7. සමයසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

7. සමය සූත්‍ර වර්ණනාව

සත් වැන්නෙහි සක්කෙසු “සක්‍යා වත භො රාජකුමාර (පින්වත් රාජකුමාරය, ශාක්‍යයෝ) යන උදානය හේතුකොට ගෙන ‘සක්කා’ (හැකි, ශාක්‍ය) යි නම් ලද රජකුමාරවරුන්ගේ නිවෙස්න වූ එක් ජනපදයකි. රූඪී ශබ්දයෙන් ‘සක්කා’ ය කියනු ලැබේ. එහි, ශාක්‍ය ජනපදයෙහි; මහාවනෙ ඉබේ හටගත්, රෝපණය නො කළ, හිමවතත් සමග ඒකාබද්ධ වූ මහවනයෙහි; සබ්බෙහෙව අරහන්තෙහි මේ සූත්‍රය දේශනා කළ දිනයේ ම පැමිණි අරහත් භාවය ඇතියවුන් සමග,

එහි අනුපූර්ව කථා මෙසේ ය - ශාක්‍ය කෝලිය වැස්සෝ කපිලවස්තු නගරයටත් කෝලිය නගරයටත් අතර රෝහිණී නම් නදිය එක ම බැම්මකින් බැඳ ගොවිකම් කටයුතු කරවත්. ඉක්බිති පොසොන් මස ගොයම් මැළවී යන විට නගර දෙකේ ම වැසියන්ගේ කම්කරුවෝ එක්රැස් වූහ. එහි දී කෝලිය නගරවාසීහු මෙසේ පැවසූහ. “මේ ජලය දෙපැත්තෙන් ම ගෙන යනවිට ඔබලාට වත් අපට වත් ප්‍රමාණවත් නො වේ. අපේ ගොයම් එක් ජල මුරයකින් ම පැහෙන්නේ ය. මේ ජලය අපට දෙනු මැනවි.” කපිල වස්තු පුර වැසියෝ මෙසේ කීහ. “ඔබලා අටු කොටු පුරවා ගෙන සිටින විට රන්රුවන් නිල් මැණික් කහවනු රැගෙන පෙට්ටි පසුම්බි ආදිය ගත් අතින් යුතුව ඔබලාගේ ගෙවල ගැවසෙන්නට අපට නුපුළුවන් වන්නේ ය. අපේ ගොයම් ද එක් ජල මුරයකින් පැසෙන්නේ ය. මේ ජලය අපට දෙනු මැනවි” “අපි නො දෙන්නෙමු” මෙසේ කථාව දිග් ගැසී එකෙක් නැඟිට එකෙකුට පහරක් ගැසී ය. ඔහු ද තවෙකකුට (ගැසීය.) මෙසේ උනුනුත් පහර දී රාජකුලයන්ගේ ජාතිය (කුල මළ) ගටමින් කලහ වැඩි කළහ.

කෝලිය වැසි කම්කරුවෝ කියති: තොපගේ කපිලවස්තු වැසියන් ගෙන ගර්ජනා කරන්නහු ය. යමෙක් බලු කැනහිල් ආදීන් මෙන් තම තම නැගණියන් සමග සංවාසයේ යෙදුනෝ ද, ඔවුන්ගේ ඇත්තුත්, අශ්වයෝත් හෙල්ල ආයුධ ආදියත් අපට කුමක් කරත් ද? ශාක්‍ය කම්කරුවෝ කියති. තොපි දැන් කුෂ්ටයාගේ දරුවන් රැගෙන ගොරවන්නහුය! යමෙක් අනාථව දුක්ඛිතව තිරිසනුන් මෙන් ඩෙබර (-මසන්) ගසක විසුවෝ ද, ඔවුන්ගේ ඇත්තුත් අශ්වයෝත් හෙල්ල ආදී ආයුධත් අපට කුමක් කරත් ද? ඔව්හු ගොස් තමන් වැඩවල යෙදූ අමාත්‍යවරුනට කීහ. ශාක්‍ය්‍යන් සොයුරියන් සමග සංවාසය කළවුන්ගේ තරමත් හයියත් පෙන්වන්නෙමු යි යුදට සැරසී පිට ව ගියහ. කෝලියයෝත් ඩෙබර ගසේ සිටි වැසියන්ගේ තරමත් හයියත් පෙන්වන්නෙමු යි යුදට සැරසී නික්ම ගියහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද රාත්‍රියෙහි අළුයම් සමයෙහි ම මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් නැඟී ලෝකය දෙස විමසිල්ලෙන් බලන සේක්, මොවුන් මෙසේ යුදට සැදී නික්මෙනු දුටු සේක. දැක මා ගිය කල මේ කලහය සමනය නො වන්නේ දැයි බලන සේක් මම මෙහි ගොස් කලහ සමනය කරනු වස් ජාතක කථා තුනක් පවසන්නෙමි. එයින් කලහය සමනය වන්නේ ය. ඉක්බිති සමගිය උද්දීපනය කරනු වස් ජාතක දෙකක් දෙසා අත්තදණ්ඩ සූත්‍රය දේශනා කරන්නෙමි. දේශනාව අසා නගර දෙක්හි ම වැසියෝ කුමාරවරුන් දෙසිය පනහක් දෙසිය පනහක් දෙන්නෝ ය. මම ඔවුන් මහණ කරන්නෙමි, මහා සභා රැස්වීමක් වන්නේ යයි සනිටුහන් කළ සේක. එහෙයින් යුදට පෙළගැසී මොවුන් පිටත් වූ පසු කිසිවකුටත් නො දක්වා හුදෙකලා ව පාසිවුරු රැගෙන වැඩ සේනා දෙක මැද අහසෙහි පළක් බැඳ ෂඩ් වර්ණ රශ්මිය විහිදුවා සිටි සේක.

කපිල වස්තු වාසීහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුටුවෝ ම අපගේ ඥාති ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ශාස්තෘෘන් වහන්සේ පැමිණි සේක. උන්වහන්සේ විසින් අප කලහ කරන බැව් දුටු සේක් වනැයි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැමිණි කල්හි අප විසින් අනුන්ගේ සිරුරෙහි ආයුධ හෙළනු ලැබීමට හෝ කෝලිය නගරවාසීනට අප විනාශ කරන්නට හෝ හිරිහැර කරන්නට හෝ නො හැක්කේ යයි ආයුධ හැර දමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ හිඳ ගත්හ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (කාරණය) දක්නා සේක් ම, “මහරජතුමනි, කුමන කරුණක් නිසා පැමිණියෙහි දැයි විමසූ සේක. “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, තීර්ථ ක්‍රීඩාව පිණිස හෝ පර්වත ක්‍රීඩාව පිණිස හෝ නදී ක්‍රීඩාව පිණිස හෝ පර්වත දකිනු රිසියෙන් හෝ නො වේ. මේ ස්ථානයේ සංග්‍රාමයක් හට ගැනී පැමිණියෙම් වෙමි යි කී ය.

“මහරජ, කලහය කුමක් හේතුකොට ගෙන හට ගැනිණි ද?”

“ජලය (හේතු කොට ගෙන ය) ස්වාමීනි”

“මහරජ, ජලය කොපමණ අගී ද?”

“ස්වල්පයකි, ස්වාමීනි”

“මහරජ, පෘථිවිය නම් කොපමණ අගීද?”

“ස්වාමීනි, අනර්ඝයය”

“ක්‍ෂත්‍රියෝ කොපමණ අගිත් ද?”

“ක්‍ෂත්‍රියයෝ නම් අනර්ඝ වෙත්, ස්වාමීනි”

“මහරජ, නො වටිනා ජලය හේතු කොට කුමන ලාභයකට අනර්ඝ වූ ක්‍ෂත්‍රියයන් මරහු ද? කලහයේ ආස්වාදයක් නම් නැත. කලහ වශයෙන් මහරජතුමනි, අස්ථානයෙහි වෛර කොට එක් වෘක්ෂ දේවතාවකු විසින් කළු සිංහයකු හා ඇති කරගත් බද්ධ වෛරය මේ මුළු කල්පය පුරා පැවතුනේ ම යයි දක්වා ඵන්දන ජාතකය වදාළ සේක. එහෙයින් මහරජවරුනි, වෙනෙකෙකු විසින් මෙහෙයවනු නො ලැබිය යුතු ය. වෙනෙකෙකු විසින් මෙහෙයවීම නිසා එක් හාවකුගේ කථාවකින් යොදුන් තුන් දහසක් පුළුල් වූ හිමවතේ සිවු පා සමූහයා මහා සමුද්‍රයට පැන්නෝ ය. එහෙයින් අනුන්ගේ මෙහෙයවීමට යටත් නො විය යුතු යයි දක්වා පඨවි උද්‍රියන ජාතකය වදාළ සේක. එසේ ම මහරජවරුනි, කිසියම් දිනෙක දුර්වලයා වුව ද මහ බලවතකුගේ හිඩැසක් විවරයක් (ප්‍රමාද තැනක්) දකියි. කිසි යම් දිනෙක මහ බලවතා ද දුබලයකුගේ (හිඩැසක් විවරයක් දකියි) කැට කිරිල්ලියක් වුව ද විශාල ඇතෙකු ඝාතනය කළා යයි ලටුකික ජාතකය වදාළ සේක. මෙසේ කලහය සංසිඳවීම පිණිස ජාතක කථා තුනක් දේශනා කොට සමගිය උද්දීපනය කරනු පිණිස ජාතක දෙකක් වදාළ සේක. කෙසේ ද? මහරජවරුනි, සමගි වූවන්ගේ කිසියම් ප්‍රමාද තැනක් නම් දැකීමට නො හැක්කේ යැයි පවසා රුක්ඛධම්ම ජාතකය වදාළ සේක. එහෙයින් මහරජවරුනි, සමගි වූවන්ගේ කිසියම් විවරයක් දකිනු නො හැක. යම් කිසි දිනෙක අන්‍යෝන්‍යයන් හා විවාදයක් කළාහු ද එකල වැදිපුත්‍රයා ඔවුන් මරණයට පත්කොට ගෙන ගියේ ය. විවාදයෙහි ආස්වාදයක් නම් නැත්තේ යයි පවසා වට්ටක ජාතකය වදාළ සේක. මෙසේ මේ ජාතක පහ දේශනා කොට අවසානයෙහි දී අත්තදණ්ඩ සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

රජවරු පැහැදුනාහු ඉදින් ශාස්තෲන් වහන්සේ නො වැඩියෝ නම්, අපි සියතින් ම උනුනුන් ඝාතනය කොට ලේ ගංගා පැවැත්වීමට (ඇති කිරීමට) ඉඩ තිබිණි. අපේ දූ පුතුන් ද ගෙවල් දොරවල් ද නො දක්නට ඉඩ තිබිණ. අපට ලියුම් හා පිළිතුරු ලිපි ගෙන යන්නෙක් ද නො වන්නේ ය. ශාස්තෲන් වහන්සේ නිසා අපගේ ජීවිත ලද්දේ ය. ඉදින් ශාස්තෲන් වහන්සේ ගිහිගෙයි විසූ සේක් නම් දිවයින් දෙදහසකින් පිරිවරන ලද මහාද්වීප සතරෙහි රාජ්‍යය එතුමන්ගේ අත පත්වීමට තිබිණි. තවත් දහසක් පුතුන් බිහි වන්නට ඉඩ තිබිණි. ඒ ක්‍ෂත්‍රිය පිරිවර ම ගෙන සැරිසරන්නට ඉඩ තිබිණි. ඒ සැපත් හැර දමා (ගිහිගෙයින්) නික්මී සම්බෝධියට පැමිණියෝ, දැන් ද ක්‍ෂත්‍රිය පිරිවර සහිත ව ම සංචාරය කරත්වා යි උභය නගර වාසීහු දෙසිය පනහක් දෙසිය පනහක් කුමාරවරුන් දුන්හ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඔවුන් පැවිදි කරවා මහා වනයට වැඩම කළ සේක. තම කැමැත්තෙන් නොව ගෞරව කිරීමේ හේතුවෙන් පැවිදි වූ ඔවුනට නො ඇල්මක් (උකටලී බවක්) ඇති විය. ඔවුන්ගේ පෙර බිරින්දෑවරුන් ‘ආර්ය පුත්‍රයෝ උකටලී වෙත්වා, ගෙහි විසීම නො පිහිටයි නිවසේ සිටීම අමාරු ය)’ ආදිය කියා පණිවුඩ යවත්, ඔවුහු වැඩි වැඩියෙන් උකටලී වූහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආවර්ජනය කරන සේක්, ඔවුන්ගේ උකටලී බව දැන මේ භික්‍ෂූහු මා වැනි බුදුන් වහ්නසේ කෙනෙකු සමග එක් ව වසන්නාහු උකටලී වෙත්. ඉතින් ඔවුනටන කොවුල් විලේ ශෝභාව පවසා එහි ගෙන ගොස් අනභිරතිය නැති කරමියි කොවුල් විලේ වර්ණනාව කළ සේක. ඔවුහු එය දක්නා කැමැත්තෝ වූහ.

“මහණෙනි, කොවුල් විල දක්නා කැමැත්තහු ද?” “එසේ ය, ස්වාමීනි,” “එසේ නම් එන්න එහි යමු” “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, සෘද්ධිමතුන් යා යුතු ස්ථානයකි. අපි කෙසේ යන්නෙමු ද?” “ඔබලා යනු කැමැත්තෝ වන්නහු, මම මාගේ ආනුභාවයෙන් ඔබලාත් රැගෙන යන්නෙමි” “ස්වාමීනි, මැනවි.” භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්‍ෂූන් පන්සියයක් රැගෙන අහසෙහි පැන නැගී කොවුල් විලට බැස ඒ භික්‍ෂූන් හට මෙසේ කීහ. “මහණෙනි, මේ කොවුල් විලේ යම් මත්ස්‍යයකුගේ නම නො දන්නහු නම් මගෙන් විමසනු මැනවි.”

ඔවුහු විමසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමසූ විමසූ කරුණු පහදා දුන්හ. හුදෙක් මත්ස්‍යයන්ගේ පමණක් නොව එහි වන ලැහැබෙහි වෘක්ෂයන්ගේ ද කඳු පාමුල වූ දෙපා සිවුපා ආදීන්ගේ නම් ද අස්වා ම පිළිතුරු දුන් සේක. ඉක්බිති ළිහිණියන් දෙදෙනෙකු විසින් මුව තුඩින් ඩැහැ ගත් කෝටුවක හිඳගත් කොවුල් කුරුලු රජ ඉදිරි පස හා පසුපස යන දෙපසින් ම පක්ෂි ගණයා විසින් පිරිවරනු ලැබ පැමිණෙයි. භික්‍ෂූහු ඔහු දැක “ස්වාමීනි, මේ නම් කුරුල්ලන්ගේ රජු විය යුතු ය. මේ ඔහුගේ පිරිවර යයි සිතමු.” “එසේ ය, මහණෙනි, මේ ද මගේ ම වංශය යි, මගේ ප්‍රවේණිය යි.”

“ස්වාමීනි, අපි දැන් මේ පක්ෂි ගණයා දකිමු. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය ද මගේ ම වංශය යි, මගේ ම ප්‍රවේණිය යි යමක් පැවසූහු ද එය අසනු කැමැත්තෝ වෙමු.” “මහණෙනි, අසනු කැමති වනු මැනවි.” ගාථා තුන් සියයකින් ප්‍රතිමණ්ඩිත කොට කුණාල ජාතකය වදාරමින් අනභිරතිය ඉවත් කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ සියලු ම දෙනා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. (රහත්) මාර්ගයෙන් ම ඔවුන්ගේ සෘද්ධිය ද ආයේ ය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ භික්‍ෂූන්ට මෙපමණක් ම වේවා යි අහසට නැගී මහා වනයට වැඩි සේක. ඒ භික්‍ෂූහු ද ගමන යන අවස්ථාවෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් ගොස් (ආපසු) එන අවස්ථාවෙහි තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා මහා වනයෙහි බැස්සාහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පනවන ලද ආසනයෙහි හිඳ ඒ භික්‍ෂූන් අමතා මහණෙනි, එනු මැනවි, හිඳ ගනු මැනවි, ඉහළ මාර්ගත්‍රය සඳහා කෙළෙස් නසන කර්මස්ථානය කියා දෙන්නෙමියි කර්මස්ථානය දෙසා වදාළහ.

භික්‍ෂූන් වහන්සේලා (මෙසේ) සිතූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපගේ අනභිරතභාවය දැන කොවුල් විලට ගෙනැවිත් අනභිරතිය ඉවත් කළ සේක. ශාස්තෲන් වහන්සේ සෝවාන් ඵලයට පැමිණි අපට දැන් (ඉතිරි) මාර්ග තුනට කර්මස්ථාන දුන් සේක. අපි සෝවාන් වී ඇත්තෙමු යි අප විසින් කල් යැවීම නො වටී. උත්තම පුරුෂයන් ලෙස සිටීම අපට වටී, බුදුන් වහන්සේගේ දෙපා වැඳ නැගිට පත්කඩය ගසා දමා වෙන් වෙන් ලෙස පර්වත ප්‍රාන්තයේ (පල්ලමේ) රුක් මුල්හි හිඳ ගත්හ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මෙසේ මේ භික්‍ෂූහු ස්වභාවයෙන් ම නො මුදා හළ කටයුතු ඇත්තාහු ය. ලැබූ උපාය (ක්‍රම) ඇති භික්‍ෂුවට වෙහෙසීමට කාරණයක් නම් නැත. (කල්) යත් යත් ම විදර්ශනාවේ පිහිටා අර්හත් බවට පත් ව තම තමන් අවබෝධ කරගත් තත්ත්වය දන්වන්නෙමු යි මා වෙතට එන්නෝ ය. ඔවුන් ආ කල දසදහසක් සක්වල දේවතාවෝ එක් සක්වලක රැස් වන්නේ ය. මහා රැස්වීමක් වන්නේ ය. මා විසින් විවේකී එළිමහනේ සිටීම වටනේ ය. ඉක්බිති හුදෙකලා ඉඩක බුද්ධාසනයක් පනවා ගෙන වැඩ සිටි සේක.

සැමට පළමු කමටහන් ගෙන ගිය තෙරුන් වහන්සේ පටිසම්භිදාවන් ද සහිත අර්හත් බවට පත්වූයේ ය. ඉන් පසු අන් අය යයි පන්සියය ම නෙළුම් විාලෙහි නෙළුම් මෙන් විකසිත වූහ.

සියල්ලන්ට ම පළමු අර්හත් භාවයට පත් වූ භික්‍ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දන්වන්නෙමැයි පර්යංකය ගලවා පත්කඩ ගසා දමා නැගිට බුදුන් වහන්සේ අභිමුඛ ව සිටියේ ය. එසේ අන් අයය ය. අන් අයගේ පන්සියයක් දෙනා වහන්සේ දාන ශාලාවට පිවිසෙන්නාක් මෙන් පිළිවෙලින් වැඩියහ.

පළමු ව පැමිණි භික්‍ෂුව වැඳ පත්කඩය එළා එකත්පස් ව හිඳ අවබෝධ කොට ගත් තත්ත්වය දක්වනු කැමැත්තේ, තවත් කිසිවෙක් සිටී ද නැද්ද යි නැවතී පැමිණි මග බලන්නේ තවත් කෙනෙකු දුටුවේ ය. තවත් කෙනෙකු දුටුවේ ය. සියලු දෙනා වහන්සේ ම එකත් පස්ව සිට, මොහු ඔහුට ලජ්ජාසහගත වූයේ කථා නො කළේ ය. මෙතෙම ඔහුට ලජ්ජා සහගත වූයේ කථා නො කළේ ය.

ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාට ආකාර දෙකක් ඇත. මා විසින් අවබෝධ කොට ගත් තත්ත්වය දෙවියන් සහිත ලෝකයා වහා ම අවබෝධ කරත් නම් මැනවි යන සිත පහළ වේ. (තමා) අවබෝධ කොට ගත් බව නිධානයක් ලත් පුරුෂයෙකු මෙන් අන් පුද්ගලයෙකුට දැක්වීමට නො කැමැත්තාහු වෙත්.

මෙසේ ඒ ආර්ය මණ්ඩලය පිවිසි කෙණෙහි ම ප්‍රාචීන යුගන්ධර (පර්වත) වළල්ලෙන් වළා - මිහිදුම් - දුම් - දූවිලි - රාහු යන මේ කිළිටිවලින් මිදුණු, බුද්ධෝත්පාදයෙන් ප්‍රතිමණ්ඩිත ලෝකයට රමණීය දර්ශන පෙන්වනු වස් පෙරදිග දෙසින් ඔසවන ලද රිදී මුවා මහ කැඩපතක් මෙන් නිම් වළල්ලක් ගෙන වටා කැරකෙන රිදී සකක සිරි රැගත් පුන් සඳ මඬල නුබගැබට පැන නැංගේ ය.

මෙසේ එබඳු වූ ආකාර ක්‍ෂණයෙහි-දස අසුරු සන්හි-මොහොතෙහි - භගවා සක්කෙසු විහරති කපිලවත්‍ථුස්මිං මහාවනෙ මහතා භික්‍ඛුසංඝෙන සද්ධිං පඤ්ච මත්තෙහි භික්‍ඛුසතෙහි සබ්බෙහෙව අරහන්තෙහි (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාක්‍ය ජනපදයෙහි කිඹුල්වත් පුර සමීපයෙහි වූ මහා වනයෙහි සැම ම රහත් වූ භික්‍ෂූන් පන්සියයක් පමණ වූ භික්‍ෂූන් වහන්සේ සමග වැඩ වසන සේක.)

එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද මහා සම්මත වංශයෙහි උපන් සේක. ඒ පන්සියයක් භික්‍ෂූහු ද මහා සම්මත කුලයෙහි උපන්නාහු ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ක්‍ෂත්‍රිය ගැබක උපන් සේක. ඔවුහු ද ක්‍ෂත්‍රිය ගැබ්වල උපන්නාහු ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද රජ පවුලකින් පැවිදි වූ සේක. ඔවුහු ද රජ පවුල්වලින් පැවිදි වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද සේසත් හැර දමා අතට පත් සක්විති රජකම හැර දමා පැවිදි වූ සේක. ඔවුහු ද සේසත් හැර දමා අතට පත් රාජ්‍යයන් හැර දමා පැවිදි වූවාහු ය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිසිදු අවකාශයෙහි පිරිසිදු රාත්‍රි කාලයෙහි පරිශුද්ධ වූ සේක්, පිරිසිදු පිරිවර ඇති සේක්, වීතරාග වූයේ, වීතරාගී පිරිවර ඇත්තේ, ද්වේෂ පහවූයේ, ද්වේෂය පහවූ පිරිස විසින් පිරිවරන ලද සේක්, මෝහය පහ වූයේ, පහ වූ මෝහය ඇති පිරිවරින් පිරිවරන ලද සේක්, තෘෂ්ණා නැති සේක්, නික්ලේශී වූවන් විසින් පිරිවරන ලද සේක්, ශාන්ත වූ සේක්, ශාන්ත වූ අය විසින් පිරිවරන ලද සේක්, දමනය කරන ලද්දේ, දමනය වූවන් විසින් පිරිවරන ලද සේක්, මිදුනේ, මිදුනු අය විසින් පිරිවරන ලද සේක්, අතිශයින් බබළති යනු යි. වර්ණනා භූමි නම් වූ මෙය යම් ප්‍රමාණයකට හැකි ද එපමණට කිව යුතු ය. මෙසේ මේ භික්‍ෂූන් අරභයා “පඤ්චමත්තෙහි භික්‍ඛුසතෙහි සබ්බෙහෙව අරහන්තෙහි” යි කියන ලදි.

යෙභූය්‍යෙන රැස් වූ බහුතරය, මඳ නො වේ. රැස් නො වූ අසඤ්ඤී අරූපාවචර දේවතාවෝ ද, සමාපත්තියට පත් දේවතාවෝ ද; එහි රැස්වන ක්‍රමය මෙසේ ය. මහා වනයේ හාත්පස වූ දේවතාවෝ ඔබ මොබ ගියහ. “භවත්නි, යමු, බුදුන් දැකීම නම් බොහෝ උපකාර සහිත ය. ධර්ම ශ්‍රවණය බොහෝ උපකාර සහිත ය. භික්‍ෂු සංඝයා බොහෝ උපකාර සහිතය, යමු යමු’ යි මහා ශබ්දයක් කරමින් පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේත්, ඒ මොහොතේ අර්හත් භාවයට පත් ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාත් වැඳ එකත්පස්ව සිටියහ. ඒ ක්‍රමයෙන් ම ඒ ඒ අයගේ ශබ්ද අසා ශබ්දාන්තර - අඩ ගව් - ගව් - අඩ යොදුන් ආදී වශයෙන් යොදුන් තුන් දහසක් පළල හිමවතෙහි තෙවරක්, නගර හැටතුන් දහසක, මිලියන නවයක, පටුනු ගම් අනූහය කෝටි ලක්‍ෂයක, රුවන් ආකර පනස්හයෙහි, සකල ජම්බුද්වීපයෙහි, පූර්ව විදේහයෙහි, අපර ගෝයාණයෙහි, උතුරුකුරු දිවයිනෙහි, දෙදහසක් ආරක්ෂක දිවයින්වල ය යන මුළු සක්වළෙහි ද ඉන් පසු දෙවන තෙවන සක්වළැයි මෙසේ දහදහසක් සක්වළ දේවතාවෝ රැස්වූහ යි දත යුතු ය. දසදහසක් සක්වළ වනාහි මෙහි “දශ ලෝක ධාතු” යන්නෙන් අදහස් කරන ලදි. එහෙයින් කියන ලදි. දසහි ච ලොකධාතුහි දෙවතා යෙභූය්‍යෙන සන්නිපතිතා හොන්ති” (දස දහසක් සක්වළින් දේවතාවෝ බෙහෙවින් රැස්වූවාහු වෙති) යි.

මෙසේ රැස් වූ දේවතාවුන් විසින් සක්වළ ගැබ බ්‍රහ්ම ලෝක දක්වා නිතර බහා ලන ලද ඉදිකටුවලින් (පිරුණු) ඉදිකටු ගුලාවක් මෙන් පිරුණේ වෙයි. එහි බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උස් බව මෙසේ දත යුතු ය. ලෝහ ප්‍රාසාදයෙහි සත් වැනි කූටාගාරයට සමාන පාෂාණයක් බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි සිට පහළට හෙළන ලද්දේ මාස හතරකින් පෘථිවියට පැමිණේ. එසේ ම මහත් වූ අවකාශයෙහි පහළ සිට විසි කරන ලද මල් හෝ දුම හෝ ඉහළට යන්නට හෝ ඉහළ සිට හෙළන ලද අබ පහළට වැටෙන්නට හෝ අතරක් නො ලබයි. එලෙස අතරක් නොමැති ව දේවතාවෝ සිටියහ. යම් සේ චක්‍රවර්ති රජු සිටින තැන බාධා රහිත වේ ද, පැමිණි පැමිණි මහේශාක්‍ය ක්‍ෂත්‍රියවරු ඉඩ ලබන්නෝ ම ය. ඉන් එහා බොහෝ අවහිර ය. එසේ ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ සිටි ස්ථානය අවහිර රහිත විය. පැමිණි පැමිණි මහේශාක්‍ය දෙවියෝ ද බ්‍රහ්මයෝ ද, ඉඩ ලබන්නෝ ම ය. තව ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආසන්න ආසන්න ස්ථානයෙහි කෙසගකින්” සිදුරු කිරීමක පමණ වූ ප්‍රදේශයෙහි දස හෝ විසි දෙවිකෙනෙක් සියුම් ආත්මභාව (ශරීර) මවා සිටියහ. සැමට කෙළවර දේවතාවෝ සැම දෙන සැට දෙන බැගින් සිටියහ.

සුද්ධාවාසකායිකානං ශුද්ධාවාසයන්හි වසන්නන්ගේ, ශුද්ධාවාස යනු ශුද්ධ වූ අනාගාමි ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන්ගේ ආවාස - බ්‍රහ්ම ලෝක පහ, එතදහොසි කුමක් නිසා එබඳු සිතක් පහළ වී ද? ඒ බ්‍රහ්මයෝ සමාපත්තියට සම වැද නියමිත කාලයෙන් නැගිට බ්‍රහ්ම විමාන බලන්නෝ භෝජනයෙන් (දානයෙන්) පසු දන් ගේ මෙන් හිස් බැව් දුටහ. බ්‍රහ්මයෝ කොහි ගියාහු ද? ආවර්ජනය කරන්නාහු මහා රැස්වීමකැයි දැන, මෙය මහා රැස්වීමකි. අපි අත් හරිනු ලැබුවෝ වෙමු. අත් හරිනු ලැබූවනට අවකාශ දුර්ලභ වෙයි. එහෙයින් යන්නමෝ හිස් අතින් නොව එක් එක් ගාථාවක් සකසා යමු. ඒ මහා රැස්වීමේ ම තමන් පැමිණි බව දන්වා සිටින්නෙමු. බුදුන් වහන්සේගේ වර්ණනාව පවසන්නෙමු යි මෙසේ ඔවුන්ගේ සමාපත්තියෙන් නැගිට ආවර්ජනය කිරීමෙන් මෙසේ සිතක් පහළ විය.

භගවතො පුරතො පාතුරහංසු පාළියෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි-අබිමුවෙහි වූ තැන්හි ම-බැස්සාහ යි කියන ලදි. (එහෙත්) මෙහි ඒ ආකාරයට අර්ථය නො දත යුතු ය. ඔවුහු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි සිට ම ගාථා සකස් කොට එක් (බ්‍රහ්මයෙක්) පෙර දිග සක් වළ මුව විටියෙහි බැස්සේ ය. එක් බ්‍රහ්මයෙක් දකුණු දිග සක්වළ මුවවිටියෙන්, එක් බ්‍රහ්මයෙක් බටහිර සක්වළ මුවවිටියෙන් එක් බ්‍රහ්මයෙක් උතුරු සක්වළ මුවවිටියෙන් බැස්සේ ය. එයින් නැගෙනහිර සක්වළ මුවවිටියෙන් බැසගත් බ්‍රහ්මයා නීල කසිණයට සම වැද නීල රශ්මි විහිදුවා දස දහසක් සක්වල දේවතාවන්ගේ මැණික් සැට්ට මුදවන්නාක් (ගලවන්නාක්) මෙන් තමාගේ පැමිණීම හඟවා, බුද්ධ මාර්ගයට කෙනෙකු විසින් බැසීමට නො හැක්කේ ය. එහෙයින් ඒ මහා බුද්ධ මාර්ගයෙන් ම පැමිණ බුදුන් වහන්සේ වැඳ එකත්පස් ව සිටියේ ය. එකත්පස් ව සිට තමන් සැකසූ ගාථාව කී ය.

දකුණු සක්වළ මුවවිටියෙන් බට බ්‍රහ්මයා පීත කසිණයට සමවැද රන් පැහැය මුදා දසදහසක් සක්වළ දේවතාවන් හට රන්පට පෙරවන්නාක් මෙන් තමා පැමිණි බව හඟවා එසේ ම කළේ ය. බටහිර සක්වල මුවවිටියට බට බ්‍රහ්මයා ලෝහිත කසිණයට සම වැද රතුවන් රැස් මුදා හැර දස දහසක් සක්වළ දෙවියන් රක්ත වර්ණ පලසින් වට කරන්නාක් මෙන් තමා පැමිණි බව හඟවා එසේ ම කළේ ය. උතුරු සක්වළ මුවවිටියට බට බ්‍රහ්මයා ඕදාත කසිණයට සමවැද ධවල රශ්මි විහිදුවා දසදහසක් සක්වළ දේවතාවනට දෑසමන් මල් පටයක් පෙරවන්නාක් මෙන් තමන්ගේ පැමිණීම හඟවා එසේ ම කළේ ය.

පාළියෙහි “භගවතො පුරතො පාතුරහංසු අථ ඛො තා දේවතා භගවන්තං අභිවාදෙත්‍වා එකමන්තං අට්ඨාසු” (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ පහළ වූහ. ඉක්බිති ඒ දේවතාවෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ එකත්පස සිටියහ) යි මෙසේ එක ම ක්‍ෂණයෙක මෙන් ඉදිරියෙහි පෙනී සිටි බවත් වැඳ එකත්පස් ව සිටි බවත් කියන ලදි. එය මේ අනුපිළිවෙලට විය. එකට කර දක්වන ලද්දේ ගාථා පැවසීම් පාළියෙහිත් වෙන් වෙන් ව ම කියන ලදි.

එහි මහාසමයො යනු මහා සමූහයා ය. “පවන” යනු වන ලැහැබ යයි කියනු ලැබේ. දෙකින් ම, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මේ වන ලැහැබෙහි අද මහා සමූහයක් එක් රැස් ව සිටින්නාහු ය යි කීහ. එයින් ඒ රැස්වීම කවරෙකුගේ ද එය දැක්වීම පිණිස දෙවකායා සමාගතා යි කී ය. එහි දෙවකායා යනු දේව සමූහය (රාශිය) යි. ආගතමහ ඉමං ධම්මසමයං මෙසේ පැමිණි දේවසමූහයා දැක අපිදු මේ ධර්ම සභාවට පැමිණියෝ (වෙමු), කුමන කරුණක් නිසා ද? “දක්‍ඛිතායෙ අපාරජිතසංඝං” කිසිවෙකු විසින් පරාජය කරනු නො ලැබූ, අද ම මාරයින් තිදෙන මර්දනය කොට සංග්‍රාමය දිනූ, මේ අපරාජිත සංඝයා වහන්සේ දැකීම පිණිස පැමිණියම්හ යන අර්ථය යි. ඒ බ්‍රහ්මයා මේ ගාථාව කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ පෙරදිග සක්වල මුවවිටියෙහි ම සිටියේ ය.

ඊ ළඟ දෙවැනි බ්‍රහ්මයා ඒ කී පරිදි ම පැමිණ පැවසී ය. එහි තත්‍ර භික්‍ඛවො ඒ රැස්වීම් ස්ථානයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා, සමාදහංසු සමාධියෙහි යෙදවූහ. අත්තනො උජුකමකංසු තම සිතෙහි සියලු වංක-කුටිල-ජිහ්ම භාවය හැර දමා සෘජු බව ඇති කළෝය. සාරථීව නෙත්තානි ගහෙත්‍වා යම් සේ (දැඟලීමක් නොමැති ව) සම ව සිටින සෛන්ධව අසුන් සම්බන්ධයෙන් කෙවිට අත්හළ රියැදුරා සියලු රැහැන් අතට ගෙන ඇණවීමක් නො කොට වැළැක්වීමක් ද නො කොට සිටී ද, එසේ ම ෂඩංග උපෙක්ෂාවෙන් යුත් වැසූ දොරටු ඇති ඒ සියලු පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ම ඉන්‍ද්‍රියානි රක්ඛන්ති පණ්ඩිතා භාග්‍යවතුන් වහන්ස, උන්වහන්සේලා දැක්මට මෙහි පැමිණියම්හ.’ ඔහු ද ගොස් සුදුසු ස්ථානයෙහි ම සිටියේ ය.

ඉක්බිති තෙවැනි බ්‍රහ්මයා ද, පෙර කී පරිදි ම පැමිණ කී ය. එහි ජෙත්‍වා ඛීලං රාග, ද්වේෂ, මෝහ යන උල් සිඳ, පලිඝං රාග, ද්වේෂ, මෝහ යන කනයම (බාධකය) ඉන්‍දඛීලං රාග, ද්වේෂ මෝහ යන ඉන්ද්‍රඛීලය ම, ඌහච්ච මනෙජා ඒ තෘෂ්ණා රහිත වීම නිසා ‘අනේජ’ වූ භික්ෂූහු ඉන්‍දඛිලං ඌහච්ච සහමුලින් උදුරා; තෙ චරන්ති සිවු දිසාවල අප්‍රතිහත ව සැරිසරති. සුද්ධා උපක්ලේශ රහිත විමලා නිර්මල, මෙය ඊට ම සමානාර්ථ වචනයකි. චක්‍ඛුමතා ඇස් පහෙන් සමන්විත වූ-ඇස් ඇති සුදන්තා ඇසින් දමනය වූ, කනින් ද, නාසයෙන් ද, දිවෙන් ද, සිරුරෙන් ද, මනසින් ද දමනය වූ සුසුනාගා තරුණ ඇත්තු; එහි වචනාර්ථය නම්, ඡන්‍දාදියෙන් නො යති යි ‘නාගා ඒ ඒ මගින් ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස්වලට නො එතියි ‘නාග;’ නානාප්‍රකාර අපරාධ නො කරති යි ‘නාගා.’ මේ මෙහි සාරාංශය යි. විස්තර මහානිද්දෙසයෙහි කී පරිදි දත යුත්තේ ය.

තව ද,

“ආගුං න කරොති කිඤ්චි ලොකෙ සබ්බසංයොගෙ විසජ්ජ බන්‍ධනානි සබ්බත්‍ථ න සජ්ජති විමුත්තො නාගො තාදී පවුච්චතෙ තථත්තා”

මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුත්තේ ය. සුසුනාගා තරුණ ‘නාගයන්’ සතු සම්පත්තියට පැමිණි යන අර්ථය යි. භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මේ ආකාරයේ සුදුසු ආචාර්යවරයකු විසින් සමනය කරන ලද තරුණ ‘නාගයන්’ දැකීම පිණිස පැමිණියෙමි යි ඔහු ද ගොස් උචිත ස්ථානයෙහි ම සිටියේ ය.

ඉක්බිති සිවුවැන්නා ද (කලින්) පැවසූ පරිදි ම පැමිණ පැවසී ය. එහි ගතාසෙ (නිබ්බෙමතික නි+වෙමතික) සැක නැති සරණ යාමෙන් ගිය, ඔහු ද ගොස් සුදුසු ස්ථානයෙහි ම සිටියේ ය.

සත්වැනි සූත්‍රය යි.