2. සතොසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

2. සතො සූත්‍ර වර්ණනාව

දෙවැන්නෙහි - සතො = කය ආදිය පිළිබඳව නුවණින් විමසා බැලීමේ සිහියෙන් යුක්තවූයේ. සම්පජානො = සිවු වැදෑරුම් විමර්ශන ඥානයෙන් යුක්ත වූයේ. අභික්කන්තෙ - පටික්කන්තෙ = මෙහි අභික්කන්ත නම් ගමන් කිරිමයි. පටික්කන්ත නම් ආපසු යාමයි. ඒ දෙකම සිවු ඉරියවුහිදී ලැබේ. ගමනෙහිදී වනාහී පෙර පසින් කය ඉදිරියට ගෙනයන්නේ (අභික්කමති) පෙරට යන්නේ නම් වෙයි. (කය) පසුපසට ගෙන යන්නේ (පටික්කමති) ආපසු යන්නේ නම් වෙයි. (කය) නැවතී ගෙන පවා සිටගෙන සිටිමින්ම කය පෙරට යොමු කරනුයේ (අභික්කමති) ඉදිරියට යන්නේ නම් වෙයි. පසු පසට යොමු කරනුයේ (පටික්කමති) පසු පසට යන්නේ නම් වෙයි. හිඳගෙන හුන් අය පිළිබඳවද හුන්නේම අසුනෙහි පෙරට යොමු වූයේ (අභික්කමති) “පෙරට යයි” නම් වේ. වැතිර ගැනීමෙහිදී ද මේ පිළිවෙළම වේ.

සම්පජානකාරී හොති = මනා සිහි නුවණින් සියලු කටයුතු කරන්නාවූ, නොහොත් මනා සිහිනුවණ ඇත්තහුගේම කාර්යයන් හේ වනාහී පෙරට ඇවිදීම් ආදියෙහිදී පවා සිහි නුවණින් ය කරන්නේම වෙයි. කිසි විටෙකත් සිහි නුවණින් තොරවූයේ නොවේ.

එහිදී සාත්‍ථක සම්පජඤ්ඤ (ප්‍රයෝජනවත් සිහිනුවණ), සප්පාය සම්පජඤ්ඤ (ගැළපෙන සිහි නුවණ), ගොචර සම්පජඤ්ඤ (අරමුණු පිළිබඳ සිහි නුවණ), අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤ (මුලා නොවන සිහි නුවණ) යනුවෙන් “සම්පජඤ්ඤය” (සිහිනුවණ) සිවු වැදෑරුම් වේ. ඒ කරුණෙහිදී ඉදිරියට යාමේ සිතක් උපන් කල්හි සිතුන අයුරින්ම නොගොස් එහි යාමෙන් මට ප්‍රයෝජනයක් වේද නොවේදැයි අර්ථානර්ථ පරීක්ෂා කොට බලා අර්ථවත් දෙය ග්‍රහණය කර ගැනීම “සාත්‍ථක සම්පජඤ්ඤ” නම් වෙයි. එහි ද අත්‍ථො යනු චෛත්‍ය දර්ශන කොට බුදුන් වහන්සේ අරමුණු කර ගැනීම ද, සංඝයා දර්ශනය කිරීමෙන් සංඝයා අරමුණු කර ගැනීම වන ප්‍රීතිය උපදවා එයම ක්ෂය කිරීමෙන් නුවණින් විමසා බලමින් රහත් බවට පැමිණේ මහා විහාරයෙහි දකුණු දොරටුවෙහි සිට මහසෑය බලමින් තිස්දහසක් භික්ෂූහු රහත් බවට පැමිණියහ. එසේම බටහිර දොරටුවෙහිද, උතුරු දොරටුවෙහි ද, නැගෙනහිර දොරටුවෙහි ද සිට මහසෑය බලමින් රහත් බවට පැමිණියහ. එසේම ප්‍රශ්න මණ්ඩපය පිහිටි තැන ද, අභය වැව ඉවුරෙහි ද, ථූපාරාමය දොරටුවෙහි ද, නුවර දකුණු දොරටුවෙහි ද, අනුරාධ වැව ඉවුරෙහි ද එසේම රහත් බවට පැමිණියහ.

මහා අරියවංස ධර්මය දේශනා කරන තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ කීහ. “ඔබ කුමක් කියන්නහු ද, මහ සෑය වටේ ගර්භය වටා ඇති වේදිකාවෙහි යට කොටසෙහි පටන් පැහැදිලි ලෙස පෙනෙන ස්ථානය තෙක් වූ යම් යම් තැන්හි දෙපා සමව තබා ගැනීමට හැකි වේද, ඒ ඒ තැන්හි, එක් පියවරක් පමණක් තැබිය හැකි තැන්හි සිට තිස් දහසක් බැගින් භික්ෂූන් රහත් බවට පැමිණුනාහයි කිව හැක්කේය.” යනුයි. තවත් මහ තෙර නමක් මෙසේ කීහ. “වැලි විසුරුණු මහ සෑ මලුවෙහි බොහෝ භික්ෂූහු රහත් බවට පැමිණියහ” තෙරවරුන් දැක උන්වහන්සේලාගේ අවවාදයෙහි පිහිටා අසුභය දැක, එහි ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා එයට ක්ෂය කිරීම් වශයෙන් නුවණින් විමසා බලමින් රහත් බවට පැමිණේ. එහෙයින් ඔවුන්ගේ දර්ශනය ඵල සහිතය. ආමිෂයේ හේතුවෙන් බඹසර හැසිරීමට අනුග්‍රහ පිණිස පිළිපන් බැවින් ආමිෂයෙන් ද වර්ධනය වීම ප්‍රයෝජනවත් යයි ඇතැමෙක් කියති.

ඒ ඒ කාලයෙහි යහපත් වූ ද අයහපත් වූ ද දෙය සොයා ගෙන යහපත් දේ හිමිකර ගැනීම යහපත් දේ පිළිබඳ විමසුම් නුවණ ඇති වීමයි. කෙසේද යත් - චෛත්‍ය දර්ශනය වූ කලී ප්‍රයෝජනවත්ය. ඉදින් චෛත්‍යයට මහාපූජාව පිණිස දස දොළොස් යොදුන් අතරතුර පිරිස් එක්රැස් වෙත් ද, තමාගේ ධනයට අනුරූප වන සේ ස්ත්‍රීහු ද පුරුෂයෝ ද අලංකාරවත් ලෙස සැරසුණාහු සිතුවම් කළ රූප මෙන් සැරි සරත්. එහිදී ද තමාට ප්‍රිය වූ අරමුණෙහි ලෝභය ද, අප්‍රිය වූ අරමුණෙහි අප්‍රසන්න බවද, මනාව නුවණින් නොබැලීමෙන් මෝහය ද උපදී. කාය සංසර්ගය නම් ඇවතට පැමිණේ. ජීවිතයේ බ්‍රහ්ම චර්යාවට අනතුරක් ද වේ. ඒ බැවින් ඒ ස්ථානය අයහපත් වේ. කියන ලද ආකාරයේ අනතුරක් නැති තැන්හි යහපත් වේ. සංඝ දර්ශනයද ප්‍රයෝජනවත් වේ. ඉදින් ඇතුළු ගමෙහි මහ මඬුවක් කරවා මුළු රැයෙහිම ධර්ම ශ්‍රවණය කරන්නාවූ මිනිසුන් අතරෙහි පෙර කියන ලද ආකාරයෙන් ම ජනතා රැස්වීම ද (බඹසරට) අන්තරාවක් ද වේ. මෙසේ ඒ ස්ථානය අයහපත් වේ. අනතුර නැති කල්හි යහපත් වේ. මහ පිරිස පිරිවරා ගත් තෙරවරුන්ගේ දර්ශනයෙහි මේ පිළිවෙළම වේ.

අශුභ දර්ශනය ද ප්‍රයෝජනවත්ය. එහි අරුත පැහැදිලිව දැක්වීමට මේ කථාව ඉදිරිපත් කෙරේ. එක්තරා තරුණ භික්ෂුවක් හෙරණ නමක්ද රැගෙන දැහැටි සොයනු පිණිස ගියේය. හෙරණ තෙමේ මාර්ගයෙන් ඉවත් වී පෙරටුව යන්නේ අසුභ දෙයක් දැක ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා එයම පාදක කොට සංස්කාරයන් නුවණින් විමසා බලන්නේ ඵල තුන අවබෝධ කොට මත්තෙහි වූ මාර්ගය සඳහා කමටහන් දරාගෙන සිටියේය. තරුණ භික්ෂුව ඔහු නො දක්නේ සාමණේරයෙනි යි යනුවෙන් හඩ ගෑවේය. හෙතෙම “මා පැවිදි වූ දින අන් දිනයෙක්හි උසස් ඥානය (රහත් බව) උපදවා ගනිමි”යි සිතා කිම්ද ස්වාමීනි, යි පිළිවදන් දුන්නේය. “එන්න” යයි කියනු ලැබූ එක් වචනයකින් ම පැමිණ “ස්වාමීනි. මේ මගින් ගොස් මා සිටි ස්ථානයෙහි මොහොතක් පෙරදිගට මුහුණ ලා බලන්න”ය කීය. ඒ (භික්ෂු) තෙම එසේ කොට පෙරකී හෙරණුන් පැමිණි උතුම් තත්ත්වයටම (අනාගාමි ඵලයට) පැමිණියේය. මෙසේ එකම අසුභය පුද්ගලයන් දෙදෙනකුගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා ඇතිවිය. පුද්ගලයාට ස්ත්‍රිය අසුබය, අහිතකරය, ස්ත්‍රියට ද පුරුෂයා අසුබය සම පැවතුම් ඇති වීමට සුදුසු වන්නේය. මෙසේ සුදුසු දේ ග්‍රහණය කර ගැනීමද සුදුසු දැනුම ඇති වීම ද කරුණු ඵල සහිත වන්නේමය.

මෙසේ ග්‍රහණය කර ගන්නා ලද ඵල සහිත වූ සුදුසු දෙයෙහි වනාහී තිස් අටක් වූ කමටහන් අතුරෙහි තමාගේ සිතට රුචිවන්නාවූ කර්මස්ථානයන් වන අරමුණු උගෙන ගෙන පිඬු පිණිස හැසිරීමෙහිදී කර්මස්ථානාරම්මණයන් (සිතින්) රැගෙන ගමන් කිරිම ගෝචර සම්පජඤ්ඤ (දැනුවත් බව ඇතිවම ගොදුරු ගමෙහි හැසිරීම) නම් වේ.

එහි පැහැදිලි බව සඳහා මේ සතර දැන ගත යුතුය. මෙහි ඇතැම් භික්ෂු නමක් (කමටහන) රැගෙන යයි. ආපසු නොගෙනෙයි. තවත් භික්ෂු නමක් (කමටහන) ගෙනෙයි. එහෙත් ගෙන නොයයි. තවද භික්ෂු නමක් (කමටහන) රැගෙන නොයන්නේද නො ගෙනෙන්නේද වෙයි. තවත් ඇතැම් භික්ෂු නමක් (කමටහන) ගෙන යන්නේද ගෙන එන්නේද වෙයි.

එහි යම් භික්ෂු නමක් දිවා කාලය සක්මනින්ද, හිඳ ගැනීමෙන් ද ආවරණය කළ යුතු වූ ධර්මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කොට එසේ රාත්‍රියෙහි ප්‍රථම යාමය ගත කොට, මධ්‍යම යාමයෙහි සයනය කොට, පශ්චිම යාමයෙහි ද හිඳගෙන සිටීමෙන් හා සක්මනින් කල්යවා උදෑසනම චෛත්‍ය මළුව, බෝධි මළුව (ආදියෙහි) වතාවත් සිදු කොට, බෝරුකට ජලය ඉස, පරිභෝග කළයුතු වූ පැන් ගෙනැවිත් තබා ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ සඳහා වුවත් ආදිය ඉටු කර වාසය කරයි. හේ තෙමේ වනාහී ශාරීරික කාර්යයන් කොට සෙනසුනට පැමිණ පර්යංකයන් දෙක තුනක් උණුසුම් කරවා (දෙතුන් පලක හිඳ) කමටහන් හි යෙදී, පිඬු පිණිස හැසිරෙන කල්හි නැගී සිට කමටහන් පිළිබඳ සිහියෙන් ම පා සිවුරු ගෙන සෙනසුනෙන් නික්මී කමටහන් මෙනෙහි කරමින් චෛත්‍යාංගනයට ගොස් ඉදින් බුද්ධානුස්මෘති කර්මස්ථානය සිතෙහි පවතී නම් එය අත් නොහැරම චෛත්‍යාංගනයට පිවිසෙයි. ඉදින් අන් කමටහනක් (සිතෙහි) පවතී ද, පිය ගැට පෙළ මුල සිට, අතින් ගත් භාණ්ඩයක් මෙන් එය තබා බුදුන් අරමුණු කොට වූ ප්‍රීතිය (සිතින්) ගෙන චෛත්‍ය මළුවට නැඟ මහ සෑය තෙවරක් පැදකුණු කොට අටතැනෙක්හිදී වැඳිය යුතු වෙයි. චෛත්‍යය වැඳ බෝ මළුවට පැමිණියාවූ ද ඔහු විසින් භාග්‍යවත් බුදුන් වහන්සේගේ ඉදිරියෙහිදී මෙන් ගරු බුහුමන් දක්වා බෝධිය වැඳිය යුතු වේ. හෙතෙමේ මෙසේ චෛත්‍යය ද බෝධිය ද වැඳ, තැන්පත් කළ තැනකට ගොස් තැන්පත් කළ භාණ්ඩය අතින් හැර ගන්නකු මෙන් ඉවත් කරන ලද කමටහන හැරගෙන ගම අසලදී කමටහන පිළිබඳ සිහියෙන් ම සිවුර පොරවා පිඬු පිණිස ගමට පිවිසෙයි.

ඉක්බිති මනුෂ්‍යයෝ ඒ තෙරුන් දැක “අපගේ ආර්යයන් වහන්සේ පැමිණියහ” යි පෙර ගමන් කොට, පාත්‍රය ගෙන අසුන් හලෙහි හෝ ගෙය තුළ හෝ හිඳුවා කැඳ දී යම්තාක් කල්හි අහර කිස නිමවයි ද එකල්හි පාද ධෝවනය කොට පිස දමා ඉදිරියෙහි හිඳගෙන ප්‍රශ්න විචාරති. එසේ නැතහොත් දහම් අසනු රිසිවෙත්. (මිනිසුන්) කථා නොකරන්නෝ වුව ද ජනතාවට සංග්‍රහ කිරීම පිණිස ධාර්මික කථාවක් නම්, කළ යුතුම යයි අටුවාචාරීහු කියති. ධාර්මික කථා වනාහී පිළිබඳ සිහියෙන් ම අහර වළඳා අනුමෝදනාව සිදු කොට, නවතින්නාවූ මිනිසුන් විසින් ද පසු ගමන් කරනු ලබන්නේ ගමින් නික්මී එහිදී ඔවුන් නවත්වා මඟට පිවිසේ.

ඉක්බිති ඒ තෙරුන්හට පෙරටුව නික්ම ගමෙන් බැහැරදී කරන ලද බත්කිස ඇති සාමණේර තරුණ භික්ෂූහු (එතුමන්) දැක පෙර ගමන් කොට එතුමන්ගේ පා සිවුරු ගණිති. පැරණි භික්ෂූහු වනාහි (මේ නම්) අපගේ උපාධ්‍යාය ආචාර්යවරයාණෝ නො වෙති’යි මුහුණ බලා වතාවත් කරති. එකතු වී කොටස් වෙන්කර ගෙන ම (වතාවත්) කරති. ඔව්හු තෙරුන්ගෙන් (මෙසේ) විමසත් “ස්වාමීනි, මේ මනුෂ්‍යයෝ ඔබට කවුරු වෙත් ද? මවු පසින් හෝ පිය පසින් සම්බන්ධ වූවෝ ද?” “කුමක් දැක මෙසේ විමසන්නහු දැයි” ඇසීය.”මොව්හු ඔබ කෙරෙහි ආදරය ඇත්තාහු බුහුමන් කරති. (එහෙයින් විමසීමු)” යනුවෙන් කීහ) “ඇවැත්නි, මවු පසින් විසිනුදු සිදු කිරීමට දුෂ්කර වූ යමක් වේද එය (ද) මේ මනුෂ්‍යයෝ අපහට ඉටු කරත්. අපගේ පා සිවුරු පවා මේ මිනිසුන් හට අයත්මය. මේ අයගේ බලයෙන් (මාහට) බියෙහිදී බියක් නො දැනේ. සාගින්නෙහිදී සාගිනි නොදැනේ. අපි බිය ඇතිවන කල්හි බියක් ද, සාගිනි ඇතිවන කල්හි සාගින්න ද නො දන්නෝ වෙමු. අපට උපකාරී වන මෙබඳු (වෙනත්) අය නම් නැත්තාහුම යයි ඔවුන්ගේ ගුණයන් කියමින් යයි. “(කමටහන්) රැගෙන යයි. ආපසු නො ගෙනෙයි. (හරති න පච්චාහරති”) යනුවෙන් මෙය කියනු ලැබේ.

පෙර කියන ලද අයුරින් ක්‍රියා කරන්නා වූ යමකුට වනාහී උදෑසන ම කර්මජ තේජස (හෙවත් කුස ගින්න) දැල්වේද, හේ තමාට සුදුසු දේ අත්හැර, තමාට නුසුදුසු දෙය ගනියි ද, එවිට ඔහුගේ ශරීරයෙන් ඩහදිය වැගිරේ. කමටහන නියම මඟට නො එළඹේ. හෙතෙම උදෑසන ම පා සිවුරු ගෙන ඉක්මනින් චෛත්‍යය වැඳ, ගවයන් ගවහලෙන් ගමට පිවිස කැඳ ලබාගෙන ආසන සාලාවට ගොස් පානය කරයිද, ඉක්බිති දෙතුන් වරක් ගිලින විටම ඔහුගේ කුස ගින්න නුසුදුසු දෙය අත්හැර සුදුසු දෙය ගනියි. කළගෙඩි සියයකින් ජලස්නානය කළාක් මෙන්, තේජෝ ධාතුවෙන් හටගත් ගින්න (හෙවත් කුසගින්න) නිවීමට පත් වී කමටහන පිළිබඳ සිහියෙන් කැඳ වළඳා පාත්‍රය ද, මුඛය ද ධෝවනය කොට අහර වේල් අතරතුරෙහි (හෙවත් දහවල වැළදීමට පෙර) කමටහන් මෙනෙහි කොට වෙනත් තැනෙක පිඬු පිණිස හැසිර කමටහන් පිළිබඳ සිහියෙන් අහර වළඳා එතැන් පටන් එකනෙක ඊතලය පසු පසින් යාබදව දිවෙන අන් ඊතල මෙන් (හෙවත් අතරක් නැති සේ අනුගාමීව පවත්නා) කමටහන් ගෙණ ම පැමිණෙයි “රැගෙන එයි, රැගෙන නොයයි (ආහරති න හරති)” යනුවෙන් මෙය කියනු ලැබේ. කැඳ වළඳා විදසුන් අරඹා බුදුසස්නෙහි රහත් බවට පැමිණි මෙබඳු වූ ම භික්ෂූහු ගණනය කළහැකි ප්‍රමාණය ඉක්මවූවාහුමය. සිංහල ද්වීපයෙහි ම ඒ ඒ ගම්වල ආසන සාලාවන්හි යම් අසුනක හිඳ කැඳ වළඳා රහත් බවට පැමිණි භික්ෂූහු නොවෙත් ද, එබඳු අසුනක් නම් නැත්තේමය.

යම් භික්ෂුවක් වනාහී වැරදි විහරණ ඇත්තේ වීර්යය අත්හළේ ද, සියළු වතාවත් බිඳ දමා, පස්වැදෑරුම් වූ චෛතසික බන්ධනයන්හි බැඳුණ සිත් ඇතිව වාසය කරමින්, කමටහන් නම් දෙයක් ඇතැයි යන සංඥාවක් ද නො කොට ගමට පිඬු පිණිස පැමිණ අනුපිළිවෙළින් තොරව ගිහියන් ඇසුරු කරමින් හැසිරීමද, වැළඳීම ද සිදු කොට හරසුන් වූයේ නික්ම යයි. (කමටහන්) “රැගෙන නොයයි. රැගෙන නොඑයි.” (නොවරති. නාහරති) යනුවෙන් මෙය කියනු ලැබේ.

යමෙක් වනාහී “රැගෙන යයි ද, ආපසු රැගෙන එයි ද (හරතිච පච්චාහරතිච)” යනුවෙන් කියනු ලැබුයේ නම් ඔහු ගොසින් ආපසු පැමිණෙන පැවැත්මක් ඇති අයකු වශයෙන් දත යුතුය. යහපත කැමතිවන කුල පුත්‍රයෝ වූ කලී සසුනෙහි පැවිදි වී දසයක්, විස්සක්, තිසක්, සතළිසක්, පනසක්, සියයක් ආදී වශයෙන් එක්ව වසන්නාහු (මෙබඳු) කතිකාවතක් කොට වාසය කරත්. (කෙබඳු කතිකාවතක්ද යත්) “ඇවැත්නි, යුෂ්මත්හු ණය ගැතියෝ නොවන්නහුය, බියට පත් වූවෝ නොවන්නහුය, ජීවත් වීම සඳහා පැවිදි වූවෝ නොවන්නාහුය, දුකින් මිදෙනු කැමැත්තෝ ම පැවිදි වූවෝ වන්නාහුය. එබැවින් ගමන් කිරීමෙහිදී උපන් කෙලෙස් ගමනෙහිදීම බැහැර කරන්න. සිටීමෙහිදී ද, හිඳීමෙහිදීද, සයනයෙහිදී ද උපන් කෙලෙස් සිටීමෙහිදී ද, හිඳීමෙහි දී ද, සයනයෙහි දී ද බැහැර කරන්න” (යන කතිකාවතයි) ඔව්හු මෙසේ කතිකාවතක් කොට පිඬු පිණිස හැසිරීමෙහි යන්නාහු අඩ උසභගයක් ද, උසභයක් ද. අඩගවුවක් ද, ගවුවක් ද යන දුර ප්‍රමාණයන් අතරෙහි ඇති ගල්වල සලකුණින් කමටහන් මෙනෙහි කරමින් ම යති. (උසභයක් යනු යෂ්ටි 20 ක දුරක් යයි පාලි භාෂා ශබ්ද කෝෂ කර්තෘ ආර්.සී. චිල්ඩර්ස් මහතා කියයි. රියන් 140 ක දුරකැයි පොල්වත්තේ බුද්ධදත්ත නාහිමියෝ පවසති) ඉදින් කවරකුට හෝ ගමනෙහිදී කෙලෙස් උපදීද, එහිදීම එය බැහැර කරයි. එසේ කළ නොහැකි තැනැත්තේ නවතියි. එවිට ඔහුට පසුව පැමිණෙන තැනැත්තේ ද නවතියි. හෙතෙම මේ භික්ෂුව ඔබට උපන් අදහස දනියි, ඔබට එය නුසුදුසුය” යනුවෙන් තමා හටම චෝදනා කොට ගෙන විදර්ශනා වඩා එහිදීම ආර්ය භූමියට ඇතුල් වේ. එසේ කළ නොහැකි තැනැත්තේ හිඳගන්නේ වෙයි. මෙයට පිළිවෙළ වේ. ආර්ය භූමියට පිවිසීමට නොහැකි වන තැනැත්තේ ද ඒ කෙලෙස් යටපත් කොට කමටහන් මෙනෙහි කරමින්ම යයි කමටහනින් තොර වූ සිතින් පයක් නොම ඔසවයි. පයක් ඔසවන්නේ නම් ආළින්දයෙහි වාසය කළාවූ මහා ඵුස්සදේව නම් තෙරුන් මෙන් ආපසු හැරී පෙර තැනටම එයි.

හේ තෙමේ වනාහී එකුන් විසි වසක් කල්ම “ගත පච්චාගතික වත” (හෙවත් ගොසින් ආපසු පැමිණීමේ පිළිවෙත) පුරමින් ම වාසය කෙළේය. අතරමඟ වපුරමින් ද, මඩිමින් ද, කර්මාන්ත කරමින්ද සිටින මනුෂ්‍යයෝ එසේ යන්නා වූ තෙරුන් දැක “මේ තෙරණුවෝ නැවත නැවත නැවතී යති, කිම, මං මුළාවූයේ ද, නැතහොත් කිසියම් රැවටීමක්ද”යි සාකච්ඡා කරත්. හේ තෙමේ එය සැලකිල්ලට නොගෙන කමටහනෙහි යෙදුණ සිතින් ම මහණ දම් කරනුයේ විසි වසක් අතරතුර රහත් බවට පැමිණියේය. උන්වහන්සේ රහත් වූ දිනයෙහි සක්මන් මලුව කෙළවර අධිගෘහිත දේවතාවා ඇඟිලිවලින් ආලෝකය දල්වා සිටියේය. සතර වරම් දිව්‍ය රාජයෝ ද, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ද, සහම්පති බ්‍රහ්ම රාජයා ද උපස්ථානයට පැමිණියාහුය. එම ආලෝකය දැක වනවාසී මහා තිස්ස ස්ථවිර තෙමේ පසු දිනයෙහි උන් වහන්සේගෙන් “රාත්‍රි කාලයෙහි ආයුෂ්මතුන්ගේ සමීපයෙහි ආලෝකයක් විය. එය කුමක්ද? යනුවෙන් විචාළේය. ස්ථවිර තෙමේ වික්ෂිප්ත කරනුයේ “ආලෝකය නම් පහන් එළිය ද, මැණික් එළිය ද? යන මේ ආදී වශයෙන් ඇසීය. එවිට “ඔබ කරුණ සඟවන්නේ දැ”යි අසා පෙරැත්ත කරනු ලැබීය. (පසුව) එය පිළිගෙන එසේ යයි කීය.

කාළවල්ලි මඩුවෙහි වාසය කළ මහානාග ස්ථවිර තෙමේ ද එසේම විය. ඒ ස්ථවිර තෙමේ වනාහී “ගත පච්චාගතික වත” පුරන්නේ පළමු කොටම කෙළෙස් තැවීම නම් වූ වීර්යයෙන් බුදුන් පුදන්නෙමියි සත් වසක් ස්ථානීය සක්මන ම අධිෂ්ඨාන කොට විසීය. නැවත සොළොස්වසක් “ගත පච්චාගතික වත” සම්පූර්ණ කොට රහත් බවට පැමිණියේය.

හේ තෙමේ කමටහන හා බැඳුණ සිතින්ම පය ඔසවන්නේ කමටහනින් වෙන් වූ සිතින් පය එසවූණ හොත් නැවත ආපසු හැරෙමින් ගම අසලට ගොස් ගව දෙනක් ද, පැවිද්දෙක් ද යනුවෙන් සැක කළ හැකි තැනෙක්හි ආවරණය වූ තැනෙක්හි සිට සිවුරු පොරවා දිය කඩිත්තකින් ගත් ජලයෙන් පාත්‍රය සෝදා ජලයෙන් මුඛය පුරවා ගනියි. කුමක් හෙයින් ද යත් - මා හට ආහාර දීමට හෝ වැඳීමට හෝ පැමිණෙන මිනිසුන් හට ඔබට දීර්ඝායු වේවායි යන වචන මාත්‍රයෙන් හෝ කමටහනෙහි අවුල් වීමක් නොවනු පිණිසය. ස්වාමීනි, අද කුමන දිනය ද යනුවෙන් හෝ භික්ෂු සංඛ්‍යාව පිළිබඳව හෝ ප්‍රශ්නයක් අසනු ලැබුවේ නමුදු දිය බොමින් සිටින්නකු සේ කථා නොකර සිටියි. දිනය ආදිය පිළිබඳව ප්‍රශ්න අසන්නන් නොවෙත් නම් (පිඬු පිණිස) නික්මෙන වේලාවෙහි ගම් දොරටුවෙහිදී (මුඛයෙහි තිබූ ජලය) කාරා කෙළ ගසා පිටත් වෙයි.

කළම්බතිත්‍ථ නම් විහාරයෙහි වස් එළඹුණ භික්ෂූහු පනස් නම ද එසේම වූහ. ඒ භික්ෂූහු ඇසල පුන් පොහෝ දිනයේ “රහත් බවට නො පැමිණ ඔවුනොවූන් හට කතා බස් නොකරන්නෙමු” යි යනුවෙන් කතිකාවතක් ඇති කර ගත්හ. ගමට පිඬු පිණිස යන්නෝ නමුදු මුඛයෙහි ජලය තබා ගෙනම ගියහ. දිනය ආදිය විමසු කල්හි පෙර කියන ලද පරිද්දෙන්ම හැසුරුණහ. එහි වූ මනුෂ්‍යයෝ කෙළ ගැසීම් දැක “අද එක් නමක් පැමිණියේය. අද දෙනමක් පැමිණියහ”, ආදී වශයෙන් දැන ගත්හ. ඔව්හු මෙසේ ද සිතූහ. “මේ භික්ෂූහු අප සමග ද කථා නොකරති, ඔවුනොවුන් හා ද කථා නො කරති. ඒ කුමක් නිසා විය යුතු ද? ඔවුනොවුන් හා කථා නොකරත් නම් ඒකාන්තයෙන් ම විවාද හටගත්තේ වන්නේය. යමු, අපි ඔවුනොවුන් සමා කරවා දෙමු යයි කීහ. සියල්ලෝම විහාරයට ගොස් භික්ෂූන් පනස් දෙනා අතරෙහි එක් තැනෙක දෙනමක් සිටිනු නොදුටුවහ. ඉක්බිති ඔවුන් අතරෙහි ඇස් ඇති යම් කිසි පුරුෂයෙක් (නැණවතෙක්) වේ ද, හෙතෙමේ “පින්වත්නි. කලහකරුවන්ගේ ස්ථානයක් නම් මෙසේ නොවන්නේය, චෛත්‍ය මළුව ද, බෝ මළුව ද සුමටය. මුස්නයන් මනාව තබා ඇත. බීමට ගන්නා වූ ද, වෙනත් පාවිච්චියට ගන්නාවූ ද ජලය සුදුසු පරිදි තැන්පත් කොට තිබේ.” යනුවෙන් කීය. ඔව්හු එ තැනින්ම නැවතුණහ. ඒ භික්ෂූහු ද තෙමසක් තුළ ම රහත් බවට පත්ව මහා පවාරණයෙන් විසුද්ධි පවාරණය කළහ.

මෙසේ කාළ වල්ලි මඩුවෙහි වසන මහානාග තෙරුන් මෙන් ද, කළම්බ තිත්‍ථ විහාරයෙහි වස් එළඹි භික්ෂූන් මෙන් ද කමටහනෙහි යෙදුනාවූ ම සිතින් පය ඔසවමින් ගම අසලට පැමිණ මුඛයෙහි ජලය තබාගෙන වීථීන් ගැන සලකා බලා යම්වීථියෙක්හි සුරාවෙහි ගිජු කලහකාරීන් සහ නපුරු ඇත් අස් ආදීන් තැන් ද ඒ වීථියට පිවිසේ. එහි ද පිඬු පිණිස හැසිරෙනුයේ ඉක්මනින් වේගයෙන් නොයයි. වේගයෙන් පිඬු සිඟා යාමෙහි ධුතාංගය නමින් කිසිවක් නැත්තේය. සම මට්ටම් නොවන බිම් කඩකට පැමිණි ජල ගැලක් මෙන් නිසලව යයි. ගෙ පිළිවෙළින් යන්නේ ද දෙනු කැමැත්තහු හෝ නොදෙනු කැමැත්තහු ගැන සලකා බැලීම සඳහා එයට සුදුසු කාලයක් බලපොරොත්තු වෙමින් (සිට) අහර ගෙන ඇතුළු ගමෙහිදී හෝ පිට ගමෙහිදී හෝ විහාරයට පැමිණ හෝ පහසුකම් සහිත සුදුසු තැනෙක හිඳ කමටහන් මෙනෙහි කරමින් ආහාරයෙහි පිළිකුල් සංඥාව පිහිටුවා කැඩීම්, බිඳීම්, තුවාලවල ආලේපනයන්, කුණු වූ මස් යන ආදියට සමාන උපමාවශයෙන් නුවණින් සලකා බලමින් ක්‍රීඩා පිණිස නොවේ, මානය පිණිස නොවේ. අලංකාරය පිණිස නොවේ. රූමත් වීම පිණිස නොවේ -පෙ- යන ආදී අංග අටකින් යුක්ත වූ ආහාරය වළඳයි. ආහාර වැළදුයේ දියකිය (පැන්බීම, සේදීම ආදිය) කොට මොහොතක් කල් ආහාර ක්ලාන්තය සන්සිඳුවා පෙරවරුව යම් සේ වීද, එන්සේ පස්වරුවෙහි ද, පෙර යමෙහි ද, පසු යමෙහි ද කමටහන් ම මෙනෙහි කරයි. මෙයට “ගෙන යන්නේ වෙයි, ආපසු ගෙන එන්නේ ද වෙයි. (හරතිච පච්චාහරතිච)” යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

ගෙනයාම්, ගෙන ඊම් යයි හැඳින්වෙන මෙම “ගත පච්චාගතික” නම් වූ වත පුරමින් යම් සේ (නිර්වාණාවබෝධයට) හේතු සම්පන්න වේද, (හෙතෙමේ) රහත් බවට මුල් වියේදී ම පැමිණේ. මුල් වියෙහි දී නොපැමිණේ නම් මැදි වියේදී පැමිණේ. මරණ කාලයෙහි නො පැමිණේ නම් පසුව දිව්‍ය පුත්‍රයෙක් වී පැමිණේ. දිව්‍ය පුත්‍රයෙක් වී නොපැමිණේ නම් අබුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි උපන්නේ පසේ බුදුබව අවබෝධ කර ගනියි. පසේ බුදු බව අවබෝධ කර නොගනී නම් පසුව බුදුන් හමුවෙහිදී බාහිය දාරුචීරිය තෙරුන් මෙන් වහා අවබෝධ කරගන්නෙක් හෝ, සැරියුත් තෙරුන් මෙන් මහා ප්‍රාඥ හෝ, මහ මුගලන් තෙරුන් මෙන් මහත් ඍද්ධි ඇත්තේ හෝ, මහා කාශ්‍යප තෙරුන් මෙන් ධුතාංගවාදී හෝ, අනුරුද්ධ තෙරුන් මෙන් දිවැස් ඇත්තේ හෝ, උපාලි තෙරුන් මෙන් විනයධර හෝ, පුරාණ මන්තානිපුත්ත තෙරුන් මෙන් ධර්ම කථික හෝ, රේවත තෙරුන් මෙන් ආරණ්‍යක හෝ, ආනන්ද තෙරුන් මෙන් බහුශ්‍රැත හෝ, බුද්ධ පුත්‍ර රාහුල තෙරුන් මෙන් ශික්ෂාකාමී හෝ වෙයි. මෙසේ මේ චතුෂ්කයෙහි යමෙක් “ගෙනයාම හා ගෙනඒම (හරතිච පච්චාහරතිච)” කරයි ද, ඔහුගේ අරමුණු පිළිබඳ නුවණ මුදුන් පැමිණියේ වෙයි.

අභික්කම (පෙරට යාම) යන ආදියෙහි වනාහී “අසම්මුය්හනං” යනු මුලානොවීම පිළිබඳ විමසුම් නුවණයි. එය මෙසේ දත යුතුය. මෙහිදී පෙරට යන්නාවූ හෝ ආපසු එන්නා වූ භික්ෂූහු පෙරට යාම් ආදියෙහිදී ආත්මය පෙරට යයි යනුවෙන් සහ ආත්මය විසින් පෙරට යාම ඇති කරන ලද්දේය යනුවෙන් හෝ මම පෙරට යමි යනුවෙන් සහ මා විසින් පෙරට යාම ඇති කරන ලද්දේය යනුවෙන් හෝ (සිතා) මුලාවට පත්වෙති. එසේ මුලාවට පත් නොවන භික්ෂුව පෙරට යමියි යනුවෙන් සිතක් උපදවනා කල්හි, ඒ සිත සමගම සිතෙහි වායෝ ධාතුවෙන් උපදින්නාවූ ඇඟවීම පහල වෙයි. මෙසේ සිත ක්‍රියා කරවන වායෝ ධාතුවේ පැතිරීම වශයෙන් කය යනුවෙන් සම්මත මෙම ඇට සැකිල්ල පෙරට යයි. මෙසේ පෙරට යන ඔහුට එක් එක් පියවර එසවීමේදී පඨවි ධාතුව ද, ආපෝ ධාතුවද යන ධාතු දෙක ප්‍රමාණයෙන් අඩු වෙයි. අල්ප වෙයි. ඉතිරි ධාතු දෙක ප්‍රමාණයෙන් වැඩි වෙයි, බලවත් වෙයි. එසේම ගමන් කිරීම් පාදඔසවා මාරු කිරීම් ආදියෙහි දී ද, ඒවා අක්‍රියව තැබීමෙහිදී ද තේජෝ ධාතුව හා වායෝ ධාතුව ප්‍රමාණයෙන් අඩු වෙයි, අල්ප වෙයි. ඉතිරි ධාතු දෙක ප්‍රමාණයෙන් වැඩි වෙයි, බලවත් වෙයි. තැන්පත්ව කටයුතුවලින් ඉවත්ව සිටීමෙහිදීද එසේ වේ.

(පාද) එසවීමේ දී පවතින්නාවූ රූපා රූප ධර්මයෝ ගමන් කිරීමට නො පැමිණෙත්. එසේම ගමන් කිරීමට නො පැමිණෙන්නා වූ රූපා රූප ධර්මයෝ පියවර මාරු කිරීමට ද, පියවර මාරු කිරීමෙහි පවත්නා රූපා රූප ධර්මයෝ (ක්‍රියාවන්) අත්හැර දැමීමටද, ක්‍රියාවන් අත්හැර දැමීමෙහි පවත්නා රූපා රූප ධර්මයෝ ක්‍රියාවන් බහා තැබීමටද, ක්‍රියාවන් වැළැක්වීමට ද, නොපැමිණෙත්. ඒ ඒ තන්හිදීම පුරුකෙන් පුරුක, සන්ධියෙන් සන්ධිය හා සීමාවෙන් සීමාව බැඳී රත්කළ හිස් කබලෙක්හි බහාලු තල ඇටවල තට තට හඬින් මෙන් බිඳී යති. එහිදී කවර නම් කෙනෙක් පෙරට යෙත් ද? කවර නම් අයකුගේ පෙරට යාමක් සිදු වේද? පරමාර්ථ වශයෙන් වනාහී ඒ ඒ කොටසෙහි රූපය සමග ධාතූන්ගේම ගමන. ධාතූන්ගේ සිටීම, ධාතූන්ගේ ස්ථාන ගත වීම හා ධාතූන්ගේ වැතිර ගැනීම සිදු වේ.

අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං අඤ්ඤං චිත්තං නිරුජ්ඣති. අවීචි මනු සම්බන්‍ධො නදී සොතොව වත්තතී ති.

මෙසේ අභික්කම (පෙරට යාම) ආදියෙහි “අස්මමුය්හනං” (මුලා නො වීම) යනු මුලා නොවීම පිළිබඳ විමසුම් නුවණ නම් වේ.

මෙසේ නිමා වූයේ අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජාන කාරී හොති යන පදයන්ගේ අර්ථයයි.

ආලොකිතෙ විලොකිතෙ යන මෙහි වනාහි “ආලොකිතං” යනු ඉදිරියෙන් බැලීමයි. “විලොකිතං” යනු අනු දිසාවන් බැලීමයි. මෙයින් වෙනස්ව යට, උඩ, පසුපස යන දිශාවන්ගෙන් බැලීම් වශයෙන් “ඔලොකිත” (බැලුවාවූ) උල්ලෝකිත (උඩ බැලුවා වූ). අවලෝකිත (පසුපස හෝ පහල බැලුවාවූ,) යනුවෙන් ද යෙදේ. ඒවා මෙහිදී නොගන්නා ලදී. අවස්ථාවට යෝග්‍ය ආකාරයෙන් (ආලෝකිත) විලෝකිත යන) මේ වචන දෙක ගන්නා ලදී. මේ ප්‍රමුඛතාවයෙන් ඒ සියලුම වචන ගන්නා ලද්දේම වෙයි.

එහිදී “බලන්නෙමි”යි යන්න සිතෙහි පහළ වූ කල්හි සිතුණ අයුරින් ම නොබලා අර්ථය සම්පූර්ණයෙන්ම ග්‍රහණය කිරීම සාර්ථක අවබෝධයයි. ආයුෂ්මත් නන්ද තෙරුන් කාය සාක්ෂි වශයෙන් ගෙන එය දත යුතු වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ කියන ලදී.

මහණෙනි, ඉදින් නන්දහට නැගෙනහිර දෙස බැලිය යුතු වේද, සිතින් සියල්ල එක් අරමුණක පිහිටුවා නන්ද තෙමේ නැගෙනහිර දෙස බලයි. මෙසේ නැගෙනහිර දෙස බලයි. මෙසේ නැගෙනහිර දෙස බලන්නාවූ තමාහට දැඩි ලෝභය හා දොම්නස් සහගත පාපී අකුශල ධර්මයෝ ඇති නොවෙත් යයි දැන ගනියි. මෙසේ එහි අවබෝධය ඇති වෙයි. ඉදින් මහණෙනි නන්දහට බටහිර දෙස ද, උතුරු දෙස ද, දකුණු දෙස ද, උඩද, යට ද, අනු දිසාවන් ද, බැලිය යුතු වන්නේ ද එවිට සියල්ල සිතින් එක්තැන් කොට නන්ද තෙමේ අනුදිසාවන් බලයි. මෙසේ අනුදිසාවන් බලන්නාවූ තමාහට දැඩි ලෝභය හා දොම්නස් සහගත පාපී අකුශල ධර්මයෝ ඇති නොවෙත් යයි යන දැනගැනීම නන්ද තෙරුන් හට ඇතිවන්නේ වෙයි.

තව ද මෙහිදීත් පෙර කියන ලද චෛත්‍ය දර්ශන ආදී වශයෙන් ම සාර්ථකත්වය ද යෝග්‍යතාවයද දත යුතුය. නුවණයි. එහෙයින් ස්කන්ධ, ධාතු ආයතන, කර්මස්ථාන ආදිය දරන්නවූන් විසින් හෝ තමාගේ කමටහන් වශයෙන් ම කසිණ ආදී කමටහන් දරන්නවුන් විසින් හෝ කමටහන් පිළිබඳ කල්පනාවෙන් ම බැලීම් හා විමසා බැලීම් කළ යුතු වේ.

අභ්‍යන්තරයෙහි “තමා” යනුවෙන් බලන්නාවූ හෝ විමසා බලන්නා වූ කිසිවෙක් හෝ නැත. බලන්නෙමියි යන සිත උපදනා කල්හි ඒ සිත සමගම සිතේ උපදින වායෝධාතුමය ඇඟවීම උපදවමින් බැලීමේ ක්‍රියාව ඇති වේ. මෙසේ සිත ක්‍රියා කරවන වායෝ ධාතුවේ පැතිරීම වශයෙන් පහළ ඇසිපිය යටට ගිලා බසී. ඉහළ ඇසිපිය උඩට යයි. කිසිවෙක් යන්ත්‍රයකින් විවර කරන්නේ නොවෙයි. එයින් චක්‍ඛු විඤ්ඤාණය, දැකීමේ ක්‍රියා සාධනය උපදී. මෙසේ දැන ගැනීමම මෙහි අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤ (මුලා නොවී මනාව දැන ගැනීම) නම් වේ.

තවද මුලික විශේෂ දැනුම තුළ ආගන්තුක, තාවකාලික යන ස්වභාව වශයෙන් ද මෙහිදී මුලාවට පත් නොවන ප්‍රඥාව හැදින ගත යුතු වේ. මූල පරිඤ්ඤාවසෙන (මූලිකා විශේෂ දැනුම වනාහී -

භවඞ්ගාවජ්ජනඤ්චවෙ දස්සනං සම්පටිච්ඡනං, සන්තීරණං වොත්‍ථපනං ජවනං භවති සත්තමං

එහි භවාංගය තෙමේ උපදින භවයේ අංගය (හෙවත් ගුණය හෝ ලක්ෂණය) පිළිබඳ කටයුතු සිදු කරයි, විමසා බලා ක්‍රියා කිරීමේ විත්තන ශක්තිය (හෙවත් ආවජ්ජන කිච්චය) කාර්යය සිදු කරයි. එය (හෙවත් ආවජ්ජන කිච්චය) සිදු කරයි. එය නිරුද්ධ වීමෙන් චක්‍ඛු විඤ්ඤාණය දර්ශනය කිරීමේ කාර්යය සිදු කරයි. එය (හෙවත් චක්‍ඛු විඤ්ඤාණය) නිරුද්ධ වීමෙන් එහි විපාකය පිළිබඳ චිත්තන ශක්තිය (දර්ශනය වූ දෙය) භාර ගැනීමේ ක්‍රියාව සිදු කරයි. එය හෙවත් විපාකය පිළිබඳ චිත්තන ශක්තිය) නිරුද්ධ වීමෙන් විපාකය පිළිබඳ චිත්තන විඥාන ශක්තිය තීරණය කිරීමේ ක්‍රියාව සිදු කරයි. එය (හෙවත් විපාකය පිළිබඳ චිත්තන විඥාන ශක්තිය) නිරුද්ධ වීමෙන් ක්‍රියාව පිළිබඳ චිත්තන විඥාන ශක්තිය නිශ්චය කිරීම සිදු කරයි. එය (හෙවත් ක්‍රියාව පිළිබඳ චිත්තන විඥාන ශක්තිය) නිරුද්ධ වීමෙන් ජවන (චිත්ත) යෙහිදීම මෝතොමෝ ස්ත්‍රියක්ය, මේ තෙමේ පුරුෂයෙක්ය යනුවෙන් ඇලීම් වශයෙන් හෝ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් වශයෙන් හෝ මුලාවීම් වශයෙන් හෝ (රාග, දෝස, මෝහ වශයෙන්) බැලීමක් දැකීමක් සිදු නොවේ. දෙවන ජවන (චිත්ත) යෙහි ද, සත්වන ජවන (චිත්ත) යෙහි ද මොවුන් කෙරෙහි යුද්ධ භූමියෙහි උඩ යට වශයෙන් බෙදී වැටුණ යුද්ධ භටයන් කෙරෙහි මෙන් මෝ ස්ත්‍රියක්ය. මේ පුරුෂයෙක්ය යනුවෙන් ඇලීම් ආදී වශයෙන් බැලීම් දැකීම් සිදු වේ. මෙසේ එහිදී මූලික දැනුම වශයෙන් මුලාවට පත් නොවන ප්‍රඥාව දත යුතුය.

ඇස නමැති දොරටුවෙහි රූපයක් ගැටුණ කල්හි භාවාංගය චලනය වීමේ සිට එහි ක්‍රියාවන් සිද්ධ වීම් වශයෙන් ආවර්ජනය කිරීම් ආදිය ඇති වී නැති වූ පසු අවසානයෙහි පමණ (චිත්ත) ය උපදී. එය කලින් උපන් ආවර්ජන ආදියට නිවාස වූ ඇස නමැති දොරටුවෙහි ආගන්තුක පුරුෂයකු මෙන් වේ. යම් සේ අනුන්ගේ නිවසෙක යමක් ඉල්ලා ගැනීමට පැමිණි ඒ ආගන්තුක පුරුෂයාට ගෘහපති තෙමේ “කවරකු හෝ නිහඬව සිටී කල්හි අණ කිරීම සුදුසු නොවේ” යයි සිතයි ද එසේම ආවර්ජන ආදියට නිවාස ස්ථාන වූ ඇස නමැති දොරටුවෙහි ආවර්ජන ආදිය නොඇලෙන කල්හි, ඒ පිළිබඳව ද්වේෂයක් නො උපදින කල්හි සහ මුලාවට පත් නොවන කල්හි ඇලීම, ද්වේෂ කිරීම හා මුලාවට පත්වීම නුසුදුසු යයි යනුවෙන් මෙසේ ආගන්තුක ස්වභාවයෙන් මුලාවට පත් නොවීම පිළිබඳ ප්‍රඥාව මෙය වන්නේයයි දත යුතුය.

ඇස නමැති දොරටුවෙහිදී නිශ්චය කර ගැනීමෙන් අවසන් වන යම් බඳු වූ මේ සිතුවිලි උපදීද. ඒවා එකට එක්ව යෙදුන ස්වභාවයන් සමග ඒ ඒ තන්හිම බිඳී යයි. ඔවුනොවුන් දැකීමක් සිදු නොවේ. ඉතිරි ඒවා තාවකාලික වේ. යම් සේ එක් නිවසෙක සියළු මිනිසුන් මළ කල්හි, ඉතිරි වූ එකම තැනැත්තා එකෙණෙහිම මරණ ස්වභාවයට පත් වේනම් සුදුසු නොවේ. නැවුම් ගී ගැයීම් ආදියෙහි ඇල්ම නොමළ අය තුළ) ඇති වේ. මෙසේම එකම දොරටුවෙහි එකට එක්ව යෙදුණ ආවර්ජන ආදිය ඒ ඒ තන්හිම මළකල්හි ඉතිරි වූ ආවර්ජනයේද මරණය එකෙණෙහිම සිදුවේ නම් ජවන (චිත්ත) යේ ද ඇලීම, ද්වේශය හා මුලාවට පත් වීම වශයෙන් ඇල්ම ඇතිවීම සුදුසු නොවේය යන ප්‍රඥාව ඇති වේ. මෙසේ තාවකාලික ස්වභාවයක් වශයෙන් මුලාවට පත් නොවීම පිළිබඳ ප්‍රඥාව මෙය වන්නේයයි දත යුතුයි.

තව ද ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු ප්‍රත්‍ය. ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ (යන ආදී) වශයෙන්ද මෙය දැන ගත යුතුය. මෙහිදී ඇස ද රූපය ද රූපස්කන්ධයයි. දර්ශනය වීම විඥාන ස්කන්ධයයි. එය හා එක්වූ වින්දනය වේදනා ස්කන්ධයයි. සංඥාව සංඥා ස්කන්ධයයි. ස්පර්ශය ආදී සංස්කාරයන් සංස්කාර ස්කන්ධ යයි. මෙසේ මේ ස්කන්ධ පහේ එක්වීමෙහි බැලීම හා විශේෂයෙන් බැලීම දක්නට ඇත. එහිදී කවර අයෙක් බලන්නේ වෙයි ද? (ආලොකෙති) කවරෙක් විශේෂයෙන් බලයිද? (විලෝකෙති) එසේ ඇස නිසා ඇස නමැති ආයතනය ද, රූපය නිසා රූපය නමැති ආයතනය ද, දැකීම නිසා මන නමැති ආයතනය ද, වින්දනය ආදී එකට එක්ව යෙදුන ධර්මයන් නිසා ධර්මය නමැති ආයතනය ද යන මේ ආයතන සතරේ එක් වීම දැකිය හැක. විශේෂයෙන් දැකිය හැක. එහි කවර නම් අයෙක් බලයි ද, කවරෙක් විශේෂයෙන් බලයිද යත් - ඒ අයුරින් “ඇස” පෙනීමේ ශක්තිය (චක්‍ඛුධාතු) “රූපය” රූපයේ මූල ස්වභාවය (රූප ධාතු) ද, “දර්ශනය වීම” රූපය හැඳිනීමේ සිත ද ඒවා හා එක් වූ “වින්දන ආදී ධර්මයෝ” ධර්මයන් අරමුණු කරගත් ඉන්‍ද්‍රිය ශක්තීන් ද දකිත්. මෙසේ මේ ධාතූන් සතරේ එක් වීම මනාව පැහැදිලිව දක්නට ඇත. එහි කවරෙක් බලන්නේ වෙයි ද? කවරෙක් විශේෂයෙන් බලන්නේ වෙයි ද? ඇස (රූපයන්ගේ) ආශ්‍රයට හේතු වෙයි. රූපය අරමුණු ගැනීමට හේතු වෙයි. අතරක් නැති බව, ආසන්නවම පවත්නා බව, ආනන්ත රූප ඇති බව, ආශ්‍රය පවතින බව යන මේවායින් බැහැර නොවීම ආවර්ජනයට හේතු වෙයි. ආලෝකය උපනිශ්‍රයට හේතු වෙයි. වේදනා ආදිය උත්පත්තිය සමග එන කරුණු වලට හේතු වේ. මෙසේ මේ හේතූන්ගේ එකට එකතු වීමෙහි බැලීමක්, තදින් විමසා බැලීමක් පෙනෙයි. එහිදී කවරෙක් බලයි ද? කවරෙක් වෙසෙසින් බලයිද? මෙසේ ස්කන්ධ ආයතන ධාතු ප්‍රත්‍ය ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ (යන ආදී) වශයෙන් ද මුලාවට පත් නොවීම පිළිබඳ ප්‍රඥාව මෙය වන්නේ යයි දත යුතුයි.

සම්මිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ = සන්ධි ස්ථානයන්ගේ නැමීමෙහි සහ දිග හැරීමෙනි. එහිදී සිත අනුවම නැමීම් දිගහැරීම් නො කොට අත්පාවල නැමීම් දිගහැරීම් හේතුවෙන් සිදුවන අර්ථයන් හා අනර්ථයන් පරීක්ෂා කොට අර්ථයන් ග්‍රහණය කිරීම සාර්ථක විමසුම් නුවණයි. අත්පා වැඩි කලක් නමා හෝ දිග හැර සිටි තැනැත්තහුට වරින් වර වේදනා හට ගනී. සිත එකඟ වීමක් නො ලබයි. කමටහන බිඳ වැටෙයි. විශේෂඥානය (මාර්ග ඵල) අවබෝධ කර නොගනියි. සුදුසු කල්හි (අත්පා) නමන තැනැත්තහුට ද, සුදුසු කල්හි (අත්පා) දිගහරින තැනැත්තා හට ද ඒ වේදනා නූපදී. සිත එකඟ වේ. කමටහන දියුණුවට යයි. විශේෂඥානය අවබෝධ කර ගනියි යනුවෙන් මෙසේ අර්ථානර්ථ පරීක්ෂා කිරීම දත යුතුයි.

ප්‍රයෝජනයක් ඇති කල්හි ද සුදුස්ස හා නුසුදුස්ස පරීක්ෂා කොට සුදුසු දෙය ග්‍රහණය කිරීම සප්පාය සම්පජඤ්ඤය (සුදුසු දෙය විමසා බැලීමේ නුවණ) යි. මෙය එහි පිළිවෙළයි - (රුවන්වැලි මහ සෑ මලුවෙහි ලාබාල භික්ෂූහු හැදෑරීම කරත්. ඔවුන්ගේ පිටු පසෙහි ලාබාල භික්ෂූණීහු දහම් අසත්. එහිදී එක් ලාබාල භික්ෂුවක් අතක් දිග හරිනුයේ කායික ස්පර්ශයට (කාය සංසග්ගයට) පැමිණ ඒ කරුණින්ම ගිහි බවට පත් විය. තවත් භික්ෂුවක් පාදය දිග හරිනුයේ පාදය ගින්නෙහි පිහිටියේය. ඇටය දක්වා පාදය දැවී ගියේය. තව ද භික්ෂුවක් තුඹසකට පා දිගු කළේය. හෙතෙමේ සර්පයකු විසින් දෂ්ට කරන ලදී. වෙනත් භික්ෂුවක් සිදුරු කුටියේ ලීයක පය තැබුවේය. කළු නාගයෙක් (මණිසප්ප) ඔහුට දෂ්ට කළේය. එහෙයින් මෙබඳු නොගැලපෙන තැන්හි අත්පා දිගු නොකොට සුදුසු තන්හි අත්පා දිගු කළ යුතුයි. මෙය මෙහි “සප්පාය සම්පජඤ්ඤය (හෙවත් සුදුසු දෙය විමසා බැලීමේ නුවණ) යි.

ගෝචර සම්පජඤ්ඤය (හෙවත් සුදුසු තැන විමසා බැලීමේ නුවණ) වනාහී මහාථෙර වස්තුවෙන් දැක්විය යුත්තේය. මහා ස්ථවිර තෙමේ දහවල් හිඳින තැන (හෙවත් දිවාට්ඨානයෙහි) හුන්නේ අතවැසියන් සමග කථා කරමින් ඉක්මනින් අත දමා නැවත තිබුණ ලෙසම තබා සැණෙකින් (නැවත) හැකුලුවේය “ස්වාමීනි, කුමක් නිසා අත වහා හකුලුවා නැවත තිබුණ ලෙසම තබා සැණෙකින් හැකුලුවේදැයි” අතවැසියෝ ප්‍රශ්න කළහ. “ඇවැත්නි. මම යම් අවස්ථාවෙක පටන් කමටහන මෙනෙහි කිරීම අරඹන ලද්දේ ද, එතැන් සිට මා විසින් කමටහන මුදා අත නොහකුලන ලදී. දැන් වනාහී ඔබ සමග කථා කරන මා විසින් කමටහන මුදවා අත නවන ලදී. එබැවින් නැවත (අත) පෙර තිබූ සේ තබා නැවූයෙමි”යි කීය. “යහපති හිමියනි, භික්ෂූන් නම් මෙබඳු විය යුතුය”යි කීහ. මෙසේ මෙහි ද කමටහනෙන් ඉවත් නොවීමම ගෝචර සම්පජඤ්ඤය (හෙවත් සුදුසු තැන විමසා බැලීමේ නුවණ) යයි දත යුතුය.

අභ්‍යන්තරයෙහි තමාය හෙවත් ආත්මයය නමින් (අත්පා) හකුලුවන්නාවූ හෝ දිගහරින්නාවූ කිසිවෙක් නැත. කියන ලද ආකාර ඇති සිතේ ක්‍රියාවන් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීමෙන් නූල් ඇදීමක් මෙන් ද, දැවමුවා යන්ත්‍රයකදී අත් පා ඇදීමක් මෙන් ද නැමීම හා දිග හැරීම සිදුවේයයි දැන ගැනීම වනාහී මෙහි මුලාවට පත් නොවූ ප්‍රඥාව (හෙවත් අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤ) යයි දත යුතුය.

සඞ්ඝාටි පත්ත චීවර ධාරණො = මෙහිදී දෙපට සිවුරු හැඳීම් පෙරවීම් වශයෙන් ද පාත්‍රය දානය පිළිගැනීමේ ආදී වශයෙන් ද පරිභෝග කිරීම ධාරණ නම් වේ. එහි දෙපට සිවුර දැරීමෙහි දී වනාහී සිවුර හැඳ පෙරවා පිඬුපිණිස හැසිරෙන්නහුගේ ආමිෂ ලාභය සීතල නැති කිරීම පිණිස යන ආදී පිළිවෙළින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ආකාරයම අර්ථය හෙවත් “අත්‍ථ” නම් වේ. ඒ අයුරින් “සාර්ථක සම්පජඤ්ඤය”(හෙවත් අර්ථවත් විමර්ශනඥානය) දත යුතුය.

උෂ්ණගතිය ප්‍රකෘති ස්වභාවය කොට ඇති දුබලයාට සියුම් වූ සිවුර සුදුසු වේ. සීත ගතිය වැඩි තැනැත්තාහට ඝන වූ දෙපට සිවුර සුදුසු වේ. මේ පිළිවෙළ මාරු වී නම් සුදුසු නොවේ. කවරකුට වුවද දිරූ සිවුර සුදුසු නොවේමය. දුබල සිවුරු ආදිය දීමෙන් ඔහුට එය පීඩාකාරී වේ. පට දුහුල් ආදී විවිධ වූ ලෝබ උපදවන්නාවූ සිවුරු දීම ද එසේමය. ආරණ්‍යයෙහි හුදෙකලා වාසය ද එසේම අනතුරු සහිතය. ජීවිතයට අනතුරු වීම ද සිදු වේ. මෙයට වෙනස් අයුරින් සිදුවන නිමිත්ත කර්මාදී මිථ්‍යා ආජීව වශයෙන් උපන් යමක් වේද එය පරිභෝග කරන ඔහුගේ අකුසල් දහම් වැඩේ නම් සහ කුසල් දහම් පිරිහේ නම් එය සුදුසු නොවේ. මෙයට වෙනස් වේ නම් සුදුසු දෙය පිළිබඳව ඇතිවන ප්‍රඥාව) ද, කමටහන් දරාගෙන සිටීම් වශයෙන් ම වන ගෝචර සම්පජඤ්ඤය (හෙවත් අරමුණු පිළිබඳ විමර්ශන ඥානය) යයි දත යුතුය.

අභ්‍යන්තරයෙහි තමාය හෙවත් ආත්මයය යන නමින් සිවුර පොරවන්නාවූ කිසිවෙක් හෝ නැත. කියන ලද විස්තර සහිත සිතේ ක්‍රියාවෙන් වායෝධාතුවේ පැතිරීමෙන් සිවුර පෙරවීම සිදු වේ. එහිදී සිවුර අචේතනික වේ. කය ද අචේතනිකයි. තමා විසින් කය පොරවන ලද්දේයයි සිවුර නො දනියි. මම සිවුර විසින් පොරවනු ලැබුවෙමියි ශරීරය ද නො දනියි. (මූල) ධාතූහුම (මූල) ධාතූ සමුහයක් ආවරණය කරති. (කෙසේදයත්) රෙදි පටකින් ශරීරය පොතක ස්වරූපයෙන් වසා තැබීමක් මෙනි. එහෙයින් සොඳුරු සිවුරක් ලැබීමෙන් සොම්නස් නොවිය යුතුයි. සොදුරු නොවන සිවුරක් ලැබීමෙන් දොම්නස් නොවිය යුතුයි. ඇතැම් කෙනෙක් නාගයන් වසන තුඹස්, චෛත්‍ය, වෘක්ෂ ආදිය වෙත මල්ගඳ දුම්, වස්ත්‍ර ආදියෙන් සංග්‍රහ කරත්. ඇතැම් කෙනෙක් අසුචි, මුත්‍ර, මඩ, දඬු, ආයුධ ප්‍රහාර ආදියෙන් නිග්‍රහ කරත්. ඒ ක්‍රියාව හේතු කොට ගෙන තුඹස්, වෘක්ෂ ආදීහු සොම්නස් හෝ දොම්නස් නොවෙත්. මෙසේම සොඳුරු සිවුරක් ලබා සොම්නස් නොවිය යුතුය. සොඳුරු නොවන සිවුරක් ලබා දොම්නස් නො විය යුතුය. මෙසේ පැවැත්ම නුවණින් සලකා බැලීම් වශයෙන් මෙහිදී මුලාවට පත්නොවන විමසීම් නුවණ (හෙවත් අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤය) මේයයි දත යුතුය.

පාත්‍රය දැරීමෙහිදී ද පාත්‍රය වහාම නොගෙන “මෙය රැගෙන පිඬු පිණිස හැසිරෙමින් ආහාර ලබා ගන්නෙමි”යි යනුවෙන් මෙසේ පාත්‍රය ගැනීමේ හේතුවෙන් ලබාගත යුතු ප්‍රයෝජනය වශයෙන් අර්ථවත්වන විමසීම් නුවණ (හෙවත් සාත්‍ථක සම්පජඤ්ඤය) මේ යයි දත යුතුය. කෘශවූ දුර්වල ශරීර ඇති අයකුට බරවූ පාත්‍රයක් සුදුසු නොවේ. යම් කිසිවකුගේ (පාත්‍ර පසුම්බියෙහි) ගැට සතරක් පහක් කැඩී ගියේ ද, සේදීමට අපහසු වේද එයද සුදුසු නොවේමය. සේදීමට අපහසු වූ පාත්‍රය ද නොසුදුසුය. එය සෝදන්නාවූ ඔහුට පළිබෝධයක් සිදු වේ. මැණික් පැහැති පාත්‍රයක් නම් එය ද ලෝභ උපදවන්නක් වේ. සිවුරෙහි යටකී තත්ත්වයන් වේනම් එය ද නුසුදුසුය. නිමිති කීම් ආදී වශයෙන් ලබන ලද දෙයක් වේ නම් එය පරිභෝග කරන්නහුට ද අකුසල් දහම් වැඩේ, කුසල් දහම් පිරිහේ. මෙය ඒකාන්තයෙන් නුසුදුසු වන්නේමය. මෙහි විපරීත පැත්ත (සිදු වේ නම් එය) සුදුසු වේ. ඒ හේතුවෙන් මෙහි සුදුසු දෙය පිළිබඳ විමසීම් නුවණ (හෙවත් සප්පාය සම්පජඤ්ඤය) මේ යයි දත යුතුය. කමටහන බැහැර නොකිරීම් වශයෙන් අරමුණු පිළිබඳ විමර්ශන ඥානය (හෙවත් ගෝචර සමපජඤ්ඤය) මේ යයි දතයුතුය.

අභ්‍යන්තරයෙහි තමාය හෙවත් ආත්මය ය යන නමින් පාත්‍රය ගන්නාවූ කෙනෙක් නැත. පෙර කියන ලද ආකාර ඇති සිතේ ක්‍රියාවෙන් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීමෙන් ම පාත්‍රය ගැනීම නම් කාර්යය සිදු වේ. එහි පාත්‍රය ද අචේතනිකය, අත් ද අචේතනිකය මම අන් අයගේ අත් විසින් ගන්නා ලදුයෙමි”යි පාත්‍රය නො දනියි. “පාත්‍රය අප විසින් ගන්නා ලද්දේ යයි” අත් ද නොදනියි. ධාතූහුම ධාතූන් සමුහයක් ගණිති. (කුමක් මෙන් ද යත්) - අඬුවක් විසින් ගිනි පැහැය සහිත පාත්‍රයක් ගනු ලැබීමෙහිදී මෙනි. මෙසේ පැවැත්ම නුවණින් සලකා බැලීම් වශයෙන් (හෙවත් අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤ වශයෙන්) මෙහිදී මුලාවට පත් නොවන විමසීම් නුවණ මේ යයි දත යුතුය.

තව ද සිඳුණ අත් පාවල ඇති තුවාල වලින් වැගිරෙන සැරව, ලේ, පණුවන් සහිත, නිල මැස්සන් පිරිවරා ගත්, අසරණයන් සඳහා වූ සාලාවෙක්හි අසරණ මිනිසුන් දැක කරුණාවන්ත මනුෂ්‍යයෝ ඔවුන්හට තුවාල වසන රෙදි කැබලිද, බෙහෙත් බඳුන් ආදිය ද සහිත බෙහෙත් ලබා දෙති. රෙදි කැබලි වුවද ඇතැම් ඒවා සිනිඳු ලෙස ද, ඇතැම් ඒවා රළු ලෙස ද පවතී. ඔව්හු එහිදී සතුටු හෝ නොසතුටු නොවෙති. තුවාල වැසීමෙහිදී පමණක් රෙදි කැබලිවලින් ද, බෙහෙත් ලබා ගැනීමෙහිදී පමණක් බෙහෙත් බඳුනෙන් ද ඔවූන්පට ප්‍රයෝජන තිබේ. මෙසේම යම් භික්ෂුවක් සිවුර තුවාල වසනා රෙදිකඩ මෙන් ද, පාත්‍රය බෙහෙත් බඳුන මෙන් ද පාත්‍රයෙහි ලැබී ඇති ආහාරය බඳුනෙහි බෙහෙත් මෙන් ද සලකන්නේ නම් එය දෙපට සිවුරු පාත්‍ර, සිවුරු යන මේවා දැරීමේදී මුලාවට පත් නොවන විමසීම් නුවණින් උතුම් විමසීම් නුවණ යයි දත යුතුය.

අසිත ආදියෙහි - අසිතෙ = පිණ්ඩපාත ආහාරයෙහි. පීතෙ = කැඳ ආදී පානයන්හි. ඛායිතෙ = පිටි කැවිලි ආදී කන දෙයෙහි සායිතෙ = මී පැණි හා එවැනි දෙයෙහි එහි “නෙවදවාය” (හෙවත් කෙළි පිණිස නොවේ) යන ආදී පිළිවෙළින් කියන ලද අට වැදෑරුම් වූ අර්ථය “අත්‍ථ” නම් වේ. ඒ අයුරින් සාත්‍ථක සම්පජඤ්ඤය (හෙවත් අර්ථවත් විමර්ශන ඥානය) දත යුතුය.

රළු, ප්‍රණීත, තීත්ත, මිහිරි ආදී යම් ආහාරයකින් යමකුට අපහසුවක් වේද ඒ ආහාරය ඔහුට සුදුසු නොවේ. නිමිති කීම් ආදී වශයෙන් ලැබුණ යම් දෙයක් වළඳන්නේ ද ඔහුගේ අකුසල් දහම් වැඩේ, කුසල් දහම් පිරිහේ. එය ඒකාන්තයෙන් නුසුදුසු වන්නේමය. එහි ප්‍රතිවිරුද්ධ තත්ත්වය සුදුසු වේ. ඒ අයුරින් මෙහි “සප්පාය සම්පජඤ්ඤය” (හෙවත් අරමුණු පිළිබද විමර්ශන ඥානය) ද දත යුතුය.

අභ්‍යන්තරයෙහි තමාය හෙවත් ආත්මයය යන නමින් ආහාර වළඳන්නාවූ කෙනෙක් නැත. පෙර කියන ලද ආකාර ඇති සිතේ ක්‍රියාවෙන් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීමෙන්ම (ආහාර) පිඬු කිරීම ද, පිඬුව එසවීම ද, මුව විවර කිරීමද සිදු වේ. වෙනත් කිසිවෙක් යතුරකින් හෝ යන්ත්‍රයකින් හනුවේ ඇට විවර නො කරයි. සිතේ ක්‍රියාවෙන් මෙහෙයවුන වායෝ ධාතුවේ පැතිරීමෙන්ම අහර පිඬුව මුඛයෙහි තැබීම ද, උඩපැත්තේ දත්වල මෝල් ගසේ ක්‍රියාව ද, යට දත්වල වංගෙඩියක ක්‍රියාව ද, දිවෙන් අතක ක්‍රියාව ද සිදුවන්නේය. මෙසේ එහිදී දිව අගින් තුනී කෙළ ද, දිවමුලින් ඝනවූ කෙළද එයට මිශ්‍ර වෙයි. එය යට දත් නමැති වංගෙඩියෙහි දිව නමැති අතින් මිශ්‍ර කරනු ලැබ කෙළ නමැති දියෙන් තෙමනු ලැබුයේ උඩු දත් නමැති මොහොලින් කුඩු කරන ලද්දේ වෙයි. කුඩා හැන්දකින් හෝ ලොකු හැන්දකින් ඇතුළට යවන්නාවූ කිසිවෙක් නැත. වායෝ ධාතුවෙන්ම (ඇතුළට) පිවිසෙයි. ඇතුළට පිවිසි ආහාර සිදුරු ගුදිරියක් තනා දරා ගන්නාවූ කිසිවෙක් හෝ නැත. වායෝ ධාතු වශයෙන්ම එහි නවතී. නැවතුන නැවතුන ආහාර උදුනක් තනා පිසින්නා වූ කිසිවෙක් හෝ නැත. තේජෝ ධාතුව විසින්ම පිසිනු ලැබේ. පැසුණ පැසුණ ආහාර ලීයකින් හෝ කෝටුවකින් හෝ බැහැරට යවන්නා වූ කිසිවෙක් හෝ නැත. වායෝධාතුවම එය බැහැර කරයි. මෙසේ වායෝ ධාතුව එම ආහාර ගෙන එම ද, ගමන් කරවීම ද, දරාගෙන සිටීමද, පෙරලවීම ද, කුඩු කිරීම ද, වියලවීමද, බැහැර කරවීම ද සිදු කරයි. පඨවිධාතුව ද එම ආහාර දරාගෙන සිටීම ද, පෙරල වීමද, කුඩු කිරීම ද වියල වීම ද සිදු කරයි. ආපෝ ධාතුව එම ආහාර පොඟවයි, තෙල්ගතිය පාලනය ද කරයි. තේජෝ ධාතුව ඇතුළට පිවිසි එම ආහාර පැසවයි. ආකාස ධාතුව එම ආහාරයට මාර්ගය තනා දෙයි. විඤ්ඤාණ ධාතුව ඒ ඒ තන්හි මනාලෙස ප්‍රායෝගික කිරීමට පමුණුවා බැඳ තබා කැටි කර ගනියි. මේ ආකාරයෙන් පවත්නා තත්ත්වය නුවණින් සලකා බැලීම් වශයෙන් මෙහිදී මුලාවට පත් නොවන විමසීම් නුවණ (අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤය) මෙසේ දත යුතුය.

තවද ගමනින්, පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පරිභෝග කිරීමෙන්, චිත්ත ස්වභාවයෙන්, තැන්පත් වීමෙන්, නොමේරූ ස්වභාවයෙන්, මේරූ ස්වභාවයෙන්, ප්‍රතිඵලයෙන්, විපාකයෙන්, ආලේපනයෙන් යන මේ දස වැදෑරුම් පිළිකුල් බව නුවණින් සලකා බැලීම් වශයෙන් ද මෙහිදී මුලාවට පත් නොවන විමසීම් නුවණ (අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤය) මේ යයි දත යුතුය. මෙහි විස්තර වර්ණනාව විශුද්ධි මාර්ගයේ “ආහාරෙ පටික්කූල සඤ්ඤා නිද්දෙස” යෙන් (ආහාරයෙහි පිළිකුල් සංඥාව දැක්වීම නමැති කොටසින් ගත යුතුය.)

උච්චාර පස්සාව කම්මෙ = මල මුත්‍ර පිට කිරීමේ කාර්යයෙහි දී එහිදී (අවශ්‍යතාවය) පැමිණි කල්හි මලමුත්‍ර කාර්යය නොකරන්නහුගේ මුලු සිරුරින් ම ඩහදිය වැගිරේ ඇස් කැරකේ, සිත එකඟ නොවේ. අන් රෝග ද උපදී. (අවශ්‍යවිට මල මුත්‍ර බැහැර කිරීමේ කාර්යය) කරන්නහුට ඒ සියල්ල සිදු නොවේ,” යන මෙය මෙහි අර්ථයයි. ඒ අයුරින් සාර්ථක ලෙස පවත්වන විමසීම් නුවණ (හෙවත් සාත්‍ථක සම්පජඤ්ඤය) මේයයි දත යුතුය.

නොගැලපෙන තන්හි මලමුත්‍ර පහ කරන්නහුට වනාහී ඇවැත් සිදු වේ, අප කීර්තිය වැඩේ, ජීවිතයට අනතුරු ද සිදුවේ. සුදුසු තන්හි එය කරන්නහුට ඒ කිසිවක් සිදු නොවේ. යන මෙය මෙහි අදහසයි. ඒ අයුරින් “සප්පාය සම්පජඤ්ඤය” (හෙවත් සුදුසු දේ පිළිබඳ විමසීම් නුවණ) ද, කමටහන බැහැර නොකිරීම් වශයෙන්” ගෝචර සම්පජඤ්ඤය” (හෙවත් අරමුණු පිළිබඳ විමසීම් නුවණ) ද යනු මේ මේයයි දත යුතුය.

[need trans]

ගත ආදියෙහි - ගතෙ = ගමන් කිරීමෙහි ඨිතෙ = නැවතී සිටීමෙනි. නිසින්නෙ = හිඳ ගැනීමෙහි. සුත්තෙ = සයනයෙහි. ජාගරිතෙ = අවදිව සිටීමෙහි. හාසිතෙ = කථා කිරීමෙහි තුණ්හී භාවෙ = නිහඬව සිටීමෙහි මෙහිදී යමෙක් කාලයක් ගමන් කොට හෝ සක්මන් කොට හෝ පසු කාලයෙහි සිටිමින් මෙසේ කල්පනා කරයි. “සක්මන් කරන කල්හි පැවති රූප අරූප ධර්ම මෙහි දී නිරුද්ධ වෙයි. (හෙවත් නැති වෙයි) මෙය ගමනෙහිදී සිහි නුවණ පවත්වා ගැනීම නම් වේ.

යමෙක් සජ්ඣායනා කරමින් හෝ කලක් සිට පසු කලෙක හිඳගෙන මෙසේ කල්පනා කරයි. “සිටගෙන සිටි කල්හි පැවති රූප අරූප ධර්ම මෙහිදී නැති වෙයි.” මෙය සිටගෙන සිටීමෙහි සිහි නුවණ පවත්වා ගැනීම නම් වේ.

යමෙක් සජ්ඣායනා ආදිය සිදු කිරීම් වශයෙන් කලක් හිඳගෙන හුන්නේ පසු කලෙක සිට ගත්තේ මෙසේ කල්පනා කරයි. “හිඳගෙන හුන් කල්හි පැවති රූප අරූප ධර්ම මෙහිදී නැති වෙයි.” මෙය හිඳගෙන හිඳීමෙහි සිහි නුවණ පවත්වා ගැනීම නම් වේ.

යමෙක් හිඳගෙන සජ්ඣායනා කරමින් හෝ කමටහන් මෙනෙහි කරමින් හෝ සිට නින්දට වැටී පසුව නැඟිට මෙසේ කල්පනා කරයි. “නිදන කල්හි පැවති රූපා රූප ධර්ම මෙහිදී නැති වෙයි” මෙය නින්දෙහි දී ද, පිබිද සිටීමෙහිදී ද සිහි නුවණ පවත්වා ගැනීම නම් වේ. ක්‍රියාකාරී සිත් නො පැවැත්ම නින්ද නම් වේ. (ක්‍රියාකාරී සිත්) පැවැත්ම අවදිව සිටීම නම් වේ.

යමෙක් කථා කරමින් මේ ශබ්දය වනාහී තොල්, දත්, දිව හා තල්ල හේතු කොට ගෙන ද, සිතෙහි එයට යෝග්‍ය පෙළඹවීමක් හේතු කොට ගෙන ද උපදී යයි සිහි ඇතිවම මනාව දනිමින්ම කියයි ද, හේ තෙමේ බොහෝ කලක් සජ්ඣායනා කොට හෝ ධර්මය දේශනා කොට හෝ කමටහන් මාරු කරමින් පවත්වා හෝ ප්‍රශ්න විසඳා පසු කලෙක නිහඬ වී සිට “කථා කළ කාලයෙහි උපන් රූප අරූප ධර්ම මෙහිදී නැති වෙයි.” යනුවෙන් කල්පනා කරයි. මෙය කථා කිරීමෙහි දී සිහි නුවණ පවත්වා ගැනීම නම් වේ.

යමෙක් නිහඬව සිටිමින් කාලයක් ධර්මය දේශනා කොට හෝ කමටහන් මෙනෙහි කොට හෝ පසු කලෙක “නිහඬව සිටි කාලයෙහි පැවති රූප අරූප ධර්ම මෙහිදී නැතිවෙයි” යනුවෙන් කල්පනා කරයි. උපාදා රූප පවත්නා කල්හි “කථා කරයි” යන නමින් ද උපාදා රූප නැති කල්හි නිහඬ වෙයි යන නමින් ද දැක්වේ. මෙය නිහඬ බවෙහිදී සිහිනුවණ පවත්වා ගැනීම නම් වේ. එසේම මුලාවට පත් නොවන සිහි කල්පනාව ද වෙයි. ඒ අනුසාරයෙන්ම “සිහිනුවණ පවත්වා ගැනීම” (හෙවත් සම්පජානකාරිතා) ද දත යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි දී සතිපට්ඨානය මිශ්‍ර වූ සිහිකල්පනාව පුර්ව භාගය කියන ලදී.