2. විභඞ‍්ගසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

2. විභඞ්ග සූත්‍ර වර්ණනාව

දෙවැනි සූත්‍රයෙහිද ඉහත කියන ලද පරිදි සූත්‍ර නික්ෂේපය දතයුතුය. මෙම සූත්‍රයේ ඇති විශේෂත්වය මෙයයි. - පළමු සූත්‍රය උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ගේ අදහස් වශයෙන් සංක්ෂිප්තව දක්වන ලදී. මෙම සූත්‍රය විපචිතඤ්ඤූ පුද්ගල අදහස් වශයෙන් සවිස්තරව දක්වන ලදී. මේ සූත්‍රයේ දී වනාහී වැල් රැගෙන යන පුද්ගලයින් සතර දෙනාගේ උපමාව කිව යුතුයි. එය විසුද්ධිමාර්ගයේ කියන ලද්දේම ය. යම්සේ වැල්‍ රැගෙන යන පුරුෂයෙකු වැලේ අග දැක, ඒ අනුසාරයෙන් වැලේ මුල සොයා ගොස්, එය දැක මුලින් ම වැල සිඳගෙන කටයුත්තෙහි යොදන්නාක් මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද විස්තරාත්මකව සූත්‍ර දේශනාව පවත්වන සේක්, ප්‍රතීත්‍ය සමුප්පාදයේ කෙළවර වූ ජරා-මරණ දෙකේ පටන් මුලින් ම ඇති අවිද්‍යාව දක්වා දේශනාව ගෙනහැර දක්වමින් නැවත සසර පැවැත්ම හා නැවැත්ම දැක්වීම් වශයෙන් දෙසුම පවත්වා නිමාකළ සේක.

එහි මේ ජරාමරණාදී විස්තර දේශනාවෙහි අර්ථ විනිශ්චයයි. පළමුකොට ජරාමරණ නිර්දේශයේ “යා තෙසං තෙසං” යන මෙය සංක්ෂිප්ත වශයෙන් නානාවිධ සත්වයන්ට සාධාරණ වූ නිර්දේශයෙකැයි දැනගත යුතුයි. “දේවදත්තගේ ජරාවට පත්වීම - සෝමදත්තගේ ජරාවට පත්වීම ආදී ලෙස මේ අයුරින් දවසක්ම කියූවත් සත්වයෝ සම්පූර්ණ වශයෙන් අදහස් නොවෙති. මෙම පද දෙකින් වනාහී කිසිම සත්වයෙක් අත් නොහරින ලදී. සෑම සත්වයෙක්ම අන්තර්ගත කරගන්නා ලදී. එනිසා - “මේ සංක්ෂිප්ත වශයෙන් නානාවිධ සත්වයන්ට සාධාරණ වූ නිර්දේශයකැ” යි කියන ලදී. “තම්හි තම්හි” යනු මේ ගතිජාති වශයෙන් නානාවිධ සත්ව සමූහයාට සාධාරණ වූ නිර්දේශයකි. “සත්ත නිකායෙ” යන පොදු සාධාරණ නිර්දේශයෙන් දක්වන ලද ස්වරූපය දැක්වීමකි. ජරාව-දිරායෑම ආදියෙහි “ජරා” යනු ස්වභාවය දැක්වීමකි. (ස්වභාව නිර්දේශයයි.) “ජීරණතා” යනු ආකාරය දැක්වීමකි. (ආකාරය නිර්දේශයයි.) “ඛණ්ඩිච්චං” යනාදියේ මුල් කාලත්‍රය ඉක්මවීමෙන් ඇතිවන කටයුතු දැක්වීමකි. (කිච්ච නිද්දෙසො) පසුව පැවසූ දෙක ස්වභාවයෙන් වන දැක්වීමකි. (ප්‍රකෘති නිර්දේශයකි.) මෙහි වනාහි “ජරා” යන මේ පදයෙන් ඔහුගේ මේ ස්වභාවයැ” යි දක්වන ලද බැවින් මේ එහි ස්වභාව නිර්දේශයයි. “ජීරණතා” යනු ඔහුගේ මේ ආකාරය” යැයි දක්වන ආකාර නිර්දේශයයි. “ඛණ්ඩිච්චං” යනු “මේ කාලයන්ගේ ඉක්මයෑමෙන් වන දත් නිය කැඩෙන-බිඳෙන බවට කටයුතු කිරීමයි. “පාලිච්චං” යනු මේ කේශලෝමාදියේ ඉදෙන බවයි. ඊට කටයුතු කරන බවයි. “වලිත්තචතා” යනු මේ මස් මැලවී සම රැලි වැටෙන බවට කටයුතු කිරීමයි.” ආදී වශයෙන් දක්වන ලද මේ ඛණ්ඩිච්චාදීය තුන්කල් ඉක්මයෑමෙන් ඇතිවන කෘත්‍ය නිර්දේශයයි. (කටයුතු දැක්වීමයි.) ඒවා අතුරින් මේ විකාරයන්ගේ දැක්වීම් වශයෙන් ප්‍රකට වූ - ප්‍රකට දිරා යෑම දක්වන ලදී. ජලයේ හෝ සුලඟේ හෝ ගින්නේ හෝ තණ-රුක් ආදියේ කැඩී-බිඳී යෑම හෝ දැවීම හෝ ගියමග ඉතා ප්‍රකටය. ඒ දිය ආදී ද්‍රව්‍යයන්හි වෙනස්වීම එම ද්‍රව්‍යයේ දක්නට නැත. මෙලෙසින්ම ජරාවට පත්වීමෙන්, දත් ආදියෙහි කැඩීම්-බිඳීම් ආදී වශයෙන් පැමිණි ආකාරය පියවි ඇසින් දැකිය හැකිය. ඉතා ප්‍රකටය. එනමුත් දිරායෑම කැඩී-බිඳීම් ආදියෙහි නැත්තේමය. ජරා ලක්ෂණය ඇසින් දැනගත නොහැක්කේමය.

“ආයුතො සංහාති ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකො” යන මේ පදවලින් කාලතික්‍රමණය ම මැඩපැවැත්වීම පිණිස, ආයුෂ ගෙවී යාමෙන් චක්ෂු ආදී ඉන්ද්‍රියයන්හි මෝරායෑම හඳුන්වාදීම පිණිස ඒවායේ ස්වභාවය-ප්‍රකෘතිය දක්වන ලදී. එහෙයින් මේ අවසන් ප්‍රකෘති ස්වභාව දෙන දක්වන ලදැයි දත යුතුයි.

එහි යම්හෙයකින් ජරාවට පත්වූවහුගේ ආයුෂ පිරිහේද එහෙයින් “ජරාව ආයුෂ පැහැර ගනියි” යනුවෙන් ඵලුපචාර වශයෙන් කියන ලදී. යම් හෙයකින් තරුණ කාලයේ අතිප්‍රසන්න වූ සියුම් වූ තමාගේ අරමුණ සුවසේම ගැනීම සමත් වූ ඇස් ආදී ඉන්ද්‍රියන්, ජරාවට පත්වූවහුට, මුහුකුරා ගිය-කළඹන ලද-අප්‍රකට වූ-ඔළාරික වූ සිය අරමුණ ගැනීමට අසමත් වේ. එනිසා ඉන්ද්‍රියන්ගේ මුහුකුරා යෑම ඵලුපචාර වශයෙන් කියන ලදී.

මෙසේ විස්තර කරන ලද ඒ සියලුම ජරාවට පත්වීම් “ප්‍රකට ජරාව” හා “සැඟවුණු ජරාව” වශයෙන් දෙකොටසකි. දත් ආදියේ කැඩී-බිඳීයෑම, රූපධර්මයන්හි ඇති දිරායෑම ප්‍රකට ජරාව නම් වේ. අරූප ධර්මයන්හි දිරායෑම මගින් එබඳු වෙනස්වීමක් නොපෙන්වන බැවින් පටිච්ඡන්න ජරාව හෙවත් සැඟවුණු ජරාව නම් වේ. නැවත ද ජරාව “අවීචි ජරාව” හා “සවීචි ජරාව” වශයෙන් කොටස් දෙකකට බෙදේ. මැණික්, රන්, රිදී, පබළු, සඳ, හිරු ආදියේ මෙන් ද මන්දදසකයේ පසුවන සත්ත්වයන්ගේ මෙන් ද මල්, ගෙඩි, දලු ආදී අජීවී වස්තූන්ගේ මෙන් ද නිරන්තරයෙන් සිදුවන වර්ණ විශේෂාදීන්ගේ දිරායෑම - අසීරුවෙන් දතයුතු බැවින් “අවීචි ජරාව” නම් වේ. එහි “නිරන්තර දිරායෑම” යන අර්ථය ඇත. සෙසු ජීව-අජීව වස්තූන්ගේ ඉහත පැවසූ පරිදි නිරන්තරව වර්ණ විශේෂාදියේ වෙනස්වීම පහසුවෙන් දැනගත හැකි බැවින් - එම දිරායෑම “සවීචි ජරා” නම් වේ යැයි දතයුතුයි.

ඉන් අනතුරුව “තෙසං තෙසං” යනාදිය ද ඉහත කියන ලද පරිදිම දතයුතුය. චුති වචන තා ආදියෙහි වනාහී “චුති” යනු චුතිවීම් වශයෙන් කියයි. මෙය ඒකසන්ධයට, සතරස්කන්ධයට හා පංචස්කන්ධයට භාවිත සමාන වදනකි. “වචනතා” යනු භාව තද්ධිත වචනයකින් ස්වභාව-ලක්ෂණ දැක්වීමකි. “භෙදො” යනු චුතිවන ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීම්-ඉපදීම් ප්‍රකටව දැක්වීමකි. “අන්තරධානං” යනු බිඳුණු කළයක් මෙන් බිඳීගිය චුති ස්කන්ධයන්ගේ යම්කිසි ක්‍රමයකින් සිටින බව දැක්වීමකි. “මච්චුමරණං” යනු මෘත්‍යු සංඛ්‍යාත වූ මරණයයි. එයින් සමුච්ඡේද මරණාදිය වළක්වයි. “කාල” යනු මාරයාට නමකි. කාලයාගේ ක්‍රියාව හෙවත් කාලයා විසින් කරනු ලබන ක්‍රියාව “කාලකිරියා” නම් වේ. මෙසේ මෙම වචනයෙන් ලෝක සම්මුතික වූ “මරණය” හඟවයි.

දැන් පරමාර්ථ වශයෙන් දැක්වීමට “ඛන්ධානං භෙදො” යනාදිය වදාළහ. පරමාර්ථයේ දී ස්කන්ධයන් ම බිඳේ. “සත්ත්ව” නම් ඇති කිසිවෙකු නොමැරේ. ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීයාමේදී ම “සත්ත්වයා මැරුණේය. බිඳුනේය.” යනුවෙන් ව්‍යවහාර ඇති වේ. මෙහිදී ද පඤ්ච-චතු වොකාර වශයෙන් ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීයාමත් ඒකවෝකාර වශයෙන් ශරීරයේ බහාතැබීම අදහස් වේ. චතුවෝකාර වශයෙන් ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීයාමත්-සෙසු ද්වයාකාර (එක-පංච) වශයෙන් ශරීරය හැරදැමීමක් දතයුතුයි. කුමක් නිසාද? දිව්‍ය මනුෂ්‍යාදී භව දෙකෙහිම රූප කාය නම් වූ ශරීරයේ පහළවීම සිදුවේ. එහෙත් චතුර්මහාරාජිකාදි දිව්‍යලෝකයන්හිදී ස්කන්ධ බිඳීයෑමේදී කිසිවක් ඉතිරි නොවේ. එනිසා එම දිව්‍යලෝක අදහස් කිරීම් වශයෙන් “ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීයෑම” (ඛන්ධානං භෙදො) යන්නත් මනුෂ්‍යාදී ආත්මභාවවල ශරීරය හැරදැමීම අදහස් කිරීමට “ශරීරය හැරදැමීම” (කළෙබරස්ස නික්ඛ්‍යා) යන්නත් යෙදුණි. මිනිස්ලොව ශරීරය හැරදමන (ඉතිරිවන) බැවින් මරණය යනු “ශරීරයේ හැරදැමීම” යැයි කියන ලදැයි මෙහි අර්ථ දතයුතුයි. “ඉති අයඤ්ච ජරා ඉදඤ්ච මරණං ඉදං වුච්චති භික්ඛවෙ” යනුවෙන් මේ වචන දෙකම එකතුකර “ජරාමරණ” යැයි කියනු ලැබේ.

ජාති නිර්දේශයේ - උපදී, හටගනියි ආදියෙහි ඉපදීම් අර්ථයෙන් “ජාති” නම් වේ. එය පරිපූර්ණ නොවූ ආයතන වශයෙන් කියන ලදී. හටගනියි යන අර්ථයෙන් “සඤ්ජාති” නම් වේ. පරිපූර්ණ වූ ආයතන වශයෙන් කියන ලදී. බැසගැනීම - ඇතුල්වීම යන අර්ථයෙන් “ඔක්කන්ති” නම් වේ. එය අණ්ඩජ, ජලාබුජ වශයෙන් කියන ලදී. ඔවුහු අණ්ඩකෝෂයට ද ගර්භාෂයට ද බැසගන්නාක් මෙන් පිළිසිඳ ගනිති. ඉපදීම් අර්ථයෙන් “අභිනිබ්බත්ති” නම් වේ. එය ‘සංසේදජ’ හා ඕපපාතික වශයෙන් කියන ලදී. ඔවුහු ප්‍රකටව ම පෙනෙමින් උපදිති. පහළවෙති. මේ දක්වා කරන ලද්දේ වෝහාර දේශනාවයි.

දැන් පරමාර්ථ දේශනාව අරඹනු ලැබේ. පරමාර්ථ වශයෙන් ස්කන්ධ මිස සත්ත්වයෙකු පහළ නොවේ. එහි ද “ඛන්ධානං” යනු එකවෝකාර භවයේ එක් ස්කන්ධයකි. චතුවෝකාර භවයේ ස්කන්ධ සතරකි. පඤ්චවෝකාර භවයේ ස්කන්ධ පහකි. මේ අයුරින් දතයුතුයි. “පාතුභාවො” යනු උපතයි. පහළවීමයි. “ආයතනානං” යනු ඒ ඒ තැන උපදින ආයතන වශයෙන් සංග්‍රහ කරන ලදැයි දතයුතුයි. “පටිලාභො” යනු නොකඩවා පැවැත්ම පහළවීමකි. පහළවන්නා වූ අවස්ථාවේ ලද ආත්මභාවයේ නාමය ම යෙදේ. “අයං වුච්චති භික්ඛවෙ! ජාති” යනු මේ පදයෙන් ව්‍යවහාර වශයෙන් ද පරමාර්ථ වශයෙන් ද දෙසන ලද බැවින් “ජාති”-ඉපදීම නිගමනය කරයි.

භව නිර්දේශයේ - “කාමභවො” යනු කර්ම භවය හා උප්පත්ති භවයයි. එහි ‘කර්ම භවය’ නම් කාම භවයට පමුණුවන කර්මයයි. එය-ඒ උප්පත්ති භවයට හේතුවන බැවින් ‘බුදුවරුන්ගේ උපත සැපයකි. පවු රැස්වීම දුකට හේතුවකි” ආදියේ මෙන් ඵල (විපාක) ව්‍යවහාර වශයෙන් “භව” යැයි කියන ලදී. උත්පත්ති භවය නම් ඒ කර්මයෙන් උපන් තමාගේ යැයි ගන්න ලද ස්කන්ධ පංචකයයි. එය “එහි වන්නේයැ” යි (භවතීති) “භව” නම් වේ. සෑම අයුරින් ම මේ කර්මය ද උත්පත්තිය ද යන මේ දෙකම “කාමභව” යැයි කියන ලදී. රූපාරූප භවයන් හිද මේ ක්‍රමය ම දතයුතුයි.

උපාදාන නිර්දේශයේ - කාමුපාදානාදියෙහි, වස්තු කාමයෙන් දැඩිව අල්ලා ගනියි. ඉන් තමා ම හෝ එහි උපාදාන කරගනියි යනු “කාමූපාදානං” වේ. කාමය ද උපාදානය ද වූයේ එකම බැවින් “කාමූපාදානං” පදය ලැබේ. උපාදානය යනු දැඩිව අල්ලා ගැනීමයි. මෙහි “උප” ශබ්දය උපායාස, උපකුට්ඨාදියෙහි මෙන් “දැඩිව ගැනීම්” අර්ථය දෙයි. මෙය පංචකාම ගුණයක් වූ රාගයට තවත් සමාන වදනකි. මේ දැක්වූයේ සංක්ෂිප්ත විස්තරයයි. සවිස්තරාත්මකව වනාහී “එහි කාමූපාදානය කවරේද? යමෙක් කාමයන්හි කාමාශාවෙන් පසුවීමයි.” යනාදී ලෙස කියූ පරිදි දතයුතුයි.

එසේම “දිට්ඨිය වූයේත් එම උපාදානය වූයේත් එම” යන විග්‍රහයට අනුව “දිට්ඨූපාදානං” වේ. නැතහොත් දෘෂ්ටිය උපාදාන කර ගනියි. මෙයින් දෘෂ්ටිය දැඩිව අල්ලාගනියි යනු දිට්ඨුපාදාන නම් වේ. පළමු දෘෂ්ටිය උපාදාන කරගනියි. ශ්‍රේෂ්ඨ දෘෂ්ටිය යැයි එම මුල් දෘෂ්ටිය දැඩිව ගනියි. මෙසේ කියන ලදී. - “ආත්මය ද ලෝකය ද ශාස්වතය. (සදාකාලිකය) යන මේ අදහසම සත්‍ය වේ සෙසු අදහස් වැරදිය.” යනාදී ලෙසයි. සීලවෘත දැඩිව ගත්, ආත්මය දැඩිව ගත් වැරදි සියලු දෘෂ්ටිගතයන්ට මේ සමාන වදනකි. මේ දැක්වූයේ සංක්ෂිප්ත වශයෙනි. විස්තර වශයෙන් “එහි දෘෂ්ටි උපාදානය කවරේද? දුන් දෙයෙහි විපාක නැත......” ආදී වශයෙන් පැවසෙන දසවස්තුක මිත්‍යා දෘෂ්ටිය කියූ පරිදි දත යුතුය.

එසේම වැරදි සිල්වෘත ම උපාදාන වශයෙන් ගැනීම “සීලබ්බතූපාදානං” වේ. ගෝ සීල, ගෝ වෘත ආදියෙන් ශුද්ධිය ලැබේයැයි ආශාවෙන් තමාම එය දැඩිව ගැනීමයි. මේ දැක්වූයේ සංක්ෂිප්ත වශයෙනි. විස්තර වශයෙන් වනාහී “එහි සීලබ්බත උපාදානය නම් කවරේද? මේ බුදුසසුනින් පිටත, මහණ බමුණන්ගේ වැරදි සීල සමාදානාදියෙන් මෝක්ෂය-ශුද්ධිය වේ යැයි සිතීමයි. මෙසේ දැක්වූ පරිදි දතයුතුයි.

දැන් “මොවුහු විසින් කියති” (වදන්ති එතෙන) යන විග්‍රහයෙන් “වාදො” නම් වේ. “මොවුන් විසින් දැඩිව ගනියි” (උපාදියන්ති එතෙන) යනු “උපාදානං” වේ. කුමක් මෙසේ කියත් ද? උපාදාන කරගනිත් ද? ආත්මයයි. ආත්මය පිළිබඳ වාදය, උපාදානය “අත්තවාදූපාදානං” නම් වේ. ආත්මවාදය පමණක් ම ගෙන මේ ආත්මය යැයි උපාදානය කරගනියි නුයි ‘අත්තවාදූපාදානං’ නම් වේ. විසි ආකාර වූ සක්කාය දෘෂ්ටියට මේ තවත් සමාන වදනකි. මේ දැක්වූයේ සංක්ෂිප්ත වශයෙනි. විස්තර වශයෙන් වනාහී “මෙහි ආත්මවාද උපාදානය නම් කවරේද? මෙහි අශ්‍රැතවත් පුහුදුන් පුද්ගලයා ආර්‍යයන් නොදක්නේ.......” ආදී වශයෙන් කියනලද පරිදිම දතයුතුයි.

තණ්හා නිර්දේශයේ - “රූපතණ්හා -පෙ- ධම්ම තණ්හා” යනුවෙන් චක්ෂුද්වාරාදියෙහි පවතින ජවන වීථියේ තණ්හාවට, සිටුපුතා - බමුණු පුතා ආදී වශයෙන් පියාගේ නමින් දරුවන් හඳුන්වන්නාක් මෙන් ඊට සමාන වූ අරමුණුවල නම යෙදේ. මෙහි රූපාරම්මණයේ පවතින තණ්හාවට - රූපයේ වූ තන්හාව අරුතින් “රූපතණ්හා” යන්න යෙදේ. එය “කාමරාග” වශයෙන් රූපය ආශ්වාදනය කරමින් පවතිනුයේ කාම තණ්හාවයි. ශාස්වත දෘෂ්ටියෙන් යුතු රාග වශයෙන් “රූපය නිත්‍යය, ස්ථිරය, ශාස්වතය” යනුවෙන් ආශ්වාදනය කරමින් පවතිනුයේ භව තණ්හාවයි. උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙන් යුතු රාග වශයෙන් “රූපය සිඳදමයි. විනාශ වේ. පරලොවට නොයයි.” යනුවෙන් ආශ්වාදනය කරමින් පවතිනුයේ විභව තණ්හාවයි. රූප තණ්හාව මෙසේ ත්‍රිවිධාකාර වේ. රූප තණ්හාව ප්‍රභේද වන්නාක් මෙන් ම ශබ්දා දී සෙසු අරමුණු පිළිබඳ තණ්හාව ද එසේම ප්‍රභේද වේ. ඒ අනුව අරමුණු සය (6) තණ්හා තුනකට (3) ප්‍රභේද වීමෙන්, තණ්හාව දහඅට වැදෑරුම් වේ. එම අටලොස ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් බෙදීයෑමෙන් තණ්හාව තිස් හය (36) වැදෑරුම් වේ. එම තිස් හය අතීත-අනාගත-වර්තමාන වශයෙන් බෙදී යාමෙන් එකසිය අටවැදෑරුම් වේ.

ආධ්‍යාත්මික වූ රූපාදී අරමුණු දැඩිව අල්ලාගෙන “මම වෙමි” යි. “මෙසේ වෙමි” යි මේ ආදී වශයෙන් මමායතනයෙන් ගත් ආධ්‍යාත්මික වූ රූපාදිය ආශ්‍රිත දහඅට තණ්හාවත්, බාහිර උපාදාන වශයෙන් ගත් “මෙයින් මම වෙමි” “මෙයින් මෙසේ මම වෙමි” යනාදී ලෙස බාහිර රූපාදිය ආශ්‍රිත දහඅට තණ්හාවත් යන තිස්හයයි. මෙසේ අතීත වූ තිස් හයත්, අනාගත වූ තිස් හයත්, පච්චුප්පන්න (වර්තමානයේ ඇති) තිස් හයත් යනුවෙන් එකසිය අටක් තණ්හාව දක්නට ලැබේ. නැවත සංග්‍රහ කරනවිට රූපාදී අරමුණුවල තණ්හා කායයෝ සවැදෑරුම් වෙති. කාම තණ්හාදිය තුන් වැදෑරුම් වේ. මෙසේ

නිද්දෙසත්ථෙන නිද්දේදස - විත්ථාරා විත්ථාරස්සච පුන සංගහතො තණ්හා - විඤ්ඤාතබ්බා විභාවිනා

වේදනා නිර්දේශයේ - “වෙදනාකායා” යනු වේදනා සමූහයයි. “චක්ඛු සම්ඵස්සජා වේදනා -පෙ- මනො සම්පස්සජා වේදනා” යනු මෙහි “ඇස අරමුණ ස්පර්ශ කිරීමෙන් (ගැටීමෙන්) උපදින කුසල් වේදනා ඇත. අකුසල් වේදනා ඇත. අබ්‍යාකත වේදනා ඇත.” මෙසේ විභංගයෙහි විස්තර වූ බැවින් චක්ෂුද්වාරාදියේ පවතින කුසලාකුසල හා අබ්‍යාකත වේදනාවන්ට; සාරිපුත්ත, මත්තාණිපුත්ත යන නම්වලට මව මූලික වූවාක් මෙන් මව හා සමාන වූ වේදනාව උපදින වස්තුවෙහි නාමය, එම වේදනාවන්ට යෙදේ. මෙහි වචනාර්ථය මෙසේය. “ඇස ස්පර්ශ වීම නිසා උපදින වේදනාව ‘චක්ඛු සම්පස්සජා වේදනා’ නම් වේ. සෙසු ඉන්ද්‍රිය පිළිබඳව ද මේ ක්‍රමය ම යෙදේ. මෙතෙක් කරන ලද්දේ සර්ව සංග්‍රාහික කථාවයි - චක්ෂු ද්වාරයේ විපාක වශයෙන් චක්ෂු විඥාන දෙකකි. මනෝ ධාතු දෙකකි. මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු තුනකි. මේවායේ එකට යෙදීම් වශයෙන් වේදනාව දැනගත යුතුයි. සෙසු ශ්‍රෝතාදී ද්වාරයන් හි ද මනෝද්වාරයේ ද මනෝ විඤ්ඤාණධාතු එක්ව යෙදුණු බව ද මේ ක්‍රමයෙන් දත යුතුයි.

ඵස්ස නිර්දේශයේ - “චක්ඛු සම්ඵස්සො” යනු ඇසෙහි අරමුණ ස්පර්ශ වීමයි. සෙසු තැන්හිද මේ ක්‍රමය ම යි. “චක්ඛු සම්ඵස්සො -පෙ- කායසම්ඵස්සො” යන මෙපමණකින් කුසලාකුසල විපාකයෝ වස්තු පහකින් උපදී. එහි ස්පර්ශ දහයක් ඇතැයි කියන ලදී. “මනො සම්ඵස්සො” මේ විසි දෙකක් වූ ලෞකික විපාකයන් හා එක්ව යෙදුණු ස්පර්ශයයි.

සළායතන නිර්දේශයේ - “චක්ඛායතනං” යනාදියේ යමක් කිවයුතු නම් එය විසුද්ධිමාර්ග ඛන්ධ නිර්දේශයේ මෙන් ම ආයතන නිර්දේශයේ ද කියන ලද්දේමය.

නාමරූප නිර්දේශයේ - නැමෙන ලක්ෂණය “නාමං” වේ. වෙනස්වන - විකෘති වන ලක්ෂණය “රූපං” වේ. බෙදා දැක්වීමේදී වනාහි “වේදනා” යනු වේදනා ස්කන්ධයයි. “සඤ්ඤා” යනු සංඥා ස්කන්ධයයි. “චෙතනා ඵස්සො මනසිකාරො” යනුවෙන් සංස්කාර ස්කන්ධය දතයුතුයි. කැමැත්ත ද අනිකුත් සංස්කාර ස්කන්ධයේ සංග්‍රහ කරන ලද ධර්ම ඇත්තේ ද මේ ත්‍රිවිධ ධර්මය, සියලු දුර්වල සිත්වල යෙදේ. එනිසා මේ ධර්මකරුණු දැක්වීම් වශයෙන් මෙහිදී සංස්කාර ස්කන්ධය දක්වන ලදී. “චත්තාරො ච මහාභූතා” යන මෙහි “චත්තාරො” යනු සංඛ්‍යාව දැක්වීමකි. “මහාභූත” යනු පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායො යන මේ සතරට භාවිත නාමයකි. කවර කරුණකින් මේ සතරට “මහාභූත” යැයි කියනු ලැබේද? මේ ආදී මහාභූත පිළිබඳ සියලු විනිශ්චයන් විසුද්ධිමාර්ගයේ රූපස්කන්ධ නිර්දේශයේ දක්වන ලදී. “චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදාය” වෙහි වනාහී “චතුන්නං” යනු දුතියා අර්ථයේ ඡට්ඨි විභක්ති වචනයකි. “සතර මහා භූතයන්” යැයි මෙහිදී අදහස් වේ. “උපාදාය” යනු දැඩිය අල්ලා ගනියි. දැඩිව ගෙන යන අර්ථයයි. ඇතැම්හු “ආශ්‍රයකර” යැයි කියති. මෙහි පැවතිය යුතුයැයි ගත් පාඨ ශේෂයකි. මේ සමූහාර්ථයේ ඡට්ඨි විභක්ති වචනයකි. “සිව්මහාභූත සමූහයම අල්ලාගෙන පවතින රූපය” යනුවෙන් මෙහිදී අර්ථ ගතයුතුයි. මෙසේ සියලු ආකාරයෙන් පඨවි ආදී යම් සතර මහාභූත කෙනෙක් වේද, ඒ සතරමහා භූතයන්ගේ අල්ලා ගැනීමෙන් පවතින, චක්ෂු ආයතනාදී භේදයෙන් අභිධර්ම පාළියෙහි ම කියන ලදී. ක්‍රමයෙන් ම විසිතුන් වැදෑරුම් රූපය ම “ඒ සියලු රූපය” යැයි දතයුතුයි.

විඤ්ඤාණ නිර්දේශයේ - “චක්ඛු විඤ්ඤාණං” යනු ඇසෙහි පවතින අරමුණ ගැන දැනගැනීමයි. ඇසෙන් හටගත් විඤ්ඤාණය චක්ෂු විඤ්ඤාණයයි. මෙලෙසින් ම සෝත විඤ්ඤාණ, ඝාන විඤ්ඤාණ, ජිව්හා විඤ්ඤාණ හා කාය විඤ්ඤාණ පිළිබඳව දතයුතුයි. අනික වනාහී මනසින්ම දැනගත්තේ “මනො විඤ්ඤාණං” මනො විඤ්ඤාණයයි. දෙපස් විඤ්ඤාණ වර්ජිත වූ ත්‍රෛභූමික විපාක චිත්තයට මේ තවත් වචනයකි.

සංස්කාර නිර්දේශයේ - ප්‍රතිසංස්කරණ ලක්ෂණය “සංඛාරො”නම් වේ. බෙදා දැක්වීමේදී වනාහි - “කායසංඛාරො” යනු කයෙහි පවතින සංස්කාරයයි. කායද්වාරයේ සෙළවීම් වශයෙන් පවතින කාමාවචර කුසල සිත්වලින් අටක් ද අකුසල සිත් දොළොස ද යන විස්සක් වූ කාය සංචේතනාවන්ට ම යෙදෙන තවත් නමකි. “වචී සංඛාරො” යනු වචනයේ පවතින සංස්කාරයයි. (රැස් කිරීමයි) වාග් ද්වාරයෙන් වචනභේද ලෙස පවතින විස්සක් වූ වාග් සංචේතනාවන්ට ම යෙදෙන තවත් නමකි. “චිත්ත සංඛාරො” යනු සිතෙහි පවතින සංස්කාරයයි. (රැස්කිරීමයි.) කාය - වාග් ද්වාර දෙකෙහි සෙළවීමක් නොකර, රහසිගතව හිඳ සිතන්නහුට, ලෞකික කුසලාකුසල වශයෙන් ඇතිවන විසිනවයක් වූ මනෝ සංචේතනාවන්ටම යෙදෙන තවත් නමකි.

අවිද්‍යා නිර්දේශයේ “දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං” යනු දුක්ඛ සත්‍ය පිළිබඳව නො දැනීමයි. “මෝහය” යනු මීට යෙදෙන තවත් නමකි. මේ ක්‍රමයම “දුක්ඛ සමුදයෙ අඤ්ඤාණං” යනාදියෙහි ද යෙදිය යුතුයි. මෙහි සතර කරුණකින් දුකෙහි නොදැනීම දතයුතුයි. අන්තර්ගත වශයෙන් (අන්තෝගධතෝ) වස්තු වශයෙන් (වත්ථුතො) අරමුණු වශයෙන් (ආරම්මණනෝ) සහ වැසීම්-සැඟවීම් (පටිච්ඡාදනතො) වශයෙනි. එසේම ඒ දුක්ඛ සත්‍යයෙහි ඇතුලත් වූ බැවින් දුකෙහි අන්තර්ගත වේ. දුක්ඛ සත්‍යයේ ආශ්‍රය ප්‍රත්‍යභාවයෙන් “වත්ථු” නම් වේ. අරමුණු ප්‍රත්‍ය වශයෙන් “ආරම්මණ” නම් වේ. දුක්ඛ සත්‍යය මෙයින් වසයි. - සඟවයි යන අරුතින් “පටිච්ඡාදන” නම් වේ. එහි සත්‍යය වූ ලක්ෂණ, ප්‍රතිවේධ, නිවාරණයෙන් ඤාණය පැවතීම පිණිස ඉඩනොදීමෙන්

“දුක්ඛ සමුදයෙහි නොදැනීම” තුන් කරුණකින් දතයුතුය. වස්තු වශයෙන්, ආරම්මණ වශයෙන් හා පටිච්ඡාදන වශයෙනි. නිරෝධ ප්‍රතිපදාවෙහි නොදැනීම එක් කරුණකින් ම දතයුතුයි. එනම් පරිච්ඡාදන (සැඟවීම්) වශයෙනි. නිරෝධ ප්‍රතිපදාව ද පටිච්ඡාදකයක්මය. නොදැනීමත් ඒ සත්‍ය වූ ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ නිවාරණයෙන්ද එහි ඤාණය පැවතීමට ඉඩ නොදීමෙන් නොදැනීම වේ. එහි සත්‍යද්වයෙහි ඇතුලත් නොවූ බැවින්, එහි එම ඥානය අන්තර්ගත නොවේ. ඒ සත්‍ය දෙක සහජාත නොවූ බැවින් වස්තු නාමය නොයෙදේ. එය අරබයා නොපැවතීම් වශයෙන් අරමුණු නොවේ. පසුව දැක්වූ සත්‍ය දෙක අතිශය ගැඹුරු බැවින් දැකීම අපහසුය. එහි අන්ධභූත වූ නොදැනීම නොපවතියි. මුලින් දැක්වූ සත්‍ය දෙක කිවයුතු බැවින් හා ස්වභාව ලක්ෂණයන්ගේ අවබෝධය අපහසු බැවින් ගැඹුරුය. එහි වෙනස්වීම්-විපර්‍යාසයන් ගැනීම් වශයෙන් පවතියි.

තව ද “දුක්ඛෙ” යනුවෙන් මෙපමණකින් සංග්‍රහ වශයෙන්, වස්තු වශයෙන්, ආරම්මණ වශයෙන්, කෘත්‍ය (කටයුතු) වශයෙන් අවිද්‍යාව දක්වන ලදී. “දුක්ඛ සමුදයෙ” යන මෙයින් වස්තු වශයෙන් ද, ආරම්මණ වශයෙන් ද කෘත්‍ය වශයෙන් ද “දුක්ඛනිරොධෙ දුක්ඛනිරොධගාමිණියා පටිපදාය” යන මෙයින් කෘත්‍ය වශයෙන් ද අවිද්‍යාව දැක්විණි. අවිශේෂයෙන් “අඤ්ඤාණං” යන මෙයින් ස්වභාව වශයෙන් දක්වන ලදැයි දතයුතුයි.

“ඉති ඛො භික්ඛවෙ” යනු මහණෙනි! මෙසේ “නිරොධො හොති” යනු නූපදීම හෙවත් නිරෝධය වේ. තවද මෙහි ඒ සියලුම තැන්හි එන “නිරෝධ” පදවලින් නිර්වාණය දක්වන ලදී. නිවනට පැමිණීම ඒ ඒ ධර්මයෝ නිරුද්ධ වන බැවින් ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ නිරෝධය වේ යැයි පවසන ලදී. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොළොස් පදයකින් සසර පැවැත්ම හා නැවැත්ම පිළිබඳ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද දේශනාව පවත්වන සේක් - අර්හත්බව නැමැති කඳු මුදුනින් ම දේශනාව නිමාකළ සේක. එම සූත්‍ර දේශනාව අවසානයේ සූත්‍රයේ පැවසූ ලෙස ම පන්සීයක් භික්ෂූහු රහත් බවෙහි පිහිටි සේක.

දෙවැනි විභංග සූත්‍රයයි.