12. ආළවකසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

12. ආළවක සූත්‍ර වර්ණනාව

දොළොස් වැන්නේ - ආළවියං ආළවි යනු ඒ රටත් නගරයත් (වේ); ඒ භවනය නගරයට නො දුරේ ගව්වක් පමණ වූ තැන පිහිටියේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වසන සේක. ඒ නගරය ඇසුරු කොට ගෙන ආළවියෙහි වසති යි කියන ලදි. ආළවකස්ස යක්‍ඛස්ස භවනෙ මෙහි අනුපූර්ව කථාව මෙය යි:

ආලවක රජතුමා නොයෙක් නෘත්‍ය සම්පත් හැර දමා සොරුන් වැළැක්වීම පිණිසත්, විරුද්ධ රජවරුන් වැළැක්වීම පිණිසත් ව්‍යායාම කිරීම පිණිසත්, සත් වැනි සත් වැනි දවස්වල මුව දඩයමේ යන්නේ, එක් දිනක් සේනාව සමග කථිකාවක් කර ගත්තේ ය. යම් කෙනෙකුගේ පැත්තෙන් මුවා පැන යයි ද ඔහුට ම එය භාර ය. ඉක්බිති ඔහුගේ ම පැත්තෙන් මුවා පැන දිවී ය. රජතුමා ජවසම්පන්න වූයේ දුන්න ගෙන පයින් ම යොදුන් තුන්ක ඒ මුවා ලුහු බැන්දේ ය. ඒණි මුවෝ ද යොදුන් තුනක් (දක්වා වූ) වේග ඇත්තෝ ය. ඉක්බිති පිරිහුණු ජවය ඇති, ජලය ඇති තැනකට පැමිණ සිටි ඒ මුවා මරා දෙකට කපා, මසින් තමාට වැඩක් නොමැති වුවත්, මුවා ගෙන ඒමට නො හැකි විය යන අපවාදයෙන් මිදීම පිණිස කදකින් ගෙන පැමිණෙන්නේ නගරය ආසන්නයේ බොහෝ පත්‍රවලින් සමන්විත මහත් නුග ගසක් දැක වෙහෙස නිවා ගැනීම පිණිස එහි මුලට පැමිණියේ ය. ඒ නුග ගසේ ආළවක යක්ෂයා මහරජු සමීපයෙහි භවනක් ලැබ මද්දහන වේලාවෙහි ඒ රුක් සෙවනෙහි පහස ලත් තැනට පැමිණි සතුන් අනුභව කරමින් වාසය කරයි. හේ ඔහු (රජතුමා) දැක කෑමට ළඟට පැමිණියේ ය. රජතුමා ඔහු හා කථිකාවක් කරගත්තේ ය. “මා මුදව, මම තොපට දවස දවස මිනිසෙකුත් සැළි බතකුත් එවන්නෙමි” යක්ෂයා, “ඔබ රජ සැපතින් ප්‍රමාද වූයේ සිහි නො කරන්නෙහි. මම භවනයට නො පැමිණි හා අනුමතිය නො ලත් කිසිවෙකුත් කෑමට නො ලබමි. ඒ මම ඔබ ද අත් හරින්නෙමි’යි මුදා නො හළේ ය. රජතුමා, ‘යම් දවසක නො එවන්නෙම් ද ඒ දවස මා අනුභව කරවයි තමා අනුදැන ඔහු විසින් මුදා හරින ලද්දේ නගරාභිමුඛ ව ගියේ ය.

බල සේනාව මග කඳවුරු බැඳ සිටියාහු රජතුමා දැක, ‘කිම මහරජ’ හුදු අයශ (අපකීර්ති) බයින් මෙසේ වෙහෙස වන්නාහු දැයි කියමින් ඉදිරියට ගොස් පිළිගත්හ. රජතුමා එපවත් නො දක්වා නගරයට ගොස් උදය බත අනුභව කොට නගරාරක්‍ෂකයා කැඳවා මේ කරුණ පැවසී ය. නගරාරක්‍ෂකයා, “කිම රජතුමනි, කාලපරිච්ඡේදයක් වෙන් කරන ලද දැයි විමසී ය. නො කරන ලදැයි කියයි. නුසුදුස්සක් කර ඇත. මහරජ, අමනුෂ්‍යයෝ හුදු වෙන් කරනු ලැබූවක් ම ලබත්; වෙන් නො කළ කල්හි ජනපදයට හිරිහැර වන්නේ ය. ‘දේවයිනි. වේවා! අල්පෝත්සුක වී එසේ කළේ වුව ද ඔබ වහන්සේ රජ සැප විඳිනු මැනවි. මම මෙහි දී කළ යුත්ත කරන්නෙමි’ හේ කල් ඇති ව නැගිට, බන්ධනාගාර දොරටුවෙන් සිට යමයෙම් කෙෙනක් මරණ දඬුවම ලැබිය යුත්තෙක් වෙත් ද, ඒ ඒ අයට “යමෙක් ජීවත් වීමට කැමැත්තේ නම් එළියට එවු” යි කියයි. කිසිවෙක් පළමු ව පිට වේ නම් ඔහු නිවසට ගෙන ගොස් නාවා කන්නට දී, “මේ බත් හැළිය යකුට දෙව” යි (කියා) යවයි. ඔහු රුක් මුලට පිවිසි සැණින් ම යක්ෂයා බිරම් සිරුරක් මවා අලයක් මෙන් (ඔහු) කා දමයි. යක්ෂානුභාවයෙන් මනුෂ්‍යයන්ගේ කෙස් ආදිය නිසා මුළු ශරීරය ම වෙඬරු පිඩක් මෙන් වෙයි. යකුට බත් රැගෙන ගිය මිනිස්සු එය දැක බියට පත් වූවෝ ඒ බැව් මිතුරනට දැන්වූහ. එතැන් පටන්, රජතුමා සොරුන් ගෙන යකුට දෙති යි මිනිස්සු සොරකමින් වැළකුණහ. එයින් පසු කලක අළුත් සොරුන් නො මැති බැවිනුත් පෙර සොරුන් අඩුවීම නිසාත් බන්ධනාගාර හිස් විය.

ඉක්බිති නගරාරක්‍ෂකයා රජුට මේ බැව් දැන්වී ය. රජු තම ධනය නගරයේ වීදිවල දැම්මවී ය.” (කැමැති) කෙනෙකු ලෝභයෙන් ගත හොත් මැනවි,” කිසිවෙක් පයින් වත් ගැසුවේ නැත. හේ සොරුන් නො ලබන්නේ ඇමතිවරුනට දැන්වී ය. අමාත්‍යවරු “පවුල් පිළිවෙලින් එක් එක් මහල්ලෙකු යවමු. ඔහු ස්වභාවයෙන් ම මරණ මාවතේ සිටින්නෙකි’ යි කීහ. රජතුමා, “අපේ පියා අපේ සීයා යවතියි මිනිස්සු කලබල කරන්නාහු ය, එය නො රුස්සව’ යි වැළැක්වී ය. එසේ නම් දේවයන් වහන්ස, උඩුකුරු ව නිදන ළදරුවකු යවමු. එබන්දකු හට මගේ මව, මගේ පියා යි ස්නේහයක් නැත’යි කීහ. රජතුමා අනුමැතිය දුන්නේ ය. ඔවුහු එසේ කළහ. නගරයෙහි දරුවන් ගෙන දරු මව්වරු ද ගර්භිනීහු ද පැන ගොස් වෙනත් ජනපදවල දරුවන් සාදාගෙන එත්. මෙසේ දොළොස් වසක් ගෙවිණි.

ඉන්පසු දිනක් මුළු නගරය ම පරීක්‍ෂා කොට එක ම දරුවකු හෝ නො ලැබ රජුට දැන්වූහ. දේවයිනි, ඇතුළු නුවර ඔබ වහන්සේගේ පුත් ආළවක කුමාරයා හැර වෙනත් දරුවෙකු නැත. රජතුමා “යම් සේ මගේ පුත්‍රයා ප්‍රිය වේ ද එසේ ම සියලු ලෝකයාට තමාට වැඩි ප්‍රියයකු නැත. යව්, ඔහු හෝ දී මගේ ජීවිතය ආරක්ෂාව කරවු” යි (කී ය).

ඒ වේලාවෙහි ආළවක කුමාරයාගේ මව පුතා නාවා සරසා රෙදි දරණුවේ ඔතා ඇකයෙහි නිදි කරවා සිටින්නී ය. රාජ පුරුෂයෝ රජුගේ අණින් එහි ගොස් දොළොස් දහසක් දේවීන්ගේ කිරි මව් ද සමග වැළපෙන ඇගෙන් ඔහු රැගෙන, හෙට යක්ෂයාගේ ආහාරය වන්නේ යයි පිටත් ව ගියහ.

එදින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෑසන අවදිව ජේතවන විහාරයෙහි මහ ගඳ කිළියෙහි මහා කරුණා සමාපත්තියට සම වැද බුදු ඇසින් ලොව බලන සේක්, ආළවක කුමාරයාගේ අනාගාමි ඵලයට පැමිණීමේ හා යක්ෂයාගේ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටීමේ හේතුවාසනාවත්, දේශනාවසානයේ අසූ හාර දහසක් ප්‍රාණීන්ගේ ධර්ම චක්ෂු ප්‍රතිලාභයත් දුටු සේක. උන් වහන්සේ රැය පහන් වීමෙන් පසු ව පෙර බත් කිස නිමවා මැනවින් නිමවන ලද පසු බත් කිස ද ඇති සේක, කළුවර පස උපවස් දිනයෙහි හිරු බැස ගිය කල්හි. හුදෙකලා ව ම දෙවැන්නෙකු රහිත ව ම - පා-සිවුරු ගෙන පා ගමනින් ම සැවැත් නුවරින් තිස් යොදුනක් ගොස් ඒ යකුගේ භවනයට පිවිසි සේක. එහෙයින් ආළවකස්ස යක්‍ඛස්ස භවනෙ’යි කියන ලදි.

කිම, ආළවක යක්ෂයාගේ භවනය යම් නුග රුකක වී ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි මුල වැඩ සිටි සේක් ද? නැතහොත් (යක්ෂ) භවනයෙහි ම ද? භවනයෙහි ම ය. යම් සේ යක්ෂයෝ තම භවන දකිද්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එලෙස (සිටි සේක). උන් වහන්සේ එහි ගොස් භවන දොරටුවෙහි සිට ගත්හ. එකල්හි ආළවක හිමවතෙහි යක්ෂ සමාගමට ගියේ වේ. ඉක්බිති ආළවකගේ දොරටු පාල ‘ගද්‍රභ’ නම් යක්ෂයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ වැඳ ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, තමා අවේලාවේ පැමිණියහු දැයි විමසී ය. “ගද්‍රභය, ඔව් පැමිණියෙමි. ඉදින් ඔබට බරක් නො වන්නේ නම් ආලවකගේ භවනයෙහි එක් රැයක් වසන්නෙම් ද?” “ස්වාමීනි, මට බරක් නැත. එසේ වුවත් ඒ යක්ෂයා කර්කෂය, පරුෂය, මව් පියාදීන්ට වත් වැඳීම් ආදියක් නො කරයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙහි වාසය රුචි නො වේවා” “ගද්‍රභය, ඔහුගේ ස්වභාවය දනිමි. මට කිසි අනතුරක් නො වන්නේ ය. ඉදින් ඔබට බරක් නො වන්නේ නම් එක් රැයක් හිඳින්නෙමි’යි.

දෙවන වරට ද ගද්‍රභ යක්ෂයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කී ය: “ස්වාමීනි, ආළවක හිස ගිනිගත්තෙකු මෙනි. මව් පියන් කියා හෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් කියා හෝ ධර්මය කියා හෝ නො දනියි. මෙහි පැමිණියවුන්ගේ සිත විප්‍රකාර ද කරයි. හදවත පවා පලයි. පාවලින් ගෙන සමුද්‍ර පරතෙර හෝ පරසක්වල හෝ ගසයි” දෙවනුවත් බුදුන් වහන්සේ පැවසූහ: ‘ගද්‍රභය දනිමි. ඉදින් ඔබට බරක් නැත්නම් එක් රැයක් ගත කරන්නෙමි’ “ස්වාමීනි, මට බරක් නැත. එසේ වුවත් ඒ යක්ෂයා තමාට නොදන්වා (මීට) අනුදන්නා වූ මා ජීවිතයෙන් තොර කරනු ඇත. ස්වාමීනි, ඔහුට දන්වමි.” “ගද්‍රභය, කැමති පරිදි දන්වව” “ස්වාමීනි, එසේ නම් (කළ යුත්ත) ඔබ වහන්සේ ම දන්නා මැනවි” යි බුදුන් වහන්සේට වැඳ හිමවත් දෙසට ගියේ ය. භවනයෙහි දොර තමා ම (ඉබේ ම) බුදුන් වහන්සේට විවෘත කර දුන්නේ ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භවන ඇතුළට පිවිස නියම කරන ලද මංගල දිනය ආදියෙහි හිඳ ආළවක තෙම සිරිය විඳියි ද ඒ දිව්‍යරත්නමය පර්යංකයෙහි ම හිඳ ස්වර්ණ ආලෝකයක් මුදා හළ සේක. ඒ දැක යක්ෂයාගේ ස්ත්‍රීහු පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ පිරිවරා හිඳ ගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘පෙර ඔබලා දන් දී සිල් සමාදන් වී පිදිය යුත්තන් පුදා මේ සැපතට පත් වූවහු ය. දැනුදු එසේ ම කරව්. එකිනෙකා ඊර්ෂ්‍යා මාත්සර්යයෙන් මැඩී නො හැසිරෙව්” ආදි ක්‍රමයෙන් ඔවුනට ප්‍රකීර්ණක ධර්ම කථා පැවැත්වූ සේක. ඔවුහු බුදුන් වහන්සේගේ මිහිරි හඬ අසා දහස් ගණන් සාධුකාර දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා හිඳ ගත්තාහු ම ය.

ගද්‍රභ ද හිමවතට ගොස් ආළවකට දැන්වී ය. “නිදුකාණනි,’ ඔබගේ විමානයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ සිටිති’යි දැනගනු මැනවි” හෝ ගද්‍රභට සංඥාවක් කළේ ය. “නිශ්ශබ්ද වෙව, ගොස් කළ යුතු දේ කරන්නෙමි” පුරුෂ මානයෙන් ලජ්ජාවට පත්වූයේ විය. එහෙයින් පිරිස මැද කිසිවෙකු නො අසතැයි එසේ කළේ ය.

එකල්හි සාතාගිර හේමවත (දෙදෙනා) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි දී ම වැඳ යක්ෂ සමාගමට යන්නෙමු යි පිරිවර සහිත ව නොයෙක් යානවලින් අහසින් යති. අහසෙහි ද යක්ෂයන්ගේ මාර්ග සැම තැන ම නැත. ආකාශගත විමානයන් ආරක්‍ෂා කර (යා යුතු) (තැනින්) මාර්ගය වේ. ආළවකගේ විමානය බිම (පොළොවේ) පිහිටියකි, මැනවින් ආරක්ෂිත ය. ප්‍රාකාරවලින් වටවී ය. මැනවින් සකස් කරන ලද දොර - අට්ටාල - නුවර දොරටු සහිත ය, මුදුනෙහි රන් දැලකින් වසන ලද මඤ්ජුසයක් (පැසක්) මෙනි. උසින් යොදුන් තුනකි. එහි ඉහළින් මගක් ඇත. ඔවුහු එම පෙදෙසට පැමිණ යන්නට නො හැකි වූවාහු ය. බුදුන් වහන්සේලා වැඩ සිටින අවකාශයෙහි ඉහළින් යාමට භවාග්‍රය දක්වා කිසිවෙක් සමත් නො වේ. ඔවුහු මේ කිම් දැයි විමසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක අහසට විසි කළ දර කොට මෙන් බැස වැඳ දහම් අසා පැදකුණු කොට භාග්‍යවතුන් වහන්ස, යක්ෂ සමාගමට යමු’යි වස්තු තුන ප්‍රශංසා කරමින් යක්ෂ සමාගමට ගියහ. ආළවක තෙම ඔවුන් දැක මෙහි හිඳ ගන්නැයි පසු පසට ගොස් ඉඩ ලබා දුන්නේ ය. ඔවුහු ආළවකයාට “ආළවකය, ඔබට ලාභයකි. ඔබගේ භවනයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙසෙති. ආයුෂ්මතුනි, යන්න, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසුරු කල මැනවැයි දැන්වූහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භවනයෙහි ම වැඩ විසූහ. යම් නුග ගසෙක ආළවකගේ භවනය වී ද එහි මුල නො වේ. එහෙයින් කියන ලදි: ‘එකං සමයං භගවා ආළවියං විහරති ආළවකස්ස යක්‍ඛස්ස භවනෙ’ යි.

අථ ඛො ආළවකො -පෙ- එතදවොච නික්‍ඛම සමණ කුමක් නිසා මොහු මෙසේ කීවේ ද? කෝප කරවනු කැමැත්තෙනි, එහි මුල පටන් සම්බන්ධය මෙසේ දත යුත්තේ ය. අශ්‍රද්ධාදීන්ට ශ්‍රද්ධා කථාත් දුෂ්කථා වේ ද? දුශ්ශීලාදීන්ට ශීලාදිකථාත් යම් සේ දුෂ්කථා වේ ද? එසේ ම ඒ යක්ෂයින්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිබඳ ප්‍රශංසාව අසා ම ගින්නට දැමූ ලුණු කැට මෙන් අභ්‍යන්තරයෙහි කෝපයෙන් තට තට ගානා හදවත ඇත්තේ වී, මගේ භවනට ආ ‘භගවා’ නම් වූ ඔහු කවරෙක් ද? යි ඇසී ය. ඔවුහු කීහ: ඇවැත්නි, අපගේ ශාස්තෲ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔබ නො දන්නෙහි ද? උන්වහන්සේ තුසිත භවනයෙහි සිටියේ පස් මහ බැලුම් බලා ආදී ක්‍රමයෙන් ධර්ම චක්‍ර ප්‍රවර්තනය දක්වා කියන්නාහු ප්‍රතිසන්ධි ආදියෙහි දෙතිස් පූර්ව නිමිති කියා ඇවැත්නි, ඔබ මේ ආශ්චර්යයන් පවා නො දුටුවෙහි දැයි දෝෂාරෝපණය කළහ. හේ දැක ද ක්‍රෝධ හේතුවෙන් “නො දුටිමි” යි පැවසී ය. ඇවැත් ආළවකය, ඔබ දැක්කත් නො දැක්කත් දක්නා ලද හෝ නො දක්නා ලද හෝ දෙයින් කිම? අපගේ ශාස්තෲන් වහන්සේට ඔබ කුමක් කරන්නෙහි ද? ඒ ඔබ, උන්වහන්සේ හේතු කොට ගෙන සෙලවෙන මොල්ලිය සහිත මහා වෘෂභයකු සමීපයෙහි එදා උපන් වස්සකු මෙන් ද, තුන් බෙදුන් (සහිත) මත වරණයක (හස්තිරාජයකු) සමීපයෙහි ඇත් පොව්වකු මෙන් ද, ලෙල දෙමින් එල්ලෙන කෙසරුවලින් ශෝභමාන බඳ ඇති සිංහ රාජයකු ඉදිරියේ ජරපත් සිවලෙකු මෙන් ද, යොදුන් එකසිය පනහක් වැඩුණු සිරුර ඇති ගුරුළු රජු සමීපයෙහි දිරාගිය පියාපත් ඇති කවුඩු පෝතකයෙකු මෙන් ද වැටහෙයි. යව, යමක් තොප විසින් කළ යුතු නම් එය කරව.’ මෙසේ කියන ලද කල්හි ක්‍රෝධ ඇවිස්සුණු ආළවක නැගිට මනෝශිලා තලයෙහි වම් පාදය තබා, දැන් ඔබලාගේ ශාස්තෲන් වහන්සේ හෝ මහානුභාව සම්පන්න මා හෝ බලව’යි දකුණු පයින් සැට යොදුනක් පමණ වූ කෛලාස පර්වත කුටිය ඉක්මවීය. අයෝ කුටයකින් පහර දෙන ලද පිරිසිදු යකඩ ගුලියක් මෙන් පතුරු මුදා හැරී ය (ගැලවී ය.) හේ එහි සිට අහං ආළවකො යි උද්ඝෝෂණය කළේ ය. මුළු දඹදිව (පුරා ම) ශබ්දය පැතිරිණි.

ශබ්ද සතරක් මුළු දඹදිවෙහි ම ඇසිණි. පූර්ණක යක්ෂ සේනාපතියා ධනඤ්ජය කොරව්‍ය රජවරුන්ගේ සූදුව දිනා අත්පොළසන් දී මම දිනුවෙමි යි හඬ තැලී ය. දෙවියන්ගේ රජ වූ ශක්‍රයා කාශ්‍යප බුදුන්ගේ ශාසනය පිරිහෙද්දී විශ්වකර්ම දේව පුත්‍රයා සුනඛයකු කර මම පාපී භික්ෂූනුන්, පාපී භික්ෂුණීනුන් උපාසකයනුත් උපාසිකාවනුත් යන අධර්මවාදී සියලු දෙනා කමි යි උද්ඝෝෂණය කරවී ය. කුස ජාතකයෙහි දී පභාවතී අරභයා රජුන් සත් දෙනා විසින් නගරය වට කළ කල්හි තමා සමග පභාවතිය ඇතු පිට නංවා නගරයෙන් නික්ම මම සිංහ ස්වර කුසරජු යි මහා පුරුෂ තෙම මහා නාද පැවැත්වී ය. කෛලාස මුදුනේ සිට ආළවක (මහා නාද පැවැත් වී ය) (යන මේ සතර ය). එකල්හි මුළු දඹදිව දොර දොර සිට මහ හඬ නැගුවා හා සමාන විය. යක්ෂයාගේ ආනුභාවයෙන් යොදුන් තුන් දහසක් පතළා වූ හිමවත ද බෙහෙවින් කම්පා විය.

හේ “මෙයින් ම ශ්‍රමණයා පළවා හරින්නෙමැ’යි වායු මණ්ඩලය හට ගැන්වී ය. පෙර දිග ආදි වශයෙන් වාතය පැන නැගී අඩ යොදුන්, යොදුන්, දෙයොදුන්, තුන් යොදුන් ප්‍රමාණ පර්වත කූට පළාගෙන, වන පැළෑටි වෘක්ෂ ආදිය උදුරවා ගෙන අළව් නගරයට එමින්, සෙවිලි කළ දෑ අහසෙහි පාකරමින් දිරා ගිය ඇත්හල් ආදිය සුණු විසුණු කරයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිසිවකුට වත් ගැහැටක් නො වේවා යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. ඒ වාතයෝ බුදුන් වෙත පැමිණ සිවුරු කොණක් පමණ වත් සෙළවීමට අසමත් වූහ. ඉක්බිති ජලයෙන් යට කර ශ්‍රමණයා මරන්නෙමි යි මහා වර්ෂාවක් හට ගැන්වී ය. ඒ අනුහසින් පටල සියය පටල දහස ආදී වශයෙන් වළා එක පිට නැගී වසින්නට පටන් ගත්තේ ය. වැහි දහර වේගයෙන් පෘථිවිය සිදුරු විය. වන වෘක්ෂ ආදියේ මුදුන්හි මහෝඝය පැමිණ බුදුන් වහන්සේගේ සිවුරේ පිනි බිඳු තරම වත් තෙමන්නට නො හැකි විය. ඉක්බිති ගල් වැස්සක් ඇති කළේ ය. මහත් මහත් වූ පර්වත කූට දුම් දමමින් දිදුලමින් අහසෙන් පැමිණ බුදුන් වහන්සේ වෙත විත් දිව්‍යමාලා පොකුරු බවට පත් විය. ඉක්බිති ප්‍රහාරක වර්ෂාවක් ඇති කළේ ය. එක පැත්තෙන් සැඩ පහර එන, දෙපැත්තෙන් ම සැඩ පහර එන කඩු, හෙල්ල, ඊතල ආදිය දුම් දමමින් දිළිසෙමින් අහසින් විත් බුදුන් වෙත පැමිණි දිව මල් මාලා බවට පත් විය. ඉක්බිති අඟුරු වැස්සක් වැටී ය. එරබඳු, කෑල මල් පාට බඳු අඟුරු අහසින් පැමිණ බුදුන්ගේ පාමුල දිව මල් වී විසුරුණි. අනතුරු ව උණු අළු වැස්සක් ඉපදවී ය. ඉතා උණුසුම් අළු අහසින් පැමිණ බුදුන්ගේ පා මුල සඳුන් සුණු බවට පත් වී වැටුණි. ඉනික්බිති වැලි වැස්සක් ඉපද විය. ඉතා සියුම් වැලි දුම් දමමින්, දිළිසෙමින් අහසින් අවුත් බුදුන්ගේ පාමුල දිවමල් බවට පත් වී වැටිණි. අනතුරු ව මඩ වැස්සක් ඇති කළේ ය. ඒ ද දුම් දමමින්, දිළිසෙමින් අහසින් පැමිණ බුදුන්ගේ පාමුල දිව්‍ය ගන්ධය බවට පත් වී වැටිණි. ඉන් අනතුරු ව භීෂණය කොට ශ්‍රමණයා පළවා හරිමි යි අන්‍ධකාරය මැවී ය. එය චතුරංග සමන්නාගත අන්ධකාරය හා සම ව බුදුන් කරා පැමිණ සූර්යාලෝකයෙන් නැසුණු අන්ධකාරයක් මෙන් අතුරුදහන් විය.

මෙසේ යක්ෂයා මේ වාත - වර්ෂා - පාෂාණ - ප්‍රහාරක - අංගාර - කුක්කුල -වාලිකා - කලල - අන්ධකාර යන නව වර්ෂාවලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළවා හැරීමට නො හැකි වූයේ, නානාවිධ වූ පහර දීම් පිණිස වූ අනේක ප්‍රකාර රූප භූත සමූහයෙන් ආකූල වූ චතුරංගිනී සේනාව සමග තමා ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියට ආවේ ය. ඒ භූත සමූහයා අනේක ප්‍රකාර වූ විකාරයන් කර, ගනුව, නසව යි බුදුන් වහන්සේට ඉහලින් එන්නා සේ වෙයි. එසේ වුවත් මැස්සන් පිරිසිදු කළ ලෝහ ගුළියක (ඇලෙන්නට අසමත් වන්නා) සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (ගේ ශරීරයෙහි) ගාවන්නවත් අසමත් විය. මෙසේ තිබියදී වුව ද යම් සේ මාරයා බෝමැඩ දී පැමිණි වේලාවෙහි ම හැරී ගියේ ද, එසේ නො නැවතී අඩ රැයක් පමණ අවුලක් කළහ. මෙසේ අඩ රැයක් පමණ අනේක ප්‍රකාර විහිංසක දර්ශනයෙන් පවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෙලවීමට නො හැකි වූයේ, ආළවකයා (මෙසේ) සිතී ය: ඉදින් මම කිසිවකු විසින් වත් ජය ගත නො හැකි දුස්සාවුධය මුදා හරින්නෙම් නම් මැනවි”

ලෝකයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ ආයුධ සතරකි. ශක්‍රයාගේ වජ්‍රායුධය, වෛශ්‍රවණගේ ගදායුධය, යමගේ නයනායුධය, ආළවකගේ දුස්සායුධය යනුවෙනි. ඉදින් ශක්‍රයා කෝප වූයේ වජ්‍රායුධය මහාමේරු පර්වතයෙහි පහර දෙයි ද අට සැට දහසකට අධික යොදුන් ලක්ෂයක් විනිවිද (පසාරු කර) ගොස් පහතට යන්නේ ය. වෛශ්‍රවණ විසින් සාමාන්‍ය කාලයෙහි මුදා හළ ගදායුධය බොහෝ යක්ෂ දහස් ගණනකගේ හිස කපා දමා යළි අත්පසුරට පැමිණ සිටියි. කෝප වූ යමයා විසින් නයනායුධයෙන් බැලූ සැනෙකින් නොයෙක් කුම්භාණ්ඩ දහස් ගණන් දෙනා රත් වුණු කබලෙහි තල පුපුරු ගසන්නාක් මෙන් වැනසෙත්. කිපුණු ආලවක තෙමේ ඉදින් අහසෙහි ආයුධය මුදා හරියි ද වසර දොළහක් වැසි නො වසින්නේ ය. ඉදින් පෘථුවියට මුදා හරින්නේ නම් සියලු ගස් හා තණ කොළ ආදිය වියළී ගොස් දොළොස් වසක් අතරතුර යළි නො වැඩේ. ඉදින් සමුද්‍රයෙහි මුදා හරියි ද රත්වුණු කබලෙහි ජල බින්දු සියලු ජලය සිඳී යයි. ඉදින් මහාමේරු පර්වතයෙහි මුදා හරින්නේ නම් කුඩු කුඩු වී විසිරෙයි.

හේ මෙසේ මහානුභාව වූ දුස්සායුධය උතුරු සළුව මුදා අල්ලා ගත්තේ ය.

දශසහස්‍රී ලෝක ධාතුවල දේවතාවෝ වහා රැස්වූහ. “අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආළවකයා දමනය කරන සේක. එහි දී ධර්මය අසන්නෙමු” යුද්ධය දකිනු කැමැති දෙවියෝ ද රැස්වූහ. මෙසේ මුළු අහස ම දෙවියන්ගෙන් පිරුනේ විය.

ඉක්බිති ආළවක තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ඉහළින් සැරිසරා වස්ත්‍රායුධය මුදා හළේ ය. එය අකුණු වළල්ලක් මෙන් අහසෙහි ගොස් බිරම් හඬක් නගමින් දුම් දමමින් දිළිසෙමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ යක්ෂයාගේ මානය මර්දනය කරනු පිණිස පා පිස්නා රෙදි කඩක් වී පාමුල වැටිණි. ආළවක තෙමේ ඒ දැක අඟ සිඳිනා ලද වෘෂභයෙකු මෙන්, දළ උගුළුවන ලද නාගයකු මෙන් තේජස් රහිත, උඩඟු රහිත, හැළුණු මාන ධජය ඇති අයෙකු වී මෙසේ සිතී ය. දුස්සාවුධය ද ශ්‍රමණයා අභිභවනය නො කළේ ය. හේතුව කුමක් ද? මීට හේතුව ශ්‍රමණයා මෛත්‍රී විහරණයෙන් යුතු වීම යි. ඔහු කෝප කරවා මෛත්‍රියෙන් වෙන් කිරීම මැනවි. මේ සම්බන්ධයෙන් “අථ ඛො ආළවකො යක්‍ඛො යෙන භගවා -පෙ- නික්‍ඛම සමණ” යි කියන ලදි.

එහි අදහස මෙය යි: “මා විසින් අනුදැනීමක් නො කරන ලදු ව කුමක් නිසා මගේ භවනයට පිවිස ගෙහිමියා මෙන් ස්ත්‍රී වාසස්ථානය මැද සිටින්නෙහි ද? නො දෙන ලද්දක් පරිහරණය කිරීමත්, ස්ත්‍රී සංසර්ගයත් ශ්‍රමණයකුට තරම් නො වේ. එහෙයින්, ඉදින් ඔබ ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි සිටියෙහි නම් ශ්‍රමණය, නික්මෙව.” සමහරු මේ පරුෂ වචනත් තවත් පරුෂ වචනත් කියා ම මොහු මෙසේ පැවසී යයි කියත්.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, යම් හෙයකින් ස්තබ්ධ (දැඩි ස්වරූපයෙන් යුතු) වූවෙකු ප්‍රතිස්තබ්ධභාවය ඇති කරන කල්හි, උදාහරණ වශයෙන් සැරපරුෂ බල්ලකුගේ නාසයෙහි පිත බිඳියි නම් (පිත ඉව වැටුනු විට) ඌ වඩාත් අධික ලෙස චණ්ඩ වන්නේ ය, එමෙන් වඩාත් දැඩි වෙයි. මෘදු බවින් ම ඔහු දමනය කිරීමට හැකි වෙතැයි දැන “මැනවි, ඇවැත්නි” යි ප්‍රිය වචනයෙන් ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන නික්මුණු සේක. එහෙයින් “සාධාවුසොති භගවා නික්‍ඛමි” යි කියන ලදි.

ඉක්බිති ආළවක, මේ ශ්‍රමණයා සුවච (කීකරු) කෙනෙකි. එක් වචනයකින් ම නික්මුනේ, මෙසේ පහසුවෙන් නික්මවීමට හැකි ශ්‍රමණයා මම අකාරණයෙන් මුළු රාත්‍රියෙහි ම යුද්ධය මගින් එරෙහි ව ගියෙමි’යි මෘදු සිත් ඇත්තේ වී, යළි (මෙසේත්) සිතී ය. සුවචභාවය නිසා නික්මුණේ ද නැතහොත් ක්‍රෝධයෙන් (නික්මුනේ) ද යි දැනුදු දැන ගැනීමට නො හැක. විමසමි’යි. ඉක්බිති පවිස සමණ යි කී ය. ඉක්බිති (බුදුන්) ‘සුවච ය’ යි මෘදු වූ සිත් ඇතියහුගේ (යකුගේ) සිත තහවුරු කරනු පිණිස යළිත් ප්‍රියවචනය පවසන සේක් සාධාවුසොති භගවා පාවිසි (මැනවි ඇවැත්නි, යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතුළු වූ සේක) ආළවක තෙම යළි යළිත් එකී සුවච භාවය ම විමසන්නේ දෙවනුවත් තෙවනුවත් ‘නික්‍ඛම’ ‘පවිස’ කී ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එසේ කළ සේක. ඉදින් නො කරන්නේ නම් ස්වභාවයෙන් ම ගොරෝසු වූ යකුගේ සිත තවත් දරදඬු වී ධර්ම කථාවට භාජන නො වන්නේ ය. එහෙයින් යම් සේ මව හඬන දරුවාට ඔහු කැමති යමක් දී හෝ කර අවනත කර ගනියි ද එසේ ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද කෙළෙස් හැඬීමෙන් හඬන යක්ෂයාට සැනසීමට, යමක් ඔහු කියයි ද එය කළ සේක. යම් සේ කිරි මව තනය නො බොන දරුවා යමක් දී සුරතල් කරවා කිරි පොවයි ද එසේ ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද යක්ෂයාට ලෝකෝත්තර ධර්මය (නමැති) කිරි පෙවීමට ඔහු පැතූ වචන කිරීමෙන් සනසා මෙසේ කළ සේක. යම්සේ පුරුෂයෙක් ලබුයෙහි චතු මධුර පිරවීමට කැමැත්තේ එහි ඇතුළත සෝදයි ද එසේ ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද යක්ෂයාගේ සිතෙහි ලෝකෝත්තර චතුමධුර පුරවනු කැමති වූ සේක් ඔහුගේ අභ්‍යන්තරයෙහි ක්‍රෝධ මල සේදීමට තෙවන වර දක්වා නික්මීම් පිවිසීම් කළ සේක.

ඉක්බිති ආළවක “මේ ශ්‍රමණයා සුවච ය. නික්මෙව යි කියන ලද්දේ නික්මෙයි. පිවිසෙව යි කියන ලද්දේ පිවිසෙයි. ඉදින් මම මේ ශ්‍රමණයා මෙසේ ම මුළු රෑ වෙහෙස කරවා දෙපයින් ගෙන ගඟෙන් එගොඩට වීසි කරන්නෙම් නම් මැනව’යි පවිටු සිතුවිල්ලක් උපදවා සතර වැනි වරටත් ‘නික්‍ඛම සමණ’ යි කී ය. ඒ බැව් දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නක්‍ඛවාහං තං යි කී සේක. මෙසේ කී කල්හි ඊට වැඩියෙන් කළ යුතු දෙයක් විමසන්නේ ප්‍රශ්න විමසිය යුතු යයි හෝ සිතන්නේ ය. එය ධර්ම කථාවට පහසුවක් වන්නේ ය යි දැන ‘න ඛ්වාහං තං’ යි කී ය. එහි ‘න’ යනු ප්‍රතික්‍ෂෙපය යි. ‘ඛො’ අවධාරණය යි. ‘අහං’ තමා දැක්වීම යි. ‘තං’ හේතු වචන යි, එයින් ම, මෙහි යම් හෙයකින් ඔබ මෙසේ සිතහි ද එහෙයින් ඇවැත්නි, මම නො නික්මෙන්නෙමි, යං තෙ කරණීයං තං කරොහි (තා විසින් යමක් කළ යුතු නම් එය කරව) යි මෙසේ අර්ථය දත යුත්තේ ය.

ඉක්බිති ආළවක යම් හෙයකින් පෙරත් ආකාශයෙන් යන වේලාවෙහි කිම මෙය ස්වර්ණ විමානයක් ද නැතහොත් රජත මණි විමානවලින් එකක් ද කියා බලන්නෙමු යි මෙසේ තමාගේ විමානයට පැමිණි සෘද්ධි සම්පන්න තාපස පරිබ්‍රාජකයන්ගෙන් ප්‍රශ්න විමසා විසඳීමට නො හැකි වූවන් චිත්ත ව්‍යාකූලත්ව ආදියෙන් වෙහෙසවයි ද, එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එසේ වෙහෙස කරවන්නෙමැයි සිතමින් පඤ්හං තං ආදිය කී ය.

ඔහුගේ ප්‍රශ්නය කොහෙන් (පැමිණියක්) ද? ඔහුගේ මවුපියෝ කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසුරු කොට ප්‍රශ්න අටක් විසඳුම් ද සහිත ව උගත්හ. ඔවුහු තරුණ කාලයෙහි ආළවකට (ඒවා) ඉගැන්වූහ. හේ කල් යත් ම විසඳීම අමතක කළේ ය. එහෙයින් මේ ප්‍රශ්න විනාශ නො වේවා යි රන් පටක සාදිලිංගම්වලින් ලියවා විමානයෙහි තැබී ය. මෙසේ මේ බුද්ධ ප්‍රශ්න බුද්ධ විෂයට ම අයත් වේ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය අසා, යම් හෙයකින් බුදුන් වහන්සේගේ ලාභයට අනතුරක් (බාධාවක්) හෝ ජීවිත අන්තරායක් හෝ සර්වතාඥාන බ්‍යාමප්‍රභා ආදිය විනාශ කිරීමක් හේ කිසිවකු විසින් කිරීමට නො හැක්කේ ද එහෙයින් ලෝකයෙහි ඒ අසමාන බුද්ධානුභාවය දක්වන සේක. න ඛ්වාහං තං ආවුසො පස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ ආදිය කී සේක.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ බාධනචිත්තය ප්‍රතිෂෙධ කොට (වළක්වා) ප්‍රශ්න විමසීමේ උත්සාහය ඇති කරවන සේක් ‘අපි ච ත්‍වං ආවුසො පුච්ඡ යදාකඞ්ඛසි’ යි කී සේක. එහි අර්ථය නම් : ඉදින් කැමැත්තෙහි ද එය අසව. ප්‍රශ්න විසඳාලීමෙහි ලා මට බරක් නැත. නැතහොත් යමක් කැමැත්තෙහි ද එය අසව. සියල්ල ඔබට විසඳා දෙන්නෙමි’යි පසේ බුදු අගසව් මහසව් ආදීනට පොදු නො වූ සර්වඥ පවාරණයෙන් පැවරූ සේක. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥ පවාරණයෙන් පැවරූ කල් හි අථ ඛො ආළවකො යක්‍ඛො භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසි.

එහි කිංසුධ විත්තං ‘කිං සු ඉධ’ විත්තං යනු ධනය යි. එය ප්‍රීති සංඛ්‍යාත වූ ‘විත්ති’ (සතුටු) කරයි. එහෙයින් ‘විත්තං’ යි කියනු ලැබේ. ‘සුචිණ්ණං’ මැනවින් කරන ලද සුඛං කායික චෛතසික ප්‍රීතිය. ආවහාති ‘ආවහති’ (ගෙන එයි.) දෙති (දෙයි) ‘අප්පෙති’ (පමුණුවයි) හ වෙ ‘දැඩි’ අර්ථය හඟවන නිපාතයකි. සාදුතරං අතිශයින් මිහිරි, ‘සාධුතරං’ යි ද පාඨයකි. රසානං රස සඤ්ඤ බවට පත් වූ දේවල, කුමන ආකාරකින්=කථං; ජීවත්වන්නහුගේ ජීවිතය = ජීවිං ජීවිතං; ගාථා බන්ධන පහසුව පිණිස අනුනාසික සහිත යයි කියනු ලැබේ. කථං ජීවිං ජීවතං යි හෝ පාඨයකි. “එහි ජීවත්වන්නවුන්ගේ කෙසේ ජීවිතය” යන අර්ථය යි. මෙසේ මේ ගාථාවෙන් මේ ලෝකයෙහි පුරුෂයාට (සත්ත්වයාට) කුමක් නම් ශ්‍රේෂ්ඨ ධනය වේද? මැනවින් (පුරුදු) කරන ලද කුමක් සැපය ගෙන දෙයි ද, රසයන් අතුරින් කුමක් වඩා මිහිරි ද? කෙසේ ජීවත්වන්නහුගේ ජීවිතය ශ්‍රේෂ්ඨ යයි කීහු ද යන මේ ප්‍රශ්න සතර විමසී ය .

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාශ්‍යප බුදුන් වහන්සේ විසින් විසඳන ලද ආකාරයට ම ඔහුට විසඳා දෙමින් මේ ගාථාව දෙසූ සේක. සද්ධීධ විත්තං එහි යම් සේ රන් රුවන් ආදි ධනය උපභෝග සුඛය ගෙන දෙයි ද, සා පිපාසා ආදි දුක වළක්වයි ද දිළිඳුකම තුරන් කරයි ද මුතු ආදි රුවන් ලැබීමට හේතු වෙයි ද ලෝක පැවැත්ම ගෙන එයි ද එසේ ම ලෞකික ලෝකෝත්තර ශ්‍රද්ධාව ද ලෞකික ලෝකෝත්තර ඵල සුවය ද ගෙන දෙයි. ශ්‍රද්ධා ධුරයට පිළිපන්නවුන්ගේ ජාති ජරා ආදි දුක වළක්වයි. ගුණ දිළිඳුකම තුරන් කරයි. සති සම්බොජ්ඣංග ආදි රතන ප්‍රතිලාභයට හේතු වෙයි.

සද්ධො සීලෙන සම්පන්නො යසොභොගසමප්පිතො යං යං පදෙසං භජති තත්‍ථ තත්‍ථෙව පූජිතො

යන වචනයෙන් ලෝකයෙහි පැවැත්ම ද ගෙන එයි කියා ‘විත්තං’ (ධනය) යි කියන ලදි. මේ ශ්‍රද්ධා ධනය අනුගාමික වූ අනන්‍යසාධාරණ වූ සියලු සම්පත්වලට හේතු ය; ලෞකික රන්රුවන් ආදි ධනයට වුව හේතු ය, ශ්‍රද්ධාවෙන් ම දානාදි පින්කම් කොට ධනය ලබයි ද, අශ්‍රද්ධා පුද්ගලයාගේ ධනය අනර්ථය පිණිස ම වන්නේ ය. එහෙයින් සෙට්ඨං (ශ්‍රේෂ්ඨ) යි කියන ලදි. පුරිසස්ස උත්කෘෂ්ඨයන් වෙන් කිරීමේ දේශනාවකි. එහෙයින් හුදෙක් පුරුෂයන්ගේ පමණක් නොව ස්ත්‍රී ආදීන්ගේ ද ශ්‍රද්ධාව ම ශ්‍රේෂ්ඨ යයි දත යුතු ය.

ධම්මො දශ කුශල ධර්මය යි. දාන, ශීල, භාවනා, ධර්ම හෝ; සුචිණ්ණො සුකතො (මැනවින් කරන ලද), සුචරිතො, හොඳින් හැසුරුණු (යෙදුණු), සුඛමාවහාති සෝණ සිටු පුතා, රට්ඨපාල ආදීන්ගේ මෙන් මනුෂ්‍ය සුඛය ද, ශක්‍රාදීන්ගේ මෙන් දිව්‍ය සුඛය ද, අවසානයේ මහා පදුම (බෝසතුන්) ආදීන්ගේ මෙන් නිර්වාණ සුඛය ද ගෙන එයි.

සච්චං මේ ‘සච්ච’ ශබ්දය නොයෙක් අර්ථවල දැක්වේ. උදාහරණ වශයෙන් “සච්චං භණෙ න කුජ්ඣෙය්‍ය” (සත්‍යය කථා කරව, නො කිපෙව) යනාදි තැන්වල වාක් සත්‍යයෙහි, “සච්චෙ ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණා” (සත්‍යයෙහි පිහිටි ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ) ආදි තැන්වල විරති සත්‍යයෙහි, “කස්මා නු සච්චානි වදන්ති නානා පවාදියාසෙ කුසලා වදානා” ආදියෙහි දෘෂ්ටි සත්‍යයෙහි, “චත්තාරිමානි භික්‍ඛවෙ බ්‍රාහ්මණ සච්චානි” (මහණෙනි, මේ බ්‍රාහ්මණ සත්‍ය සතරකි) ආදි තැන්වල බ්‍රාහ්මණ සත්‍යයෙහි ය. “එකං හි සච්චං න දුතියමත්‍ථි” (සත්‍යය ඒකාන්තයෙන් ම එකකි. දෙවැන්නක් නො මැත) ආදි තැන්වල පරමාර්ථ සත්‍යයෙහි ය. “චතුන්නං සච්චානං කතිකුසලා” යනාදි තැන්වල ආර්ය සත්‍යයෙහි ය. මෙහි දී පරමාර්ථ සත්‍යය වූ නිර්වාණයත් විරතිසත්‍යයත් ඇතුළත් කොට වාක් සත්‍යය අපේක්ෂා කරන ලදි. එහි ආනුභාවයෙන් ජලය ආදිය වසඟයට ගනිති. ජාති ජරා මරණය තරණය කරති. (පහත දැක්වෙන ලෙස) කී පරිදි,

සච්චෙන වාචෙනුදකම්හි ගාධති විසම්පි සච්චෙන හනන්ති පණ්ඩිතා සච්චෙන දෙවො ථනයං පවස්සති සච්චෙ ඨිතා නිබ්බුතිං පත්‍ථයන්ති

යෙ කෙචි මෙ අත්‍ථි රසා පථව්‍යා සච්චං තෙසං සාදුතරං රසානං සච්චෙ ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච තරන්ති ජාතිමරණස්ස පාරන්ති”

සාදුතරං මධුරතර, ප්‍රණීතතර; රසානං මුල් රස, කඳෙහි රස ආදි ක්‍රමයෙන් යම් රස විඳිය යුතු වස්තුවක් වේ ද, “අනුජානාමි භික්‍ඛවෙ සබ්බං ඵලරසං” “(මහණෙනි, සියලු ඵල රස අනුදනිමි.) අරසරූපො භවං ගොතමො, යෙතෙ බ්‍රාහ්මණ රූපරසා සද්දරසා (බ්‍රාහ්මණය, රූප රස ශබ්ද රස යි යමක් වේ ද භවත් ගෞතමයෝ රස ස්වභාව නැත්තාහු ය.)” “අනාපත්තිරසො අයං ධම්මවිනයො එකරසො විමුත්තිරසො” මේ ධර්ම විනය අනාපත්ති රස වේ. එක ම රසය විමුක්ති රස - ඇත්තේ වේ. “භාගී වා භගවා අත්‍ථ රසස්ස ධම්ම රසස්ස” (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්ථ රසයෙහි හා ධර්ම රසයෙහි කොටස්කරුවෙකි.)” ආදි ක්‍රමයෙන් - ද්‍රව - ආචාර රූප - වජ්ජ - අවශේෂ ව්‍යඤ්ජන ආදී දෑ “රස” යි කියත් ද ඒ රස අතරින් සත්‍යය ඒකාන්තයෙන් ම වඩාත් රසවත් ය; සත්‍යය ම සාදුතර ය, සාධුතර - ශ්‍රේෂ්ඨතර - උත්තම තර - හෝ වේ. මූල රස (මුල්වලින් ලබා ගන්නා යුෂ) ආදිය ශරීරය වඩවයි. කෙළෙස් අඩංගු සුඛය ගෙන එයි. සත්‍ය රසය, විරති සත්‍ය, වාක් සත්‍ය රස සමථ විපස්සනා ආදියෙන් චිත්තය වඩවයි. කෙළෙස් රහිත වූ සුඛය ගෙන එයි. විමුක්ති රසය පරමාර්ථ සත්‍ය රසය පරිභාවිත බැවින් සාදු රස ය. අර්ථ රස ධර්ම රස ද එහි අධිගමයට හේතු පාදක වූ අර්ථයත් ධර්මයත් ඇසුරු කොට පවතී.

පඤ්ඤාජීවිං මෙහි යම් පුද්ගලයෙක් අන්ධ, එකැස්, දෑස් ඇති යන අය අතරින් දෑස් ඇති පුද්ගලයා - ගිහියෙකු නම් කර්මාන්තයෙහි උත්සුකවීම, සරණාගමන, දාන සංවිභාග, ශීල සමාදාන, උපෝසථ කර්ම ආදි ගෘහස්ථ ප්‍රතිපදාව ද, පැවිද්දෙකු නම් විපිළිසර නො වූ ශීල සංඛ්‍යාත වූ හෝ ඊට උසස් චිත්ත විශුද්ධි ආදි කොට ඇති පැවිදි ප්‍රතිපදාව ද ප්‍රඥාවෙන් ගෙන ජීවත් වෙයි ද, ප්‍රඥාවෙන් ජීවත් වන ඔහුගේ ජීවිතය; ඒ ප්‍රඥාජීවිතය ශ්‍රේෂ්ඨය යි කියති යි මෙසේ අර්ථ දත යුත්තේ ය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රශ්න සතරක් විසඳනු අසා සතුටට පත් යක්ෂයා අවශේෂ ප්‍රශ්න සතරක් ද අසන්නේ කථංසු තරකි ඔඝං යන ගාථාව කී ය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුල් ආකාරයට ම විසඳන සේක්, සද්ධාය තරති යන මේ ගාථාව වදාළ සේක.

එහි යමෙක් චතුර්විධ ඕඝය තරණය කරන්නේ ද, හේ සසර සමුදුර ද තරණය කරයි. සංසාරදුඃඛය ද ඉක්ම යයි. කෙළෙස් මළ ද පිරිසිදු වෙයි. එසේ තිබියදී යම් හෙයකින් අශ්‍රද්ධා වූයේ ඕඝතරණය නො අදහන්නේ නො පනියි ද (නො පහදී ද), පඤ්චකාම ගුණයෙහි සිත ලිහිල් කිරීමෙන් ප්‍රමාද වූයේ එහි ම පැටලුණු බැවින් සංසාර සාගරය තරණය නො කරයි. කුසීත වූයේ දුක සේ වෙසෙයි. අකුශල ධර්මවලින් ගැවසී ගත්තේ ය. ප්‍රඥාව නැත්තේ ශුද්ධි මාර්ගය නො දන්නේ පිරිසිදු නො වේ. එහෙයින් ඊට ප්‍රතිපක්ෂය දක්වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ ගාථාව පවසන ලදි.

මෙසේ මේවා කී කල යමක් නිසා සෝතාපත්ති අංග ආසන්න කාරණ වූ සද්ධින්ද්‍රිය වේ ද, එහෙයින් සද්ධාය තරතී ඔඝං යන මේ පදයෙන් දිට්ඨිඕඝතරණයත් සෝතාපත්ති මාර්ගයත් සෝවාන් ලාභියත් ප්‍රකාශ කරති. යම් හෙයකින් සෝවාන් වූයේ කුශල ධර්මයන් වැඩීමෙන් සාතච්චකිරිය සංඛ්‍යාත (නිතර නිතර කිරීම නම් වූ) අප්‍රමාදයෙන් සමන්විත වූයේ දෙවැනි මගට සතුටු වී එක් වරක් පමණක් මේ ලොවට පැමිණීමේ මග (සකෘදාගාමී මග) හැර; සෝවාන් මාර්ගයෙන් අවශේෂ වූ-තරණය නො කළ-භව ඕඝ වස්තු වූ සංසාර සමුද්‍රය තරණය කරයි ද එහෙයින් අප්පමාදෙන අණ්ණවං වේ. මේ පදයෙන් භවොඝතරණය වූ සකෘදාගාමි මාර්ගයත් සකෘදාගාමියාත් ප්‍රකාශ කරයි. යම් හෙයකින් සකෘදාගාමියා වීර්යයෙන් තෘතීය මාර්ගය ගෙන සකෘදාගාමි මාර්ගයෙන් ඉවත් නො කළ කාමෝඝ වස්තූත් කාමෝඝසංඥිතයත් කාම දුක්‍ඛයත් යටපත් කරයි ද, එහෙයින්, විරියෙන දුක්‍ඛං අච්චෙති වේ. මේ පදයෙන් ද කාමෝඝ තරණය වූ අනාගාමි මාර්ගයත් අනාගාමියාත් ප්‍රකාශ කරයි. යම් හෙයකින් අනාගාමි වූයේ පහවූ කාම සඤ්ඤාවෙන් පිරිසිදු වූ ප්‍රඥාවෙන් ඒකාන්ත පරිශුද්ධ වූ චතුර්ථ මාර්ග ප්‍රඥාව ගෙන අනාගාමි මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නො වූ අවිද්‍යා සංඛ්‍යාත වූ පරම (කෙළෙස්) මළ හැර දමයි ද, එහෙයින් පඤ්ඤාය පරිසුජ්ඣති වේ. මේ පදයෙන් ද අවිද්‍යා ඕඝ තරණ නම් වූ අර්හත් මාර්ගයත් අර්හත් ඵලයත් ප්‍රකාශ කරයි. මේ අර්හත් බව පරමොත්කෘෂ්ට කොට දක්වන ගාථාව අවසානයේ යක්ෂයා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේ ය.

දැන් එය ම ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු වෙති යි මෙහි කියන ලද ප්‍රඥා පදය ගෙන තම බුද්ධියෙන් ලෞකික ලෝකෝත්තර බව මිශ්‍ර වූ ප්‍රශ්නයක් අසන්නේ කථං සු ලභතෙ පඤ්ඤං යන මේ සය පද ගාථාව පැවසී ය. එහි කථං සැම තන්හි ම අර්ථය යෙදුණු ප්‍රශ්නයක් වේ. මොහු ප්‍රඥා ආදියෙහි අර්ථය දැන එහි යුක්තිය අසයි. කෙසේ කුමන යුක්තියකින් කුමන කරුණකින් ප්‍රඥාව ලබයි ද? ධනාදිය ගැන ද මේ න්‍යාය ම ය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හේතු හතරකින් ප්‍රඥා ලාභය දක්වන සේක්, සද්දහානො ආදිය කී සේක. එහි අර්ථය - පූර්ව භාගයෙහි යම් කායසුචරිත ආදි අංගවලින් ද පසුව සත්තිස් බෝධි පාක්ෂික ධර්ම කොටස්වලින් ද, අර්හත් වූ බුද්ධ, ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ, බුද්ධශ්‍රාවකයෝ නිවනට පැමිණියාහු ද ඒ අර්හත් ධර්මය අදහමින් නිර්වාණප්‍රාප්තිය පිණිස ලෞකික ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව ලබති. එය ද ශ්‍රද්ධා මාත්‍රයෙන් ම නො වේ. යම් හේතුවකින් ශ්‍රද්ධාව හට ගන්නේ සමීපයට පැමිණෙයි ද, පැමිණ ඇසුරු කරයි ද, ඇසුරු කරමින් කන් යොමයි ද, කන් යොමන ලද්දේ දහම් දෙසයි. එහෙයින් අසළට පැමිණීමේ පටන් ධර්ම ශ්‍රවණයෙන් අසනු කැමති වීම ලබයි යන්න දක්වා කියන ලද්දේ වේ. ඒ දහම අදහා වුව ද කලින් කලට ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වෙත එළඹ වතාවක් කිරීමෙන් ඇසුරු කොට යම් දිනෙක ඇසුරු කිරීම නිසා සිත් ඇද ගන්නා ලද්දාහු කිසිවක් කීමට කැමැති වූවෝ වෙත් ද, එවිට ජනිත වූ ඇසීමට ඇති කැමැත්ත මගින් කන් යොමා අසන්නාහු ප්‍රඥාව ලබති. මෙසේ ඇසීමට ඇති කැමැත්ත ද සිහිය බැහැර වීමකින් තොර ව අප්‍රමාදී වූ සුභාෂිත දුබ්භාෂිත පිළිබඳ දැනුම ඇති බැවින් විචක්ෂණයා පමණක් ලබයි. වෙනත් කෙනෙකු නො වේ. එහෙයින් ‘අප්පමත්තො විචක්‍ඛණො’ යි කී සේක.

මෙසේ යම් හෙයකින් ප්‍රඥා ලාභය ඇතිවන ප්‍රතිපදාව පිළිපදියි ද සකසා ඇසීමෙන් ප්‍රඥාව ලැබීමේ උපාය මාර්ගය අසයි ද අප්‍රමාදී ලෙස එය ගන්නා ලද්දේ මුළා නො වන්නේ ය. විචක්ෂණභාවයෙන් අඩුත් නැති ව වැඩිත් නැති ව විපරීත ද නො වී ගෙන පුළුල් කරයි. යළි ඇසීම මගින් හෝ යොමු කරන ලද කන් ඇත්තේ ප්‍රඥා ප්‍රතිලාභයට හේතු වන ධර්මය අසයි. අප්‍රමාද ව අසා දහම් සිත්හි දරයි. විචක්ෂණ භාවයෙන් දරන ලද ධර්මයන්ගේ අර්ථය පිරික්සා බලයි. ඉක්බිති පිළිවෙලින් පරමාර්ථ සත්‍යය සාක්ෂාත් කරයි. එහෙයින් “කථං සු ලභතෙ පඤ්ඤං” යි අසන ලදු ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට මේ සතර කරුණ දක්වන සේක් මේ ගාථව වදාළ සේක.

දැන් එතැනින් පසුව ඉතිරි ප්‍රශ්න තුන විසඳන සේක් යන මේ ගාථාව වදාළ සේක. එහි දේශකාල ආදිය බැහැර නො කොට ලෞකික හෝ ලෝකෝත්තර ධනයට සමාන අධිගම “පතිරූපකාරී” වේ. ධුරවා චෛතසික වීර්ය වශයෙන් බැැහර නො කළ ධුර ඇත්තේ, උට්ඨාතා “යො ච සීතඤ්ච උණ්හඤ්ච තිණා භිය්‍යො න මඤ්ඤති” (යමෙක් ශීතලත් උෂ්ණයත් තණ කොළවලට වඩා වැඩි යමක් කොට නො සිතයි.”) ආදි වශයෙන් කී පරිදි කායික වීර්යයෙන් උත්සාහවන්ත වූ ලිහිල් නො කළ පරාක්‍රමය (ධෛර්යය) ඇත්තේ. වින්‍දතෙ ධනං චුල්ලන්තේවාසිකයා මෙන් එක් මීයකු නිසා නොබෝ කලකින් ම සාරලක්ෂයක් ලෞකික ධනය ද, මහල්ලකමහාතිස්ස තෙරුන් මෙන් ලෝකොත්තර ධනය ද ලබයි. උන්වහන්සේ ඉරියව් තුනෙන් ම වසන්නෙමි යි වතාවත් කොට ථීනමිද්ධය එන වේලාවට පිදුරු දරණුවක් තෙමා හිසේ තබා කරක් පමණ වනතුරු ජලයෙහි බැස ථීනමිද්ධය වළක්වන්නේ වසර දහයකින් අර්හත් බවට පත් වූහ. වචී සත්‍යයෙන් සත්‍යවාදී ය, භූතවාදී ය යි ද, පරමාර්ථ සත්‍යයෙන් බුදු, පසේ බුදු, අරියසාවක යි ද, මෙසේ කිත්තිං පප්පොති (කීර්තියට පත් වෙයි); දදං යමක් කැමති ද පනත ලද ද එය දෙමින්, මිත්තානි ගන්‍ථති සැපයීම කරයි. කරයි යන අර්ථ යි. නොදෙන්නන් හෝ දෙන්නන් කර ගනී, ‘දාන’ යන්නෙන් සතර සංග්‍රහ වස්තු හෝ ගන්නා ලදැයි දත යුතු ය. එමගින් මිතුරන් සදයි යනු අරුත යි.

මෙසේ ගිහි පැවිදි අයට පොදු ලෞකික ලෝකෝත්තර වශයෙන් මිශ්‍ර වූ ප්‍රශ්න සතර විසඳා දැන් කථං පෙච්ච න සොචති (කෙසේ නම් පරලොව ගොස් ශෝක නො කරයි ද?) යනුවෙන් මේ පස්වැන්න ගෘහස්ථ වශයෙන් විසඳමින් යස්සෙතෙ ආදිය පැවසූ සේක.

එහි අර්ථය - යස්ස “සද්දහානො අරහං” යි මෙහි කියන ලද සියලු කල්‍යාණ ධර්ම උත්පාදනය කරන ශ්‍රද්ධාවෙන් සමන්නාගත බැවින් සද්ධස්ස ඝරමෙසිනො ඝරාවාසය (ගිහිගෙය) හෝ පඤ්චකාම ගුණය සොයන - ගවේෂණය කරන - කාමභෝගී ගිහියාට, “සත්‍යයෙන් කීර්තියට පැමිණේ” යි මෙහි කී ආකාරයට සච්චං (සත්‍යය), “සුස්සූසා ලභතෙ පඤ්ඤං” (අසනු කැමැත්ත හේතු කොට ගෙන ප්‍රඥාව ලබයි) යන මෙහි අසනු කැමැත්ත, ප්‍රඥා නාමයෙන් කියන ලද ධම්මො (ධර්මය), “ධුරවා උට්ඨාතා” (බහා නො තැබූ ධුර ඇති-උට්ඨාන වීර්යය ඇති-තැනැත්තේ) යන මෙහි ධුරනාමයෙනුත් උට්ඨාන නාමයෙනුත් කියන ලද. ධිති (ධෘතිය); “දදං මිත්තානි ගන්‍ථති” (දන් දෙන්නේ මිත්‍රයන් බැඳ ගනී) යන මෙහි කියන ලද ප්‍රකාර චාගො (ත්‍යාග); එතෙ චතුරො ධම්මා (මේ කරුණු සතර) වේ. ස වෙ පෙච්ච න සොවති මේ ලෝකයෙන් පර ලොවට ගොස්, ඔහු පරලොව ශෝක නො කරයි යනු යි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පස්වැනි ප්‍රශ්නයත් විසඳා ඒ යක්ෂයා පොළඹවන්නේ ඉඞ්ඝ අඤ්ඤෙපි ආදිය කී සේක.

එහි, ඉඞ්ග පෙළඹවීම් අර්ථයෙහි නිපාතයකි. අඤ්ඤෙපි අන්‍ය වූ ප්‍රශ්න ධර්ම පුථුසමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡස්සු නැතහොත් පූරණ (කාශ්‍යප) ආදි සර්වඥ ලෙස පිළිපන් බොහෝ අන්‍ය ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් විමසව, ඉදින් අප විසින්, “සච්චෙන කිත්තිං පප්පොති” (සත්‍යයෙන් කීර්තියට පැමිණෙයි) යනුවෙන් මෙහි කියන ලද ආකාරයට සත්‍යයට වඩා කීර්තියට පැමිණීමේ (අන්) හේතුවක් හෝ, “සුස්සුසා ලභතෙ පඤ්ඤං” (අසනු කැමැත්තෙන් ප්‍රඥාව ලබයි) යන මෙහි ‘අසනු කැමැත්ත’ යනු ප්‍රඥාව යයි දක්වමින් කියන ලද ධර්මයට වැඩි ලෞකික ලෝකෝත්තර ප්‍රඥා ලාභය ඇති කරන (වෙනත්) හේතුවක් හෝ, “දදං මිත්තානි ගන්‍ථති” (දෙන්නේ මිතුරන් ඇති කර ගනී) යනුවෙන් මෙහි කියන ලද ත්‍යාගයට (දානයට) වැඩි මිත්‍රයන් සපයන (වෙනස්) කාරණයක් හෝ, “ධුරවා උට්ඨාතා” (බහා නො තැබූ ධුර ඇති උට්ඨාන වීර්යය ඇති) යන මෙහි ඒ ඒ අර්ථය පදනම් කොට ගෙන ‘ධුර’ නාමයෙනුත් ‘උට්ඨාන’ නාමයෙනුත් කියන ලද මහ බරක් දරා සිටීම අර්ථයෙන් උත්සාහවන්ත භාවයට පත් වීර්ය සංඛ්‍යාත වූ ඉවසීමට වැඩි ලෞකික ලෝකෝත්තර ධනය ලබන (වෙනත්) හේතුවක් හෝ, “සච්චං ධම්මො ධිති චාගො” (සත්‍යය ධර්මය ධෛර්යය ත්‍යාගය)’ යි මෙසේ කියන ලද මේ ධර්ම සතරට වැඩි මේ ලෝකයෙන් පරලෝකයට (මිය) ගොස් ශෝක නො කිරීමේ (වෙනත්) හේතුවක් හෝ මෙහි විද්‍යමාන නො වේ. මෙය මෙහි ලුහුඬු යෙදීම සමග අර්ථ වර්ණනාව යි. විස්තර වශයෙන් එක් එක් පදයක් අර්ථ ද, උද්ධරණය කිරීම - පද උද්ධරණය කිරීම - පද වර්ණනා කිරීම යන ක්‍රමවලින් බෙදා දත යුත්තේ ය.

මෙසේ කී කල යක්ෂයා යම් සැකයකින් වෙනත් ප්‍රශ්න විමසන්නේ ද, එය (එම සැකය) පහවූ බැවින් කථන්නුදානි පුච්ඡෙය්‍යං පුථු සමණ බ්‍රාහ්මණෙ (දැන් බොහෝ වූ මහණ බමුණන් කුමකට විචාරන්නෙම් ද?) යි කියා, ඔහු ප්‍රශ්න නො කරන හේතුව යම් කෙනෙක් නො දනිද්ද ඔවුනට ද දැනගැනීමට සලස්වමින් “සොහං අජ්ජ පජානාමි යොචත්‍ථො සම්පරායිකො” යි කී ය.

එහි අජ්ජ අද පටන් කොට යන අදහස යි. පජානාමි කියන ලද පරිදි දනිමි. යො චත්‍ථො මෙපමණකින් “සුස්සූසා ලභතෙ පඤ්ඤං” ආදි ක්‍රමයට කියන ලද ‘දිට්ඨධම්මික’ අර්ථය දක්වයි. සම්පරායිකො: මෙයින්, “යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා” යි කියන ලද මරණින් පසු (පරලොව) ශෝක නැති බව සහිත සම්පරායික අර්ථය (දක්වයි). ‘අර්ථ’ යන්න ද ‘කාරණ’ (හේතු) යන්නට සමානාර්ථ වචනයකි මේ ‘අර්ථ’ ශබ්දය: “සාත්‍ථං සබ්‍යඤ්ජනං” යන තැන්වල ‘පද’ අර්ථයෙහි පවතී. “අත්‍ථො මෙ ගහපති හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙන” ආදි තැන්වල ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ය. “හොති සීලවතං අත්‍ථො” යන ආදි තැන්වල වෘද්ධියෙහි ය. “බහුජනො භජතෙ අත්‍ථහෙතු” ආදියෙහි ධනයෙහි ය. “උභින්නමත්‍ථං චරති” යන තැන්වල යහපතෙහි ය. “අත්‍ථෙ ජාතෙ ච පණ්ඩිතං” යනාදි තැන්වල කාරණයෙහි ය. මෙහි කාරණයෙහි ය. එහෙයින් යමක් ප්‍රඥා ආදිය ලැබීමට කාරණ (හේතු) වන ‘දිට්ඨධම්මික’ (අර්ථය) වේ ද, යමක් මරණින් මතු ශෝකය නොමැති වීමේ කාරණය වන ‘සම්පරායික’ (අර්ථය) වේ ද එය මම අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කියන ලද ආකාරයට පෞද්ගලිකව ම දනිමි. ඒ මම කුමට දැන් බොහෝ වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගෙන් විමසන්නෙම් ද? මෙසේ එහි අර්ථය ලුහුඬින් දත යුත්තේ ය.

මෙසේ යක්ෂයා ‘පජානාමි යොචත්‍ථො සම්පරායිකො” (සම්පරායික වූ යම් අර්ථයක් (වේ) ද කියා, ඒ ඥානයට මූලකාරක වූයේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යයි පෙන්වන්නේ අත්‍ථාය වත මෙ බුද්ධො යි කී ය. එහි අත්‍ථාය හිත පිණිස, වෘද්ධිය පිණිස ද, යත්‍ථ දින්නං මහප්ඵලං “යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා” (යමෙකුට මේ දහම් සතර වේ නම්) යි මෙහි කියන ලද දානයෙන් යම් තැනකට (කෙනෙකුට) දෙන ලද්දේ ද, මහත් ඵල වේ ද ඒ අග්‍රදක්‍ෂිණාවෙන් පිදිය යුතු බුදුන් වහන්සේ දනිමි යනු අර්ථ යි. සමහරු සංඝයා අරභයා මෙසේ කියතියි පවසති.

මෙසේ මේ ගාථාවෙන් තමාගේ හිතාධිගමය දක්වා දැන් අනුන්ගේ අභිවෘද්ධි ප්‍රතිපත්තිය විදහා පාන්නේ සො අහං විචරිස්සාමි ආදිය කී ය.

එහි ගාමාගාමං දේවග්‍රාමයෙන් දේවග්‍රාමයට පුරාපුරං දේව නගරයෙන් දේව නගරයට නමස්සමානො සම්බුද්ධං ධම්මස්ස ච සුධම්මතං භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධයහ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ය, ආදි ක්‍රමයෙන් බුදුන් වහන්සේගේ සුබෝධිත භාවය ද ධර්මයේ සුධර්මතාව ද ච ශබ්දයෙන් ‘සුපටිපන්නො භගවතො සාවකසංඝො’ යනාදි ක්‍රමයෙන් සංඝයාගේ සුපටිපන්න භාවය ද ප්‍රශංසා කොට නමස්කාර කරමින් ධර්මඝෝෂකයකු වී සැරිසරන්නෙමි යි කියන ලද්දේ වේ.

මෙසේ මේ ගාථාවේ අවසානයත් රෑ පහන් වීමත් සාධුකාර ශබ්ද නැගීමත් ආළවක කුමාරයා යක්ෂ භවනයට පැමිණීම්ත එක ම මොහොතේ දී විය. රාජ පුරුෂයෝ මේ ශබ්දය අසා මේ ආකාරයේ සාධුකාර ශබ්දයක් බුදුන් වහන්සේට හැර වෙනත් කෙනෙකුට පහළ නො වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැමිණියෝ වත් දැයි විමසන්නාහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර ප්‍රභාව දැක පෙර දී මෙන් පිටත නො සිට සැක සංකා රහිත ව ඇතුළට ම පිවිස යකුගේ භවනයෙහි සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේත් ඇඳිලි බැඳ සිටින යකුත් දුටහ. දැක යක්ෂයාට (මෙසේ) කීහ. “මහා යක්ෂයාණනි, මේ රාජකුමාරයා ඔබට බිලි කිරීම පිණිස ගෙනෙන ලද්දේ ය. ඔහු කනු මැනවි, නැතහොත් බුදිනු මැනවි, නැතහොත් සුදුසු දෙයක් කරනු මැනවි යි. හේ සෝවාන් වූයේ, විශේෂයෙන් භාග්‍යවතුන් ඉදිරියේ මෙසේ පවසනු ලබද්දී ලජ්ජාවට පත් වූයේ ය. ඉක්බිති ඒ කුමාරයා දෑතින් පිළිගෙන බුදුන් වහන්සේට පිරිනැමී ය. ස්වාමීනි, මේ කුමාරයා මා හට එවා ඇත. මම ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දෙමි. බුදුන් වහන්සේලා හිතානුකම්පක වූවෝ ය. ස්වාමීනි, මේ දරුවා ඔහුගේ හිතසුව පිණිස සැප පිණිස පිළිගන්නා සේක්වා’ මේ ගාථාව ද කී ය;

ඉමං කුමාරං සතපුඤ්ඤලක්‍ඛණං සබ්බඞ්ගුපෙතං පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනං උදග්ගචිත්තො සුමනො දදාමි තෙ පටිග්ගහා ලොකහිතාය චක්‍ඛුමා

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමාරයා පිළිගත් සේක. පිළිගන්නා අතර ම යක්ෂයාටත් කුමාරයාටත් මංගලයක් කරනු පිණිස එක් පාදයක් අඩු ගාථාවක් දෙසූහ. යක්ෂයා කුමාරයා (තෙරුවන්) සරණ යවමින් තුන් වරක් (කියා) සිවු වැනි පාදය පිරවී ය. කෙසේ ද යත්:

දීඝායුකො හොතු අයං කුමාරො තුවඤ්ච යක්‍ඛ සුඛිතො භවාහි අඛ්‍යාධිතා ලොකහිතාය තිට්ඨථ අයං කුමාරො සරණමුපෙති බුද්ධං -පෙ- ධම්මං -පෙ- සංඝං”

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මොහු හදා වඩා මට ම දෙවයි කුමාරයා රාජ පුරුෂයනට භාර දුන් සේක. මෙසේ ඒ කුමාරයා රාජ පුරුෂයන්ගේ අතින් යක්ෂයාගේ අතට, යක්ෂයාගේ අතින් යළි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතින් රාජ පුරුෂයන්ගේ අතට ගිය බැවින් නමින් හත්‍ථක ආළවක යි හැඳින්විණි. ඔහු රැගෙන ආපසු එන රාජපුරුෂයන් දැක ගොවි, වන, කාර්මික ආදීහු, ‘කිම යක්ෂයා කුමාරයා ඉතා ළදරු හෙයින් නො කැමැති වී දැයි බිය වී (ඒ ගැන) විමසූහ. රාජපුරුෂයෝ “බිය නො වව්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අභය දෙන ලදි” යි සියල්ල දැන්වූහ. ඉන් පසු “සාධු සාධු” යි මුළු අළවු නගරය එක ම හඬක් නගමින් (අළව්) යකු දෙසට හැරිණි. යක්ෂයා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ භික්ෂාචාර වේලාව පැමිණි කල්හි පාසිවුරු ගෙන මගක් ගොස් නැවතුනේ ය.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නගරයෙහි පිඬු පිණිස හැසිර බත් කිස කළ සේක් නගර දොරටුවෙහි එක් විවේකී රුකක් මුල පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩ සිටි සේක. පසුව මහජනයා සමග රජතුමාත් නගර වැස්සෝත් එකට රැස්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, වැඳ පිරිවරා සිටිමින්, “ස්වාමීනි, කෙසේ නම් මෙබඳු දරුණු යකෙකු දමනය කළ සේක් දැයි විමසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යුද්ධ පළමු කොට වූ නව විධ වර්ෂාවක් වස්වා මෙසේ භීෂණයක් කළේ ය. මෙසේ ප්‍රශ්න කළේ ය. ඔහුට මම මෙසේ (ප්‍රශ්න) විසඳූයෙමි” යි ඒ ආළවක සූත්‍රය ම දේශනා කළ සේක. සූත්‍රය අවසානයෙහි දී අසූ හාරදහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්මාවබෝධය වී ය. ඉන්පසු රජතුමාත් නගර වැස්සෝත් වෛශ්‍රවණ මහරජුගේ භවන සමීපයෙහි යකු හට භවනක් තනවා මල්-සුවඳ සත්කාර නිත්‍ය බලි පැවැත්වූවෝ ය.

දැනුම් තේරුම් ඇති වූ විට ඒ කුමාරයා ඔබ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසා ජීවිතය ලද්දෙහි, යනු මැනවි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේත් භික්‍ෂු සංඝයාත් ඇසුරු කරනු’යි යැවූහ. හේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේත් භික්‍ෂු සංඝයාත් ඇසුරු කරන්නේ නො බෝ කලකින් ම අනාගාමි ඵලයෙහි පිහිටා සියලු බුදුවදන් ඉගෙන පන්සියයක් උවසුන් පිරිවර කොට සිටියේ ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එතුමන් “ඒතදග්‍රයෙන්” නිර්දේශ කළහ.” මහණෙනි, සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් පිරිසට සංග්‍රහ කරන මගේ ශ්‍රාවකයන් උපාසකයන් අතර හත්‍ථක ආළවක ‘අග්‍ර’ යි.

දොළොස් වැනි සූත්‍රය යි.

මෙසේ යක්‍ඛ සංයුත්ත වර්ණනාව නිමියේ ය.