4. දාරුක‍්ඛන්‍ධොපමසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

4. දාරුක්ඛන්ධොපම සූත්‍ර වර්ණනාව

සිවු වැන්නෙහි - අද්දස = ගංතෙරෙහි පනවන ලද උතුම් වූ බුද්ධාසනයෙහි වැඩ හුන් සේක් (එය) දුටහ. උය්හමානං = සතරැස්ව සිටින සේ සැස පර්වතයක් අතුරෙහි තබන ලදුව (එම දැව කඳ) වාතය හා අව්ව විසින් මනාව වියලනු ලැබ, වර්ෂා කාලයෙහි වැසි වසින කල්හි ජලයෙහි පාවී අනු පිළිවෙළින් ගංගා නම් නදියෙහි ජල පහරෙහි පතිතව එම ජල පහර විසින් ගෙන යනු ලබන්නේ. භික්‍ඛු ආමන්තෙසි = මෙම දැව කඳ හා සමාන කොට, මාගේ සස්නෙහි සැදැහැයෙන් පැවිදි වූ කුල පුතු දක්වන්නෙමි යි දම් දෙසනු කැමැත්තෙන් ආමන්ත්‍රණය කළහ. අමු මහන්තං දාරුක්‍ඛන්‍ධං ගංගාය නදියා සොතෙන උය්හමානං = යන මෙය වනාහී අෂ්ට විධ දෝෂයන්ගෙන් මිදුණ බැවින් (දෝෂ විරහිතව තිබී) ජල පහරට වැටුණ දැව කඳට, මුහුදු බත් වීම නිසා සිදුවන අන්‍ය වූ අන්තරායකාරී දෝෂයන් අටක් දැක්වීම ඇරඹූහ.

එහිදී අෂ්ට දෝෂයන්ගෙන් මිදී පවත්නා බව මෙසේ දතයුතුය. එක් දැව කඳක් (හෙවත් රුකක්) ගංගා නම් නදියට නුදුරෙහි පර්වත තලයෙක උපන්නේ නානා විධ ලතාවන්ගෙන් වෙලී ගියේ කොල වියලී කහ පාටට පැමිණියේ වේයන් ආදීන් විසින් කනු ලබන්නේ ඒ ස්ථානයෙහිම අභාවයට පැමිණෙයි. මේ දැව කඳ ගඟට වැටී (ගඟේ) වක්කළම්හිදී අලංකාරවත් වෙමින් සයුරට පැමිණ නිල් පැහැති ජල තරංග මතුයෙහි ශෝභමාන වීමට ඉඩක් නො ලබයි.

වෙනත් දැව කඳක් (හෙවත් රුකක්) ගං තෙරෙහි (ගඟෙන්) බැහැරට ගිය මුල් ඇතිව (ගඟෙහි) ඇතුළු දෙසට ශාඛා ඇතිව උපන්නේ වෙයි. කෙසේ හෝ කලින් කල එල්ලෙන අතුවලින් ජලය ස්පර්ශ කරයි. බැහැරට මුල ඇති බැවින් ගඟට වැටී වක්කළම්හි අලංකාරවත් වෙමින් සයුරට පැමිණි නිල් පැහැති ජල තරංග මතුයෙහි ශෝභමාන වීමට නො ලබයි.

වෙනත් දැව කඳක් (හෙවත් රුකක්) ගඟ මැදෙහි උපන්නේ (හෙවත් රෝපිත වූයේ) දැඩිව පිහිටි මුලෙන් මනාව පිහිටියේ වෙයි. බැහැරට විහිදුනා වූ වක් වූ ශාඛා නානාවිධ ලතාවන්ගෙන් වෙලී ගියේ වෙයි. මෙය ද දැඩිව පිහිටි මුල ඇති බැවින් ද බැහැරින් ආ ලතාවන්ගෙන් බැඳී ඇති බැවින් ද ගතට වැටී වක්කළම්හි අලංකාරවත් වෙමින් සයුරට පැමිණ නිල් පැහැති ජල තරංග මතුයෙහි ශෝභමාන වීමට නො ලබයි.

[missing trans]

වෙනත් දැව කඳක් (හෙවත් රුකක්) ගල් දෙකක් අතරෙහි හටගත් බැවින් මනාව සිටවනු ලැබුවක් මෙන් නිසලව සිටියේ එන එන දිය දෙපසට වෙන් කරයි. මෙය ගල් අතරෙහි මනාව පිහිටි බැවින් ඒ ගඟට වැටී වක්කළම්හි අලංකාරවත් වෙමින් සයුරට පැමිණ නිල් පැහැති ජල තරංග මතුයෙහි ශෝභමාන වීමට නො ලබයි.

වෙනත් දැව කඳක් (හෙවත් රුකක්) එළිමහන් තන්හි අහස පුරා විහිදුණ ලතාවන්ගෙන් වෙලී සිටියේ වසර එකක් දෙකක් ඉක්මවා මහ සැඬ පහර පැමිණි කල්හි වරක් හෝ දෙවරක් තෙමෙයි. මෙය අහසපුරා (විහිදී) සිටි බැවින් ද වසර එකක හෝ දෙකක ඇවෑමෙන් වරක් හෝ දෙවරක් තෙමී ගිය බැවින් ද ගඟට වැටී වක්කළම්හි අලංකාරවත් වෙමින් සයුරට පැමිණ නිල් පැහැති ජල තරංග මතුයෙහි ශෝභමාන වීමට නොලබයි.

වෙනත් දැව කඳක් (හෙවත් රුකක්) ගඟමැද කුඩා දිවයිනක හට ගත්තේ මෘදු වූ කඳක් හා ශාඛා ඇත්තේ සැඩ පහර පැමිණි කල්හි සැඩ පහරට අනුව වැටී ජලය (බැස) ගිය කල්හි හිස ඔසවා නටන්නකු මෙන් සිටියි. “එම්බා ගංගාවෙනි. ඔබ මා හට සඳුන් අරටු ද සළල (නම් සුවඳැති ගස් වර්ගයේ අරටු ආදිය ද යන දැව ගෙන එන්නෙහිය, දැව කඳන් නම් නොගෙනෙන්නෙහිය. මෙය ඊළඟ වර්ෂා වාරයෙහි දැන ගන්නෙමි” යි යන මෙබන්දක් යමක් සඳහා සාගරය ගංගාවට කියයි ද, ඊළඟ (වර්ෂා) වාරයෙහි තඹ පැහැති ජලය විසින් (වෘක්ෂයන්) වැළඳ ගනු ලබන්නාක් මෙන් එන කල්හි එම රුක ද ජල පහරට අනුව වැටී දිය (බැස) ගිය කල්හි හිස ඔසවා නටන්නකු මෙන් සිටියි. මේ ගස තමාගේ මෘදු භාවය නිසා ගඟට වැටී වක්කළම්හි අලංකාරවත් වෙමින් සයුරට පැමිණ නිල් පැහැති ජල තරංග මතුයෙහි ශෝභමාන වීමට (ඉඩ) නොලබයි.

වෙනත් දැව කඳක් (හෙවත් රුකක්) ගංගා නම් නදියෙහි සරසට පතිත වූයේ වැල්ලෙහි එරුණේ දෙතෙර අතර ඒ දණ්ඩක් මෙන් (පවතිමින්) බොහෝ දෙනාගේ යහපත පිණිස හේතු විය. ඉවුරු දෙකෙහි උණ, බට, කඳ, කුඹුක් ආදී ගස්වර්ග දියෙහි මතු වී එහිම ඇලී ගැලී පවතී. එසේ ම පාවෙන්නා වූ විවිධ වර්ගයේ ගස් ද, බිඳුණ මෝල් ගස් වන කුළු ද. සර්ප සුනඛ හස්ති, අශ්ව ආදී මළ කුණු ද එහිම ඇලී ගැලී පවතී. මහ ගඟ ද එහි ගැටී බිඳී දෙකට බෙදී යයි. මත්ස්‍ය, කැසුබු, කිඹුල්, මෝර ආදීහු ද එහිම වාසය කරති. මේ ගස ද සරස්ව වැටී මහජනයාට යහපතක් කළ බැවින් ගඟෙහි ගිලී වක්කළම්හි අලංකාරවත් වෙමින් සයුරට පැමිණ නිල් පැහැති ජල තරංග මතුයෙහි ශෝභමාන වීමට නොලබයි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම දොස් අතින් නිදහස් වූ බැවින් ජල ප්‍රවාහයට අවතීර්ණ වූ දැව කඳ මුහුදට පැමිණීමෙන් සිදු විය. හැකි අන්‍ය වූ අන්තරායකාරී වූ අෂ්ට විධ දෝෂයන් දක්වනු පිණිස “අමුං මහන්තං දාරුක්‍ඛන්‍ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වූය්හමානං” (හෙවත් මේ මහත් දඬු කඳ ගංගා නම් නදියෙහි ජල පහරින් පාවීයන්නේ) යන ආදිය වදාළහ.

එහි - න ථලෙ උස්සදිස්සති යනු ගොඩ බිමට නො නඟිය යන්නයි. න මනුස්සග්ගාහො ගහෙස්සති = මේ දැවකඳ විශාල එකකැයි දැක මනුෂ්‍යයෝ පහුරකින් තරණය කොට ගොස් හෝ පියැස්සේ පරාල ආදිය සඳහා වුව ද නො ගණිත්. න අමනුස්සග්ගා හො ගහෙස්සති = මේ සඳුන් අරටුව බොහෝ අගනේය. එය විමානයේ දොරටුවෙහි (පිටත) තබන්නෙමු යයි සිතමින් අමනුෂ්‍යයෝ (ද එය) නො ගනිත්.

එවමෙව ඛො = මෙහි බාහිර වූ දෝෂයන් අට සමග උපමාවන් සැසඳීම මෙසේ දත යුතු වේ. ගඟට දුර තැනෙක පර්වත තලයක උපන්. එහිම වේයන් ආදීන් විසින් කනු ලබන, කොල නැති බවට පත් වූ දැව කඳකට උපමා කළ හැකි සේ දෙන ලද දෙයක් නැතැයි (හෙවත් දන් දීමෙහි ඵලයක් නැතැයි) යන ආදී වූ මිථ්‍යාදෘෂ්ටි මතයෙන් යුත් පුද්ගලයා පිළිබඳව දත යුත්තේය. මෙ තෙමේ වනාහී සසුනෙන් ඈත් වී විසීමේ හේතුවෙන් ආර්ය මාර්ගයට බැස සමාධිය නමැති පහුරෙහි හිඳිමින් නිවන නමැති සයුරට පැමිණීමට නො හැක්කෙක් වන්නේ ය.

ගං ඉවුරෙහි බාහිර දෙසට මුල් විහිදුණා වූ ද, ඇතුල් දෙසට අතු විහිදුණා වූ ද යන මේ අයුරින් හටගත් වෘක්ෂයකට සමාන ලෙස, ගිහිබැඳීම්වලින් නොමිදුණ, ශ්‍රමණ කෙළෙඹියකු පිළිබඳව දත යුත්තේය. මෙම සිත වනාහී සැම විටක සේ නො පවතී. මම ශ්‍රමණයෙක්මියි කියමින්ම ගිහියෙක් වෙයි. මම ගිහියෙක්මි යි කියමින්ම ශ්‍රමණයෙක් වෙයි. කවුරු දනිත් ද? කවරකු නම් වන්නෙම් ද, (යනුවෙන් සිතයි) මහළු කල පැවිදිවන තැනැත්තා ද ගිහි බැඳීම් ඉවත් නො කරයි. මහළුව පැවිදි වූවන් හට සම්පත් ද නැත්තේය. ඉදින් ඔහුට සිවුරක් ලැබෙන්නේ නම් මැදින් ඉරී ගියාවූ හෝ දිරා ගොස් දුර්වර්ණ වූ හෝ එකක් ලැබෙයි. සෙනසුනක් නමුදු විහාරයෙන් ඈත කොළ අතු පැලක් හෝ මඩුවක් හෝ ලැබෙයි. පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නහු විසින් වුව ද, පුත්, මුණුබුරු යන දරුවන්ගේ පසු පසින් යා යුතු වෙයි. කෙළවරෙහි හිඳගත යුතු වෙයි. එහෙයින් හෙතෙම දුක් වූයේ, දොම්නස් වූයේ කඳුලු හෙලන්නේ “මට කුලසන්තක ධනයක් ඇත. එය බුදිමින් ජීවත් වීම කැප නොවන්නේ දැ”යි සිතා එක් විනයධර තෙර නමකගෙන්” ස්වාමීනි, ආචාර්යයන් වහන්ස, තමා සතු දෙය වැය කොට අහර පිණිස ගැනීම කැප ද? අකැප දැයි විචාළේය. එහි දොසක් නැත, එය කිරීම වටනේ යයි පිළිතුරු ලැබිණ. ඒ (භික්ෂු) තෙමේ තමා ඇසුරු කරන නොහික්මුණු, අයහපත් සේ හැසිරෙන භික්ෂූන් කීම වටනේයයි පිළිතුරු ලැබිණ. ඒ (භික්ෂු) තෙමේ තමා ඇසුරු කරන නොහික්මුණු, අයහපත් සේ හැසිරෙන භික්ෂූන් කීප නමක් රැගෙන සවස් කාලයෙහි ඇතුළු ගමට ගොස් ගම මැද සිට ගම් වැසියන් කැඳවා අපගේ උත්සාහයෙන් දියුණු කරගත් මෙය කවරකුට දෙන්නාහු දැයි ඇසීය. “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ පැවිදි වූවහුය. අපි කවරකුට දෙමුදැයි කීහ. පැවිදිවූවන් හට තමා අයත් දේ නොවටීදැයි අසා උදලු පැසක් ගෙන්වා කුඹුරුවල ඉම නියර බැඳීම් ආදිය කරමින් නන් අයුරු වී ආදීවූත්, මුං, මෑ, ආදීවූත් ධාන්‍ය වර්ග ද, කුදු මහත් ගෙඩි වර්ග ද රැස්කොට ශීත, උෂ්ණ. වර්ෂා යන සෘතුවලදි යම් යම් දේ කැමැත්තේ ද ඒ ඒ දෙය පිසවා අනුභව කරමින් ශ්‍රමණ කුටුම්බිකයකු (හෙවත් ගෘහස්ථ ශ්‍රමණයකු) වී ජීවත් වෙයි. ඔහුට කොණ්ඩා පසක් බැඳි දරුවකු සමග බිරිඳක් නැතිබව පමණක් (කිවහැකි) ය. මේ තැනැත්තා එල්ලෙන ශාඛාවලින් ජලය ස්පර්ශ කරන (ගඟෙහි) ඇතුල් පැත්තට අතු විහිදුණ රුකක් මෙන් සෑ මිදුල, බෝ මිදුල ආදී තන්හිදී භික්ෂුන් සමග කායිකව පෙනී සිටියි. ගිහි බැඳීමෙහි ද බිඳීමක් නැති බැවින් (සසුනෙන්) බැහැරට බැදුණ මුල් ඇත්තේ ආර්ය මාර්ගයට බැස සමාධිය නමැති පහුරෙහි හිඳ නිවන නමැති සයුරට පැමිණීමට නොහැකි වෙයි.

ගඟ මැද හටගත්, බාහිර වැල්වලින් බැඳීගිය ඇදවූ අතු ඇති රුකක් මෙන් සඟසතු දෙය නිසා දිවි පවත්වන තැනැත්තේ ආජීව (පාරිශුද්ධි) ය. බිඳගත් පුද්ගලයකු යයි දැක්විය යුත්තේය. ඇතැමෙක් ගිහිබැඳීම් හැර පැවිදි වන්නෝ නමුදු යෝග්‍ය ස්ථානයෙක පැවිද්ද නො ලබති. පැවිද්ද යන මෙය වනාහී ප්‍රතිසන්ධි ග්‍රහණයකට සමාන වෙයි. යම්සේ මනුෂ්‍යයෝ යම් තැනෙක පිළිසිඳ ගනිත් ද, එම පවුල්වල හැසිරීම් අනුවම ජීවත් වීමට හුරු වෙත්. මෙසේ භික්ෂුවද යමකු සමීපයෙහි පැවිදි වේද, ඔවුන්ගේ ම ආචාර ධර්ම පිළි ගනියි. එබැවින් ඇතැමෙක් නො ගැළපෙන තැනෙක පැවිදි වී අවවාද අනුශාසනා හා ඉගෙනුම් ලැබීම, ප්‍රශ්න කිරීම ආදියෙන් බැහැර වී උදෑසන ම මුඩු කළය ගෙන පැන් තොටට යයි. ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන්ගේ අහර පිණිස කඳෙන් පාත්‍රයක් සාදා බත්හලට යයි. අකීකරු හෙරණුන් සමග නොයෙක් ක්‍රීඩාවන් කරයි. අරමෙහි දරුවන් සමග එකට ගැටී වෙසෙයි.

හේ ලාබාල භික්ෂු කාලයෙහි තමාට ගැළපෙන ලාබාල භික්ෂූන් හා අරමෙහි වෙසෙන්නන් ද සමග සඟසතු වස්තුව ඇති තැනට පැමිණ මෙය රහතුන් වහන්සේ විසින් අසුවල් රජු වෙතින් පිළිගන්නා ලද සඟ සතු දෙයකි, නුඹලා සංඝයාට මේ මේ දේ නො දෙවු, ඔබගේ තොරතුරු අසා රජවරු හෝ රාජමහාමාත්‍යවරු හෝ සතුටු නොවෙත්. මෙහිදී දැන් මේ මේ දේ කරවු යයි උදලු පැසවල් ගෙන්වා ගෙන පහල ජල මාර්ගයන්හි කළ යුතු කෘත්‍යයන් කරවා වී වැනි ධාන්‍ය වර්ග හා මුං, මෑ වැනි ධාන්‍ය වර්ග ද විහාරයට ගෙන්වා ගෙන (එසේ) පැමිණියවුන් තමාට උපකාරී වන බව සංඝයාට සැල කරයි. සංඝයා ද මේ බාලයා බොහෝ උපකාර කරයි. මොහුට සියයක් හෝ දෙසියයක් දෙවයි. මෙසේ හේ තෙමේ ඒ ඒ තැනින් සඟ සතු දෙයින් වැඩෙන්නේ බාහිර වූ විසි එක් වැදැරුම් නුසුදුසු දිවි පෙවෙත් හා බැඳුනේ ආර්ය මාර්ගයට බැස සමාධි නමැති පහුනෙහි හිඳ නිවන නමැති සයුරට පැමණීමට නො හැකි වෙයි.

වැටුණ තැනම වැලෙහි එරී දිරාපත් රුකක් මෙන් අලස වූ, අධික ලෙස අනුභව කරන්නාවූ පුද්ගලයා පිළිබඳව (මෙසේ) දත යුතුය. (කෙසේ ද යත්) ආමිසය කෙරෙහි නෙත් යොමා සිටින, (ආහාර ආදී) ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ලොල් වූ. ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් කෙරෙහි පැවැත්විය යුතු වත් හැර දැමු, උපදෙස් ඇසීම. (දැන ගැනීම පිණිස) ප්‍රශ්න කිරීම, හා නුවණින් මෙනෙහි කිරීම අත්හළ මෙබඳු වූ පුද්ගලයා සඳහා පංච නීවරණයන් අදහස් කරමින් මෙසේ කියත්. “එම්බා සගයෙනි. කවරකු වෙතට යමු ද? ඉක්බිති ථීන මිද්ධ තෙමේ නැගිට මෙසේ කීය. මේ තැනැත්තේ අසවල් විහාරයෙහි වෙසෙන කම්මැලි පුද්ගලයාය. අසවල් නම ඇති ගමට ගොස් කැඳ, මතුයෙහි කැඳ ද, කැවුම් මතුයෙහි කැවුම් ද, බත් මතුයෙහි බත් ද ගිල දමා විහාරයට අවුත් සියලු වත් (පිළිවෙත්) අත්හලේ, උපදෙස් ඇසීම්, රහිත වූයේ, යහනට පිවිසෙන්නේ මට අවසරයක් (ඇති) කරන්නේ යයි නොදකින්නෙහි ද?

ඉන් පසු කාමච්ඡන්‍ද නීවරණය නැගිට “ඔබට ඉඩක් ඇති කළ කල්හි මට (ද ඉඩක්) ඇති කරන ලද්දේම වෙයි. දැන්ම නිදා ගෙන කෙළෙස්හි අනුරතියෙන් යුතුවම පිබිද කාමයන් පිළිබඳ සිතුවිලි සිතන්නේය”යි කීය. ඉන් පසු ව්‍යාපාද නීවරණය නැගිට “ඔබට ඉඩක් (ඇති) කළ කල්හි මට (ද ඉඩක්) ඇති කරන ලද්දේ ම වෙයි, දැන් ම නිදා ගෙන නැගිට වත් පිළිවෙත් කරනු යයි කියනු ලබන්නේ එම්බා සගයෙනි, මොව්හු තමන්ගේ කටයුතු නො කොට අප (ගේ කටයුතු) කෙරෙහි යෙදෙන්නේ යයි නන් අයුරු රළු වදන් කියන්නාහු ඇස් විවර කරගෙන හැසිරෙන්නේ යයි කීය. ඉන් පසු උද්ධච්ච නීවරණය නැගිට ඔබට ඉඩක් (ඇති) කළ කල්හි මට (ද) ඉඩක් (ඇති) කරන ලද්දේම වෙයි. කුසීත බව වූ කලී කුකුස් බව විසින් ම සිදු කරන ලද්දක් වෙයි. අකැප දෙයෙහි කැපය යන සංඥාව ද, කැප දෙයෙහි අකැපය යන සංඥාව ද උපදවයි” යි කීය. ඉන් පසු විචිකිච්ඡාව නැගිට “ඔබට ඉඩක් (ඇති) කළ කල්හි මට (ද ඉඩක්) ඇති කරන ලද්දේම වෙයි. මෙසේ වන තැනැත්තේ අට තැන්හි මහා විචිකිච්ඡාවක් උපදවයි” යි කීය. මෙසේ පංච නීවරණයෝ චණ්ඩ වූ සුනඛ ආදීන් අං සිඳුණ මහලු ගවයකු (ඩැහැ ගන්නාක්) මෙන් අලස වූ, අධික ලෙස අනුභව කරන්නා වූ පුද්ගලයා මැඩ පවත්වා (තම ග්‍රහණයට) ගනිත්. ඒ තෙමේ ද ආර්ය මාර්ගය නමැති දිය පහරට බැස සමාදිය නමැති පහුරෙහි හිඳිමින් නිවන නමැති සයුරට පැමිණිමට නො හැක්කේ වෙයි.

ගල් දෙකක් අතරෙහි පිහිටි මුල් ඇතිව සිටියාවූ රුකක් මෙන් දෘෂ්ටියක් (හෙවත් මතයක්) උපදවා ගෙන සිටිනා තැනැත්තේ දිට්ඨිගතිකයා යයි දත යුතුය. හේ තෙමේ වනාහී අරූප භවයෙහි රූපය ඇතැයි ද, අසඤ්ඤී භවයෙහි සිත පවතී යයි ද, ලොකෝත්තර මාර්ගය බොහෝ වූ චිත්ත ක්ෂණයන් ඇති තත්ත්වයක් යයිද, (සැඟවී පවත්නා) කෙලෙස් සිතෙන් වෙන්ව පවතීයයි ද, සත්ත්වයන් ඒ අනුවම දුවත් යයි ද හැසිරෙත් යයි ද කියමින් අරිෂ්ට මෙන් ද, කණ්ටක සාමණේරයන් මෙන් ද හැසිරෙයි, කේලාම් කියන්නේ ද වෙයි. උපාධ්‍යාය ආදීන් සද්ධිවිහාරික භික්ෂූන් සමග බිඳුවමින් හැසිරෙයි. ඒ (අයුරින් හැසිරෙන) තැනැත්තේ ද ආර්ය මාර්ගය නමැති දිය පහරට බැස සමාධිය නමැති පහුරෙහි හිඳිමින් නිවන නමැති සයුරට පැමිණීමට නොහැක්කේ වෙයි.

අවකාශ ඇති තන්හි අහස පුරා පැතිරී විහිදුණ වැල් වලින් බැඳී පිහිටි අවුරුදු එකකට හෝ දෙකකට පසුව එන මහ ගං වතුරකින් තෙමෙන වෘක්ෂයකට සමාන ලෙස, මහලු කල පැවිදිව පිටිසර දෙසක වසන්නා වූ සංඝයාගේ දර්ශනය ලැබිම දුර්ලභ වූ ද. ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීම දුර්ලභ වූ ද පුද්ගලයකු පිළිබඳව සිහියට ගත යුත්තේය. ඇතැම් කෙනෙක් වනාහී මහලු කල පැවිදි ව කීප දිනකින් ප්‍රත්‍යන්ත දේශ උපසම්පදාව ලැබ පස් හවුරුදු කාලයක් ප්‍රාතිමෝක්ෂය ප්‍රගුණ කොට දස වසක දී විනයධර තෙරුන් හමුවෙහි විනය කියවන කල්හි මිරිස් හෝ අරළු කැබැල්ලක් හෝ මුවෙහි තබා විජිනි පතින් මුව වසා නිදමින් හිඳගෙන ස්වල්ප මාත්‍රයකින් කරන ලද විනය කර්ම ඇත්තකු බවට පත්වී පා සිවුරු ගෙන පිටිසර දෙසකට යති. එහි මනුෂ්‍යයෝ ඔහුට නමස්කාර කොට භික්ෂූන් දැකීමේ දුර්ලභත්වය නිසා “ස්වාමීනි, මෙහි ම වසනු මැනව” යි විහාරයක් කරවා, මල් ලැබෙන්නාවූ ද, ඵල ලැබෙන්නාවූ ද රුක් සිටුවා එහිම වාසය කරවත්.

ඉක්බිති මහා විහාරය වැනි විහාරයන්ගෙන් බහුශ්‍රැත වූ භික්ෂූහු “ජන පදයෙහි දී විදර්ශනා ආදිය සිදු කොට පැමිණෙන්නෙමු” යි එහි යති. (එහි නේවාසික වූ) ඒ භික්ෂු තෙමේ (බැහැරින් පැමිණි) ඒ බහුශ්‍රැත භික්ෂූන් දැක තුටු පහටු වූයේ වත් පිළිවෙත් කොට දෙවන දිනයෙහි (බැහැරින් ආ භික්ෂූන්) රැගෙන පිඬු පිණිස ගමට පිවිස “අසවල් තෙරණුවෝ සූත්‍ර පිටකධාරී වෙති, අසවල් තෙරණුවෝ අභිධර්ම පිටකධාරී වෙති. අසවල් තෙරණුවෝ විනය පිටකධාරී වෙති. අසවල් තෙරණුවෝ ත්‍රිපිටකධාරි වෙති, මෙවැනි තෙරවරුන් කවරදාක ලබන්නහු ද? ධර්ම ශ්‍රවණය කරව්. යයි කියයි. උවසුවෝ ධර්ම ශ්‍රවණය කරන්නෙමු යයි විහාරයට යන මඟ පිරිසිදු කොට ගිතෙල් හා තෙල් ආදිය ගෙන මහ තෙරුන් වහන්සේ වෙත එළඹ “ස්වාමීනි, ධර්ම ශ්‍රවණය කරන්නෙමු, ධර්ම කථිකයන් වහන්සේලාගෙන් විචාරනු මැනව” යි කියා ඊළඟ දිනයෙහි පැමිණ දහම් අසත්.

නේවාසික ස්ථවිර තෙමේ ආගන්තුක තෙරවරුන්ගේ පා සිවුරු තැත්පත් කොට ඇතුළු ගැබෙහි ම දිවා භාගය ගත කරයි. දිවා කතිකයා වූ ධර්මපද දේශක තෙමේ (දෙසුම) ඇරඹුයේ කළයෙන් ජලය පිට කරන්නාක් මෙන් දහම් පද දෙසන නැඟී සිටියේය. ඒ (නේවාසික භික්ෂු) තෙමේ එය ද නොදනි යි. රාත්‍රියෙහි දේශනා නොකොට නැඟීසිටියේය. එය ද (නේවාසික) භික්ෂු තෙමේ නොදනියි. අළුයම දේශක ස්ථවිර තෙමේ ව(ද) දේශනා කොට නැගී සිටියේය. (නේවාසික) භික්ෂු තෙමේ එය ද නොදනියි. (හෙතෙම) උදෑසන ම නැඟිට මුව දොවා තෙරුන්ගේ පා සිවුරු භාර දී පිඬු පිණිස ගමන් ගත්තේ මහ තෙරුන්ගෙන් (මෙසේ) ඇසීය. “ස්වාමීනි, දහවල් දේශක තෙමේ කවර නම් සූත්‍රයක් කීවේද? රාත්‍රි දේශක තෙමේ කවර නම් ධර්ම කථාවක් කීවේද? උදෑසන දේශක තෙමේ කුමන ජාතකයක් නම් කීවේද? ස්කන්ධයෝ නම් කෙතෙක්ද? ධාතූහු නම් කෙතෙක් ද? ආයතන නම් කෙතෙක් ද? මෙසේ වර්ෂ එකක් දෙකක් ඉක්ම ගිය පසු භික්ෂූන් දැකීම ද දහම් ඇසීම ද ලබන තැනැත්තා වනාහී ගංවතුර ආ කල්හි තෙමුණ තැනැත්තා මෙන් වන්නේ වෙයි. හේ තෙමේ මෙසේ සංඝ දර්ශනයෙන් ද, ධර්ම ශ්‍රවණයෙන් ද ඉවත් වී ඈත පෙදෙස් හි වෙසෙනුයේ ආර්ය මාර්ගයට බැස සමාධිය නමැති පහුරෙහි හිඳිමින් නිවන නමැති සයුරට පැමිණීමට නො හැක්කේ වෙයි.

ගඟ මැද කුඩා දිවයිනෙක හටගත් මෘදු වූ රුකක් මෙන් මිහිරි සරින් දෙසන තැනැත්තකු ගැන දත යුතුය. (එබඳු අයකු ගැන තොරතුරු දක්වනු ලැබේ) හේ තෙමේ දැනගත යුතු වූ වෙස්සන්තර ආදී ප්‍රසිද්ධ ජාතකයන් උගෙන දුර්ලභ වූ භික්ෂු දර්ශනය ප්‍රත්‍යන්තයට ගෙන ගොස් එහිදී ධර්ම කථාවෙන් පැහැදුණ හදවතින් යුත් මිනිසුන් විසින් උවටැන් කරනු ලබන්නේ තමා උදෙසා කළ මල්පල යුත් රුක් ඇති. නන්දන වනය සේ මනහර වූ විහාරයෙහි වාසය කරයි. ඉක්බිති එ (ම ප්‍රදේශයෙ) හි වගකිවයුතු භික්ෂූහු ඒ පුවත අසන “අසුවලා වනාහී මෙසේ උපස්ථායකයන් කෙරෙහි බැඳුණ සිත් ඇතිව වාසය කරයි, පණ්ඩිත වූ භික්ෂුව බුද්ධ වචනය ඉගෙනීමට හෝ කමටහන් මෙනෙහි කිරීමට හෝ සමත් වෙයි. ඔහු ගෙන්වා ගෙන ඔහු සමග අසුවල් තෙරුන් සමීපයෙහි දහම් උගනිමු. අසුවල් තෙරුන් සමීපයෙහි කමටහන් උගනිමු” යයි එහි යති.

හෙතෙම ඒ (පැමිණි) භික්ෂූන්හට වත් සපයන, සවස් වේලෙහි විහාර චාරිකාවෙහි නික්මුණ ඔවුන් විසින් “ඇවැත්නි, මේ චෛත්‍යය ඔබ විසින් කරවන ලද්දේදැයි” විමසනු ලැබුයේ “එසේය ස්වාමීනි” යයි කියයි. “මේ බෝධිය. මේ මණ්ඩපය. මේ උපෝසථාගාරය. මේ ගිනිහල්ගෙය. මේ සක්මන් මලුව (ආදිය) ඔබ විසින් කරවන ලද්දේ ද? මේ ගස් සිටුවා ඔබ විසින් නන්දන වනය මෙන් මනරම් වූ විහාරයක් කරවන ලද්දේ දැ” යි ද විමසුහ. “එසේය ස්වාමීනි” යි පිළිතුරු දුන්නේය.

ඒ (භික්ෂු) තෙමේ සවස් කාලයෙහි තෙරවරුන් හට උවටැන් පිණිස ගොස් වැඳ “ස්වාමීනි, කුමක් හෙයින් (මෙහි) පැමිණියාහුදැ” යි විචාරයි. “ඇවැත්නි, ඔබ කැඳවා ගෙන ගොස් අසවල් තෙරුන්ගේ සමීපයෙහි කමටහන් උගෙන, අසවල් නම් අරණෙහි එක්ව මහණ දම් කරන්නෙමුය යන මේ කරුණෙන් පැමිණියෙමු” යි පිළිතුරු දුන්හ. “යහපති ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ නම් මාගේ යහපත සඳහා ම පැමිණියහු ය, මම ද බොහෝ කල් වාසය නිසා මෙහි උකටලී වෙමි, යමි, පා සිවුරු ගණිමි ස්වාමීනි” යි කීය. ඇවැත්නි, ලාබාල සාමණේරවරු මඟදී වෙහෙසට පත්වෙති, (ඒ නිසා) අද නැවතී හෙට දිවා අහරින් පසු යන්නෙමු” යයි (ආගන්තුක භික්ෂූහු කීහ) “යහපති ස්වාමීනි” යි කියන දෙවන දිනයෙහි ඒ භික්ෂූන් සමග පිඬු පිණිස පිවිසෙයි. ගම් වැසියෝ අපගේ ආර්යයන් වහන්සේ බොහෝ වූ ආගන්තුක භික්ෂූන් රැගෙන පැමිණියහ.” යි අසුන් පනවා කැඳ බීමට දී, සුවසේ හිඳ දහම් කථා අසා අහර පිළිගන්වති. (ආගන්තුක) ස්ථවිරවරු “ඇවැත්නි, ඔබ අනුමෝදනා කොට පිටත් වන්න, අපි පැන් පහසුව ඇති තැනෙක බත් කිස කරන්නෙමු” යයි (කියා) නික්මෙති.

ගම් වැසියෝ අනුමෝදනාව අසා “ස්වාමීනී. (ඒ) තෙරවරහු කවර දෙසකිත් පැමිණියෝ දැ” යි අසත්. මේ තෙරවරු අපගේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයෝය, සමාන උපාධ්‍යායයෝය, හිතවත් මිත්‍රයෝ ය. යී කීය. “කුමක් නිසා පැමිණියහු ද? මා කැඳවා ගෙන යනු කැමැත්තෙනි” “ඔබ වහන්සේ වනාහී යනු කැමැත්තහුද?” “එසේය පින්වතුනි” “ස්වාමීනි කුමක් කියන්නහුද? අප විසින් උපෝසථාගාරයක් කරවන ලද්දේ කවරකු හටද? බොදුන් හල්, ගිනිහල් ගෙවල්, ආදිය කරවන ලද්දේ කවරකු හට ද? මංගල අවමංගලවලදී කවරුකු වෙතට යන්නෙමු දැ යි (ඒ මනුෂ්‍යයෝ කීහ) මහ උවැසියෝ ද එහි ම හිඳ කඳුළු හෙලත්, තරුණ භික්ෂුව “නුඹලා මෙසේ දුක්වන කල්හි මම ගොස් කුමක් කරන්නෙම් ද? තෙරුවන් යවන්නෙමි” යි (කියා) විහාරයට යයි.

කරන ලද අහර කිස ඇති, පා සිවුරු ද ගෙන හුන් ස්ථවිරවරු ද ඔහු දැකම “ඇවැත්නි, ප්‍රමාද වන්නෙහි ද? දහවල වී තිබේ, යමු” යි කීහ. එසේය ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ සුවපත් ව සිටින්නාහුය. අසවල් නිවසේ ගඩොල් රැස තිබූ සැටියෙන් ම තිබේ. අසවල් නිවස ආදියේ චිත්‍ර කර්ම රාශියක් ආදී දේ ඇත. ගියේ වුව ද මාගේ සිතේ නොසන්සුන් බවක් ඇති වන්නේය. ඔබ වහන්සේලා පෙරටුව ගොස් අසවල් විහාරයෙහි සිවුරු සේදීම්, වර්ණ ගැන්වීම් ආදිය කරනු මැනවි. මම එහි පැමිණෙන්නෙමි” යි කීය. ඒ භික්ෂූහු ඔහුගේ ප්‍රමාද වීමෙහි කැමැත්ත දැනගෙන ඔබ පසුව පැමිණෙන්න” යයි කියා ඉවත්ව යති.

හෙතෙම තෙරවරුනට පසුගමන් කොට නැවතුණේ විහාරයට ම පැමිණ බොජුන් හල් ආදිය බලන්නේ විහාරය සිත් අලවන්නක් බව දැක මගේ නො යාමෙන් යහපතක් කර ගත්තේ වෙමි, ඉදින් ගියෙම් නම් කිසියම් ධර්ම කථික (භික්ෂුවරයෙක්) පැමිණ හැමගේ ම සිත් බිඳ විහාරය තමා සතු කර ගන්නේය. එවිට පසුකලෙක මෙහි පැමිණ මා විසින් ඔහුට පසුව ලැබෙන පිණ්ඩපාතය බුදිමින් ජීවත් විය යුතු වන්නේය” යි සිතයි.

හෙතෙම පසු කලෙක මෙසේ සිතයි.” (ගියාවූ) ඒ භික්ෂූහු වනාහි ගිය තන්හිදී (අංගුත්තර, මජ්ඣිම ආදී) නිකාය එකක් හෝ දෙකක් ද, (ත්‍රිපිටකයෙන්) පිටක එකක් හෝ දෙකක් ද යන ආදී වශයෙන් බුද්ධ වචනය උගෙන අර්ථ කථාචාර්යවරුන් හෝ විනයධරයන් වී සිය ගණන් හෝ දහස් ගණන් පිරිවර ඇත්තන් බවට පත් වී හැසිරෙති, යමකු වනාහී මහණ දම් පිරීමට මෙහි පැමිණෙත් නම් ඔවුන් උත්සාහ කරමින්, වෑයම් කරමින් සෝවාන් වූවාහු. සකෘදාගාමී වූවාහු, අනාගාමී වූවාහු (නොහොත්) රහත් වූවාහු මහා සත්කාරයෙන් යුතුව පිරිනිවී යෙත්” යයි අසන්නට ලැබේ. (හෙවත් තොරතුරු දැන ගනියි) හෙතෙමේ “ඉදින් මම ද ගියෙම් නම් මට ද මේ සම්පත සිදුවන්නේය. මේ ස්ථානය මුදා හරින්නට නොහැක්කෙම් අතිශයින්ම පිරිහුණෙමි” යනුයි. මේ පුද්ගලයා තමාගේ මෘදු භාවයෙන් ඒ ස්ථානය මුදා නො හරින්නේ ආර්ය මාර්ගයට බැස සමාධිය නමැති පහුරෙහි හිඳ නිවන නමැති සයුරට පැමිණීමට නො හැක්කෙක් වෙයි.

ගංගා නම් නදියෙහි සරස්ව වැටී වැල්ලෙහි එරී (ඉවුරු දෙක) අතර ඒ දණ්ඩක් මෙන් වී බොහෝ දෙනාට හිත පිණිස හටගත් රුකක් වැනි රථ විනීත, මහා අරියවංස. චන්දෝපම ආදී ප්‍රතිපදාවන්හි එක්තරා ප්‍රතිපදාවක් උගෙන සිටි (එහෙත්) හීන වීර්ය ඇති පුද්ගලයකු පිළිබඳව දත යුත්තේය. (හෙවත් සිතාගත යුත්තේය) හෙතෙම වූ කලී එම ප්‍රතිපත්තිවලට යෝග්‍ය වූ දහම් උගෙන ප්‍රකෘතියෙන් ම මධුර ස්වර ඇත්තේ සිතුල් පව්ව ආදියට සමාන වූ විසල් තැනකට ගොස් චෛත්‍යය, මිදුල වැනි තන්හි වතාවත් ආදිය කරයි. එසේ ඇති කල්හි දහම් අසනු පිණිස ඔහු වෙතට පැමිණෙන ආගන්තුක බාලයෝ දහම් දෙසන්නැයි කියති. හෙතෙම මනාව උගතධර්මය අනු පිළිවෙළින් පෙන්වා දේසනා කරයි. ඉක්බිති පාංසුකූලික පිණ්ඩපාතික ආදී ස්ථවිර, නවක, මධ්‍යම යන සියළුම භික්ෂූහු අහෝ සත්පුරුෂයෙකැයි ඔහු පිළිබඳව සතුට වෙති.

හේ තෙමේ යම් අයකුට (ගාථාවෙහි) නිදාන මාත්‍රය ද, තවත් යම් අයකුට ගාථාවෙන් අඩක් ද තවත් අයකුට ගාථාවම ද උගන්වන්නේ යකඩ පටියකින් බැඳ ගත්තාක් මෙන් බාල සාමණේරවරුන් හට සංග්‍රහ කොට (තමා කෙරෙහි බඳවා ගෙන) මහ තෙරුන් වෙත එළඹ “ස්වාමීනි. මෙය පුරාණ විහාරයක් වෙයි, මෙහි බිම් ප්‍රමාණය කෙතෙක් වේදැයි” විචාරයි. තෙරුන් වහන්සේ “ඇවැත්නි. කුමක් කියන්නෙහි ද? කරීස (හෙවත් අමුණු සතර බැගින් වූ බිම් කොටස්) සූවිසි දහසක් වපසරිය වේ යයි කියති. “ස්වාමීනි, උදුනෙහි ගින්නක් හෝ නො දැල්වෙයි (හෙවත් පිස ගැනීමට කිසිවක් හෝ ආරාමයෙහි නැත) යනුවෙන් කියනු මැනවි “ඇවැත්නි, මහා විහාරවාසී (භික්ෂු) න් විසින් ලබන ලද මෙය වැනසේ, කිසිවෙක් හෝ රැක නො ගනිත්” යයි කියයි. “ස්වාමීනි. පැරණි රජුන් විසින් දෙන ලදුව, රහතුන් විසින් පිළිගන්නා ලද දෙය කුමක් නිසා මොව්හු විනාස කරත් දැයි” ඇසීය. “ඇවැත්නි. ඔබ වැනි ධර්ම කථිකයකු විසින්ම) ලබා ගැනීමට (රැක ගැනීමට) හැකිවන්නේය” යි (විහාරවාසී තෙරණුවෝ කීහ) “ස්වාමීනි, මෙසේ නො කියනු මැනවි. අපි ප්‍රතිපත්ති පෙන්වා දෙන ධර්ම කථිකයෝ වෙමු, ඔබ වහන්සේ මා සංඝ සමුහය අතරෙහි අයකු ද, විහාරයෙහි උපස්ථායකයකු ද ලෙස සලකමින් ක්‍රියා කිරීමට කැමති වන්නහුදැ යි ඇසීය. කිමෙක්ද ඇවැත්නි, මෙසේ කීම කැප නො වේ, ඔබ වැන්නන් විසින්ම කියනු ලබන කල්හි අපහට උපදනේය (හෙවත් ලැබෙන්නේය) ය කීය. එසේ නම් ස්වාමීනි, ආරාම වාසීන් පැමිණි කල්හි අපට භාර කරනු මැනව, සුදුසු වන එක් දොරටුවක් ගැන කියන්නෙමි යි කීය.

හෙතෙම උදෑසන ම ගොස් රැස්වන වේලෙහි සිට ආරාධිත පිරිස පැමිණි කල්හි “උපාසක වරුනි. අසවල් කුඹුරෙහි කොටස කොහිද? අසවල් කුඹුරෙහි කහවණු කොහිද? යන ආදිය කියා කෙනකුගේ අතින් ගෙන වෙනත් අයකුට අත දෙයි. මෙසේ අනුපිළිවෙළින් ඒ ඒ දෙය ප්‍රතිශෝධනය කරමින් ඒ ඒ අයට දෙමින් යම් සේ කැඳ ගෙනෙන අයද, කැවුම් ගෙනෙන අය ද, බත් ගෙනෙන අය ද, තෙල් මී පැණි, උක් පැණි ආදිය බහාලු බඳුන් ගෙනෙන ගෙනෙන අයද තමා වෙතටම පැමිණෙත් ද, ඒ අයුරින් කටයුතු කළේය. මුල් විහාරයම එකම ඝෝසාවක් (බවට පත්) වෙයි. සිල්වත් භික්ෂූහු කලකිරී ඉවත්ව යති.

ඒ තෙමේ ද ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් විසින් අත්හැර දමන ලද අකීකරු පුද්ගලයන් බොහෝ දෙනකුට අවවාද දෙමින් විහාරය පුරවයි. ආගන්තුක භික්ෂූහු විහාර දොරටුවෙහි සිට ම විහාරයෙහි කවරෙක් වෙසෙත් දැයි අසා මෙවන් භික්ෂූන් යයි දැන බැහැර සිටම පිට වී යති. මේ පුද්ගලයා සසුනෙහි හරහට වැදහොත් (අයකු මෙන් වූ) බැවින් මහජනයාගේ ප්‍රත්‍යයන් සඳහා එළඹියේ ආර්ය මාර්ගයට බැස සමාධිය නමැති පහුරෙහි හිඳිමින් නිවන නමැති සයුරට පැමිණීමට නො හැක්කේ වෙයි.

භගවන්තං එතදවොච = (නිර්වාණය නම් වූ පර්වතා භ්‍යන්තරය” යන අරුත් ඇති “නිබ්බාණ පබ්හාර” යන පදයෙන් නිම වූ දහම් දෙසුම දැනගෙන ගැළපීමෙහි දක්ෂතාවය නිසා එතං කිං නුඛො භන්තෙ = (ස්වාමීනි මෙය කුමක් නම් වෙයිද) ආදී වචන කීය. තථාගතයන් වහන්සේ වනාහී මෙහි මුලු කාලයෙහි ම සිටියාවූ, ගැළපීමෙහි දක්ෂ වූ භික්ෂුවක් සිටිනු ඇත, හේ මාගෙන් ප්‍රශ්නයක් අසන්නේ යයි සිතා ඔහුටම අවසර ලබා දීම සඳහා මෙ තැන්හිදී දේසනාව නැවැත්වූහ.

දැන් ඔරිමං තීරං = (මෙ තෙර) යන ආදී වූ ක්‍රමයෙන් කියන ලද ආධ්‍යාත්මික ආයතන ආදීන්හි පැමිණීම, නො පැමිණීම ආදිය මෙසේ දත යුතු වේ. “මගේ ඇස ප්‍රසන්නය, මම ස්වල්ප මාත්‍ර වූ ද රූප අරමුණක් අවබෝධ කරගැනීමට හැක්කේ වෙමි,” යන මෙය නිසා ඇස ආස්වාදනය කරන්නේ ද අන්ධකාර කපාට ආදියෙන් නසන ලද ඉන්‍ද්‍රිය ප්‍රසාදය ඇති මගේ ඇස මහත් වූ රූපාරම්මණයක් හඳුනා ගෙන විස්තර කිරීමට නොහැක්කෙම් යයි දොම්නසට පැමිණෙන්නේ නමුදු ඇස නමැති ආයතනය කරා පැමිණේමය. අනිත්‍යය, දුඃඛය. අනාත්මය යන ත්‍රිලක්‍ෂණ වශයෙන් විදර්ශනාවෙන් බලන තැනැත්තේ වනාහී නො පැමිණේම ය. කන් ආදීයෙහි දී ද මේ පිළිවෙළම වේ.

මනස නම් ආයතනයෙහි වනාහී මගේ මනස මනාපය, කිසිවක් වමතින් නොගෙන සියල්ල දකුණකින් ගන්නේ යයි කියා හෝ මනසින් සිතන සිතන ලද මාහට අලාභයක් නම් නැතැයි හෝ මෙසේ ආස්වාදය කරන්නේ නමුදු වැරදි ලෙස සිතන්නහු හට “මගේ මනස දුන් දෙයින් සුළු දෙයක් ගන්නා එක කැයි” මෙසේ දොම්නසක් උපදවන්නේ නමුදු මනායතනය කරා පැමිණේ මය. ප්‍රිය වූ රූපය කෙරෙහි රාගය ද, අප්‍රිය වූ රුපය කෙරෙහි පටිඝය (අප්‍රසාදය) ද උපදවමින් රූපායතනය වෙත යන්නේ වෙයි. ශබ්ද ආයතන ආදියෙහි ද මේ පිළිවෙළම වේ.

නන්‍දිරාගස්සෙතං අධිවචනං = යම් සේ (ජල පහරෙහි) මැද ගිලා බැස පතුලට පැමිණි දැව කඳ සියුම් වැලිතලාවෙන් වැසී යන්නේද, එය නැවත උඩට මතු වීමට නොහැකි වන්නේ ද, එසේම නන්දි රාගයෙන් (හෙවත් රාගික තෘෂ්ණාවෙන්) බැඳුණ පුද්ගලයා සතර අපායෙහි වැටෙනුයේ මහත්වු දුකකින් පෙළෙයි. හෙතෙම නොයෙක් වර්ෂ දහස් ගණනිනුදු නැවත හිස එසවීමට නොහැක්කේ වෙයි. ඒ නිසා “නන්‍දිරාගස්සෙතං අධිවචනං” යයි කියන ලදී.

අස්මිමානස්සෙතං අධිවචනං - යම් සේ වනාහී භූමි තලයෙහි නැඟී සිටිනා දැව කඳක් යටින් ගං දියෙන් ද, උඩින් වැස්සෙන් ද තෙමෙන්නේ අනු ක්‍රමයෙන් දිය සෙවෙලින් වැසී ගියේ මෙය ගලක් ද, කණුවක් ද (යනුවෙන්) කිවයුතු බවට (හෙවත් තේරුම් ගැනීම අපහසු බවට පැමිණේ ද. මෙසේම මමත්වයෙන් නැඟී සිටි පුද්ගලයා පාංසු කූලික භික්ෂූන් සිටින තැන දී පාංසු කූලිකයෙක් වෙයි. ධර්ම කථිකයන් සිටින තැනදී ධර්ම කථිකයෙක් ද, කලහකරුවන් සිටින තැනදී, කලහකරුවෙක් ද, වෛද්‍යවරුන් සිටින තැන දී වෛද්‍යවරයෙක් ද, කේලාම් කියන්නන් සිටින තැන දී කේලාම් කියන්නෙක් ද වෙයි. හෙතෙම නන් විද නුසුදුසු දිවි පෙවෙත්වලට පැමිණෙන්නේ ඒ ඒ ඇවැත්වලින් වෙලී ගියේ මොහුගේ අභ්‍යන්තරයේ කිසියම් සීලයක් තිබේද, නො තිබේද යනුවෙන් කිවයුතු බවට (හෙවත් සැක සහිත බවට) පැමිණෙයි. ඒ නිසා “අස්මිමානස්සෙතං අධිවචනං” යී කියන ලදී.

පඤ්චන්නෙතං කාම ගුණානං අධිවචනං = යම් සේ වනාහී දිය සුලියෙක්හි වැටුණ දැව කඳක් (දිය) තුළදීම ගල් ආදියේ ගැටෙමින් පුන පුනා ගැටෙමින් බිදී සුණු විසුණු වී යන්නේ ද, එසේ ම පංචකාම ගුණය නමැති දිය සුළියෙහි වැටුණ පුද්ගලයා සතර අපායෙහි වධ විඳීම් සා පිපාසා ආදී දුක්වලින් ගැටෙමින් පුන පුනා ගැටෙමින් දිගු කලක් සුණු විසුණු වූ බවට පැමිණෙයි. ඒ නිසා “පඤ්චන්නෙතං කාම ගුණානං අධිවචනං” යී කියන ලදී.

දුස්සීලො = සිල් නැති තැනැත්තේ. පාපධම්මො = පහත් ගති පැවතුම් ඇති. අසුචි = අපිරිසිදු සඞ්කස්සරසමාචාරො = මේ ක්‍රියාව මොහුගේ යයි හඟිමි, මොහුගේ යයි හඟිමි යනුවෙන් මෙසේ අනුන් විසින් සැකයෙන් යුතුව සිහි කළ යුතු ආචාර විධි ඇත්තේය, සැකයෙන් යුතුව හෝ අන් අය හට ආචාර විධි පවත්වන්නේය, යනුවෙන් “සඞ්ක ස්සර සම චාරො” යී යෙදේ. කතා බස් කරමින් සිටින මිනිසුන් දෙතුන් දෙනකු දැක තමාගේ දෝෂයක් කියනු ඇතැයි ඔහුට සිතෙයි. එසේ සිතමින් ඔවුන්ගේ හැසිරීම සැකයෙන් යුතුව සිහි කරයි. (ඒ අනුව ම සිතින්) ලුහුබඳියි යන අදහසින් ද “සඞ්ක ස්සර සමා චාරො” යී යෙදේ.

සමණ පටිඤ්ඤො = සලාක (හෙවත් සීට්ටු) ගැනීම් ආදියෙහි දි විහාරයෙහි ශ්‍රමණයන් වහන්සේ කෙතෙක් වෙත්දැයි ගණන් ගැනීම ඇරඹීම සඳහා “මම ද ශ්‍රමණයෙක්මි, මම ද ශ්‍රමණයෙක් මියි ප්‍රතිඥාදෙයි, සලාක (හෙවත් සීට්ටු) ගැනීම් ද කරයි. බ්‍රහ්මචාරී පටිඤ්ඤො = සීල සමාදාන පවාරණ ආදියෙහි දී මම ද බ්‍රහ්මචාරී අයෙක්මියි යන ප්‍රතිඥාවෙන් ඒ ක්‍රියාවනට පිවිසෙයි. අන්තො පූති = වකුගඩු, හෘදයවස්තු ආදිය (ද්‍රව්‍යාත්මකව) කුණුනොවූයේ නමුදු (ගුණාත්මකව) කුණු වූ බැවින් “අන්තො පූති” යි යෙදේ. අවස්සුතො = රාගයෙන් තෙමී ගියේ. කසම්බුජාතො = රාගාදී කෙලෙස්වලින් කසල බවට පත්වූයේ.

එතදවොච = ගව රැළ ගංතෙරට යොමු කොට පිරිස් කෙළවර සිටි තැනැත්තේ මුලසිට අග තෙක් ශාස්තෲන් වහන්සේගේ දහම් දෙසුම අසා “මෙ තෙර ආදී තැන්වලට නො පැමිණීම වුව ද ප්‍රතිපත්ති පිරීමට හැකිවන්නේ යයි ශාස්තෲන් වහන්සේ දේශනා කරති. යම් හෙයකින් මෙසේ (ප්‍රතිපත්ති) පිරීමට හැක්කේ නම් මම (ද) පැවිදිව (ප්‍රතිපත්ති) පුරන්නෙමි” යි සිතා “අහං ඛො භන්තෙ යන ආදී මේ වදන් කීය.

වච්ඡගද්ධිනියො = වසු පැටවුන් කෙරෙහි සෙනෙහසින් තන පුඩුවලින් කිරි වැගිරෙන කල්හි වනාහී පැටවූන් කෙරෙහි සෙනෙහසින් තුමුම යන්නෝය. නිය්‍යාතෙ භෙව = නික්මවන ලද්දවූන් විසින්ම යන අරුතයි. ගම දෙන්නු නො යවනු ලැබු කල්හි ගව හිමියෝ පැමිණ, එක් ගව දෙනක් පෙනෙන්නට නැත, එක් ගොනෙක්, එක් වස්සෙක් පෙනෙන්නට නැත ආදී වශයෙන් ඔබගේ පිටු පසින් ඇවිදිත්. මෙසේ ඔබට අපහසුතා ඇතිවන්නේය. මේ පැවිද්ද වනාහී ණය කරුවකුට නො ලැබේ. ණය නැති අයටම ලැබේ. එසේ වූ පැවිද්දෝ නුවණැත්තන් විසින් බැහැර නො කරන ලදහ, බුද්ධාදී උත්තමයන් විසින් ද වර්ණනා කරන ලදහ. (ඒ පැවිද්දන්) දැකීම පිණිස මෙසේ කීය. නිය්‍යතා = නික්මවන ලද්දාහු මේ සූත්‍රයෙහි සසරෙහි පැවැත්ම හා නිවන ගැන කියන ලදී.