔහුට කල්ප කෝටි ලක්‍ෂයකින්වත් අසන්නට නො ලැබෙන දුර්ලභ හස්නක් මිත්‍රයා නිසා අසන්නට ලැබුණේ යැයි බලවත් සේ සතුටු විය. මතු කියවන්නට නොහැකි වන්නේ ප්‍රතිවේගය නිසා හිඳ ඊළඟට ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො යන ධර්ම ගුණයන් පටන් ගත්තේය. එහි ඔහුට එසේම විය. එකල්හි සියලු ගුණ අවසානයෙහි ආනාපානසති කමටහන කියවා හතරවැනි පස්වැනි ධ්‍යාන ඉපදවීය. ඔහු ධ්‍යාන සුවයෙන් කල් යවයි. රජුට කිසිවෙක් දැකීමට නැත. එක් උපස්ථායකයෙක් පිවිසෙයි. මෙසේ මාසයෙන් අඩක් ඉක්මවීය.
නාගරා රාජඞ‍්ගණෙ සන‍්නිපතිත්‍වා උක‍්කුට‍්ඨිං අකංසු “පණ‍්ණාකාරං පටිච‍්ඡිතදිවසතො පට‍්ඨාය බලදස‍්සනං වා නාටකදස‍්සනං වා නත්‍ථි, විනිච‍්ඡයදානං නත්‍ථි, රාජා සහායෙන පහිතං පණ‍්ණාකාරං යස‍්සිච‍්ඡති තස්ස දස‍්සෙතු, රාජානො නාම එකච‍්චස‍්ස පණ‍්ණාකාරවසෙනපි වඤ‍්චෙත්‍වා රජ‍්ජං අත‍්තනො කාතුං වායමන‍්ති. කිං නාම අම‍්හාකං රාජා කරොතී”ති? රාජා උක‍්කුට‍්ඨිසද‍්දං සුත්‍වා – “රජ‍්ජං නු ඛො ධාරෙමි, උදාහු සත්‍ථාර”න‍්ති චින‍්තෙසි. අථස‍්ස එතදහොසි – “රජ‍්ජකාරිතඅත‍්තභාවො නාම නෙව ගණකෙන, න ගණකමහාමත‍්තෙන ගණෙතුං සක‍්කො. සත්‍ථුසාසනං ධාරෙස‍්සාමී”ති සයනෙ ඨපිතං අසිං ගහෙත්‍වා කෙසෙ ඡින්‍දිත්‍වා සීහපඤ‍්ජරං විවරිත්‍වා – “එතං ගහෙත්‍වා රජ‍්ජං කාරෙථා”ති සද‍්ධිං චූළාමණිනා කෙසකලාපං පරිසමජ‍්ඣෙ පාතෙසි, මහාජනො තං උක‍්ඛිපිත්‍වා – “සහායකසන‍්තිකා ලද‍්ධපණ‍්ණාකාරා නාම රාජානො තුම‍්හාදිසා හොන‍්ති දෙවා”ති එකප‍්පහාරෙනෙව විරවි. රඤ‍්ඤොපි ද‍්වඞ‍්ගුලමත‍්තං කෙසමස‍්සු අහොසි. බොධිසත‍්තස‍්ස පබ‍්බජ‍්ජාසදිසමෙව කිර ජාතං.
නුවරවැසියෝ රජ මිදුලට රැස්ව ඔල්වරසන් දුන්හ. පඬුරු භාරගත් දින පටන් සේනාව දැකීමක් හෝ නාට්‍යංගනාවන් දැකීමක් හෝ නැත. නඩු ඇසීමක් නැත. රජු මිත්‍රයා එවන ලද පඬුරු යමෙක් කැමති ද ඔහුට දක්වා සමහර රජවරු පඬුරු දී වංචා කොට රාජ්‍ය තමාගේ කර ගැනීමට උත්සාහ කරත්. අපගේ රජු කුමක් කෙරේ ද? රජතුමා ඔල්වරසන් හඬ අසා රාජ්‍යය දරම් ද නැතහොත් බුදුරදුන් දැයි සිතීය. එකල්හි ඔහුට මෙබඳු සිතක් විය. රාජ්‍යය කරපු ආත්මයන්හි ගණනක් නැත. ඇමතිකම් ද ගණනක් නැත. ශාස්තෘශාසනය දරන්නෙමියි සයනෙහි තිබූ කඩුව ගෙන කෙස් සිඳ සීමැදුරු හැර මෙය ගෙන රාජ්‍ය කරවයි සිළුමිණ සහිත කෙස් වැටිය පිරිස් මැද දමීය. මහජනයා එය ඔසවා මිත්‍රයාගේ වෙතින් ලැබූ පඬුරු නම් දේවයන්වහන්ස, රජවරු නුඹ හා සමාන වෙත්. එකපාරටම හැඬුවේය. රජුගේ කෙස් රැවුල් දෑඟුලක් පමණ විය. බෝසතුන්ගේ පැවිද්ද හා සමාන විය.
තතො චූළුපට‍්ඨාකං පෙසෙත්‍වා අන‍්තරාපණා ද‍්වෙ කාසායවත්‍ථානි මත‍්තිකාපත‍්තඤ‍්ච ආහරාපෙත්‍වා – “යෙ ලොකෙ අරහන‍්තො, තෙ උද්දිස්ස මය‍්හං පබ‍්බජ‍්ජා”ති සත්‍ථාරං උද්දිස්ස එකං කාසාවං නිවාසෙත්‍වා එකං පාරුපිත්‍වා පත‍්තං වාමඅංසකූටෙ කත්‍වා කත‍්තරදණ‍්ඩං ගහෙත්‍වා – “සොභති නු ඛො මෙ පබ‍්බජ‍්ජා නො වා”ති මහාතලෙ කතිපයවාරෙ අපරාපරං චඞ‍්කමිත්‍වා – “සොභති මෙ පබ‍්බජ‍්ජා”ති ද‍්වාරං විවරිත්‍වා පාසාදා ඔතරි. ඔතරන‍්තං පන නං තීසු ද‍්වාරෙසු ඨිතනාටකාදීනි දිස‍්වාපි න සඤ‍්ජානිංසු. “එකො පච‍්චෙකබුද‍්ධො අම‍්හාකං රඤ‍්ඤො ධම‍්මකථං කථෙතුං ආගතො”ති කිර චින‍්තයිංසු. උපරිපාසාදං පන ආරුය‍්හ රඤ‍්ඤො ඨිතනිසින‍්නට‍්ඨානානි දිස්වා රාජා ගතොති ඤත්‍වා සමුද‍්දමජ‍්ඣෙ ඔසීදමානාය නාවාය ජනො විය එකප‍්පහාරෙනෙව විරවිංසු. කුලපුත‍්තං භූමිතලං ඔතිණ‍්ණමත‍්තං අට‍්ඨාරසසෙනියො සබ‍්බෙ නාගරා බලකායා ච පරිවාරෙත්‍වා මහාවිරවං විරවිංසු. අමච‍්චාපි තං එතදවොචුං – “දෙව මජ‍්ඣිමදෙසරාජානො නාම බහුමායා, සාසනං පෙසෙත්‍වා බුද‍්ධරතනං නාම ලොකෙ උප‍්පන‍්නං වා නො වාති ඤත්‍වා ගමිස‍්සථ, නිවත‍්තථ දෙවා”ති. සද‍්දහාමහං මය‍්හං සහායකස‍්ස, තස්ස මයා සද‍්ධිං ද‍්වෙජ‍්ඣවචනං නාම නත්‍ථි, තිට‍්ඨථ තුම‍්හෙති. තෙ අනුගච‍්ඡන‍්තියෙව.
ඉක්බිතිව සුළු උපස්ථායකයා යවා සල්පිළෙන් කසාවත් දෙකක් ද මැටි පාත්‍රයක් ද ගෙන්වා ලොව යම් රහත් කෙනෙක් වෙත් ද මාගේ පැවිද්ද ඔවුන් උදෙසා යි බුදුරදුන් උදෙසා එක් කසාවතක් හැඳ එකක් පොරවා පාත්‍රය වම් අංශයෙහි කොට මාගේ පැවිද්ද යහපත් ද අයහපත්දැයි මහා තලයෙහි කිහිප වරක් සක්මන් කොට මාගේ පැවිද්ද යහපත් යැයි දොර හැර ප්‍රාසාදයෙන් බැස්සේය. බසින්නා වූ ඔහු නාට්‍යාංගනාවෝ දැක ද හඳුනා නොගත්හ. එක් පසේ බුදු කෙනෙක් අපේ රජුට බණ කියන්නට පැමිණියේ යැයි සිතූහ. මතු ප්‍රාසාදයට නැග රජු සිටින හිඳින තැන් දැක රජතුමා ගියේ යැයි දැන මුහුද මැද දිය සිඳුණු නැවක මිනිසුන් මෙන් එක්විට ම හැඬූහ. කුලපුත්‍රයා බිමට බැස මොහොතෙහි ම දහ අටක් සේනාවන් ද සියලු නුවර වැසියෝ ද බල සෙනග ද පිරිවරා මහත් හඬින් හැසූහ. ඇමතියෝ ඔහුට මෙසේ කීහ. දේවයන් වහන්ස, මධ්‍යම දේශයෙහි රජවරු බොහෝ මායා දන්නෝය. හස්නක් යවා ලොව බුද්ධ රත්නය උපන් බව හෝ නූපන් බව හෝ දැන යන්න. දේවයන් වහන්ස, එතෙක් නවතින්න. මම අදහමි. ඒ මාගේ මිත්‍රයාට මා සමඟ යුද්ධයක් නැත. නුඹලා සිටිවු. ඔවුහු අනුව යත්මය.
කුලපුත්තො කත‍්තරදණ‍්ඩෙන ලෙඛං කත්‍වා – “ඉදං රජ‍්ජං කස‍්සා”ති ආහ? තුම‍්හාකං දෙවාති. යො ඉමං ලෙඛං අන‍්තරං කරොති, රාජාණාය කාරෙතබ‍්බොති. මහාජනකජාතකෙ බොධිසත‍්තෙන කතලෙඛං සීවලිදෙවී අන‍්තරං කාතුං අවිසහන‍්තී විවත‍්තමානා අගමාසි. තස‍්සා ගතමග‍්ගෙන මහාජනො අගමාසි. තං පන ලෙඛං මහාජනො අන‍්තරං කාතුං න විසහි, ලෙඛං උස‍්සීසකං කත්‍වා විවත‍්තමානා විරවිංසු. කුලපුත්තො “අයං මෙ ගතට‍්ඨානෙ දන‍්තකට‍්ඨං වා මුඛොදකං වා දස‍්සතී”ති අන‍්තමසො එකචෙටකම‍්පි අග‍්ගහෙත්‍වා පක‍්කාමි. එවං කිරස‍්ස අහොසි “මම සත්‍ථා ච මහාභිනික‍්ඛමනං නික‍්ඛමිත්‍වා එකකොව පබ්බජිතො”ති එකකොව අගමාසි. “සත්‍ථු ලජ‍්ජාමී”ති ච – “සත්‍ථා කිර මෙ පබ‍්බජිත්‍වා යානං නාරුළ‍්හො”ති ච අන‍්තමසො එකපටලිකම‍්පි උපාහනං නාරුහි, පණ‍්ණච‍්ඡත‍්තකම‍්පි න ධාරෙසි. මහාජනො රුක‍්ඛපාකාරට‍්ටාලකාදීනි ආරුය‍්හ එස අම‍්හාකං රාජා ගච‍්ඡතීති ඔලොකෙසි. කුලපුත්තො – “දූරං ගන‍්තබ‍්බං, න සක‍්කා එකෙන මග‍්ගො නිත්‍ථරිතු”න‍්ති එකං සත්‍ථවාහං අනුබන්‍ධි. සුඛුමාලස‍්ස කුලපුත‍්තස‍්ස කඨිනතත‍්තාය පථවියා ගඡන‍්තස‍්ස පාදතලෙසු ඵොටා උට‍්ඨහිත්‍වා භිජ‍්ජන‍්ති, දුක‍්ඛා වෙදනා උප‍්පජ‍්ජන‍්ති. සත්‍ථවාහෙ ඛන්‍ධාවාරං බන්‍ධිත්‍වා නිසින‍්නෙ කුලපුත්තො මග‍්ගා ඔක‍්කම‍්ම එකස‍්මිං රුක‍්ඛමූලෙ නිසීදති. නිසින‍්නට‍්ඨානෙ පාදපරිකම‍්මං වා පිට‍්ඨිපරිකම‍්මං වා කත‍්තා නාම නත්‍ථි, කුලපුත්තො ආනාපානචතුත්‍ථජ‍්ඣානං සමාපජ‍්ජිත්‍වා මග‍්ගදරථකිලමථපරිළාහං වික‍්ඛම‍්භෙත්‍වා ඣානරතියා වීතිනාමෙති.
කුලපුත්‍රයා සැරයටියෙන් ඉරක් ඇඳ මේ රාජ්‍යය කාටදැයි ඇසීය. දේවයන් වහන්ස, නුඹ වහන්සේටමය. යමෙක් මේ ඉරෙන් ඇතුළත් වේ ද රාජ්‍ය කළ යුතු යැයි මහා ජනක ජාතකයෙහි බෝසතුන් විසින් කරන ලද ඉර සීවලී බිසව ඇතුළු කරන්නට නොහැකි වන්නී වැටෙමින් ගියාය. ඈ ගිය මඟ මහජනයා ගියේය. ඒ ඉර ඇතුල් කරන්නට මහජනයාට නොහැකි විය. ඉර ඉසෙහි කොට පෙරළෙමින් ඇඬූහ. කුල පුත්‍රයා මා ගිය තැන මට දැහැට්ටක් හෝ මුවදෝනා පැන් හෝ දෙන්නේ යැයි යටත් පිරිසෙන් සේවකයෙක් වත් නොගෙන ගියේය. ඔහුට මෙබඳු සිතක් විය. මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මහබිනික්මන් කොට හුදකලාව ම පැවිදි වී යැයි හුදකලාවම ගියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේට ලැජ්ජා වෙන්නේ යැයි ශාස්තෘන් වහන්සේ පැවිදි වී යානාවකට නොනැංගේ යැයි යටත් පිරිසෙන් එක් පටක් ඇති පාවහන්වලට ද නොනැංගේය. කුඩයක් ද නොදැරුවේය. මහජනයා ගස් ප්‍රාකාර අට්ටාලවලට නැගී අපේ රජතුමා මොහු මෙසේ යන්නේ යැයි බැලීය. කුල පුත්‍රයා දුර යා යුතුය. හුදකලාව මග ගෙවන්නට නොහැකිය. එක් වෙළෙන්දෙක් ලුහුබැන්දේය. සියුමැලි කුලපුත්‍රයා යද්දී පොළොව කර්කශ බැවින් කකුල බිබිලි නැග බිදෙත්. දුක් වේදනා උපදිත්. කරත්තකරු කඳවුරු බැඳ සිටි කල කුලපුත්‍රයා මාර්ගයෙන් ඉවත්ව එක් ගස්මුලක හිඳියි. සිටිතැන පාද පිරිකමක් හෝ පිට පිරිකමක් හෝ කිරීමක් නැත. කුලපුත්‍රයා ආනාපානසති හතරවන ධ්‍යානයට සමවැද මාර්ගදාහය නැතිකොට ධ්‍යානයෙහි ඇලීමෙන් කල් යවයි.
පුනදිවසෙ උට‍්ඨිතෙ අරුණෙ සරීරපටිජග‍්ගනං කත්‍වා පුන සත්‍ථවාහං අනුබන්‍ධති. පාතරාසකාලෙ කුලපුත‍්තස‍්ස පත‍්තං ගහෙත්‍වා ඛාදනීයං භොජනීයං පත‍්තෙ පක‍්ඛිපිත්‍වා දෙන‍්ති. තං උත‍්තණ‍්ඩුලම‍්පි හොති කිලින‍්නම‍්පි සමසක‍්ඛරම‍්පි අලොණාතිලොණම‍්පි, කුලපුත්තො පවිසනට‍්ඨානං පච‍්චවෙක‍්ඛිත්‍වා අමතං විය පරිභුඤ‍්ජිත්‍වා එතෙන නියාමෙන අට‍්ඨහි ඌනකානි ද‍්වෙ යොජනසතානි ගතො. ජෙතවනද‍්වාරකොට‍්ඨකස‍්ස පන සමීපෙන ගච‍්ඡන‍්තොපි – “කහං සත්‍ථා වසතී”ති නාපුච‍්ඡි. කස‍්මා? සත්‍ථුගාරවෙන චෙව රඤ‍්ඤො පෙසිතසාසනවසෙන ච. රඤ‍්ඤො හි – “ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප‍්පජ‍්ජතී”ති සත්‍ථාරං රාජගහෙ උප‍්පන‍්නං විය කත්‍වා සාසනං පෙසිතං, තස‍්මා නං අපුච‍්ඡිත්‍වාව පඤ‍්චචත‍්තාලීසයොජනමත‍්තං මග‍්ගං අතික‍්කන‍්තො. සො සූරියත්‍ථඞ‍්ගමනවෙලාය රාජගහං පත්‍වා සත්‍ථා කහං වසතීති පුච‍්ඡි. කුතො නු, භන්තෙ, ආගතොති? ඉතො උත‍්තරතොති. සත්‍ථා තුය‍්හං ආගතමග‍්ගෙ ඉතො පඤ‍්චචත‍්තාලීසයොජනමත‍්තෙ සාවත්‍ථි නාම අත්‍ථි, තත්‍ථ වසතීති. කුලපුත්තො චින‍්තෙසි – “ඉදානි අකාලො න සක‍්කා ගන‍්තුං, අජ‍්ජ ඉධෙව වසිත්‍වා ස‍්වෙ සත්‍ථු සන‍්තිකං ගමිස‍්සාමී”ති. තතො – “විකාලෙ සම‍්පත‍්තපබ‍්බජිතා කහං වසන‍්තී”ති පුච‍්ඡි. ඉමාය කුම‍්භකාරසාලාය, භන‍්තෙති. අථ සො තං කුම‍්භකාරං යාචිත්‍වා තත්‍ථ වාසත්‍ථාය පවිසිත්‍වා නිසීදි.
දෙවන දවසෙහි අරුණ නැගුණු කල්හි සිරුර පිළිදැගුම් කොට නැවත කරත්තකරු ලුහුබඳියි. උදෑසන ආහාර ගන්නා කාලයෙහි කුලපුත්‍රයාගේ පාත්‍රය ගෙන කන බොන දෑ පාත්‍රයෙහි බහා දෙත්. එය අමුසහල් ද බෙරිවෙලා ද ගල් ඇති ද ලුණු වැඩි ද කුලපුත්‍රයා ලැබුණු සැටි සිහිකර අමෘතයක් මෙන් අනුභව කොට මේ ක්‍රමයෙන් අටක් අඩු දෙසීයක් යොදුන් ගියේය. ජේතවන දොරටු කොටුවේ සමීපයෙන් යන්නේ ද බුදුරදුන් කොහේ වාසය කරන්නේදැයි නොඇසීය. කුමක් හෙයින් ද? බුදුරදුන්ට හා රජු විසින් එවන ලද හසුනට ගෞරව වශයෙනි. රජු විසින් බුදුරදුන් මේ ලෝකයෙහි උපදී යැයි බුදුරදුන් රජගහනුවර උපන්නාක් මෙන් කොට හසුන එවන ලදි. එහෙයින් නොවිචාරාම පන්සාළිස් යොදුන් මඟ ගෙවා ඉක්මවන්නේ ඔහු ඉර බසින වේලාවෙහි රජගහනුවරට පැමිණ බුදුරදුන් කොහේ වසන්නේ දැයි ඇසීය. නුඹ කොහේ සිට ආවෙහි ද? මෙහි සිට උතුරෙන්ය. බුදුරදුන් නුඹ ආ මගෙහි මෙයින් පන්සාළිස් යොදුනක් මත්තෙහි සැවැත් නුවර නම් නුවරක් ඇත. බුදුරදුන් එහි වාසය කරති. කුලපුත්‍රයා සිතීය. දැන් කල් නොවේ. යන්නට නොහැකිය. අද මෙහිම වැස හෙට බුදුරදුන් ළඟට යන්නෙමියි ඉක්බිතිව නොකල්හි පැමිණෙන පැවිද්දෝ කොහි වෙසෙත් දැයි ඇසීය. ස්වාමීනි, මේ කුඹල්හලෙහිය. එකල්හි ඔහු කුඹල්කරුගෙන් ඉල්ලා එහි විසීම පිණිස පිවිස හුන්නේය.
භගවාපි තංදිවසං පච‍්චූසකාලෙ ලොකං වොලොකෙන‍්තො පුක‍්කුසාතිං දිස්වා චින‍්තෙසි – “අයං කුලපුත්තො සහායෙන පෙසිතං සාසනමත‍්තකං වාචෙත්‍වා අතිරෙකතියොජනසතිකං මහාරජ‍්ජං පහාය මං උද්දිස්ස පබ‍්බජිත්‍වා අට‍්ඨහි ඌනකානි ද‍්වෙ යොජනසතානි අතික‍්කම‍්ම රාජගහං පාපුණිස‍්සති, මයි අගච‍්ඡන‍්තෙ පන තීණි සාමඤ‍්ඤඵලානි අප‍්පටිවිජ‍්ඣිත්‍වා එකරත‍්තිවාසෙන අනාථකාලකිරියං කරිස‍්සති, මයි පන ගතෙ තීණි සාමඤ‍්ඤඵලානි පටිවිජ‍්ඣිස‍්සති. ජනසඞ‍්ගහත්‍ථායෙව පන මයා සතසහස‍්සකප‍්පාධිකානි චත‍්තාරි අසඞ‍්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරිතා, කරිස‍්සාමි තස්ස සඞ‍්ගහ”න‍්ති පාතොව සරීරපටිජග‍්ගනං කත්‍වා භික‍්ඛුසඞ‍්ඝපරිවුතො සාවත්‍ථියං පිණ‍්ඩාය චරිත්‍වා පච‍්ඡාභත‍්තං පිණ‍්ඩපාතප‍්පටික‍්කන‍්තො ගන්‍ධකුටිං පවිසිත්‍වා මුහුත‍්තං අත‍්තදරථකිලමථං පටිපස‍්සම‍්භෙත්‍වා – “කුලපුත්තො මයි ගාරවෙන දුක‍්කරං අකාසි, අතිරෙකයොජනසතං රජ‍්ජං පහාය අන‍්තමසො මුඛධොවනදායකම‍්පි චෙටකං අග‍්ගහෙත්‍වා එකකොව නික‍්ඛන‍්තො”ති සාරිපුත‍්තමහාමොග‍්ගල‍්ලානාදීසු කඤ‍්චි අනාමන‍්තෙත්‍වා සයමෙව අත‍්තනො පත්තචීවරං ගහෙත්‍වා එකකොව නික‍්ඛන‍්තො. ගච‍්ඡන‍්තො ච නෙව ආකාසෙ උප‍්පති, න පථවිං සංඛිපි, – “කුලපුත්තො මම ලජ‍්ජමානො හත්‍ථිඅස‍්සරථසුවණ‍්ණසිවිකාදීසු එකයානෙපි අනිසීදිත්‍වා අන‍්තමසො එකපටලිකං උපාහනම‍්පි අනාරුය‍්හ පණ‍්ණච‍්ඡත‍්තකම‍්පි අග‍්ගහෙත්‍වා නික‍්ඛන‍්තො, මයාපි පදසාව ගන‍්තුං වට‍්ටතී”ති පන චින‍්තෙත්‍වා පදසාව අගමාසි.
බුදුරදුන් ද එදින අළුයම් කාලයෙහි ලොව බලන්නේ පුක්කුසාති තෙමේ දැක සිතීය. මේ කුලපුත්‍රයා මිත්‍රයා විසින් එවන ලද හසුන පමණක් කියවා යොදුන් සීයකටත් වැඩි මහාරාජ්‍යය හැර මා උදෙසා පැවිදි වී අටක් අඩු යොදුන් දෙසීයක් ඉක්මවා එක් රැයක් විසීමෙන් අනාථව කළුරිය කරන්නේය. මා ගිය කල්හි ශ්‍රමණ්‍යඵල තුන අවබෝධ කරන්ය. ජනසංග්‍රහ පිණිස මා විසින් කල්ප ලක්‍ෂයක් අධික කොට ඇති සාරාසංඛ්‍යයක් පාරමිතා පුරන ලදි. ඔහුට සංග්‍රහ කරන්නෙමියි උදෑසනම සිරුර පිළිදැගුම් කොට භික්‍ෂු සංඝයා පිරිවරන ලද්දේ සැවත් නුවර පිඬු පිණිස හැසිර පසුබත් කාලයෙහි පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකුණේ ගඳකිළියට පිවිස මොහොතක් වෙහෙස සංසිඳුවා කුලපුත්‍රයා මා කෙරෙහි ගෞරවයෙන් අපහසු දෙයක් කළේය. යොදුන් සීයකටත් වැඩි මහාරාජ්‍යය හැර යටත් පිරිසෙන් මුවදෝවනා භාජනයක් ද නොගෙන හුදකලාව නික්මුණේ යැයි සැරියුත් මුගලන් ආදීන් අතුරෙන් කිසිවෙකුටත් නොකියා තමන් වහන්සේම පාසිවුරු ගෙන හුදකලාව යන්නේ අහසින් නොගියේය. පොළොව සංක්‍ෂේප නොකළේය. කුලපුත්‍රයා මට ලැජ්ජාවෙන් ඇත් අස් ආදී එක යානාවකවත් නොහිඳ යටත් පිරිසෙන් එක් එකපට පාවහන් වලටවත් නොනැග කුඩයක්වත් නොගෙන නික්මුණේය. මා ද පා ගමනින් ම යාම වටී යැයි සිතා පා ගමනින්ම වැඩියේය.
සො අසීති අනුබ්‍යඤ‍්ජනානි බ්‍යාමප‍්පභා බාත‍්තිංස මහාපුරිසලක‍්ඛණානීති ඉමං බුද‍්ධසිරිං පටිච‍්ඡාදෙත්‍වා වලාහකපටිච‍්ඡන‍්නො පුණ‍්ණචන්‍දො විය අඤ‍්ඤතරභික‍්ඛුවෙසෙන ගච‍්ඡන‍්තො එකපච‍්ඡාභත‍්තෙනෙව පඤ‍්චචත‍්තාලීස යොජනානි අතික‍්කම‍්ම සූරියත්‍ථඞ‍්ගමලීවෙලාය කුලපුත‍්තෙ පවිට‍්ඨමත‍්තෙයෙව තං කුම‍්භකාරසාලං පාපුණි. තං සන්‍ධාය වුත‍්තං – “තෙන ඛො පන සමයෙන, පුක්කුසාති, නාම කුලපුත්තො භගවන්තං උද්දිස්ස සද‍්ධාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො, සො තස්මිං කුම‍්භකාරාවෙසනෙ පඨමං වාසූපගතො හොතී”ති.
උන්වහන්සේ අසූවක් අනුව්‍යංජන බඹයක් පමණ ප්‍රභාව දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්‍ෂණ යන මේ බුද්ධශ්‍රීය වසා වළාකුළින් වැසුණු පූර්ණ චන්ද්‍රයා මෙන් වෙනත් භික්‍ෂුවකගේ වේශයෙන් යන්නේ එක් පසු බතකින් පන්සාළිස් යොදුන් ඉක්මවා හිරු බසින වේලාවෙහි කුල පුත්‍රයා පිවිසි කල්හි ම ඒ කුඹල්හලට පැමිණුනි. ඒ සඳහා කියන ලදි. තෙන ඛො පන සමයෙන පුක්කුසාති නාම කුලපුත්තො භගවන්තං උද්දිස්ස සද්ධා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො සො තස්මිං කුම්භාකාරනිවෙසනෙ පඨමං වාසුපගතො හොතීති
එවං ගන‍්ත්‍වාපි පන භගවා – “අහං සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො”ති පසය‍්හ කුම‍්භකාරසාලං අපවිසිත්‍වා ද‍්වාරෙ ඨිතොව කුලපුත‍්තං ඔකාසං කාරෙන‍්තො සචෙ තෙ භික‍්ඛූතිආදිමාහ. උරුන්‍දන‍්ති විවිත‍්තං අසම‍්බාධං. විහරතායස්මා යථාසුඛන්ති යෙන යෙන ඉරියාපථෙන ඵාසු හොති, තෙන තෙන යථාසුඛං ආයස‍්මා විහරතූති ඔකාසං අකාසි. අතිරෙකතියොජනසතඤ‍්හි රජ‍්ජං පහාය පබ්බජිතො කුලපුත්තො පරස‍්ස ඡඩ‍්ඩිතපතිතං කුම‍්භකාරසාලං කිං අඤ‍්ඤස‍්ස සබ්‍රහ‍්මචාරිනො මච‍්ඡරායිස‍්සති. එකච‍්චෙ පන මොඝපුරිසා සාසනෙ පබ‍්බජිත්‍වා ආවාසමච‍්ඡරියාදීහි අභිභූතා අත‍්තනො වසනට‍්ඨානෙ මය‍්හං කුටි මය‍්හං පරිවෙණන‍්ති අඤ‍්ඤෙසං අවාසාය පරක‍්කමන‍්ති. නිසීදීති අච‍්චන‍්තසුඛුමාලො ලොකනාථො දෙවවිමානසදිසං ගන්‍ධකුටිං පහාය තත්‍ථ තත්‍ථ විප‍්පකිණ‍්ණඡාරිකාය භින‍්නභාජනතිණපලාසකුක‍්කුටසූකරවච‍්චාදිසංකිලිට‍්ඨාය සඞ‍්කාරට‍්ඨානසදිසාය කුම‍්භකාරසාලාය තිණසන්‍ථාරං සන්‍ථරිත්‍වා පංසුකූලචීවරං පඤ‍්ඤපෙත්‍වා දෙවවිමානසදිසං දිබ‍්බගන්‍ධසුගන්‍ධං ගන්‍ධකුටිං පවිසිත්‍වා නිසීදන‍්තො විය නිසීදි.
මෙසේ ගොස් බුදුරදුන් මම වෙමියි වහා කුඹල් හලට නොපිවිස දොරටුවෙහි සිටියේ කුලපුත්‍රයාට ඉඩ ලබා දෙන්නේ සචෙ තෙ භික්‍ඛුති යනාදිය කිය. ඌරුන්‍දන්ති සම්බාධන්‍දති විහරතායස්මා යථාසුඛන්ති යම් යම් ඉරියව්වකින් සැපය වේද ඒ ඒ ඉරියව්වෙන් සැපය වූ පරිද්දෙන් ආයුෂ්මත් තෙමේ වෙසේවා යි අවකාශ කළේය. යොදුන් සීයකටත් වැඩි මහා රාජ්‍යයක් හැර පැවිදි වූ කුලපුත්‍රයා අනුන්ගේ හැර දමන ලද කුඹල්හල කුමක් නිසා අනෙත් පැවිද්දන්ට දෙන්නේ මසුරු වෙත් ද? ඇතැම් හිස් පුරුෂයෝ සසුනෙහි පැවිදිව ආවාස මසුරුකම් ආදියෙන් මැඩුණාහු තමා වෙසෙන තැන මාගේ කුටිය මාගේ පිරිවෙණ යැයි අනුන් නොවිසීමට උත්සාහ කරත්. නිසීදති අතිශයින් සියුමැලි වූ බුදුරදුන් දිව්‍ය විමානයක් හා සමාන වූ ගඳ කිළිය හැර තැන් තැන්වල අළු වැටුණු බිඳුණු බඳුන් ඇති තණකොළ පිදුරු කුකුල් ඌරු වසුරු ආදී නොයෙක් විදියේ අපිරිසිදු කුඹල්හලෙහි තණ ඇතිරිල්ලක් අතුරා පාංශුකූල සිවුර පණවා දිව්‍ය විමානයක් හා සමාන ගඳ කිළියෙහි වැඩ ඉන්නාක් මෙන් වැඩ සිටියේය.
ඉති භගවාපි අසම‍්භින‍්නමහාසම‍්මතවංසෙ උප‍්පන‍්නො, කුලපුත‍්තොපි ඛත‍්තියගබ‍්භෙ වඩ‍්ඪිතො. භගවාපි අභිනීහාරසම‍්පන‍්නො, කුලපුත‍්තොපි අභිනීහාරසම‍්පන‍්නො. භගවාපි රජ‍්ජං පහාය පබ්බජිතො, කුලපුත‍්තොපි. භගවාපි සුවණ‍්ණවණ‍්ණො, කුලපුත‍්තොපි. භගවාපි සමාපත‍්තිලාභී, කුලපුත‍්තොපි. ඉති ද‍්වෙපි ඛත‍්තියා ද‍්වෙපි අභිනීහාරසම‍්පන‍්නා ද‍්වෙපි රාජපබ‍්බජිතා ද‍්වෙපි සුවණ‍්ණවණ‍්ණා ද‍්වෙපි සමාපත‍්තිලාභිනො කුම‍්භකාරසාලං පවිසිත්‍වා නිසින‍්නාති තෙහි කුම‍්භකාරසාලා අතිවිය සොභති, ද‍්වීහි සීහාදීහි පවිට‍්ඨගුහාදීහි ආහරිත්‍වා දීපෙතබ‍්බං. තෙසු පන ද‍්වීසු භගවා – “සුඛුමාලො අහං පරමසුඛුමාලො එකපච‍්ඡාභත‍්තෙන පඤ‍්චචත‍්තාලීස යොජනානි ආගතො, මුහුත‍්තං තාව සීහසෙය්‍යං කප‍්පෙත්‍වා මග‍්ගදරථං පටිපස‍්සම‍්භෙමී”ති චිත‍්තම‍්පි අනුප‍්පාදෙත්‍වා නිසීදන‍්තොව ඵලසමාපත‍්තිං සමාපජ‍්ජි. කුලපුත‍්තොපි – “ද‍්වානවුතියොජනසතං ආගතොම‍්හි, මුහුත‍්තං තාව නිපජ‍්ජිත්‍වා මග‍්ගදරථං විනොදෙමී”ති චිත‍්තං අනුප‍්පාදෙත්‍වා නිසීදමානොව ආනාපානචතුත්‍ථජ‍්ඣානං සමාපජ‍්ජි. ඉදං සන්‍ධාය අථ ඛො භගවා බහුදෙව රත‍්තින‍්තිආදි වුත‍්තං.
මෙසේ බුදුරදුන් ද බිඳීමක් නැති මහා සම්මත වංශයෙහි උපන්නේ ය. කුල පුත්‍රයා ද ක්‍ෂත්‍රීය ගැබෙහි වැඩුණේය. බුදුරදුන් ද හේතු සම්පන්නය. කුලපුත්‍රයා ද එසේමය. බුදුරදුන් රාජ්‍ය හැර පැවිදි විය. කුල පුත්‍රයා ද එසේමය. බුදුරදුන් රන්වන් සිරුර ඇතෙකි. කුලපුත්‍රයා ද ක්‍ෂත්‍රියයෝය. දෙදෙනාම හේතු සම්පත් ඇත්තෝය. දෙදෙනාම රාජකීය පැවිද්දෝය. දෙදෙනාම රන්වන් සිරුරු ඇත්තෝය. දෙදෙනාම සමාපත්තීන් ලාභීහුය. කුඹල්හලට පැමිණ සිටියේ ඔවුනොවුන්ගෙන් කුඹල්ගල අතිශයින් බැබලුණේය. සිංහයන් දෙදෙනෙක් ගුහාවට පිවිසියාක් මෙන් ගෙන දැක්විය යුතුයි. මේ දෙන්නා අතුරෙන් බුදුරදුන් සියුමැලිය. මම ඉතා සියුමැලිය. ඒ පසුබත් වේලාවින් පන්සාළිස් යොදුනක් ආවේ යැයි මොහොතක් පළමුකොට සිංහ සෙය්‍යාව කොට මාර්ග විඩාව සංසිඳවමියි සිතක්වත් නූපදවා සිටියේ ඵලසමවතට සමවැදුණේය. කුලපුත්‍රයා ද යොදුන් එකසිය අනු දෙකක් ආවෙමියි මොහොතක් පළමුව වැදහොවී මාර්ග විඩා සංසිඳවන්නෙමියි සිතක් නූපදවා සිටියේ ආනාපානසති හතරවන ධ්‍යානයට සමවැඳුණේය. ඒ සඳහා අථ ඛො භගවා බහුදෙවරත්තිත්ති යනාදිය කියන ලදි.
නනු ච භගවා කුලපුත‍්තස‍්ස ධම‍්මං දෙසෙස්සාමීති ආගතො, කස‍්මා න දෙසෙසීති? කුලපුත‍්තස‍්ස මග‍්ගදරථො අප‍්පටිපස‍්සද‍්ධො, න සක‍්ඛිස‍්සති ධම‍්මදෙසනං සම‍්පටිච‍්ඡිතුං, සො තාවස‍්ස පටිපස‍්සම‍්භතූති න දෙසෙසි. අපරෙ – “රාජගහං නාම ආකිණ‍්ණමනුස‍්සං අවිවිත‍්තං දසහි සද‍්දෙහි, සො සද‍්දො දියඩ‍්ඪයාමමත‍්තෙන සන‍්නිසීදති, තං ආගමෙන‍්තො න දෙසෙසී”ති වදන‍්ති. තං අකාරණං, බ්‍රහ‍්මලොකප‍්පමාණම‍්පි හි සද‍්දං භගවා අත‍්තනො ආනුභාවෙන වූපසමෙතුං සක‍්කොති, මග‍්ගදරථවූපසමං ආගමෙන‍්තොයෙව පන න දෙසෙසි.
බුදුරදුන් කුලපුත්‍රයාට ධර්මය දේශනා කරමියි වැඩියේ නොවේ ද? කුමක් නිසා දේශනා නොකළේ ද? කුලපුත්‍රයාගේ මාර්ග වීඩාව නොසංසිඳුණේ ධර්ම දේශනාව පිළිගන්නට නොහැකි වන්නේය. පළමුව ඔහුගේ විඩාව සංසිඳේවායි දේශනා නොකළහ. [missing trans]
තත්‍ථ බහුදෙව රත‍්තින‍්ති දියඩ‍්ඪයාමමත‍්තං. එතදහොසීති භගවා ඵලසමාපත‍්තිතො වුට‍්ඨාය සුවණ‍්ණවිමානෙ මණිසීහපඤ‍්ජරං විවරන‍්තො විය පඤ‍්චපසාදප‍්පටිමණ‍්ඩිතානි අක‍්ඛීනි උම‍්මීලෙත්‍වා ඔලොකෙසි, අථස‍්ස හත්‍ථකුක‍්කුච‍්චපාදකුක‍්කුච‍්චසීසකම‍්පනවිරහිතං සුනිඛාතඉන්‍දඛීලං විය නිච‍්චලං අවිබ‍්භන‍්තං සුවණ‍්ණපටිමං විය නිසින‍්නං කුලපුත‍්තං දිස්වා එතං – “පාසාදිකං ඛො”තිආදි අහොසි. තත්‍ථ පාසාදිකන්ති පසාදාවහං. භාවනපුංසකං පනෙතං, පාසාදිකෙන ඉරියාපථෙන ඉරියති. යථා ඉරියතො ඉරියාපථො පාසාදිකො හොති, එවං ඉරියතීති අයමෙත්‍ථ අත්‍ථො. චතූසු හි ඉරියාපථෙසු තයො ඉරියාපථා න සොභන‍්ති. ගච‍්ඡන‍්තස‍්ස හි භික‍්ඛුනො හත්‍ථා චලන‍්ති, පාදා චලන‍්ති, සීසං චලති, ඨිතස‍්ස කායො ථද‍්ධො හොති, නිපන‍්නස‍්සාපි ඉරියාපථො අමනාපො හොති, පච‍්ඡාභත‍්තෙ පන දිවාට‍්ඨානං සම‍්මජ‍්ජිත්‍වා චම‍්මඛණ‍්ඩං පඤ‍්ඤපෙත්‍වා සුධොතහත්‍ථපාදස‍්ස චතුසන්‍ධිකපල‍්ලඞ‍්කං ආභුජිත්‍වා නිපන‍්නස‍්සෙව ඉරියාපථො සොභති. අයඤ‍්ච කුලපුත්තො පල‍්ලඞ‍්කං ආභුජිත්‍වා ආනාපානචතුත්‍ථජ‍්ඣානං අප‍්පෙත්‍වා නිසීදි. ඉතිස‍්ස ඉරියාපථෙනෙව පසන‍්නො භගවා – “පාසාදිකං ඛො”ති පරිවිතක‍්කෙසි.
එහි බහුදෙ වරත්තිකන්ති යාම එකහමාරක් පමණ එතදහොසීති බුදුරදුන් ඵලසමවතින් නැගිට දිව්‍ය විමානයක මැණික් සීමැදුරක් අරින්නාක් මෙන් ප්‍රසාද පහකින් සමන්විත ඇස් දල්වා බැලීය. එකල්හි ඔහුගේ අත් පා හිස සෙළවීමකින් තොරව නිශ්චල රන්පිළියමක් මෙන් සැතපෙන කුලපුත්‍රයා දැක එතං පාසාදිකං නු ඛොති යනාදිය කීය. එහි පාසාදිකන්ති ප්‍රසාදයෙන් යුතු මේ ප්‍රසාද ඉරියව්වෙන් යම් යම් ඉරියව්වක් ප්‍රසාද වෙයි ද මෙසේ ඒ ඒ ඉරියව්වම යන තේරුමයි. හතර ඉරියව් අතුරෙන් ඉරියව් තුනක් යහපත් නොවෙත් යන්නහුගේ අත් පා හිස සෙළවෙත්. සිටියහුගේ ශරීරය තද වෙයි. සැතපෙන්නහුගේ ඉරියව් මනාප නොවෙයි. පසුබතින් දිවාස්ථානය හැමද පත්කඩය පණවා පිරිසිදු අත් පා හතර එකතු කොට පළඟක් බැඳ සිටින්නහුගේ ඉරියව් යහපත්ය. මේ කුලපුත්‍රයා ද පළගක් බැඳ ආනාපානසති හතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ සිටියේය. මෙසේ ඔහුගේ ඉරියව්වලින්ම පැහැදුණු බුදුරදුන් පාසාදිකං නු ඛොති යන්න මෙනෙහි කළේය.
යංනූනාහං පුච්ඡෙය්යන්ති කස‍්මා පුච‍්ඡති? කිං භගවා අත‍්තානං උද්දිස්ස පබ‍්බජිතභාවං න ජානාතීති? නො න ජානාති, අපුච‍්ඡිතෙ පන කථා න පතිට‍්ඨාති, අපතිට‍්ඨිතාය කථාය කථා න සඤ‍්ජායතීති කථාපතිට‍්ඨාපනත්‍ථං පුච‍්ඡි.
යන්නූනාහං පුච්ඡෙය්යන්ති කුමක් හෙයින් අසයි ද? කිම? බුදුරදුන් තමා උදෙසා පැවිදි වූ බව නොදන්නේද? නොදන්නේ නොවේ. නො ඇසු කල්හි කථාවක් නොපිහිටන්නේය. කථාව නොපිහිටි කල්හි කථාව හට නොගනියි. කථාව පිහිටීම පිණිස ඇසීය.
දිස්වා ච පන ජානෙය්‍යාසීති තථාගතං බුද‍්ධසිරියා විරොචන‍්තං අයං බුද‍්ධොති සබ‍්බෙ ජානන‍්ති. අනච‍්ඡරියමෙතං ජානනං, බුද‍්ධසිරිං පන පටිච‍්ඡාදෙත්‍වා අඤ‍්ඤතරපිණ‍්ඩපාතිකවෙසෙන චරන‍්තො දුජ‍්ජානො හොති. ඉච‍්චායස‍්මා, පුක්කුසාති, “න ජානෙය්‍ය”න‍්ති සභාවමෙව කථෙති. තථා හි නං එකකුම‍්භකාරසාලාය නිසින‍්නම‍්පි න ජානාති.
දිස්වා චාහං න ජානෙය්‍යන්ති බුදුරදුන් බුද්ධශ්‍රීයෙන් හැසිරෙන්නේ මේ බුදුරදුන් යැයි සියල්ලෝ ම දනිත්. මෙය පුදුමයක් නොවේ. බුද්ධශ්‍රීය වසාගෙන එක්තරා පිණ්ඩපාතිකයෙකුගේ වේශයෙන් හැසිරෙන්නේ දැන ගැනීමට අපහසු වෙයි. මෙසේ ආයුෂ්මත් පුක්කුසාති තෙමේ නොදන්නේ යැයි ස්වභාවයෙන් ම කීවේය. එසේම එකම කුඹල්හලක සිටියේද නොදනියි.
එතදහොසීති මග‍්ගදරථස‍්ස වූපසමභාවං ඤත්‍වා අහොසි. එවමාවුසොති කුලපුත්තො සහායෙන පෙසිතං සාසනමත‍්තං වාචෙත්‍වා රජ‍්ජං පහාය පබ‍්බජමානො – “දසබලස‍්ස මධුරධම‍්මදෙසනං සොතුං ලභිස‍්සාමී”ති. පබ්බජිතො, පබ‍්බජිත්‍වා එත‍්තකං අද‍්ධානං ආගච‍්ඡන‍්තො – “ධම‍්මං තෙ භික්ඛු දෙසෙස‍්සාමී”ති පදමත‍්තස‍්ස වත‍්තාරං නාලත්‍ථ, සො “ධම‍්මං තෙ භික්ඛු දෙසෙස‍්සාමී”ති වුත‍්තං කිං සක‍්කච‍්චං න සුණිස‍්සති. පිපාසිතසොණ‍්ඩො විය හි පිපාසිතහත්‍ථී විය චායං, තස‍්මා සක‍්කච‍්චං සවනං පටිජානන‍්තො “එවමාවුසො”ති ආහ.
එතදහොසීති ගමන් වීඩාව සංසිඳුණු බව දැන ගත්තේ වෙයි. මෙසේ ඇවැත්නියි කුල පුත්‍රයා මිත්‍රයා විසින් එවන ලද හසුන්පත කියවා රාජ්‍යය හැර බුදුරදුන්ගේ මිහිරි ධර්ම දේශනාව අසන්නට ලැබෙන්නෙමියි පැවිදි විය. පැවිදි වී එපමණක් මාර්ගයෙහි එන්නේ ධම්මන්තෙ භික්ඛු දෙසෙස්සාමීති පදයක් පමණක් කියන්නෙක් නොලැබුවෙමි. උන්වහන්සේ ධර්මය ඔබට දේශනා කරන්නෙමියි කී කළ කිම මනා කොට නොඅසන්නේ ද? පිපාසිතයෙක් මෙන් පිපාසිත ඇතෙක් මෙන් මනාකොට අසා අවබෝධ කරන්නේ එවමාවුසොති යි කීය.
ඡධාතුරො අයන්ති භගවා කුලපුත‍්තස‍්ස පුබ‍්බභාගපටිපදං අකථෙත්‍වා ආදිතොව අරහත‍්තස‍්ස පදට‍්ඨානභූතං අච‍්චන‍්තසුඤ‍්ඤතං විපස‍්සනාලක‍්ඛණමෙව ආචික‍්ඛිතුං ආරද‍්ධො. යස‍්ස හි පුබ‍්බභාගපටිපදා අපරිසුද‍්ධා හොති, තස්ස පඨමමෙව සීලසංවරං ඉන්‍ද්‍රියෙසු ගුත‍්තද‍්වාරතං භොජනෙ මත‍්තඤ‍්ඤුතං ජාගරියානුයොගං සත‍්ත සද‍්ධම‍්මෙ චත‍්තාරි ඣානානීති ඉමං පුබ‍්බභාගපටිපදං ආචික‍්ඛති. යස‍්ස පනෙසා පරිසුද‍්ධා, තස්ස තං අකථෙත්‍වා අරහත‍්තස‍්ස පදට‍්ඨානභූතං විපස‍්සනමෙව ආචික‍්ඛති. කුලපුත‍්තස‍්ස ච පුබ‍්බභාගපටිපදා පරිසුද‍්ධා. තථා හි අනෙන සාසනං වාචෙත්‍වා පාසාදවරගතෙනෙව ආනාපානචතුත්‍ථජ‍්ඣානං නිබ‍්බත‍්තිතං, යදස‍්ස ද‍්වානවුතියොජනසභං ආගච‍්ඡන‍්තස‍්ස යානකිච‍්චං සාධෙසි, සාමණෙරසීලම‍්පිස‍්ස පරිපුණ්ණං. තස‍්මා පුබ‍්බභාගපටිපදං අකථෙත්‍වා අරහත‍්තස‍්ස පදට‍්ඨානභූතං අච‍්චන‍්තසුඤ‍්ඤතං විපස‍්සනාලක‍්ඛණමෙවස‍්ස ආචික‍්ඛිතුං ආරද‍්ධො.
ඡද්ධාතුරො අයන්ති බුදුරදුන් කුලපුත්‍රයාට පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව නොකියා මුල පටන් රහත් වීමට හේතු වූ ඒකාන්තයෙන් හිස් වූ විදර්ශනා ලක්‍ෂණයම කියන්නට පටන් ගත්තේය. යමෙකුගේ පූර්ව භාග ප්‍රතිපදාව අපිරිසිදු වෙයි. ඔහුගේ පළමුකොට සීල සංවරය ඉන්ද්‍රියන්හි වසන ලද දොර ඇති බව ආහාරයෙහි පමණ දැනීම නිදි වැරීමේ යෙදෙන බව සප්ත ධර්මයන්හි ධ්‍යාන හතර ද යන මේ පූර්ව භාග ප්‍රතිපදාව කියයි. යමෙකුගේ මේ පිරිසිදු බව ඔහුට ඒ කථාව නොකියා රහත් වීමට විදර්ශනාව ම කියයි. කුලපුත්‍රයාගේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව පිරිසිදුයි. එසේම මේ තෙම හසුන කියවා ප්‍රාසාදයට නැගුණේ ආනාපානසති හතරවන ධ්‍යානය ඉපදවීය. මොහු යොදුන් නව දහස් දෙසීයක් ආවාහු යානකිස සැදීය. සාමණේර සීලය ද පරිපූර්ණය. එහෙයින් පූර්වභාග ප්‍රතිදාව නොකියා රහත්වීමට අතිශයින් හිස් විදර්ශනාව ම කියන්නට පටන් ගත්තේය.
තත්‍ථ ඡධාතුරොති ධාතුයො විජ‍්ජමානා, පුරිසො අවිජ‍්ජමානො. භගවා හි කත්‍ථචි විජ‍්ජමානෙන අවිජ‍්ජමානං දස‍්සෙති, කත්‍ථචි අවිජ‍්ජමානෙන විජ‍්ජමානං, කත්‍ථචි විජ‍්ජමානෙන විජ‍්ජමානං, කත්‍ථචි අවිජ‍්ජමානෙන අවිජ‍්ජමානන‍්ති සබ‍්බාසවෙ වුත‍්තනයෙනෙව විත්‍ථාරෙතබ‍්බං. ඉධ පන විජ‍්ජමානෙන අවිජ‍්ජමානං දස‍්සෙන‍්තො එවමාහ. සචෙ හි භගවා පුරිසොති පණ‍්ණත‍්තිං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා ධාතුයො ඉච‍්චෙව වත්‍වා චිත‍්තං උපට‍්ඨාපෙය්‍ය, කුලපුත්තො සන්‍දෙහං කරෙය්‍ය, සම‍්මොහං ආපජ‍්ජෙය්‍ය, දෙසනං සම‍්පටිච‍්ඡිතුං න සක‍්කුණෙය්‍ය. තස‍්මා තථාගතො අනුපුබ‍්බෙන පුරිසොති පණ‍්ණත‍්තිං පහාය “සත‍්තොති වා පුරිසොති වා පුග‍්ගලොති වා පණ‍්ණත‍්තිමත‍්තමෙව, පරමත්‍ථතො සත‍්තො නාම නත්‍ථි, ධාතුමත‍්තෙයෙව චිත‍්තං ඨපාපෙත්‍වා තීණි ඵලානි පටිවිජ‍්ඣාපෙස‍්සාමී”ති අනඞ‍්ගණසුත‍්තෙ (ම· නි· 1.57 ආදයො) වුත‍්තභාසන‍්තරකුසලො තාය තාය භාසාය සිප‍්පං උග‍්ගණ‍්හාපෙන‍්තො ආචරියො විය එවමාහ.
එහි ඡද්ධාතුරොති ධාතු හය විද්‍යමානයි. පුරුෂයා විද්‍යමාන නොවෙයි. බුදුරදුන් සමහරවිට දී විද්‍යාමානයෙන් අවිද්‍යාමානය දක්වයි ද? සමහරවිට දී අවිද්‍යාමානයෙන් විද්‍යාමානය දක්වන්නේ මෙසේ කීය. ඉදින් බුදුරදුන් පුරිසොති යන පැණවීම විසඳා ධාතූන් මෙබඳු යැයි කියා සිත තැබවීය. කුලපුත්‍රයා සංසන්දනය කරන්නේය. සම්මෝහයට පැමිණියේය. දේශනාව අවබෝධ කරන්නට නොහැකි වන්නේය. එහෙයින් බුදුරදුන් පිළිවෙළින් පුරිසොති පැණවීම හැර සත්වයා හෝ පුරුෂයා හෝ පුද්ගලයා හෝ පැණවීම් පමණකින් ම පරමාර්ථයන් සත්වයෙක් නම් නැත. ධාතු මාත්‍රයෙහි පමණක් සිත තබවා ත්‍රිවිධ ඵලයන් අවබෝධ කරවන්නෙමියි සුත්‍රයෙහි කියන ලද භාෂාන්තර දක්‍ෂතාවයෙන් ඒ ඒ භාෂාවගෙන් ශිල්ප උගන්වන ගුරුවරයෙක් මෙන් මෙසේ කීය.
තත්‍ථ ඡ ධාතුයො අස‍්සාති ඡධාතුරො. ඉදං වුත‍්තං හොති – යං ත්‍වං පුරිසොති සඤ‍්ජානාසි, සො ඡධාතුකො, න චෙත්‍ථ පරමත්‍ථතො පුරිසො අත්‍ථි, පුරිසොති පන පණ‍්ණත‍්තිමත‍්තමෙවාති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. චතුරාධිට්ඨානොති එත්‍ථ අධිට‍්ඨානං වුච‍්චති පතිට‍්ඨා, චතුපතිට‍්ඨානොති අත්‍ථො. ඉදං වුත‍්තං හොති – ස‍්වායං භික්ඛු පුරිසො ඡධාතුරො ඡඵස‍්සායතනො අට‍්ඨාරසමනොපවිචාරො, සො එත‍්තොව විවට‍්ටිත්‍වා උත‍්තමසිද‍්ධිභූතං අරහත‍්තං ගණ‍්හමානො ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු පතිට‍්ඨාය ගණ‍්හාතීති චතුරාධිට්ඨානොති. යත්‍ථ ඨිතන්ති යෙසු අධිට‍්ඨානෙසු පතිට‍්ඨිතං. මඤ‍්ඤස‍්ස වා නප්පවත්තන්තීති මඤ‍්ඤස‍්ස වා මානස‍්ස වා නප‍්පවත‍්තන‍්ති. මුනි සන්තොති වුච්චතීති ඛීණාසවමුනි උපසන‍්තො නිබ‍්බුතොති වුච‍්චති. පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්යාති අරහත‍්තඵලපඤ‍්ඤාය පටිවිජ‍්ඣනත්‍ථං ආදිතොව සමාධිවිපස‍්සනාපඤ‍්ඤං නප‍්පමජ‍්ජෙය්‍ය. සච්චමනුරක්ඛෙය්යාති පරමත්‍ථසච‍්චස‍්ස නිබ‍්බානස‍්ස සච‍්ඡිකිරියත්‍ථං ආදිතොව වචීසච‍්චං රක‍්ඛෙය්‍ය. චාගමනුබ්‍රූහෙය්‍යාති අරහත‍්තමග‍්ගෙන සබ‍්බකිලෙසපරිච‍්චාගකරණත්‍ථං ආදිතොව කිලෙසපරිච‍්චාගං බ්‍රූහෙය්‍ය. සන්තිමෙව සො සික්ඛෙය්යාති අරහත‍්තමග‍්ගෙන සබ‍්බකිලෙසවූපසමනත්‍ථං ආදිතොව කිලෙසවූපසමනං සික‍්ඛෙය්‍ය. ඉති පඤ‍්ඤාධිට‍්ඨානාදීනං අධිගමත්‍ථාය ඉමානි සමථවිපස‍්සනාපඤ‍්ඤාදීනි පුබ‍්බභාගාධිට‍්ඨානානි වුත‍්තානි.
එහි ධාතු හය අස්සාදයයි. ඡද්ධාතුරො යන මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. නුඹ පුරුෂයෙක් යැයි හඳුනයි ද ඔහු ධාතු හයෙන් ධාතු මාත්‍රයක් ම යැයි මෙහි පරමාර්ථයෙන් ඇත. පුරිසොති පැණවීම් මාත්‍රයයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයයි. චතුරාධිට්ඨානොති මෙහි අධිෂ්ඨානය නම් පිහිටීම යැයි කියයි. පිහිටීම් හතර යන තේරුමයි. මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. මේ භික්‍ෂුව පුරුෂයා ධාතු හයේ ස්පර්ශායතනයෙන් අටළොස් මනෝ විචාරයෙන් ඔහු පමණකින් පෙරලී උතුම් සිද්ධිය වූ රහත්බව ගන්නේ මේ ස්ථාන හතරෙහි පිහිටීම් ගන්නේ චතුරාධිෂ්ඨානයයි. යත්‍ථ ඨිතන්ති යම් අධිෂ්ඨානයක පිහිටියේය. මඤ්ඤුස්ස වා නප්පවත්තන්තීති මානයේ උසස් බව හෝ නො පැවතීමයි. මුනි සන්තොති වුච්චතීති ක්‍ෂීණාශ්‍රව මුනි තෙමේ ශාන්ත පිරිනිවුණේ යැයි කියයි. පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්යාති අර්හත්ඵල නුවණින් අවබෝධය පිණිස මුල පටන් සමාධි විදර්ශනා නුවණට ප්‍රමාද නො වන්නේය. සච්චමනුරක්ඛෙය්යාති පරමාර්ථ සත්‍ය වූ නිවන අවබෝධ කිරීම පිණිස මුල පටන් වාග් සත්‍ය රකින්නේය. චාගමනුබ්‍රෑහෙය්‍යාති රහත් මාර්ගයෙන් සියලු කෙළෙස් හැරීමට මුල පටන් කෙළෙස් හැරීම වඩන්නේය. සන්තිමෙව සො සික්ඛෙය්යාති රහත් මාර්ගයෙන් සියලු කෙලෙස් සංසිඳවීම පිණිස මුල පටන් කෙළෙස් සංසිඳීමට හික්මෙන්නේ. මෙසේ ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානාදීන්ගේ අධිගමයට මේ සමථ විදර්ශනා ප්‍රඥාවෝ පූර්වභාග අධිෂ්ඨානයෝ යැයි කියන ලදි.
ඵස්සායතනන්ති ඵස‍්සස‍්ස ආයතනං, ආකරොති අත්‍ථො. පඤ‍්ඤාධිට‍්ඨානන‍්තිආදීනි පුබ‍්බෙ වුත‍්තානං අරහත‍්තඵලපඤ‍්ඤාදීනං වසෙන වෙදිතබ‍්බානි.
ඵස්සායතනන්ති ස්පර්ශයට උප්පත්ති ස්ථාන යන තේරුමයි. පඤ්ඤාධිට්ඨානන්ති ආදියෙහි පෙර කියන ලද අර්හත්ඵල ප්‍රඥාදීන්ගේ වශයෙන් දත යුතුයි.
ඉදානි නික‍්ඛිත‍්තමාතිකාවසෙන “යත්‍ථ ඨිතං මඤ‍්ඤස‍්ස වා නප‍්පවත‍්තන‍්තී”ති වත‍්තබ‍්බං භවෙය්‍ය, අරහත‍්තෙ පන පත‍්තෙ පුන “පඤ්ඤං නප‍්පමජ‍්ජෙය්‍යා”තිආදීහි කිච‍්චං නත්‍ථි. ඉති භගවා මාතිකං උප‍්පටිපාටිධාතුකං ඨපෙත්‍වාපි යථාධම‍්මවසෙනෙව විභඞ‍්ගං විභජන‍්තො පඤ්ඤං නප‍්පමජ‍්ජෙය්‍යාතිආදිමාහ. තත්‍ථ කො පඤ්ඤං පමජ‍්ජති, කො නප‍්පමජ‍්ජති? යො තාව ඉමස‍්මිං සාසනෙ පබ‍්බජිත්‍වා වෙජ‍්ජකම‍්මාදිවසෙන එකවීසතිවිධාය අනෙසනාය ජීවිකං කප‍්පෙන‍්තො පබ‍්බජ‍්ජානුරූපෙන චිත‍්තුප‍්පාදං ඨපෙතුං න සක‍්කොති, අයං පඤ්ඤං පමජ‍්ජති නාම. යො පන සාසනෙ පබ‍්බජිත්‍වා සීලෙ පතිට‍්ඨාය බුද‍්ධවචනං උග‍්ගණ‍්හිත්‍වා සප‍්පායං ධුතඞ‍්ගං සමාදාය චිත‍්තරුචිතං කම‍්මට‍්ඨානං ගහෙත්‍වා විවිත‍්තං සෙනාසනං නිස‍්සාය කසිණපරිකම‍්මං කත්‍වා සමාපත‍්තිං පත්‍වා අජ‍්ජෙව අරහත‍්තන‍්ති විපස‍්සනං වඩ‍්ඪෙත්‍වා විචරති, අයං පඤ්ඤං නප‍්පමජ‍්ජති නාම. ඉමස‍්මිං පන සුත‍්තෙ ධාතුකම‍්මට‍්ඨානවසෙන එස පඤ‍්ඤාය අප‍්පමාදො වුත‍්තො. ධාතුකම‍්මට‍්ඨානෙ පනෙත්‍ථ යං වත‍්තබ‍්බං, තං හෙට‍්ඨා හත්‍ථිපදොපමසුත‍්තාදීසු වුත‍්තමෙව.
පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්යාති යනාදිය කීය. එහි කවරෙක් ප්‍රඥාවට ප්‍රමාද වේ ද? කවරෙක් ප්‍රමාද නොවෙයි ද? යමෙක් මේ ශාසනයෙහි පැවිදිව වෙදකම් කිරීම් ආදී වශයෙන් එක්විසි වැදෑරුම් අන්වේෂණයෙන් පැවිද්දට අනුරූපයෙන් සිත උපදවන්නට තබන්නට නොහැකි වෙත්. මේ ප්‍රඥාවේ ප්‍රමාදය නමි. යමෙක් ශාසනයෙහි පැවිදිව සීලයෙහි පිහිටා බුද්ධ වචනය ඉගෙන ගැළපෙන ධූතාංගයක් සිතට කැමති කමටහනක් ගෙන විවේක සෙනසුනක් ඇසුරු කොට කසින පරිකර්මයක් කොට සමාපත්තියක් උපදවා අද ම රහත් බව යැයි විදර්ශනා වඩා හැසිරේ ද?. මේ තෙමේ ප්‍රමාද නොවේ නමි. මේ සූත්‍රයෙහි ධාතු කර්මස්ථාන වශයෙන් මේ ප්‍රඥාව අප්‍රමාදය යැයි කියන ලදි. මෙහි ධාතු කර්මස්ථානයෙහි යමක් කිව යුතුයි. එය යට හත්‍ථිපදෝපම සූත්‍රාදියෙහි කියන ලද්දේමය.
අථාපරං විඤ‍්ඤාණංයෙව අවසිස්සතීති අයම‍්පෙත්‍ථ පාටියෙක‍්කො අනුසන්‍ධි. හෙට‍්ඨතො හි රූපකම‍්මට‍්ඨානං කථිතං, ඉදානි අරූපකම‍්මට‍්ඨානං වෙදනාවසෙන නිබ‍්බත‍්තෙත්‍වා දස‍්සෙතුං අයං දෙසනා ආරද‍්ධා. යං වා පනෙතං ඉමස‍්ස භික‍්ඛුනො පථවීධාතුආදීසු ආගමනියවිපස‍්සනාවසෙන කම‍්මකාරකවිඤ‍්ඤාණං, තං විඤ‍්ඤාණධාතුවසෙන භාජෙත්‍වා දස‍්සෙන‍්තොපි ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්‍ථ අවසිස්සතීති කිමත්‍ථාය අවසිස‍්සති? සත්‍ථු කථනත්‍ථාය කුලපුත‍්තස‍්ස ච පටිවිජ‍්ඣනත්‍ථාය අවසිස‍්සති. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක‍්කිලෙසං. පරියොදාතන‍්ති පභස‍්සරං. සුඛන්තිපි විජානාතීති සුඛවෙදනං වෙදයමානො සුඛවෙදනං වෙදයාමීති පජානාති. සෙසපදද‍්වයෙසුපි එසෙව නයො. සචෙ පනායං වෙදනාකථා හෙට‍්ඨා න කථිතා භවෙය්‍ය, ඉධ ඨත්‍වා කථෙතුං වට‍්ටෙය්‍ය. සතිපට‍්ඨානෙ පනෙසා කථිතාවාති තත්‍ථ කථිතනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බා. සුඛවෙදනියන‍්ති එවමාදි පච‍්චයවසෙන උදයත්‍ථඞ‍්ගමනදස‍්සනත්‍ථං වුත‍්තං. තත්‍ථ සුඛවෙදනියන‍්ති සුඛවෙදනාය පච‍්චයභූතං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.
අථාපරං විඤ්ඤාණං යෙව අවසිස්සතීති මෙහි මේ වෙන් වෙන් අනුසන්ධියයි. යට දී රූප කර්මස්ථානය කියන ලදි. දැන් අරූප කර්මස්ථානය වේදනා වශයෙන් නිබ්බේනය දක්වන්නට මේ දේශනාව පටන් ගත්තේය. මේ යම් භික්‍ෂුවක් පෘථිවිධාතු ආදියෙහි විදර්ශනා වශයෙන් කර්ම කාරක විඥානය ඒ විඥානය වශයෙන් භාජනය කොට දක්වන්නේ මේ දේශනාව පටන් ගත්තේය. එහි අවසිස්සතීති කුමක් පිණිස ඉතිරි වූයේ ද? බුදුරදුන්ට කීම පිණිස ද කුලපුත්‍රයාගේ අවබෝධය පිණිස ද ඉතිරි වන්නේය. පරිසුද්ධන්ති උපක්ලේශ රහිත පරියොදන්ති බැබළීමයි. සුඛන්තිපි විජානාතීති සුඛ වේදනාවෙන් විඳිනු ලබන්නේ සැප වේදනාව විඳීම දනියි. සෙසු පද දෙකේ ද මේ ක්‍රමයයි. ඉදින් මේ වේදනා කථාව යට නොකියන ලද්දේය. මෙහි සිට කියන්නට වටින්නේය. සතිපට්ඨානයෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන් දත යුතුයි. සුඛවෙදනීයන්ති වේදනාවෙන් විඳිනු ලබන්නේ සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයයි.
උපෙක්ඛායෙව අවසිස්සතීති එත‍්තාවතා හි යථා නාම ඡෙකෙන මණිකාරාචරියෙන වජිරසූචියා විජ‍්ඣිත්‍වා චම‍්මඛණ‍්ඩෙ පාතෙත්‍වා පාතෙත්‍වා දින‍්නමුත‍්තං අන‍්තෙවාසිකො ගහෙත්‍වා ගහෙත්‍වා සුත‍්තගතං කරොන‍්තො මුත‍්තොලම‍්බකමුත‍්තජාලාදීනි කරොති, එවමෙව භගවතා කථෙත්‍වා කථෙත්‍වා දින‍්නං කම‍්මට‍්ඨානං අයං කුලපුත්තො මනසිකරොන‍්තො මනසිකරොන‍්තො පගුණං අකාසීති රූපකම‍්මට‍්ඨානම‍්පිස‍්ස අරූපකම‍්මට‍්ඨානම‍්පි පගුණං ජාතං, අථ භගවා “අථාපරං උපෙක්ඛායෙව අවසිස‍්සතී”ති ආහ.
උපෙක්ඛායෙව අවසිස්සතීති මෙපමණකින් යම් සේ දක්‍ෂ මැණික් කරන ගුරුවරයෝ ව්‍රජය ඉදිකටුවෙන් විද සම් කඩෙහි දම දමා දෙන මුතු ගෝලයා අරගෙන නූලෙහි අමුණන් මුතු එල්ලෙන මුතුදැල් ආදිය කෙරේ ද? එසේම බුදුරදුන් කිය කියා දෙන කමටහන මේ. කුලපුත්‍රයා මෙනෙහි කරමින් ප්‍රගුණ කළේය. රූපකර්මස්ථාන ද අරූපකර්මස්ථාන ද ප්‍රගුණ විය. ඉක්බිතිව බුදුරදුන් පසුව උපෙඛායෙව අවසිස්සතීති කීය.
කිමත්‍ථං පන අවසිස්සතීති? සත්‍ථු කථනත්‍ථං. කුලපුත‍්තස‍්ස පටිවිජ‍්ඣනත්‍ථන‍්තිපි වදන‍්ති, තං න ගහෙතබ‍්බං. කුලපුත‍්තෙන හි සහායස‍්ස සාසනං වාචෙත්‍වා පාසාදතලෙ ඨිතෙනෙව ආනාපානචතුත්‍ථජ‍්ඣානං නිබ‍්බත‍්තිතං, යදස‍්ස එත‍්තකං මග‍්ගං ආගච‍්ඡන‍්තස‍්ස යානකිච‍්චං සාධෙති. සත්‍ථු කථනත්‍ථංයෙව අවසිස‍්සති. ඉමස‍්මිඤ‍්හි ඨානෙ සත්‍ථා කුලපුත‍්තස‍්ස රූපාවචරජ‍්ඣානෙ වණ‍්ණං කථෙසි. ඉදඤ‍්හි වුත‍්තං හොති “භික්ඛු පගුණං තව ඉදං රූපාවචරචතුත්‍ථජ‍්ඣාන”න‍්ති. පරිසුද‍්ධාතිආදි තස‍්සායෙව උපෙක‍්ඛාය වණ‍්ණභණනං. උක‍්කං බන්‍ධෙය්‍යාති අඞ‍්ගාරකපල‍්ලං සජ‍්ජෙය්‍ය. ආලිම්පෙය්යාති තත්‍ථ අඞ‍්ගාරෙ පක‍්ඛිපිත්‍වා අග‍්ගිං දත්‍වා නාළිකාය ධමෙන‍්තො අග‍්ගිං ජාලෙය්‍ය. උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්යාති අඞ‍්ගාරෙ වියූහිත්‍වා අඞ‍්ගාරමත්‍ථකෙ වා ඨපෙය්‍ය, තත‍්තකෙ වා පක‍්ඛිපෙය්‍ය. නීහටන්ති නීහටදොසං. නින‍්නීතකසාවන‍්ති අපනීතකසාවං. එවමෙව ඛොති යථා තං සුවණ‍්ණං ඉච‍්ඡිතිච‍්ඡිතාය පිළන්‍ධනවිකතියා සංවත‍්තති, එවමෙව අයං තාව චතුත්‍ථජ‍්ඣානුපෙක‍්ඛා විපස‍්සනා අභිඤ‍්ඤා නිරොධො භවොක‍්කන‍්තීති ඉමෙසු යං ඉච‍්ඡති, තස‍්සත්‍ථාය හොතීති වණ‍්ණං කථෙසි.
කුමක් පිණිස ඉතිරි වූයේ ද? බුදුරදුන්ට කීමට හා කුලපුත්‍රයාට අවබෝධ පිණිස යැයි කියත්. එය නොගත යුතුයි. කුලපුත්‍රයා විසින් මිත්‍රයාගේ හසුන කියවා ප්‍රාසාද මහළෙහි සිටගෙන ම ආනාපානසති හතරවන ධ්‍යාන උපදවන ලදි. යම් හෙයකින් ඔහුගේ මෙතෙක් මාර්ගය එමින් සිටිය දී යාන කිස සිදු කළේය. එහෙයින් බුදුරදුන්ගේ කීම පිණිස ම ඉතිරි වූයේය. මේ ස්ථානයෙහි බුදුරදුන් කුලපුත්‍රයාට රූපාවචර ධ්‍යානයෙහි ගුණ කීය. මෙය ද කියන ලද්දේ වෙයි. මහණ නුඹට මේ රූපාවචර හතරවන ධ්‍යානය ප්‍රගුණ පිරිසිදු යැයි යනාදිය ඒ උපේක්‍ෂාවේ ගුණ කීමයි. උක්කම්බන්‍ධෙය්‍යාති අඟුරු කබලක් හදන්නේය. ආලිම්පෙය්යාති එහි අඟුරු හා ගිනි දී නළයකින් පිඹින්නේ ගිනි ගන්වන්නේ ය. උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්යාති අඟුරු එක් කර අඟුරු උඩ හෝ තබන්නේ ය. උණුසුමෙහි හෝ දමන්නේ ය. නීහටන්ති වරද හරින ලද නීහටකසාවන්ති පහ කරන ලද කසට ඇති එවමෙව ඛොති ඒ රත්තරන් යම් සේ කැමති ආභරණ විකෘතිය පිණිස පවතියි ද එසේම මෙය ඒතාක් හතරවන ධ්‍යාන උපේක්‍ෂා විදර්ශනා අභිඥා නිරෝධ භාවෝක්කන්තිය යන මොවුන් අතුරෙන් යමක් කැමති ද ඒ පිණිස වේ යැයි ගුණ කීය.
කස‍්මා පන භගවා ඉමස‍්මිං රූපාවචරචතුත්‍ථජ‍්ඣානෙ නිකන‍්තිපරියාදානත්‍ථං අවණ‍්ණං අකථෙත්‍වා වණ‍්ණං කථෙසීති. කුලපුත‍්තස‍්ස හි චතුත්‍ථජ‍්ඣානෙ නිකන‍්තිපරියුට‍්ඨානං බලවං. සචෙ අවණ‍්ණං කථෙය්‍ය, – “මය‍්හං පබ‍්බජිත්‍වා ද‍්වානවුතියොජනසතං ආගච‍්ඡන‍්තස‍්ස ඉමං චතුත්‍ථජ‍්ඣානං යානකිච‍්චං සාධෙසි, අහං එත‍්තකං මග‍්ගං ආගච‍්ඡන‍්තො ඣානසුඛෙන ඣානරතියා ආගතො, එවරූපස‍්ස නාම පණීතධම‍්මස‍්ස අවණ‍්ණං කථෙති, ජානං නු ඛො කථෙති අජාන”න‍්ති කුලපුත්තො සංසයං සම‍්මොහං ආපජ‍්ජෙය්‍ය, තස‍්මා භගවා වණ‍්ණං කථෙසි.
කුමක්හෙයින් බුදුරදුන් මේ රූපාවචර හතරවන ධ්‍යානයෙහි ගෙනයත්. පර්යාදානය පිණිස නුගුණ නොකියා වර්ණනාව කළේය. කුලපුත්‍රයාට හතරවන ධ්‍යානයෙහි ගෙනයාම ද පරියුට්ඨානය ද බලවත් වේ යැයි ඉදින් අගුණ කියන්නේ ය. මාගේ පැවිදි වී නවදහස් දෙසීයක් ජනතාව ආවාහුගේ මේ හතරවන ධ්‍යාන යාන කිස සැදීය. මම මෙපමණක් මාර්ගයෙහි එන්නේ ධ්‍යාන සුවයෙන් ධ්‍යානයෙහි ඇලී පැමිණියේ මෙබඳුනම් ප්‍රණීත ධර්මයට අගුණ කියයි. දැනගෙන කියයි ද නොදැන කියයි ද? කුලපුත්‍රයා සැකයට මෝහයට පැමිණෙන්නේ ය. එහෙයින් බුදුරදුන් ගුණ කීවේය.
තදනුධම්මන්ති එත්‍ථ අරූපාවචරජ‍්ඣානං ධම්මො නාම, තං අනුගතත‍්තා රූපාවචරජ‍්ඣානං අනුධම‍්මොති වුත‍්තං. විපාකජ‍්ඣානං වා ධම්මො, කුසලජ‍්ඣානං අනුධම‍්මො. තදුපාදානාති තග‍්ගහණා. චිරං දීඝමද්ධානන්ති වීසතිකප‍්පසහස‍්සානි. විපාකවසෙන හෙතං වුත‍්තං. ඉතො උත‍්තරිම‍්පි එසෙව නයො.
තදනුධම්මන්ති මෙහි අරූපාවචර ධ්‍යාන කර්ම නමි. එය අනුව ගිය හෙයින් රූපාවචර ධ්‍යාන අනුධර්ම යැයි කියන ලදි. විපාක ධර්ම හෝ කුසල ධර්ම හෝ අනුධර්මයි. තදුපාදානාති ඒ ගැනීමෙන්. චිරං දීඝමද්ධානන්ති කල්ප විසි දහසක් විපාක වශයෙන් කියන ලදි. මෙයින් මතු ද මේ ක්‍රමයයි.
එවං චතූහි වාරෙහි අරූපාවචරජ‍්ඣානස‍්ස වණ‍්ණං කථෙත්‍වා ඉදානි තස‍්සෙව ආදීනවං දස‍්සෙන‍්තො සො එවං පජානාතීතිආදිමාහ. තත්‍ථ සඞ‍්ඛතමෙතන‍්ති කිඤ‍්චාපි එත්‍ථ වීසතිකප‍්පසහස‍්සානි ආයු අත්‍ථි, එතං පන සඞ‍්ඛතං පකප‍්පිතං ආයූහිතං, කරොන‍්තෙන කරීයති, අනිච‍්චං අධුවං අසස‍්සතං තාවකාලිකං, චවනපරිභෙදනවිද‍්ධංසනධම‍්මං, ජාතියා අනුගතං, ජරාය අනුසටං, මරණෙන අබ‍්භාහතං, දුක‍්ඛෙ පතිට‍්ඨිතං, අතාණං අලෙණං අසරණං අසරණීභූතන‍්ති. විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනාදීසුපි එසෙව නයො.
මෙසේ වාර හතරකින් අරූපාවචර ධ්‍යානයාගේ ගුණ කියා දැන් එහිම දෝෂය දක්වන්නේ සො එවං පජානාතීති යනාදිය කීය. එහි සංඛතමෙතන්ති ඉදින් මෙහි කල්ප විසිදහසක් ආයුෂ ඇත. මෙය වනාහි සංඛතය පකප්පිතය ආයුෂ සහිත කිරිමෙන් කරයි. නිත්‍ය නොවේ. ශාස්වත නොවේ. තාවකාලික වචන භේදයෙන් විනාශ වන ස්වභාවයෙන් ඉපදීමෙන් අනුව ගිය ජරාවෙන් මරණයෙන් දුකෙහි පිහිටන ලදි. විඥානඤ්චායතනයෙහි ද මේ ක්‍රමයයි.
ඉදානි අරහත‍්තනිකූටෙන දෙසනං ගණ‍්හන‍්තො සො නෙව තං අභිසඞ‍්ඛරොතීතිආදිමාහ. යථා හි ඡෙකො භිසක‍්කො විසවිකාරං දිස්වා වමනං කාරෙත්‍වා විසං ඨානතො චාවෙත්‍වා උපරි ආරොපෙත්‍වා ඛන්‍ධං වා සීසං වා ගහෙතුං අදත්‍වා විසං ඔතාරෙත්‍වා පථවියං පාතෙය්‍ය, එවමෙව භගවා කුලපුත‍්තස‍්ස අරූපාවචරජ‍්ඣානෙ වණ‍්ණං කථෙසි. තං සුත්‍වා කුලපුත්තො රූපාවචරජ‍්ඣානෙ නිකන‍්තිං පරියාදාය අරූපාවචරජ‍්ඣානෙ පත්‍ථනං ඨපෙසි.
දැන් රහත්බව දේශනාවෙන් ගන්නේ සො නෙව අභිසංඛරොතීති යනාදිය කීය. යම් සේ දක්‍ෂයෙක් විෂ විකාරය දැක වමනය කර විෂ ස්ථානයෙන් නැතිකොට මතුවට නංවා කඳ හෝ හිස හෝ ගන්නට නොදීම විෂ ඔතා පොළොවට හෙළන්නේය. මෙපරිද්දෙන් බුදුරදුන් කුලපුත්‍රයාට අරූපධ්‍යානයෙහි ගුණ කීවේය. එය අසා කුලපුත්‍රයා රූපාවචර ධ්‍යානයෙහි නියන්තිය හාත්පසින් ගෙන අරූපාවචර ධ්‍යානයෙහි ප්‍රාර්ථනාව තැබුයේය.
භගවා තං ඤත්‍වා තං අසම‍්පත‍්තස‍්ස අප‍්පටිලද‍්ධස‍්සෙව භික‍්ඛුනො “අත්‍ථෙසා ආකාසානඤ‍්චායතනාදීසු සම‍්පත‍්ති නාම. තෙසඤ‍්හි පඨමබ්‍රහ‍්මලොකෙ වීසතිකප‍්පසහස‍්සානි ආයු, දුතියෙ චත‍්තාලීසං, තතියෙ සට‍්ඨි, චතුත්‍ථෙ චතුරාසීති කප‍්පසහස‍්සානි ආයු. තං පන අනිච‍්චං අධුවං අසස‍්සතං තාවකාලිකං, චවනපරිභෙදනවිද‍්ධංසනධම‍්මං, ජාතියා අනුගතං, ජරාය අනුසටං, මරණෙන අබ‍්භාහතං, දුක‍්ඛෙ පතිට‍්ඨිතං, අතාණං අලෙණං අසරණං අසරණීභූතං, එත‍්තකං කාලං තත්‍ථ සම‍්පත‍්තිං අනුභවිත්‍වාපි පුථුජ‍්ජනකාලකිරියං කත්‍වා පුන චතූසු අපායෙසු පතිතබ‍්බ”න‍්ති සබ‍්බමෙතං ආදීනවං එකපදෙනෙව “සඞ‍්ඛතමෙත”න‍්ති කථෙසි. කුලපුත්තො තං සුත්‍වා අරූපාවචරජ‍්ඣානෙ නිකන‍්තිං පරියාදියි, භගවා තස්ස රූපාවචරාරූපාවචරෙසු නිකන‍්තියා පරියාදින‍්නභාවං ඤත්‍වා අරහත‍්තනිකූටං ගණ‍්හන‍්තො “සො නෙව තං අභිසඞ‍්ඛරොතී”තිආදිමාහ.
බුදුරදුන් එය දැන ඒ නොපැමිණි නොලද භික්‍ෂුවට මේ ආකාසානඤ්චායතනයෙහි පැමිණීම නම් ඔවුන්ගේ පළමු බඹලොව කල්ප විසි දහසක් ආයුෂයි. දෙකෙහි හතළිහයි. තුනෙහි හැටයි. හතරෙහි කල්ප අසූහාර දහසයි. එය නිත්‍ය නැත. ස්ථිර නැත. ශාස්වත නැත. තාවකාලිකයි. කීම වැටීම බිඳීම නැසීම ස්වභාව කොට ඇත. ඉපදීම අනුව ගියේය. ජරාවෙන් පැතුරුණේය. පිහිටක් නැත. මරණයෙන් නසන ලදි. දුකෙහි පිහිටියේය. ආරක්‍ෂක ස්ථානයක් නැත. පිහිටක් නැත. මෙතෙක් කලක් එහි සැප විඳ පෘථග්ජනයා කළුරිය කොට නැවත නැවත සතර අපායෙහි වැටිය යුතු යැයි මේ සියලු දෝෂය එකම පදයෙන් ම සංඛතමෙතං යැයි කියන ලදි. කුලපුත්‍රයා එය අසා අරූපාවචර ධ්‍යානයෙහි ආශාව ගත්තේය. බුදුරදුන් ඔහුගේ රූපාවචරයෙන් අරූපාවචරයෙහි ආශාව ගත්බව දැන රහත් බව ගන්නේ සො නෙව අභිසංඛරොතීති යනාදිය කීය.
යථා වා පනෙකො මහායොධො එකං රාජානං ආරාධෙත්‍වා සතසහස‍්සුට‍්ඨානකං ගාමවරං ලභෙය්‍ය, පුන රාජා තස‍්සානුභාවං සරිත්‍වා – “මහානුභාවො යොධො, අප‍්පකං තෙන ලද‍්ධ”න‍්ති – “නායං තාත ගාමො තුය‍්හං අනුච‍්ඡවිකො, අඤ‍්ඤං චතුසතසහස‍්සුට‍්ඨානකං ගණ‍්හාහී”ති දදෙය්‍ය සො සාධු දෙවාති තං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා ඉතරං ගාමං ගණ‍්හෙය්‍ය. රාජා අසම‍්පත‍්තමෙව ච නං පක‍්කොසාපෙත්‍වා – “කිං තෙ තෙන, අහිවාතරොගො එත්‍ථ උප‍්පජ‍්ජති? අසුකස‍්මිං පන ඨානෙ මහන‍්තං නගරං අත්‍ථි, තත්‍ථ ඡත‍්තං උස‍්සාපෙත්‍වා රජ‍්ජං කාරෙහී”ති පහිණෙය්‍ය, සො තථා කරෙය්‍ය.
යම්සේ එක මහා යෝධයෙක් එක රජෙක් සිත් ගෙන ලක්‍ෂයක් උපදින උතුම් ගමක් ලබන්නේය. ඉක්බිතිව රජතුමා ඔහුගේ ආනුභාවය සිහිකොට යෝධයා මහත් ආනුභාව ඇත්තේය. තා විසින් ලබන ලද්දේ ටික යැයි දරුව, නුඹට මේ ගම සුදුසු නැත. ලක්‍ෂ හතරක් උපදින වෙන ගමක් ගණුවයි දෙන්නේය. ඔහු යහපත දේවයන් වහන්ස, යැයි ඒ ගම අතහැර අනෙත් ගමට යන්නේය. රජතුමා නොපැමිණියේය. කුමක් නිසාද? එහි අහිවාතක රෝගය උපදියි. ඔහු කැඳවා අසවල් තැන මහත් නුවරක් ඇත. එහි සේසත නංවා රජ කරවයි යවන්නේය. ඔහු එසේ කරන්නේය.
තත්‍ථ රාජා විය සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො දට‍්ඨබ‍්බො, මහායොධො විය පුක්කුසාති කුලපුත්තො, පඨමලද‍්ධගාමො විය ආනාපානචතුත්‍ථජ‍්ඣානං, තං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා ඉතරං ගාමං ගණ‍්හාහීති වුත‍්තකාලො විය ආනාපානචතුත්‍ථජ‍්ඣානෙ නිකන‍්තිපරියාදානං කත්‍වා ආරුප‍්පකථනං, තං ගාමං අසම‍්පත‍්තමෙව පක‍්කොසාපෙත්‍වා “කිං තෙ තෙන, අහිවාතරොගො එත්‍ථ උප‍්පජ‍්ජති? අසුකස‍්මිං ඨානෙ නගරං අත්‍ථි, තත්‍ථ ඡත‍්තං උස‍්සාපෙත්‍වා රජ‍්ජං කාරෙහී”ති වුත‍්තකාලො විය අරූපෙ සඞ‍්ඛතමෙතන‍්ති ආදීනවකථනෙන අප‍්පත‍්තාසුයෙව තාසු සමාපත‍්තීසු පත්‍ථනං නිවත්‍ථාපෙත්‍වා උපරි අරහත‍්තනිකූටෙන දෙසනාගහණං.
එහි රජුන් මෙන් බුදුරදුන් දත යුතුය. පුක්කුසාති කුලපුත්‍රයා යෝධයා මෙනි. පළමුව ලද ගම ආනාපානසති හතරවන ධ්‍යාන මෙන් ද එය හැර අනෙත් ගම ගනුවයි කී කාලය මෙන් ආනාපානසතියෙහි ආශාව ගැනීම කරවා අරූපධ්‍යානය කීම ද ඒ ගමට නොපැමිණියා වූ ඔහු කැඳවා තට එයින් කම් කිම් ද? මෙහි අහිවාතක රෝගය උපදියි. අසවල් තැන නුවරක් ඇත. එහි සෙසත නංවා රජ කරවයි කියන ලද කලය මෙන් අරූපයෙහි මේ සංඛ්‍යාතය යැයි වරද කීමෙන් නොපැමිණ ඒ සමාපත්තීන් ප්‍රාර්ථනා කිරීම වළක්වා මත්තෙහි රහත්බව පිණිස දේශනා ගන්නේ
තත්‍ථ නෙව අභිසඞ‍්ඛරොතීති නායූහති න රාසිං කරොති. න අභිසඤ්චෙතයතීති න කප‍්පෙති. භවාය වා විභවාය වාති වුද‍්ධියා වා පරිහානියා වා, සස‍්සතුච‍්ඡෙදවසෙනපි යොජෙතබ‍්බං. න කිඤ‍්චි ලොකෙ උපාදියතීති ලොකෙ රූපාදීසු කිඤ‍්චි එකධම‍්මම‍්පි තණ‍්හාය න ගණ‍්හාති, න පරාමසති. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති භගවා අත‍්තනො බුද‍්ධවිසයෙ ඨත්‍වා දෙසනාය අරහත‍්තනිකූටං ගණ‍්හි. කුලපුත්තො පන අත‍්තනො යථොපනිස‍්සයෙන තීණි සාමඤ‍්ඤඵලානි පටිවිජ‍්ඣි. යථා නාම රාජා සුවණ‍්ණභාජනෙන නානාරසභොජනං භුඤ‍්ජන‍්තො අත‍්තනො පමාණෙන පිණ‍්ඩං වට‍්ටෙත්‍වා අඞ‍්කෙ නිසින‍්නෙන රාජකුමාරෙන පිණ‍්ඩම‍්හි ආලයෙ දස‍්සිතෙ තං පිණ‍්ඩං උපනාමෙය්‍ය, කුමාරො අත‍්තනො මුඛප‍්පමාණෙනෙව කබළං කරෙය්‍ය, සෙසං රාජා සයං වා භුඤ‍්ජෙය්‍ය, පාතියං වා පක‍්ඛිපෙය්‍ය, එවං ධම‍්මරාජා තථාගතො අත‍්තනො පමාණෙන අරහත‍්තනිකූටං ගණ‍්හන‍්තො දෙසනං දෙසෙසි, කුලපුත්තො අත‍්තනො යථොපනිස‍්සයෙන තීණි සාමඤ‍්ඤඵලානි පටිවිජ‍්ඣි.
එහි අභිසංඛරොතීති නො කැඳවයි. රැස් නොකරයි. න අභිසඤ්චෙතයතීති නොසිතයි භවාය වා විභවායවාති වැඩීම පිණිස හෝ පිරිහීම පිණිස හෝ ශාස්වත උච්ඡේද වශයෙන් යෙදිය යුතුයි. න කිඤ්චිලොකෙ උපාදියතීති ලෝකයෙහි රූපාදීන් අතුරෙන් කිසි එකද ධර්මයක් තෘෂ්ණාවෙන් නොගනියි. නොඅල්ලයි. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති බුදුරදුන් තමාගේ බුද්ධ විෂයෙහි සිට දේශනාවෙන් රහත් බවෙහි මුදුන ගත්තේය. කුලපුත්‍රයා තමාගේ බුද්ධ විෂයෙහි සිට දේශනාවෙන් රහත් බවෙහි මුදුන ගත්තේය. කුලපුත්‍රයා තමාගේ හේතු සම්පත්තිය අනුව ත්‍රිවිධ ශ්‍රාමණ්‍ය ඵලයන් අවබෝධ කළේය. යම් පරිදි රජ තෙමේ රත්තරන් භාජනයෙන් නොයෙක් රසවත් ආහාර අනුභව කරන්නේ තමාගේ පමණට පිඬු වටකොට ඇකයෙහි සිටි රාජකුමාරයා විසින් පිඬු ගැන ආශාව දැක්වූ කල්හි ඒ පිඬු පිරිනමන්නේ ය. කුමාරයා තමාගේ මුඛයේ ප්‍රමාණයට අනුභව කරන්නේය. ඉතිරිය රජතුමා තමා හෝ අනුභව කරන්නේය. තැලියෙහි හෝ දමන්නේය. එසේම ධර්ම රාජ වූ බුදුරදුන් තම පමණින් රහත් මුදුන ගන්නේ දේශනා කළ සේක. කුල පුත්‍රයා තමාගේ හේතු සම්පත් අනුව ත්‍රිවිධ ශ්‍රාමණ්‍ය ඵලයන් අවබෝධ කළේය.
ඉතො පුබ‍්බෙ පනස‍්ස ඛන්‍ධා ධාතුයො ආයතනානීති එවරූපං අච‍්චන‍්තසුඤ‍්ඤතං තිලක‍්ඛණාහතං කථං කථෙන‍්තස‍්ස නෙව කඞ‍්ඛා, න විමති, නාපි – “එවං කිර තං, එවං මෙ ආචරියෙන වුත‍්ත”න‍්ති ඉති කිර න දන්‍ධායිතත‍්තං න විත්‍ථායිතත‍්තං අත්‍ථි. එකච‍්චෙසු ච කිර ඨානෙසු බුද‍්ධා අඤ‍්ඤාතකවෙසෙන විචරන‍්ති, සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො නු ඛො එසොති අහුදෙව සංසයො, අහු විමති. යතො අනෙන අනාගාමිඵලං පටිවිද‍්ධං, අථ අයං මෙ සත්‍ථාති නිට‍්ඨං ගතො. යදි එවං කස‍්මා අච‍්චයං න දෙසෙසීති. ඔකාසාභාවතො. භගවා හි යථානික‍්ඛිත‍්තාය මාතිකාය අච‍්ඡින‍්නධාරං කත්‍වා ආකාසගඞ‍්ගං ඔතාරෙන‍්තො විය දෙසනං දෙසෙසියෙව.
මෙයින් පෙර ඔහුට ස්කන්ධ ධාතු ආයතනාදිය මෙබඳු අතිශයින් ශුන්‍යතා ලක්‍ෂණයෙන් යුතු යැයි කියන්නහුගේ කථාව සැකයක් නොවිණි. විමතියක් නොවිණි. මෙසේ මට ඒ ගුරුවරයා විසින් කියන ලදි. ඇතැම් තැන්හි බුදුරදුන් වෙනත් වේෂයකින් හැසිරෙත්. මොහු සම්මා සම්බුද්ධදැයි සැකයක් විමතියක් විය. යම්සේ මොහු විසින් අනාගාමී ඵලය අවබෝධ කළේ ද එකල්හි මේ මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ යැයි නිෂ්ඨාවට ගියේය. යම්සේ මෙසේ කුමක් හෙයින් ද වරද දේශනා නොකරන්නේ ද? අවකාශ වශයෙනි. බුදුරදුන් බහාලන ලද මාතෘකාවගෙන් නොසිඳි වාර කොට අහස් ගඟ බසින්නාක් මෙන් දේශනා කළ සේක.
සොති අරහා. අනජ‍්ඣොසිතාති ගිලිත්‍වා පරිනිට‍්ඨාපෙත්‍වා ගහෙතුං න යුත්‍ථාති පජානාති. අනභිනන්‍දිතාති තණ‍්හාදිට‍්ඨිවසෙන අභිනන්‍දිතුං න යුත‍්තාති පජානාති.
සොති ඒ රහතන් වහන්සේ අනජ්ඣෙසීතාති ගිල අවසානයක් කරන්නට නොහැකි යැයි දනියි. අනභිනන්‍දිතාතී තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් සතුටු කරන්නට නොහැකි යැයි දනියි.
විසංයුත්තො නං වෙදෙතීති සචෙ හිස‍්ස සුඛවෙදනං ආරබ‍්භ රාගානුසයො, දුක‍්ඛවෙදනං ආරබ‍්භ පටිඝානුසයො, ඉතරං ආරබ‍්භ අවිජ‍්ජානුසයො උප‍්පජ‍්ජෙය්‍ය, සංයුත‍්තො වෙදියෙය්‍ය නාම. අනුප‍්පජ‍්ජනතො පන විසංයුත්තො නං වෙදෙති නිස‍්සටො විප‍්පමුත‍්තො. කායපරියන‍්තිකන‍්ති කායකොටිකං. යාව කායපවත‍්තා උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා තතො පරං අනුප‍්පජ‍්ජනවෙදනන‍්ති අත්‍ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. අනභිනන්‍දිතානි සීතීභවිස‍්සන‍්තීති ද‍්වාදසසු ආයතනෙසු කිලෙසානං විසෙවනස‍්ස නත්‍ථිතාය අනභිනන්‍දිතානි හුත්‍වා ඉධ ද‍්වාදසසුයෙව ආයතනෙසු නිරුජ‍්ඣිස‍්සන‍්ති. කිලෙසා හි නිබ‍්බානං ආගම‍්ම නිරුද‍්ධාපි යත්‍ථ නත්‍ථි, තත්‍ථ නිරුද‍්ධාති වුච‍්චන‍්ති. ස‍්වායමත්‍ථො – “එත්‍ථෙසා තණ‍්හා නිරුජ‍්ඣමානා නිරුජ‍්ඣතී”ති සමුදයපඤ‍්හෙන දීපෙතබ‍්බො. තස‍්මා භගවා නිබ‍්බානං ආගම‍්ම සීතිභූතානිපි ඉධෙව සීතීභවිස‍්සන‍්තීති ආහ. නනු ච ඉධ වෙදයිතානි වුත‍්තානි, න කිලෙසාති. වෙදයිතානිපි කිලෙසාභාවෙනෙව සීතීභවන‍්ති. ඉතරථා නෙසං සීතිභාවො නාම නත්‍ථීති සුවුත‍්තමෙතං.
විසංයුත්තො තං න වෙදයතීති ඉදින් ඔහුගේ සැප විඳීම අරබයා රාගානුසයෙන් දුක් විඳීම අරබයා ද පටිඝානුසයෙන් අනෙත් විඳීම් අරබයා ද අවිද්‍යානුසයක් උපදින්නේය. කෙටියෙන් විඳීම නම් නූපදීමෙන් වෙන්ව මිදුණේ නොවිඳියි. කායපරියන්ති ශරීරය කෙළවර කොට ඇති. යම්තාක් ශරීරය පවතින්නේ ද ඉපදී එයින් පසුව නූපදින විඳීම යැයි යන තේරුමයි. දෙවන පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයයි. අනභිනන්‍දිතාති සීතිභවිස්සන්තීති දොළොස් ආයතනයන්හි කෙළෙසුන්ගේ විශේෂයක් නැත. එයින් නොසතුටු වී මෙහි දොළොස් ආයතනයන්හි නිරුද්ධ වන්නේය. කෙලෙසුන්ගේ නිවීම පැමිණ නිරුද්ධය ද යම්තැනක උපන් හෙයින් එහි නිරුද්ධ වේ යැයි කියත්. ඒ මෙහි තේරුමයි. මෙහි මේ තෘෂ්ණාවේ නිරුද්ධවීම නිරුද්ධය යැයි සමුදය ප්‍රශ්නයෙන් දැක්විය යුතුයි. එහෙයින් බුදුරදුන් නිවනට පැමිණ සිහිල් වූ බැවින් මෙහි ද සීතිභවිස්සන්තීති යි කීය. මෙහි විඳීම කෙළෙස් යැයි නොකියන ලදී. විඳීම යනු කෙලෙස් ස්වභාවයෙන් සිහිල් වීම යි. අනෙක් තැන්වල සිහිල්වීමක් නම් නැතැයි මනාකොට මෙය කියන ලදි.
එවමෙව ඛොති එත්‍ථ ඉදං ඔපම‍්මසංසන්‍දනං – යථා හි එකො පුරිසො තෙලපදීපස‍්ස ඣායතො තෙලෙ ඛීණෙ තෙලං ආසිඤ‍්චති, වට‍්ටියා ඛීණාය වට‍්ටිං පක‍්ඛිපති, එවං දීපසිඛාය අනුපච‍්ඡෙදොව හොති, එවමෙව පුථුජ‍්ජනො එකස‍්මිං භවෙ ඨිතො කුසලාකුසලං කරොති, සො තෙන සුගතියඤ‍්ච අපායෙසු ච නිබ‍්බත‍්තතියෙව, එවං වෙදනානං අනුපච‍්ඡෙදොව හොති. යථා පනෙකො දීපසිඛාය උක‍්කණ‍්ඨිතො – “ඉමං පුරිසං ආගම‍්ම දීපසිඛා න උපච‍්ඡිජ‍්ජතී”ති නිලීනො තස්ස පුරිසස‍්ස සීසං ඡින්‍දෙය්‍ය, එවං වට‍්ටියා ච තෙලස‍්ස ච අනුපහාරා දීපසිඛා අනාහාරා නිබ‍්බායති, එවමෙව වට‍්ටෙ උක‍්කණ‍්ඨිතො යොගාවචරො අරහත‍්තමග‍්ගෙන කුසලාකුසලං සමුච‍්ඡින්‍දති, තස්ස සමුච‍්ඡින‍්නත‍්තා ඛීණාසවස‍්ස භික‍්ඛුනො කායස‍්ස භෙදා පුන වෙදයිතානි න උප‍්පජ‍්ජන‍්තීති.
එවම්මෙ ඛොති මෙහි මේ උපමා සංසන්දනයයි. යම් සේ එක් පුරුෂයෙක් තෙල් පහනක් දල්වන්නේ තෙල් සිඳුණු කල්හි තෙල් දමයි. වැටිය සිඳුණු කල්හි වැටියක් දමයි. මෙසේ පහන් දැල්ල නොසිඳෙන්නේ වෙයි. මෙපරිද්දෙන් ම පෘථග්ජන තෙමේ එක් භවයක සිටියේ කුසල් අකුසල් කරයි. ඔහු එයින් සුගතියෙහි ද අපායෙහි ද උපදියි. මෙසේ වේදනාවන්ගේ නොසිඳීම වෙයි. යම්සේ එක් පහන් වැටියක් නිවීමට ආසන්න වූයේ මේ පුරුෂයා පැමිණ පහන්සිල නොදල්වයි. සැගවී ඔහුගේ හිස සිඳින්නේය. මෙසේ වැටිය ද තෙල් ක්‍ෂය වී පහන් දැල්ල නිවෙයි. මෙපරිද්දෙන් පවතින කල්හි යෝගාවචර තෙමේ අර්හත් මාර්ගයෙන් කුසලය සම්පූර්ණයෙන් ම සිඳියි. සම්පූර්ණයෙන් කෙලෙස් සිඳින ලද රහත් භික්‍ෂුව කාබුන් මරණින් පසු නැවත විඳීමක් නො උපදිත්.
තස්මාති යස‍්මා ආදිම‍්හි සමාධිවිපස‍්සනාපඤ‍්ඤාහි අරහත‍්තඵලපඤ‍්ඤා උත‍්තරිතරා, තස‍්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත‍්තමෙන අරහත‍්තඵලපඤ‍්ඤාධිට‍්ඨානෙන සමන‍්නාගතො. සබ‍්බදුක‍්ඛක‍්ඛයෙ ඤාණං නාම අරහත‍්තමග‍්ගෙ ඤාණං, ඉමස‍්මිං පන සුත‍්තෙ අරහත‍්තඵලෙ ඤාණං අධිප‍්පෙතං. තෙනෙවාහ තස්ස සා විමුත‍්ති සච‍්චෙ ඨිතා අකුප්පා හොතීති.
තස්මාති යම්හෙයකින් පළමුව සමාධි විදර්ශනා නුවණින් අර්හත් ප්‍රඥාව උත්තරීතරය. එහෙයින් එවං සමන්නාගතොති මේ උතුම් අර්හත්ඵල ප්‍රඥාවෙන් අධිෂ්ඨානයෙන් සමන්විත වූ සියලු දුක් ක්‍ෂය කිරීමේ නුවණ නම් අර්හත් මාර්ග ඥානයයි. මේ සූත්‍රයෙහි වනාහි අරිහත්ඵල ඥානය අදහස් කරන ලදි. එහෙයින් කීය. තස්ස සා විමුත්තිසච්චෙ ඨීතා අකුප්පා හොතීති යි කීය.
එත්‍ථ හි විමුත්තීති අරහත‍්තඵලවිමුත‍්ති, සච්චන්ති පරමත්‍ථසච‍්චං නිබ‍්බානං. ඉති අකුප‍්පාරම‍්මණකරණෙන අකුප්පාති වුත‍්තා. මුසාති විතථං. මොසධම්මන්ති නස‍්සනසභාවං. තං සච්චන්ති තං අවිතථං සභාවො. අමොසධම්මන්ති අනස‍්සනසභාවං.
විමුත්තීති අර්හත්ඵල විමුක්තියයි. සච්චන්ති පරමාර්ථ සත්‍ය නම් නිර්වාණයයි. අකුප්පා අරමුණු කරණයෙන් අකුප්පාති යැයි කියන ලදි. මුසාති මුසාවාද වූ මොසධම්මන්ති නැසෙන ස්වභාවයයි. තං සච්චන්ති ඒ අවිතථ ස්වභාවයයි. අමොසධම්මන්ති විනාශ නොවන ස්වභාවයයි.
තස්මාති යස‍්මා ආදිතො සමථවිපස‍්සනාවසෙන වචීසච‍්චතො දුක‍්ඛසච‍්චසමුදයසච‍්චෙහි ච පරමත්‍ථසච‍්චං නිබ‍්බානමෙව උත‍්තරිතරං, තස‍්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත‍්තමෙන පරමත්‍ථසච‍්චාධිට‍්ඨානෙන සමන‍්නාගතො.
තස්මාති යම් හෙයකින් මුල පටන් සමථ විදර්ශනා වශයෙන් වාග් සත්‍යයෙන් දුක්ඛ සත්‍යයෙන් ද සමුදය සත්‍යයෙන් ද පරමාර්ථ සත්‍යය නිර්වාණය මෙන්ම උතුම්ය. එහෙයින් එවං සමන්නාගතොති මේ උතුම් පරමාර්ථ සත්‍ය අධිෂ්ඨානයෙන් සමන්විත වූ
පුබ්බෙති පුථුජ‍්ජනකාලෙ. උපධී හොන‍්තීති ඛන්‍ධූපධි කිලෙසූපධි අභිසඞ‍්ඛාරූපධි පඤ‍්චකාමගුණූපධීති ඉමෙ උපධයො හොන‍්ති. සමත්තා සමාදින‍්නාති පරිපූරා ගහිතා පරමට‍්ඨා. තස්මාති යස‍්මා ආදිතො සමථවිපස‍්සනාවසෙන කිලෙසපරිච‍්චාගතො, සොතාපත‍්තිමග‍්ගාදීහි ච කිලෙසපරිච‍්චාගතො අරහත‍්තමග‍්ගෙනෙව කිලෙසපරිච‍්චාගො උත‍්තරිතරො, තස‍්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත‍්තමෙන චාගාධිට‍්ඨානෙන සමන‍්නාගතො.
පුබ්බෙති පෘථග්ජන කාලයයි. උපධිහොන්තීති ස්ඛන්ධ උපධි කෙලෙස් උපධි අභිසංඛාර උපධි පංචකාම උපධි යන මේ උපධීහු වෙත්. සමත්තා සාමාදිණ්ණාති සම්පූර්ණයෙන් ගත්තාහු පරාමට්ඨයයි. තස්මාති යම්හෙයකින් මුල පටන් සමථ විදර්ශනා වශයෙන් ක්ලේශ පරිත්‍යාගයෙන් සෝවාන් මාර්ගාදියෙහි ද ක්ලේශ පරිත්‍යාගයෙන් අර්හත් මාර්ගයෙන් ම ක්ලේශ පරිත්‍යාගය උතුම්ය. එහෙයින් එවං සමන්නාගතොති මේ උතුම් ත්‍යාග අධිෂ්ඨානයෙන් සමන්විත වූ
ආඝාතොතිආදීසු ආඝාතකරණවසෙන ආඝාතො, බ්‍යාපජ‍්ජනවසෙන බ්‍යාපාදො, සම‍්පදුස‍්සනවසෙන සම‍්පදොසොති තීහි පදෙහි දොසාකුසලමූලමෙව වුත‍්තං. තස්මාති යස‍්මා ආදිතො සමථවිපස‍්සනාවසෙන කිලෙසවූපසමතො, සොතාපත‍්තිමග‍්ගාදීහි කිලෙසවූපසමතො ච අරහත‍්තමග‍්ගෙනෙව කිලෙසවූපසමො උත‍්තරිතරො, තස‍්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත‍්තමෙන උපසමාධිට‍්ඨානෙන සමන‍්නාගතො.
ආඝාතොති යනාදියෙහි අඝාත කරන වශයෙන් ආඝාත නමි. ක්‍රෝධ කිරීම් වශයෙන් බ්‍යාපාදො යයි. ද්වේශ කිරීම් වශයෙන් සම්පදොසො පද තුනෙන් අකුසල් මුල්ම කියන ලදි. තස්මාති යම් හෙයකින් මුල පටන් සමථ විදර්ශනා වශයෙන් ක්ලේශ වුපසමනයෙන් සෝවාන් මාර්ගයෙහි ක්ලේශ වූපසමනයෙන් ද අර්හත් මාර්ගයෙන්ම ක්ලේශ වූපසමනය උතුම්ය. එහෙයින් එවං සමන්නාගතොති මේ උතුම් උපසමාධි අධිෂ්ඨානයෙන් සමන්විත වූ
මඤ්ඤිතමෙතන්ති තණ‍්හාමඤ‍්ඤිතං මානමඤ‍්ඤිතං දිට‍්ඨිමඤ‍්ඤිතන‍්ති තිවිධම‍්පි වට‍්ටති. අයමහමස්මීති එත්‍ථ පන අයමහන‍්ති එකං තණ‍්හාමඤ‍්ඤිතමෙව වට‍්ටති. රොගොතිආදීසු ආබාධට‍්ඨෙන රොගො, අන‍්තොදොසට‍්ඨෙන ගණ‍්ඩො, අනුපවිට‍්ඨට‍්ඨෙන සල්ලං. මුනි සන්තොති වුච්චතීති ඛීණාසවමුනි සන‍්තො නිබ‍්බුතොති වුච‍්චති. යත්‍ථ ඨිතන්ති යස‍්මිං ඨානෙ ඨිතං. සංඛිත්තෙනාති බුද‍්ධානං කිර සබ‍්බාපි ධම‍්මදෙසනා සංඛිත‍්තාව, විත්‍ථාරදෙසනා නාම නත්‍ථි, සමන‍්තපට‍්ඨානකථාපි සංඛිත‍්තායෙව. ඉති භගවා දෙසනං යථානුසන්‍ධිං පාපෙසි. උග‍්ඝාටිතඤ‍්ඤූතිආදීසු පන චතූසු පුග‍්ගලෙසු පුක්කුසාති කුලපුත්තො විපඤ‍්චිතඤ‍්ඤූ, ඉති විපඤ‍්චිතඤ‍්ඤුවසෙන භගවා ඉමං ධාතුවිභඞ‍්ගසුත‍්තං කථෙසි.
මඤ්ඤිතමෙතන්ති තෘෂ්ණාමඤ්ඤනාව මනමඤ්ඤනාව දෘෂ්ටිමඤ්ඤනාව තුන්වැදෑරුම් ව වටියි. අයමහමස්මීති මෙහි වනාහි එක තෘෂ්ණා මඤ්ඤනාව ම වටියි. රොගොති ආබාධ අර්ථයෙන් රෝග නමි. ඇතුළත දෝෂාර්ථයෙන් ගණ්ඨො අනුපිවිසෙන අර්ථයෙන් සල්ලං මුනි සන්තාති වුච්චතීති ක්‍ෂීණාශ්‍රව මුනිතෙමේ ශාන්තව නිවුණේ යැයි කියයි. යත්‍ථිට්ඨිතන්ති යම් තැනක සිටී. සංඛිත්තෙනාති බුදුවරයන්ගේ සියලු ධර්ම දේශනා කෙටියි. විස්තර දේශනා නම් නැත. සමන්තපට්ඨාන කථාව ද කෙටිය. මෙසේ බුදුරදුන් දේශනාව අනුසන්ධියට පැමිණවීය. උග්ඝටිතඤ්ඤු යනාදී පුද්ගලයන් හතර දෙනාගෙන් පුක්කුසාති කුලපුත්‍රයා විපචිතඤ්ඤු යැයි බුදුරදුන් මේ ධාතුවිභඞ්ග සූත්‍රය කීහ.
න ඛො මෙ, භන්තෙ, පරිපුණ්ණං පත්තචීවරන්ති කස‍්මා කුලපුත‍්තස‍්ස ඉද‍්ධිමයපත‍්තචීවරං න නිබ‍්බත‍්තන‍්ති. පුබ‍්බෙ අට‍්ඨන‍්නං පරික‍්ඛාරානං අදින‍්නත‍්තා. කුලපුත්තො හි දින‍්නදානො කතාභිනීහාරො, න දින‍්නත‍්තාති න වත‍්තබ‍්බං. ඉද‍්ධිමයපත‍්තචීවරං පන පච‍්ඡිමභවිකානංයෙව නිබ‍්බත‍්තති, අයඤ‍්ච පුනපටිසන්‍ධිකො, තස‍්මා න නිබ‍්බත‍්තන‍්ති. අථ භගවා සයං පරියෙසිත්‍වා කස‍්මා න උපසම‍්පාදෙසීති. ඔකාසාභාවතො. කුලපුත‍්තස‍්ස ආයු පරික‍්ඛීණං, සුද‍්ධාවාසිකො අනාගාමී මහාබ්‍රහ‍්මා කුම‍්භකාරසාලං ආගන‍්ත්‍වා නිසින‍්නො විය අහොසි. තස‍්මා සයං න පරියෙසි.
න ඛො මෙ භන්තෙ පරිපුණ්ණං පත්තචීවරන්ති කුමක් හෙයින් කුලපුත්‍රයාට සෘද්ධිමය පාසිවුරු නො උපන්නේ ද? පෙර අටපිරිකර නොදෙන ලද නිසාය. කුලපුත්‍රයා දෙන ලද දන් ඇත්තේය. කරන ලද මූල ප්‍රාර්ථනා ඇත්තේය. නොදෙන ලද්දේ යැයි නොකිව යුතුයි. සෘද්ධිමය පාසිවුරු ප්‍රශ්චිම භවිකයන්ට ම උපදියි. මොහු ප්‍රතිසන්ධි සහිතය. එහෙයින් නොඋපන්නේය. එකල්හි බුදුරදුන් තෙමේම සොයා කුමක් හෙයින් උපසම්පදා නොකළේ ද? අවකාශයක් නැති හෙයිනි. කුලපුත්‍රයාගේ ආයුෂ ගෙවීය. සුද්ධාවාසයෙහි වසන අනාගාමී මහා බ්‍රහ්මයා කුඹල්හලට පැමිණ සිටින්නාක් මෙන් විය. එහෙයින් තෙමේම නොසෙව්වේය.
පත‍්තචීවරපරියෙසනං පක්කාමීති කාය වෙලාය පක‍්කාමි? උට‍්ඨිතෙ අරුණෙ. භගවතො කිර ධම‍්මදෙසනාපරිනිට‍්ඨානඤ‍්ච අරුණුට‍්ඨානඤ‍්ච රස‍්මිවිස‍්සජ‍්ජනඤ‍්ච එකක‍්ඛණෙ අහොසි. භගවා කිර දෙසනං නිට‍්ඨපෙත්‍වාව ඡබ‍්බණ‍්ණරස‍්මියො විස‍්සජ‍්ජි, සකලකුම‍්භකාරනිවෙසනං එකපජ‍්ජොතං අහොසි, ඡබ‍්බණ‍්ණරස‍්මියො ජාලජාලා පුඤ‍්ජපුඤ‍්ජා හුත්‍වා විධාවන‍්තියො සබ‍්බදිසාභාගෙ සුවණ‍්ණපටපරියොනද‍්ධෙ විය ච නානාවණ‍්ණකුසුමරතනවිසරසමුජ‍්ජලෙ විය ච අකංසු. භගවා “නගරවාසිනො මං පස‍්සන‍්තූ”ති අධිට‍්ඨාසි. නගරවාසිනො භගවන්තං දිස‍්වාව “සත්‍ථා කිර ආගතො, කුම‍්භකාරසාලාය කිර නිසින‍්නො”ති අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤස‍්ස ආරොචෙත්‍වා රඤ‍්ඤො ආරොචෙසුං.
පත්තචීවරං පරියෙසිතුං පක්කාමීති ශරීර වස්ත්‍ර සඳහා ගියේය. අරුණ නැගි කාලයේ බුදුරදුන් ධර්ම දේශනාව අවසාන වීම ද අරුණ නැගීම ද රැස් විහිදීම ද එකෙණෙහිම විය. බුදුරදුන් දේශනාව නිමවා ෂට්වර්ණ රශ්මිය විහිදවීය. සියලු කුඹල්ගල එකම එළියක් විය. ෂට්වර්ණ රශ්මි ජාලාව දැල්ව දැල්ව ගුලිව ගුලිව දවන්නාහු සියලු දිශාවන් රන් සමූහයෙන් බබළන්නාක් මෙන් විය. බුදුරදුන් නුවරවැසියෝ මා දකිත්වායි අධිෂ්ඨාන කළේය. නුවරවැසියෝ බුදුරදුන් දැක බුදුරදුන් වැඩම කොට කුඹල්හලෙහි වැඩහිඳි යැයි ඔවුනොවුන්ට කියා රජුට දැන්වූහ.
රාජා ආගන‍්ත්‍වා සත්‍ථාරං වන්‍දිත්‍වා, “භන්තෙ, කාය වෙලාය ආගතත්‍ථා”ති පුච‍්ඡි. හිය්‍යො සූරියත්‍ථඞ‍්ගමනවෙලාය මහාරාජාති. කෙන කම‍්මෙන භගවාති? තුම‍්හාකං සහායො පුක්කුසාති රාජා තුම‍්හෙහි පහිතං සාසනං සුත්‍වා නික‍්ඛමිත්‍වා පබ‍්බජිත්‍වා මං උද්දිස්ස ආගච‍්ඡන‍්තො සාවත්‍ථිං අතික‍්කම‍්ම පඤ‍්චචත‍්තාලීස යොජනානි ආගන‍්ත්‍වා ඉමං කුම‍්භකාරසාලං පවිසිත්‍වා නිසීදි, අහං තස්ස සඞ‍්ගහත්‍ථං ආගන‍්ත්‍වා ධම‍්මකථං කථෙසිං, කුලපුත්තො තීණි ඵලානි පටිවිජ‍්ඣි මහාරාජාති. ඉදානි කහං, භන‍්තෙති? උපසම‍්පදං යාචිත්‍වා අපරිපුණ‍්ණපත‍්තචීවරතාය පත‍්තචීවරපරියෙසනත්‍ථං ගතො මහාරාජාති. රාජා කුලපුත‍්තස‍්ස ගතදිසාභාගෙන අගමාසි. භගවාපි ආකාසෙනාගන‍්ත්‍වා ජෙතවනගන්‍ධකුටිම‍්හියෙව පාතුරහොසි.
රජතුමා ගොස් බුදුරදුන් වැඳ ස්වාමීනි, කුමන වේලාවක වැඩියේ දැයි ඇසීය. මහරජතුමනි, ඊයේ හිරු බසින වේලාවේය. ස්වාමීනි, කුමන කටයුත්තක් සඳහා ද? නුඹගේ මිත්‍ර පුක්කුසාති රජු නුඹ විසින් යවන ලද හසුන අසා නික්මී පැවිදි විය. මා උදෙසා එන්නේ සැවැත්නුවර ඉක්මවා පන්සාළිස් යොදුනක් ඇවිත් මේ කුඹල්හලට පැමිණ සිටියේය. මම ඔහුට සංග්‍රහ පිණිස පැමිණ ධර්ම කථාවක් කීමි. මහරජතුමනි, කුල පුත්‍රයා තුන්ඵලය අවබෝධ කළේය. ස්වාමීනි, දැන් කොහේ ද? උපසම්පදාව ඉල්ලා සම්පූර්ණ නොවූ පා සිවුරු ඇති හෙයින් පාසිවුරු සෙවීමට ගියේය. රජතුමා කුලපුත්‍රයා ගිය දිශාවට ගියේය. බුදුරදුන් අහසින් අවුත් දෙව්රමෙහි ගඳකිළියෙහි ම පහළ විය.
කුලපුත‍්තොපි පත්තචීවරං පරියෙසමානො නෙව බිම‍්බිසාරරඤ‍්ඤො න තක‍්කසීලකානං ජඞ‍්ඝවාණිජානං සන‍්තිකං අගමාසි. එවං කිරස‍්ස අහොසි – “න ඛො මෙ කුක‍්කුටස‍්ස විය තත්‍ථ තත්‍ථ මනාපාමනාපමෙව විචිනිත්‍වා පත්තචීවරං පරියෙසිතුං යුත‍්තං, මහන‍්තං නගරං වජ‍්ජිත්‍වා උදකතිත්‍ථසුසානසඞ‍්කාරට‍්ඨානඅන‍්තරවීථීසු පරියෙසිස‍්සාමී”ති අන‍්තරවීථියං සඞ‍්කාරකූටෙසු තාව පිලොතිකං පරියෙසිතුං ආරද‍්ධො.
කුලපුත්‍රයා ද පාසිවුරු සොයන්නේ බිම්බිසාර රජු ළඟට ද තක්‍ෂිලා නුවර වෙළෙන්දන් ළඟට ද නොගියේය. ඔහුට මෙසේ සිතක් විය. කුකුලෙක් මෙන් එක එක තැන ඇවිද පාසිවුරු සෙවීම මට සුදුසු නැත. මහත් නුවර හැර ගං ඉවුරු සොහොන් කසල ගොඩවල් ඇතුල් විදීවල සොයන්නෙමියි ඇතුල් වීදියේ කසල ගොඩවල්වල කඩරෙදි සොයන්නට පටන් ගත්තේය.
ජීවිතා වොරොපෙසීති එතස‍්මිං සඞ‍්කාරකූටෙ පිලොතිකං ඔලොකෙන‍්තං විබ‍්භන‍්තා තරුණවච‍්ඡා ගාවී උපධාවිත්‍වා සිඞ‍්ගෙන විජ‍්ඣිත්‍වා ඝාතෙසි. ඡාතකජ‍්ඣත‍්තො කුලපුත්තො ආකාසෙයෙව ආයුක‍්ඛයං පත්‍වා පතිතො. සඞ‍්කාරට‍්ඨානෙ අධොමුඛට‍්ඨපිතා සුවණ‍්ණපටිමා විය අහොසි, කාලඞ‍්කතො ච පන අවිහාබ්‍රහ‍්මලොකෙ නිබ‍්බත‍්ති, නිබ‍්බත‍්තමත‍්තොව අරහත‍්තං පාපුණි. අවිහාබ්‍රහ‍්මලොකෙ කිර නිබ‍්බත‍්තමත‍්තාව සත‍්ත ජනා අරහත‍්තං පාපුණිංසු. වුත‍්තඤ‍්හෙතං –
ජීවිතා වොරොපෙසීති එක් කසල ගොඩක කඩරෙද්දක් බලන්නහු තරුණ වස්සෙකු ඇති දෙනක් දිවවිත් අඟෙන් ඇන මැරීය. කුලපුත්‍රයා උඩදී ම මරණයට පත්ව වැටුණේය. කුණු ගොඩේ මුව යටිකුරුව රන් පිළිමයක් මෙන් විය. මරණයට පත්ව අවිහ බඹලොව උපන්නේය. උපන් මොහොතෙහි ම රහත් විය. අවිහ බඹලොව උපන් මොහොතේ ම හත්දෙනෙක් රහත් බවට පැමිණුනාහ මෙය කියන ලදි.
“අවිහං උපපන‍්නාසෙ, විමුත‍්තා සත‍්ත භික‍්ඛවො; රාගදොසපරික‍්ඛීණා, තිණ‍්ණා ලොකෙ විසත‍්තිකං.
මිනිස්බව අතහැර භික්‍ෂූන් හත් දෙනෙක් අවිහ බඹලොව ඉපිද රාග ද්වේශයන් ක්‍ෂය කොට වීසන්තික ලෝකයෙන් එතරව මාරයාගෙන් මිදී එතර කිරීමට අපහසු වූ සසරින් මිදී රහත් වූහ.
කෙ ච තෙ අතරුං පඞ‍්කං, මච‍්චුධෙය්‍යං සුදුත‍්තරං; කෙ හිත්‍වා මානුසං දෙහං, දිබ‍්බයොගං උපච‍්චගුං.
උපකො පලගණ‍්ඩො ච, පුක්කුසාති ච තෙ තයො; භද‍්දියො ඛණ‍්ඩදෙවො ච, බාහුරග‍්ගි ච සිඞ‍්ගියො; තෙ හිත්‍වා මානුසං දෙහං, දිබ‍්බයොගං උපච‍්චගු”න‍්ති. (සං· නි· 1.50, 105);
උපකය, පලගණ්ඩය, පුක්කුසාතිය, භද්දිය ය, කුණ්ඩදේවය ය, බාහුදන්තිය ය, පිංගිය ය යන හත්දෙනාය.
බිම‍්බිසාරොපි “මය‍්හං සහායො මයා පෙසිතසාසනමත‍්තං වාචෙත්‍වා හත්‍ථගතං රජ‍්ජං පහාය එත‍්තකං අද‍්ධානං ආගතො, දුක‍්කරං කතං කුලපුත‍්තෙන, පබ‍්බජිතසක‍්කාරෙන තං සක‍්කරිස‍්සාමී”ති “පරියෙසථ මෙ සහායක”න‍්ති තත්‍ථ තත්‍ථ පෙසෙසි. පෙසිතා තං අද‍්දසංසු සඞ‍්කාරට‍්ඨානෙ පතිතං, දිස්වා ආගම‍්ම රඤ‍්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා ගන‍්ත්‍වා කුලපුත‍්තං දිස්වා – “න වත, භො, ලභිම‍්හා සහායකස‍්ස සක‍්කාරං කාතුං, අනාථො මෙ ජාතො සහායකො”ති. පරිදෙවිත්‍වා කුලපුත‍්තං මඤ‍්චකෙන ගණ‍්හාපෙත්‍වා යුත‍්තොකාසෙ ඨපෙත්‍වා අනුපසම‍්පන‍්නස‍්ස සක‍්කාරං කාතුං ජානනාභාවෙන න‍්හාපකකප‍්පකාදයො පක‍්කොසාපෙත්‍වා කුලපුත‍්තං සීසං න‍්හාපෙත්‍වා සුද‍්ධවත්‍ථානි නිවාසාපෙත්‍වා රාජවෙසෙන අලඞ‍්කාරාපෙත්‍වා සොවණ‍්ණසිවිකං ආරොපෙත්‍වා සබ‍්බතාළාවචරගන්‍ධමාලාදීහි පූජං කරොන‍්තො නගරා නීහරිත්‍වා බහූහි ගන්‍ධකට‍්ඨෙහි මහාචිතකං කාරෙත්‍වා කුලපුත‍්තස‍්ස සරීරකිච‍්චං කත්‍වා ධාතුයො ආදාය චෙතියං පතිට‍්ඨපෙසි. සෙසං සබ‍්බත්‍ථ උත‍්තානමෙවාති.
බිම්බිසාර තෙමේ මාගේ මිත්‍රයා මා විසින් යවන ලද හසුන පමණක් කියවා තමා සතු රාජ්‍යය හැර මෙතෙක් දුර පැමිණියේය. කුලපුත්‍රයා විසින් අමාරු දෙයක් කරන ලදි. පැවිද්දන්ට කරන සත්කාරයක් කරන්නෙමියි මාගේ මිත්‍රයා සොයව් ඒ ඒ තැන්වල යැවීය. මිනිස්සු කසල ගොඩෙහි වැටුණහු දැක ඇවිත් රජුට දැන්වූහ. රජතුමා ගොස් කුලපුත්‍රයා දැක මිත්‍රයාට සත්කාර කරන්නට නොලැබුනෙමි. මාගේ මිත්‍රයා අනාථ වූයේ යැයි හඬ කුලපුත්‍රයා ඇඳකින් ගෙන්වා සුදුසු තැනක තබා අනුපසම්පන්න ආදීන් කැඳවා හිස් සෝදා සුදු ඇඳුම් අන්දවා රාජ වේශයෙන් සරසවා රන්සිවිකාවකට නංවා සියලු දෙයින් පූජා කරවා නුවරින් ගෙන ගොස් සුවඳ දරවලින් චිතකයක් කොට සිරුර කිස කොට ධාතු ගෙන සෑයක් පිහිට වීය. ඉතිරිය සියලු තැන්හි ප්‍රකටය.
පපඤ‍්චසූදනියා මජ‍්ඣිමනිකායට‍්ඨකථාය ධාතුවිභඞ‍්ගසුත‍්තවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
ධාතුවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමි.