1. අම‍්බපාලිසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

1. අම්බපාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

සතිපට්ඨාන සංයුත්තයේ පළමු වැන්නෙහි - අම්බපාලිවනෙ = රූපය නිසා ජීවත් වන (වෛශ්‍යා ස්ත්‍රියක වන) අම්බපාලි නම් වූ තැනැත්තිය විසින් රෝපණය කරන ලද අඹවනයෙහි එය ඇයගේ උයන විය. ඕ තොමෝ ශාස්තෲන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනය අසා ප්‍රසන්න සිත් ඇතිව එහි විහාරයක් කරවා තථාගතයන් වහන්සේට පවරා දුන්නාය. ඒ සඳහා මෙය කියන ලදී. එකායනායං = එකායනො + අ = එකායනො එහි “එකායනො” යනු එකම මාර්ගයයි. එහි “මග්ග” යන්නට

මග්ගො පන්‍ථො පථො පජ්ජො අඤ්ජසං වටුමායනං, නාවා උත්තර සෙතූච කුල්ලොච භිසි සඞ්ක මො

යන ගාථාවෙහි දැක්වෙන පද ව්‍යවහාර වේ. (එම ගාථාවෙහි දැක්වෙනුයේ “මග්ග” යන්නට යෙදෙන පර්යාය පදයන් ය) “මාර්ගය” යන එය මෙහිදී අයන යන නමින් කියන ලද්දේය. එහෙයින් එකායනො අයං භික්‍ඛවෙ මග්ගො = මහණෙනි, මෙය එකම මාර්ගයයි. “මග්ගො” යනුවෙන් දෙකට බෙදුණු මඟක් නොවේය යන අරුත දැක්විය යුතුය. කවර අරුතකින් “මග්ග” නම් වේද? නිවන සොයා යාම යන අරුතින්. නිවන සෙවිය යුතුය යන අරුතින් නිවන අරමුණු කර ගත් අය විසින් (මග්ග යන පදය යොදනු ලැබේ)

සත්තානං විසුද්ධියා = රාගාදී කෙලෙස්වලින් ද, අභිජ්ඣා විසම ලෝභ (දැඩි සහ නපුරු ලෝභකම්) ආදී කෙලෙස්වලින් ද කිලිටි වූ සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු වීම සඳහා. සොක පරිද්දවානං සමතික්කමාය = ශෝක කිරීමේ ද, වැළපීමේ ද ඉක්මවා යාම, දුරු කිරීම පිණිසය යන අරුතයි. දුක්ඛ දොමනස්සානං අත්‍ථඞ්ගමාය = කායික දුඃඛයේ ද, චෛතසික දෝමනස්සයේ ද යන මේ දෙකේ නැති වීම පිණිස, නිරුද්ධ වීම පිණිස යන අරුතයි. ඤායස්ස අධිගමාය = “ඤායො” යනුවෙන් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය කියනු ලැබේ. එම මාර්ගයාගේ අවබෝධය පිණිස පැමිණීම සඳහා යයි කියන ලද්දේ වෙයි. භාවිත කරනු ලබන සතිපට්ඨාන මාර්ගය වූ මෙම ලෞකික වූ පූර්ව භාගය ලොකෝත්තර මාර්ගයාගේ අවබෝධය පිණිස පවතී. එහෙයින් “ඤායස්ස අධි ගමාය” (ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයාගේ අවබෝධය සඳහා) යයි කියන ලදී. නිබ්බාණස්ස සච්ඡි කිරියාය = තෘෂ්ණාව නම් වූ වාණය (ලෝභකම) නැති බැවින් “නිබ්බාණ” (නිවන) යයි ලබන ලද නම් ඇති අමෘතය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා හෙවත් තමාටම ප්‍රත්‍යක්ෂ කර ගැනීම සඳහා යයි කියන ලද්දේ වෙයි. මෙම මාර්ගය අවබෝධ කිරීම සිදු කරයි. එහෙයින් “නිබ්බාණස්ස සච්ඡි කිරියාය” (නිවන අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා) යයි කියන ලදි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පද සතකින් ඒකායන මාර්ගයේ වර්ණනාව කියන ලදී. එය කෙසේ භික්ෂූන්ගේ උත්සාහය ඇති කිරීම පිණිස පවතී ද යනු වර්ණනාව අසා ඒ භික්ෂූන් මෙසේ පිළිපදිනු ඇතැයි අදහස් කළහ. (භික්ෂූන් මෙසේ සිතනු ඇත යනුයි) මේ මාර්ගය හෘදයේ සන්තාපයට හේතු වූ ශෝකය ද. ප්‍රලාප සහිත වචන කීමට හේතු වූ වැලපීම ද, කායික අසහනයට හේතු වූ දුක ද, චෛතසික අසහනයට හේතු වූ දෝමනස්සය ද යන උපද්‍රවයන් සතර දුරු කළ යුතුය. විශුද්ධියය, සත්‍ය මාර්ගයය, නිර්වාණයය යන උත්තම තත්ත්වයන් තුන ලබා දෙන්නේය. උත්සාහවත් වී මේ දේශනාව උගත යුතුය. පුරුදු පුහුණු කළ යුතුය. ධාරණය කළ යුතුය යන මේ මාර්ගය වැඩිය යුතුය - මෙසේ අදහස් කර ගනු ඇතැයි සිතා ඒ භික්ෂූන්ගේ උත්සාහය ඇති කරවීම පිණිස කම්බිලි වෙළඳුන් තම කම්බිලි වර්ණනා කරන අයුරින් වර්ණනා කළහ.

යදිදං යනු නිපාතයකි. යම් බඳු වූ මේ අය යන මෙය මෙහි අර්ථයයි. චත්තාරො = සංඛ්‍යා සීමාවකි. මෙයට අඩු නොවේ, මෙයට වැඩි ද නොවේ යනුවෙන් සතර සතිපට්ඨාන සීමාව (චත්තාරො) වචනයෙන් දැක්වේ. සතිපට්ඨානා = සිහියට අරමුණු වූ සතිපට්ඨානයන් තුන තුන් අයුරෙන් පිළිපන් ශ්‍රාවකයන් තුළ ශාස්තෲන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව වන ක්‍රෝධයට අනුකූල වීම ඉක්මවා සිටිය යුතුය යන්න ද සති (හෙවත් සිහිය) නම් වේ. මහණෙනි, සතර සතිපට්ඨානයන්ගේ ඇති වීම ද, නැති වීම ද. දේශනා කරමි. -පෙ- මහණෙනි, කයෙහි හට ගැන්ම නම් කුමක් ද? ආහාරය හේතුවෙන් කය හටගනියි යන ආදියෙහි සිහිය හැසිරවීම සතිපට්ඨානය වේ යයි කියන ලදී. එසේ කය පිහිටුවීම සතිය (සිහිය) නොවේ, සිහිය පිහිටුවීම ම සතිය වේ යන ආදියෙහිදී ද එසේ අදහස් වේ. එහි අර්ථය නම් : එහි පිහිටයි. යන අරුතින් “පට්ඨාන” නම් වේ. කුමක් පිහිටයිද “සතිය” (පිහිට) යි. සිහියෙන් පිහිටුවීම සතිපට්ඨාන යයි. (සතියා පට්ඨානං සතිපට්ඨානං) ඇතුන් සිටින තැන = හත්‍ථිට්ඨාන, අශ්වයන් සිටින තැන - අස්සට්ඨාන ආදිය මෙනි.

යම් උත්තමයෙක් සතිපට්ඨාන තුන පිළිපදීද, පිළිපදින්නාවූ ඒ උත්තම සමුහයාට සතර (සතිපට්ඨානයන්) ම එකම මාර්ගයකැයි කියන ලදී. මෙසේ ද ඇති කල්හි සති යන වචනයේ ගැලපීමෙන් එම ගැලපීමම දේශනාව වෙයි.

[need trans]

[need trans]

කතමෙ චත්තාරො = කීමට කැමැත්තෙන් කෙරෙන ප්‍රශ්න කිරීම. කායෙ කායානුපස්සී = කය අනුව නුවණින් විමසා බලනසුලු වූ. කය අනුව විමසා බලන්නා වූ මේ භික්ෂුව වනාහී මෙම කය අනිත්‍යය අනුව විමසා බැලීම් ආදී සප්ත විධ අනුපස්සනාවන්ගේ (විමසා බැලීම්හි) වශයෙන් අනිත්‍ය වශයෙන් විමසා බලයි, නිත්‍යවූවක් වශයෙන් නොබලයි, දුඃඛවශයෙන් විමසා බලයි, සැපක් වශයෙන් නොබලයි, අනාත්ම වශයෙන් විමසා බලයි. ආත්ම වශයෙන් නොබලයි, (කය කෙරෙහි) කල කිරෙයි, සතුටට පත් නොවෙයි. (කය කෙරෙහි) නො ඇලෙයි, ආශා නොකරයි. (කයෙහි) පැවැත්ම නිරුද්ධ කරයි, හට ගැනීමක් නොකරවයි. අත්හරියි, අල්වා නොගනියි, හෙ තෙම ඒ (කය) අනිත්‍ය වශයෙන් විමසා බලනුයේ සැප සහිතය යන සංඥාව අත් හරියි, අනාත්ම වශයෙන් විමසා බලනුයේ ආත්මයක් ඇත යන සංඥාව අත්හරියි, කල කිරීමට පත්වනුයේ ආශාව අත් හරියි. ඇලීමෙන් තොර වනුයේ ආශාව අත්හරියි, නිරුද්ධ වනුයේ හට ගැන්ම අත්හරියි) අත්හැර දමනුයේ අල්වා ගැනීම නොකරයි යන ආදී වශයෙන් දත යුතුය.

විහරති = (යෑම් ඊම් ආදී) ඉරියවු පවත්වයි. ආතාපී = ත්‍රිවිධ භවයන්හිදී කෙලෙස් තවන්නේය යන අරුතින් ආතාප නම් වේ. මෙය වීර්යයට නමකි. ඔහුට “ආතාපය” (කෙලෙස් තවන වීර්යය) ඇත යන අදහසින් “ආතාපී” නම් වේ. සම්පජානො = විමර්ශන ඥාන සංඛ්‍යාත නුවණින් යුක්ත වූ. සතිමා = කය පරිග්‍රහණය කිරීම පිළිබඳ සිහියෙන් යුක්ත වූ මෙය වනාහී යම්සේ සිහියෙන් යුතුව අරමුණ පරිග්‍රහණය කොට ප්‍රඥාවෙන් විමසා බලයි ද, එහෙයින් සතිය (සිහිය) විරහිත තැනැත්තා හට “අනුපස්සනාව” (විමසා බලන ප්‍රඥාව) නැත. ඒ නිසාම “මහණෙනි, සතිය (සිහිය) යනු “හරුබස්ස” (හෙවත් සියල්ලම අඩංගු තැන) යයි මම කියමි” යනුවෙන් කියන ලදී. එහෙයින් මෙහිදී “කය පිළිබඳව විමසා බලමින් වාසය කරයි” යන මෙයින්ම කායානුපස්සනා (කය පිළිබඳව නුවණින් විමසා බැලීම) නම් වූ සතිපට්ඨානය කියන ලද්දේ වෙයි. තව ද යම් හෙයකින් කෙලෙස් තවන වීර්යය නැත්තේද, ඔහුගේ සසර අවසානය කෙටිකර ගැනීම අනතුරු දායක වෙයි. (හෙවත්) නිසිසේ සිදු නොවෙයි. මනා දැනුමක් නැති තැනැත්තා පිළිවෙළ ග්‍රහණය කර ගැනීමෙහි ද, අපිළිවෙළ බැහැර කිරීමෙහිද මුළාවට පත්වෙයි. (වරදවා ගනියි) මුළා වූ සිහිය ඇති තැනැත්තා අපිළිවෙළ බැහැර කිරීමෙහි ද, පිළිවෙළ ග්‍රහණය කර ගැනීමෙහි ද අසමත් වෙයි. ඒ නිසා ඔහුට ඒ කර්මස්ථානය සමෘද්ධ නොවේ. ඔවුන්ගේ දැන ගැනීම සඳහා “ආතාපි සම්පජානො සතිමා” යන මෙය කියන ලද්දේ යයි දත යුතු වේ.

මෙතෙකින් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානයෙහි යෙදිම නම් වූ අංගය ඔහුට දක්වා, දැන් (මෙතැන් සිට) (කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය) ඉවත් කිරීමේ අංගය දක්වනු පිණිස විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣා දොමනස්සං යනුවෙන් කියන ලදී. එහි විනෙය්‍ය යනු කොටස් වශයෙන් හෝ තාවකාලික වශයෙන් යටපත් කොට යන අරුතයි. ලොකෙ = එම ශරීරයෙහිම මෙහිදී කැඩී බිඳී යන්නේය යන අර්ථයෙන් ශරීරය ලෝකය ලෙස අදහස් වේ. යම් සේ වනාහී අභිජ්ඣා දොමනස්සය (දැඩි ලෝභය හා දොම්නස) ප්‍රහීන වනුයේ කය පිළිබඳව පමණක් නොවේ ද, වේදනා ආදිය පිළිබඳව ද අභිජ්ඣා දොමනස්සය ප්‍රහීන වන්නේය. එබැවින් උපාදානස්කන්ධ පසම “ලෝකය” යයි විභඞ්ගයෙහිදි කියන ලදී. ලෝකය යන ව්‍යවහාරයට පැමිණි බැවින් හෝ ඒ ධර්මයන්ගේ අරුත් මතු කර ගැනීම් වශයෙන් හෝ මෙය කියන ලදී. කුමක් කියන ලද්දේද යත් - ලෝකය නම් කුමක්ද? තමාගේ ශරීරයම ලෝකය නම් වෙයි. මෙයම මෙහි අර්ථය වේ. එම ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා දොමනස්සය හික්මවා ගත යුතුය. (පාලනය කර ගත යුතුය) යනුවෙන් මෙසේ සම්බන්ධය දැක්විය යුතු

වේ. වෙදනාසු = මෙහි වේදනාව නම් ලෞකිකම වේ. සිත ද ලෞකික වේ. ස්වභාවයන්ද (ධර්මයන්ද) එසේය. යම් හෙයකින් වනාහී වේදනාව නුවණින් විමසා බැලිය යුතු වේද, එසේ වේදනාව නුවණින් විමසා බලන තැනැත්තා මොහු වේදනාව නුවණින් විමසා බලන තැනැත්තා යයි දත යුත්තේය. චිත්ත ධර්මයන්හි පිළිවෙළ මෙය වේ. කෙසේ නම් වේදනාව නුවණින් විමසා බැලිය යුතු වේද? සුඛ වින්දනයන් දුක් වශයෙනුත්, දුක් යනු ඇනෙන දෙයක් (උලක්) වශයෙනුත්, දුක හෝ සැප නොවන තත්ත්වය අනිත්‍ය වශයෙනුත් නුවණින් බැලිය යුතු වේ. එබැවින් මෙසේ කීය.

යො සුඛං දුක්‍ඛතො අද්ද දුක්‍ඛ මද්දක්ඛි සල්ලතො අදුක්ඛ මසුඛං සන්තං අද්දක්ඛි නං අනිච්ච තො සවෙසමද්දසො භික්‍ඛු උපසන්තො චරිස්සතී ති

මේ සියලුම සිතුවිලි දුක් ලෙසින් දැකිය යුත්තේය. මෙසේ කියන ලද්දේ වෙයි. “විඳගනු ලබන්නාවූ යමක් වේද, ඒ සියල්ලම දුක් සහිත වේයයි කියමි” යනුවෙනි. “සැපය යනු දුකක්මය” යනුවෙන් ද නුවණින් බැලිය යුතුය. මෙසේ කියන ලද්දේ වෙයි. ඇවැත් විශාඛයෙනි. සුවය වනාහී වේදනා වශයෙන් ම සිටී. සුඛයේ විපරිණාමය දුකක්ම වේ යන ආදී වශයෙන් සියල්ල විස්තර කළ යුතුය. තව ද අනිත්‍ය ආදි සත නුවණින් මෙනෙහි කර බැලීම් වශයෙන් ද විමසිය යුතුය.

චිත්ත ධර්මයන්හිදී (චිත්ත ස්වභාවයන්හිදී) සිත වූ කලී අරමුණු පිළිබඳ අධිපති බව, උත්පත්තිය සමග ඇතිවීම, කර්මය විපාකය ක්‍රියාව ආදි විවිධ භේදයන්ගේද, අනිත්‍යතා ආදී ලෙසින් නුවණින් විමසා බලන්නවුන්ගේ ද, රාගය සහිත වූවන්ගේ ද යන ආදී භේදයන්ගේ වශයෙන් ද විමසා බැලිය යුතුය. ධර්මයන් වූ කලී ස්වලක්ෂණ හා සමාන ලක්ෂණයන්ගේ ද, ශූන්‍ය ධර්මයාගේ අනිත්‍යතා ආදී සත නුවණින් බලන්නවුන්ගේ ද. අධ්‍යාත්මය කාමච්ඡන්‍ද සහිතය යන ආදී ප්‍රභේදයන්ගේ ද වශයෙන් නුවණින් විමසා බැලිය යුතුය. සෙස්ස (පෙර) කියන ලද පිළිවෙළ අනුවම වේ. මෙය වනාහී මෙහි සංක්‍ෂෙපයයි. විස්තරය දීඝ හා මජ්ඣිම අට්ඨකථාවන්හි සතිපට්ඨාන වර්ණනාවන්හි දී කියන ලද පිළිවෙළ අනුවම දත යුත්තේය.