1. ආයාචනසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

1. ආයාචන සූත්‍ර වර්ණනාව

බ්‍රහ්මසංයුත්තයෙහි පළමු වැන්නෙහි - පරිවිතක්කො උදපාදී සියලු බුදුන් වහන්සේලාට ආචිණ්ණ සමාචිණ්ණ වූ (පුහුණු කල නිතර මනා ලෙස පුහුණු කළ) සිතෙහි වූ මේ සිතිවිල්ල පහළවිය. කෙදිනක පහළ වී ද යත්: බුදු බවට පත් ව අට වැනි සතියෙහි රාජායතන මුලෙහි දෙවියන්ගේ රජු වූ ශක්‍රයා විසින් ගෙනෙන ලද දැහැටි ඔසු අරළු ද විකා මුව දොවා ලෝකපාලකයන් සිවු දෙනා විසින් ගෙනෙන ලද අගනා සෙල්මුවා පාත්‍රයෙහි තපස්සු භල්ලිකයන්ගේ පිණ්ඩපාතය වළඳා, යළිත් ආපසු පැමිණ අජපාල නිග්‍රෝධයෙහි සිටි මොහොතේ ය.

අධිගතො අවබෝධ කරන ලද ධම්මො චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය ගම්භීරො නො ගැඹුර ප්‍රතික්ෂේප කරන වචනයකි මෙය. දුද්දසො ගැඹුරු බව නිසා ම දැකීමට අපහසු, දුරනුබොධො දුකෙන් (අමාරුවෙන්) අවබෝධ කළ යුතු, පහසුවෙන් අවබෝධ කර ගැනීමට නො හැක්කේ සන්තො නිවුණු පණීතො ප්‍රණීත වූ මේ දෙක ම ලෝකෝත්තර බැව් අරභයා කියන ලදි. අතක්කාවචරො තර්කයෙන් විමසිය යුතු, (නිගමනයට) බැසිය යුතු නො වේ. ඥානයෙන් ම විමසිය යුත්තේ වේ. නිපුණා දක්ෂ පණ්ඩිතවෙදනීයා සම්මා පටිපදාවට පිළිපන් පණ්ඩිතයන් විසින් දත යුතු, ආලයරාමා සත්ත්වයෝ පඤ්චකාම ගුණවල ඇලෙති. එහෙයින් ඔවුහු ‘ආලයා’ යි කියත්. එකසිය අටක් වූ තෘෂ්ණා හැසිරීම්හි හෝ ඇළෙන; එහෙයින් ද ‘ආලයා’ යි කියත්. ඒ ආලයන් මගින් විනෝද වෙති යි ආලයරාමා; ආලයන්හි අනුරාග වූයේ ආලයරතා; ආලයන්හි පිනවන ලදැයි ආලයසම්මුදිතා. යම් සේ මැනවින් සකස් කළ මල් පලවලින් බරවුණු රුක් (ආදියෙන් යුතු) උයනකට පිවිස රජතුමා ඒ සම්පතින් විනෝද වෙයි ද, පිනවීමට පත් ව ආමෝදිත ප්‍රමෝදිත බවට පත් වූයේ වෙයි ද උකටලී නො වී සවස් වී පවා නික්මීමට නො කැමති වෙයි ද, එසේ ම මේ කාමාලය තණ්හාලය සමගින් සත්ත්වයා විනෝද වෙත්. සංසාර වෘත්තයෙහි පිනවූවෝ උකටලී නො වූවෝ ම වසත් ද, එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුනට ආලය දෙයාකාරයකට උයන් බිමක් ලෙස දක්වන්නාහු ‘ආලයරාමා’ යි වදාළ සේක.

එහි යදිදං යනු නිපාතයකි. එහි තැන අරභයා ‘යං ඉදං’ යි ද, පටිච්චසමුප්පාදය අරභයා ‘සො අයං’ යි ද මෙසේ අර්ථ දත යුත්තේ ය. ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පාදො ‘ඉමෙසං පච්චයා’ (මේවා හේතුවෙන්) = ‘ඉදප්පච්චයා’, ‘ඉදප්පච්චයා’ ම ‘ඉදප්පච්චයතා’, ඒ ‘ඉදප්පච්චයතා’ හා ‘පටිච්චසමුප්පාදො’ = ‘ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පාදො’, සංස්කාරාදී ප්‍රත්‍යයන්ට මෙය සමාන වචනයකි. සබ්බසංඛාරසමථො ආදී සියල්ල නිවන ය. යම් සේ එහි පැමිණ සියලු සංස්කාරයන්ගේ ගැස්ම (ඇඹරීම්) සමනය වෙත් ද, වූපසමනය වෙත් ද, එහෙයින් සියලු සංස්කාරයන්ගේ සමථය යි කියනු ලැබේ. යම් හෙයකින් ඊට පැමිණි සියලු උපධීහු හැර දැමුවෝ වෙත් ද, සියලු තණ්හා ක්ෂය වේ ද, සියලු කෙළෙස් කහට පහ ව යයි ද, සියලු දුක් නිරුද්ධ වෙයි ද එහෙයින් සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හක්‍ඛයො විරාගො නිරොධො යි කියනු ලැබේ. යම් ඒ තණ්හාවක් භවයෙන් භවය හෝ ඵලයෙන් ඵලය සමග කර්මයට නැවෙයි (කර්මය) වැළඳ ගනියි (වෙළෙයි) යනුවෙන් “වාණ” යි කියනු ලැබේ. ඒ වාණයෙන් බැහැරවී ය (වෙන් වූයේ ය) යි නිබ්බාණ නමි. සො මමස්ස කිලමථො නො දන්නවුන්ට (කරන) යම් දේශනාවක් වේ ද, එය මගේ ක්ලමථය (තෙහෙට්ටුව) (පිණිස) වන්නේ ය; එය මාගේ වෙහෙස (පිණිස) වන්නේ ය යන අරුත යි. ‘කායක්ලමථය’ (කායික තෙහෙට්ටුව) කාය වෙහෙස ද වන්නේ යයි කියන ලද්දේ වෙයි. බුදුන් වහන්සේලාගේ සිතෙහි මේ දෙක ම නැත. අපිස්සු අනුග්‍රහ කිරීම් අර්ථයේ නිපාතයකි. මේ පරිවිතර්කය උපන්නා පමණක් නොව, මේ ගාථා ප්‍රකාශ කළහ යි ද දක්වා ලයි. අනච්ඡරියා = ‘අනු අච්ඡරියා’ යළි යළිත් ආශ්චර්යවත් වන, පටිභංසු ප්‍රතිභාන (අවබෝධ) සංඛයාත ඥානයට ගෝචර විය. පරිවිතර්ක කළ යුතු (සිතිය යුතු) බවට පත් විය.

කිච්ඡෙන දුෂ්කර ප්‍රතිපදාවෙන් බුදුවරුන්ට මාර්ග සතර ම සුවසේ කළ හැකි ප්‍රතිපදාවක් ම වන්නේ ය. පාරමී දහම් පුරන කාලයෙහි සරාග සදෝස, සමෝහ වන හෙයින් පැමිණි පැමිණි යාචකයනට අලංකාර ලෙස සකසන ලද හිස කපා ගෙලෙහි ලේ යවා, මැනවින් අඳුන් තැවරූ ඇස් උගුළුවා, කුලවංශයට පහනක් වූ පුතු, හිතවාදී ව හැසිරෙන බිරිය යන මේ ආදීන් දෙන, තවත් ක්‍ෂාන්තිවාදී හා සමාන ආත්මභාවවලදී කැපීම් බිඳීම් ආදියට පමුණුවන්නහුගේ ආ යුතු ප්‍රතිපදාව අරභයා මෙය කියන ලදි. ‘හලං’ මෙහි ‘හ’ කාරය නිපාත මාත්‍රයකි. ‘අලං’ යන අරුත යි. පකාසිතුං දේශනා කිරීමට, මෙසේ දුක සේ අවබෝධ කර ගත් දේ දේශනා කිරීම පර්යාප්තිය දෙසීම නිෂ්ඵල ය, දේශනා කිරීමෙන් ඇති ඵලය කිම? යි කියන ලදි. රාගදොසපරෙතෙහි රාග ද්වේෂයෙන් මැඩුණු රාග ද්වේෂ අනුගත වූ හෝ

පටිසොතගාමිං ‘නිත්‍ය’ ආදියට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ අනිත්‍ය, දුක්‍ඛ, අනාත්ම අසුභ යි මෙසේ ගිය චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය, රාගරත්තා කාමරාගයෙන් හා භවරාගයෙන් රත් වූ න දක්‍ඛින්ති අනිත්‍ය, දුක්‍ඛ, අනාත්ම, අසුභ යන මේ ස්වභාවයෙන් නො දනිත්; නො දන්නා කල්හි මෙසේ ග්‍රහණය කරවීමට කවරෙක් සමත් වන්නේ ද? තමොක්‍ඛන්‍ධෙන ආවුතා අවිද්‍යා රැසින් වැසුණු

අප්පොස්සුක්කතාය නිරුත්සුක භාවයෙන්, දේශනා කිරීමට නො කැමති බැවින් යන අරුත යි. කුමක් නිසා උන් වහන්සේගේ සිත මෙලෙස නැමිණි ද? උන් වහන්සේ “මිදුනේ, මුදවන්නෙමි, තරණය කළෙමි, තරණය කරවන්නෙමි” නො වේද?

“කිං මෙ අඤ්ඤාතවෙසෙන ධම්මං සච්ඡිකතෙනිධ? සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණිත්‍වා තාරයිස්සං සදෙවකෙ”.

යන පැතුම කොට පාරමී පුරා සර්වඥතාඥානයට උන්වහන්සේ පත් වී ද? එය සත්‍ය ය. එය ම ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය කිරීමේ අනුහසින් උන් වහන්සේගේ සිත මේ ලෙස නැමිණි. සර්වඥතා බවට පත් ව, සත්ත්වයන්ගේ කෙළෙස් ගහණ බව, ධර්මයේ ගැඹුරු බව ද ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය කරන උන්වහන්සේට සත්ත්වයන්ගේ ක්ලේශ ග්‍රහණතාවත් ධර්මයේ ගම්භීරතාවත් සර්වාකාරයෙන් ප්‍රකට විය. ඉක්බිති මේ සත්ත්වයෝ කැඳ පිරුණු ලබු ගෙඩියක් මෙන්, මෝරු පිරුණු සැළියක් මෙන් වසා තෙල් පිරුණු රෙදි කැබැල්ලක් මෙන් ද, අඳුන් තැවරූ අතක් මෙන් ද, කෙළෙස්වලින් බර බෙහෙවින් කිළිටි වූ රාගයෙන් රත් වූ ද්වේෂයෙන් දුෂ්ට වූ මෝහයෙන් මුළා වූ ඔවුහු කුමක් නම් ප්‍රතිවේධ කරන්නෝ දැයි සිතන උන්වහන්සේට ක්ලේශ ගහණතාව ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ අනුභාවයෙන් ද මෙසේ සිත නැමිණි.

මේ ධර්මය පෘථිවිය දරා සිටින ජලස්කන්ධය මෙන් ගම්භීරො ගැඹුරු ය. පර්වතයකින් වසා තැබුවක් මෙන් දුද්දසො සියයකට බෙදුණු ලොම් තුඩක් බඳු වූයේ අණු, මේ ධර්මය ප්‍රතිවේධ කිරීම පිණිස වෑයම් කරන මා විසින් නො දුන් දානයක් නම් නැත; නො රැකි ශීලයක් නම් නැත; නො පිරූ කිසිදු පාරමී (ධර්මයක්) නම් නැත. ඒ මාර බලය විනාශ කරමින් සිටියේ වුව ද ආශ්වාස නො කරනු මෙන් පෘථිවිය කම්පා නො වී ය. ප්‍රථම යාමයෙහි පූර්වේනිවාස අනුස්මරණය කරන විට ද කම්පා නො වී ය. මධ්‍යම යාමයෙහි දිව්‍ය චක්ෂුසය විශෝධනය කරන විට ද කම්පා නො වී ය. පශ්චිම යාමයෙහි පටිච්චසමුප්පාදය මා ප්‍රතිවේධය කරත් ම දස සහස්සී ලෝක ධාතුව කම්පා වී ය. මෙසේ මා වැන්නකුගේ තීක්ෂණ ඥානයෙන් මහත් දුෂ්කර ලෙස මේ ධර්මය ප්‍රතිවේධ කරන ලද්දේ වුව ද එය ලෞකික මහජනයා කෙසේ අවබෝධ කරන්නාහු දැයි ධර්ම ගම්භීරතා ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ අනුභාවයෙන් ද මෙසේ සිත නැමිනැයි දත යුතු ය.

තව ද බ්‍රහ්මයා විසින් ආරාධනය කරන ලද කල්හි ධර්ම දේශනා කරනු කැමති බව නිසා ද මෙසේ සිත නැමිණි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, අල්පෝත්සාහී බවට මගේ සිත නැමෙන කල්හි මහා බ්‍රහ්මයා ධර්ම දේශනයට ආරාධනය කරන්නේ ය. මේ සත්ත්වයෝ ද බ්‍රහ්මයාට ගරු කරන්නෝ ය. ඔවුහු ‘ශාස්තෲන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කිරීමට අකැමැති වූහ, පසුව මහා බ්‍රහ්මයා උන්වහන්සේට ආයාචනය කොට ධර්මය දේශනා කරවූයේ ය. පින්වත්නි, ධර්මය ශාන්ත ය ප්‍රණීත ය’ යි සිතමින් අසන්නාහු ය’ යි දන්නා සේක. මේ කරුණ හේතු කොට ගෙන ද අල්පෝත්සුක භාවයට උන්වහන්සේගේ සිත නැමිණි. ධර්ම දේශනාවට නො වේ යි දත යුත්තේ ය.

සහම්පතිස්ස හේ කාශ්‍යප බුදුන්ගේ සසුනෙහි සහක නම් තෙර වී ප්‍රථමධ්‍යාන උපදවා ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් ම කල්පායුෂ්ක බ්‍රහ්මයකු වී උපන්නේ ය. එහි දී ඔහු “සහම්පති බ්‍රහ්ම” යි හඳුන්වති. ඔහු අරභයා “බ්‍රහ්මුනො සහම්පතිස්ස” යි කී ය. නස්සති වත භො (පින්වත්නි, නැසෙන්නේ ය) හේ යම් සේ ලක්ෂ ගණන් ලෝක ධාතුවල සියලු බ්‍රහ්මයෝ අසා රැස්වූවෝ ද, එසේ මේ ශබ්දය පිට කළේ ය. යත්‍ර හි නාම යම් ලෝකයක, පුරතො පාතුරහොසි ඒ ලක්‍ෂයක් බ්‍රහ්මයන් සමඟ (ඉදිරියේ) පහළ විය.

අප්පරජක්‍ඛජාතිකා ප්‍රඥාමය චක්ෂුසයෙහි අල්ප වූ සීමිත වූ රාග ද්වේෂ මෝහ දූවිලි මොවුන්ගේ ස්වභාවය යි. ‘අප්පරජක්‍ඛජාතිකා;’ අස්සවණතා ‘අස්සවණතාය’ නො ඇසීම නිසා, භවිස්සන්ති පෙර බුදුවරුන් කල දශපුණ්‍ය ක්‍රියා වශයෙන් අධික ව කරන ලද ක්‍රියා ඇති, පරිපාකයට ගිය, සූර්ය රශ්මි ස්පර්ශය (පතන) පද්මයන් මෙන් ධර්ම දේශනාව ම පතන්නා වූ, සතර පද ගාථාවක අවසානයේ ආර්ය භූමියට ඇතුළු වීමට සුදුසු, එක් කෙනකු නොව දෙදෙනකු නොව ධර්මය දැන ගන්නා වූ අනේක සහස්‍රයන් සිටින්නාහු යයි දක්වයි.

පාතුරහොසි පහළ විය. සමලෙහි චින්තිතො කිළිටි බව සහිත ශාස්තෲන් සය දෙනකු විසින් සිතන ලද; ඔවුහු පූර්වයෙහි ම ඉපිද සකල ජම්බුද්වීපයෙහි කටු පතුරුවන්නාක් මෙන් ද, විසක් ඉසින්නාක් මෙන් ද කෙළෙස් සහිත මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ධර්ම දේශනා කළහ. අවාපුරෙතං මෙය විවෘත කරනු මැනවි. අමතස්ස ද්වාරං අමෘත වූ නිර්වාණ දොර වූ ආර්ය මාර්ගය සුණන්තු ධම්මං විමලෙනානුබුද්ධං භාග්‍යවතුන් වහන්ස, රාගාදී කෙසෙල් නොමැති බව හේතුවෙන් විමල වූ සම්මාසම්බුද්ධයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරනු ලැබූ සතර සත්‍ය ධර්මය මේ සත්ත්වයා අසත්වා යි අයදියි.

සෙලෙ යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො ශිලාමය ඒකඝන වූ පර්වත මුදුනෙහි එලෙසින් ම සිටිමින්, එහි සිටින්නහුට දැකීම පිණිස ගෙල එසවීම දිගු කිරීම ආදී ක්‍රියාවක් (අවශ්‍ය) නැත. තථූපමං ඊට සමාන ගල් පර්වත සමාන; එහි සංක්‍ෂෙපාර්ථය මෙය යි: යම් සේ ගල්පර්වතයක් මුදුනෙහි ඒ අයුරින් ම සිටිමින් ඇස් ඇති පුරුෂයෙක් හාත්පස ජනතාව බලයි ද, ඔබ වහන්සේ ද සුමේධ සුන්දර වූ ප්‍රඥාව ඇත්තාණනි. සර්වඥතාඥානයෙන් සමන්තචක්‍ඛු; භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ධම්මමයං ප්‍රඥාමය වූ, පාසාදමාරුය්හ (ප්‍රාසාදය නැග) තමා ම අපෙතසොකො සොකාවතිණ්ණං ජාතිජරාභි භූතඤ්ච ජනතං අවෙක්‍ඛස්සු (පහවුණු ශෝකය ඇත්තේ ජාති ජරා දුකෙන් මැඩුණු ශෝකයට වැටුණු ජනතාව බලන සේක්වා) සිතා බලනු මැනවි, පරීක්‍ෂා කරනු මැනවි. අදහස් කරන ලද්දේ මෙය යි: යම් සේ කඳු පාමුල හාත්පස කෙතක් සාදා ඉහත්තාවේ (උස් කෙත් කෙළවර) කුටු (පැල්) තනවා අංග සතරකින් සමන්විත අන්ධකාරය ඇති රාත්‍රියෙහි ගිනි දල්වත් ද, ඉක්බිති ඒ පර්වතය මුදුනේ සිට බිම බලන ඇත් ඇති පුරුෂයකු හට කෙත හෝ ලියැදි, කුටි හෝ එහි නිදන මිනිසුන් හෝ නො පෙනේ ද, කුටිවල ගිනිදැල් මාත්‍රය ම පෙනෙන්නේ ද, එසේ ම ධර්ම ප්‍රසාදයට නැග සත්ත්ව සමූහයා බලන තථාගතයන් වහන්සේගේ බුද්ධචක්‍ෂුසයට කල්‍යාණ වූ දේ නොකළ යම් සත්ත්ව කෙනේක වෙත් ද ඔවුහු එක ම විහාරයෙහි දකුණු දණහිස පැත්තේ සිටිය ද එල්ලයට (අවධානයට) නො පැමිණෙත්. ඔවුහු රෑ විදින ලද ඊතල මෙන් වෙත්; කල්‍යාන දේ කළ යම් වෙනෙය්‍ය පුද්ගල කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු ම දුර තැනක සිටියෝ වුව ද උන්වහන්සේගේ ඇස් හමුවට පැමිණෙති හේ ගින්න මෙන් ද හිමවත් පව්ව මෙන් ද (වේ). ඒ බැව් කියන ලද්දේ ම ය.

“දූරෙ සන්තො පකාසෙන්ති හිමවන්තොව පබ්බතො අසන්තෙත්‍ථ න දිස්සන්ති රත්ති ඛිත්තා යථා සරා”

අජ්ඣෙසනං ආරාධනය බුද්ධචක්‍ඛුනා ඉන්‍ද්‍රිය පරොපරියත්ත ඥානයෙන් ද ආසයානුසය ඥානයෙන් ද; මේ ඤාණ දෙකට ‘බුද්ධ චක්‍ඛු’ යනු නමකි. සබ්බඤ්ඤුත ඥානයට ‘සමන්ත චක්‍ඛු’ යි මාර්ගත්‍රය ඥානයට “ධම්මචක්‍ඛු” යි ද (වේ). අප්පරජක්‍ඛෙ ආදී තැන්වල යම් කෙනෙකුන්ගේ කියන ලද පරිදි ම ප්‍රඥාචක්ෂුසයෙහි රාගාදී කෙළෙස් (දූවිලි) අල්ප ද ඔවුහු අප්පරජක්‍ඛා (අල්පරජස්ක); යම් කෙනෙකුන්ගේ (කෙළෙස්) ඉමහත් ද ඔවුහු මහා රජක්‍ඛා; යම් කෙනෙකුන්ගේ ශ්‍රද්ධා ආදි ඉන්‍ද්‍රියයෝ තියුණු ද, ඔවුහු තික්‍ඛින්‍ද්‍රියා; යම් කෙනෙකුගේ ඒවා මෘදු ද? ඔවුහු මුදින්‍ද්‍රියා; යම් කෙනකුන්ගේ ඒ ශ්‍රද්ධා ආදිය ම ආකාරද - සුන්දර ද ඔවුහු ස්වාකාරා ය. යම් කෙනෙක් කියන ලද කාරණය ගැන සිතත් ද (කල්පනා කරත් ද), පහසුවෙන් අවබෝධ කරවීමට හැකිවෙත් ද ඔවුහු සුවිඤ්ඤාපායා; යම් කෙනෙක් පරලොවත් වැරදි දේත් භයෙන් යුතු ව දකිත් ද, ඔවුහු පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනො නමි.

එහි පාළි මෙසේ ය. “සද්ධො පුග්ගලො අප්පරජක්‍ඛො, අස්සද්ධො පුග්ගලො මහාරජක්‍ඛො, ආරද්ධවිරියො, කුසීතො, උපට්ඨිතසති, මුට්ඨසති, සමාහිතො, අසමාහිතො, පඤ්ඤවා, දුප්පඤ්ඤො පුග්ගලො මහාරජක්‍ඛො, තථා සද්ධො පුග්ගලො, තික්‍ඛින්‍ද්‍රියො -පෙ- පඤ්ඤවා පුග්ගලො පරලොකවජ්ජ භයදස්සාවි, දුප්පඤ්ඤො පුග්ගලො න පරලොකවජ්ජභයදස්සාවි”

ලොකො ස්කන්ධ ලෝකය, ධාතු ලෝකය, ආයතන ලෝකය, සම්පත්ති භව ලෝකය, විපත්ති භව ලෝකය; ලෝක එක-සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා (සියලු සත්ත්වයෝ ආහාරයෙහි පිහිටියෝ ය); ලෝක දෙක - නාම රූපා; ලෝක තුන - වේදනා තුන, ලෝක සතර - ආහාර සතර, ලෝක පහ - පඤ්ච උපාදානස්කන්ධ, ලෝක සය - අභ්‍යන්තර ආයතන සය, ලෝක හත - විඤ්ඤාණ ස්ථිති හත, ලෝක අට - අටලෝ දහම, ලෝක නවය - සත්ත්වාස නවය - ලෝක දහය - ආයතන දහය, ලෝක දොළහ - ආයතන දොළහ, ලෝක දහ අට - ධාතු දහ අට.

වජ්ජං සියලු කෙලෙස් ‘වජ්ජා’ සියලු, දුශ්චරිත ‘වජ්ජා’, සියලු අභිසංස්කාරයෝ සියලු භවගාමි කර්ම ‘වජ්ජා’ - මෙසේ මේ “ලෝකය” කෙරෙහිත් මේ ‘වජ්ජ’ කෙරෙහිත් තීව්‍ර වූ (තියුණු) භය සඤ්ඤාව එළඹියේ වෙයි; ඔසවා ගත් කඩුවක් සහිත වධකයකු ඇති කල්හි මෙනි. මේ පනස් ආකාරයෙන් මේ ඉන්ද්‍රිය පහ දකී, දැන ගනී, ප්‍රතිවේධ කරයි. මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේගේ “ඉන්‍ද්‍රිය පරොපරියත්ත ඥානය” වේ.

උප්පලිනියං උපුල් වනයක, අනෙක් ඒවා පිළිබඳව ද මේ න්‍යාය ම ය. අන්තොනිමුග්ගපොසිනී යම් මලක් ඇතුළත ගිලී ම වැඩෙයි ද උදකං අච්චුග්ගම්ම තිට්ඨන්ති ජලය ඉක්මවා සිටිත් ද, එහි (ජලය) ඉක්මවා ආ කිසියම් මලක් වේ ද ඒවා සූර්ය රශ්මි ස්පර්ශය එනවාත් සමග අද පිපෙන ඒවා ය. යම් මලක් ජලය හා සම ව සිටී ද ඒවා හෙට පිපෙන ඒවා ය. යම් මලක් ජලයෙන් උඩට නො පැමිණ ඇතුළත ගිලී වැඩෙන්නේ ද ඒ තෙවැනි දවසේ පිපෙන ඒවා ය. ජලයෙන් උඩට නො එන ලෙඩ සහිත උපුල් ආදි අන් ඒවා ද ඇත. යම් මලක් නො පිපෙන්නේ ද මාළුන් කැසුබුවන් බුදින ඒවා වන්නේ ද ඒවා පාලියෙහි නො නැඟී (නො යෙදී) ඇත. (ඒවා) ගෙන හැර දැක්විය යුතු ය යි දක්වන ලදි.

ඒ චතුර්විධ වූ පුෂ්පයෝ යම් සේ වෙත් ද, එසේ ම අද්ඝටිතඥැ, විඤ්චිතඥැ, නෙය්‍ය, පදපරම යි පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙකි. එහි යම් පුද්ගලයකුට නිදසුන් දැක්වූ මොහොතත් සමග ධර්මාභිසමය වේ. ඒ පුද්ගලයා “උග්ඝටිතඤ්ඤැ” යි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුට ලුහුඬින් පවසන ලද්ද විස්තර වශයෙන් අර්ථය බෙදා වෙන් කරන ලද කල්හි ධර්මාභිසමය වේ ද ඒ පුද්ගලයා “විපඤ්චිතඤ්ඤැ” යි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුට උද්දේස කරන ලදුව, ප්‍රශ්න කරන ලදුව, යෝනිසෝ මනසිකාර කරන ලදුව, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන ලදුව, භජනය කරන ලදුව, පයිරුපාසනය කරන ලදුව අනුපිළිවෙලින් ධර්මාභිසමය ඇති වේ. ඒ පුද්ගලයා “නෙය්‍ය” යි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුට බොහෝ ඇසුව ද, බොහෝ (සිත්හි) දැරුව ද, බොහෝ කියවුව ද, ඒ ජාතියෙහි ධර්මාභිසමයක් නො වේ. ඒ පුද්ගලයා ‘පදපරම’ යි කියනු ලැබේ. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපුල් වනය සමාන වූ දසසහස්‍රයක් ලෝක ධාතුව බලන සේක් අද පිපෙන මල් පෙන් ‘උග්ඝටිතඤ්ඤැ’ ද හෙට පිපෙන මල් මෙන් “විපඤ්චිතඤ්ඤැ” ද, තෙවැනි දවසේ පිපෙන මල් මෙන් “නෙය්‍ය” ද, මසුන් කැසුබුවන් භක්ෂණය කරන මල් මෙන් “පදපරම” ද දුටු සේක. දකිමින් ම අල්ප රජස්වූවන් මෙපමණ ය. මහා රජස්වූවන් මෙපමණ යයි ද දුටු සේක. එහි ද උද්ඝටිතඤ්ඤැ මෙපමණ ය යි ද මෙසේ සියලු ආකාරයෙන් දුටු සේක.

එහි පුද්ගලයන් තිදෙනාට මේ ආත්ම භවයේ දී ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මදේශනාව අර්ථය සාදා ලයි. පදපරම වූවනට අනාගත අර්ථය පිණිස වාසනාව වේ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සිවු වැදෑරුම් පුද්ගලයනට ධර්ම දේශනාව අර්ථය සලසන බව දැන දේශනා කරනු කැමැත්ත උපදවා යළිත් තුන් භවයෙහි සියලු සත්ත්වයන් භව්‍ය අභව්‍ය වශයෙන් දෙකොටසකට (වෙන්) කළ සේක. ඒ අරභයා කියන ලදි: අභව්‍ය සත්ත්වයෝ කවරහු ද? යම් ඒ සත්ත්ව කෙනෙක් කර්මාවරණයෙන් යුක්ත වූවාහු විපාකාවරණයෙන් යුක්ත වූවාහු ක්ලේශාවරණයෙන් යුක්ත වූවාහු අශ්‍රද්ධාවත් වූ කැමැත්ත නැත්තා වූ, නුවණ නැත්තා වූ අය ය. (ආර්ය) මාර්ගයට ප්‍රවේශවීම අභව්‍ය ය. කුසල් දහම්වල සම්‍යක් බවට ප්‍රවේශ වීම අභව්‍ය ය. මේ සත්ත්වයෝ අභව්‍ය (වෙති); භව්‍ය සත්ත්වයෝ කවරහු ද? යම් ඒ කෙනෙක් කර්මාවරණයෙන් යුක්ත නො වූවාහු ..... මේ සත්ත්වයෝ භව්‍ය වූවෝ වෙත්. එහි දී සියලු ම අභව්‍ය පුද්ගලයන් හැර ඥානයෙන් භව්‍ය පුද්ගලයන් ම ගෙන රාග චරිත මෙපමණ ය, ද්වේෂ, මෝහ, විතර්ක, ශ්‍රද්ධා, බුද්ධි චරිත (මෙ පමණ) යයි කොටස් හයක් කළ සේක. මෙසේ කොට දහම් දෙන්නෙමි යි සිතූ සේක.

පච්චභාසි ‘පති අභාසි’ (පෙරළා වදාළ සේක.) අපාරුතා විවෘත කරන ලදි. අමතස්ස ද්වාරා ආර්ය මාර්ගය, එය අමෘත සංඛ්‍යාත වූ නිර්වාණයට දොරටුව යි. එය මා විසින් විවර කොට තබන ලද්දේ යයි පෙන්වයි. පමුඤ්චන්තු සද්ධං සියලු දෙනා තමන්ගේ ශ්‍රද්ධාව මුදාහරිත්වා, විසර්ජනය කරත්වා, අවසන් පද දෙකේ අර්ථය මෙසේ ය. මා ප්‍රගුණ කරන මනා ප්‍රවර්තන සහිත මේ ප්‍රණීත වූ උත්තම ධර්මය කාය වාක් ක්ලමථ සංඥාව (වෙහෙස ගැන හැඟීම) ඇත්තෙකු වී නො කීවෙමි. දැන් සියලු ජනයා ශ්‍රද්ධා භාජනය ගෙන එත්වා, ඔවුන්ගේ අදහස් සපුරා ලන්නෙමි.

අන්තරධායි බුදුන් වහන්සේට සුගන්ධ පුෂ්ප ආදියෙන් පූජා කොට අතුරුදහන් වූයේ සිය ස්ථානයට ම ගියේ ය යන අරුත යි. ඔහු ගිය කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මම පළමු කොට ම කවරෙකුට දහම් දෙසන්නෙම්දැයි (විමසන සේක්) ආළාර උද්දක යන අය මළ බවත්, පඤ්චවග්ගියන් බොහෝ උපකාරී වූ බවත් දැන ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කරනු කැමැත්තාහු බරණැස ඉසිපතනයට වැඩ ධර්ම චක්‍රය පැවැත්වූ සේක.

පළමු වැනි සූත්‍රය යි.