2. නාලන්‍දාසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

2. නාලන්දා සූත්‍ර වර්ණනාව

දෙවන වර්ගයේ දෙවැන්නෙහි - නාළන්‍දායං = මේ නම ඇති නගරයෙහි ඒ නගරයෙහි. ඒ නගරය ගොදුරු ගම කොට පාවාරිකම්බවනෙ = උතුරුසළු විකුණන සිටුහුගේ අඹවනයෙහි. එය ඔහුගේ උයන විය. හේ තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දම් දෙසුම අසා පැහැදුණෝ ඒ උයනෙහි කුටි, ලෙන්, මණ්ඩප ආදියෙන් යුත් විහාරයක් කරවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පවරා දුන්නේය. ජීවක අඹවනය මෙන් ඒ විහාරය පාවාරික අඹවනය යනුවෙන් ව්‍යවහාරයට පත් විය. ඒ පාවාරික අඹවනයෙහි වාසය කරයි යන අරුතයි.

එවං පසන්නෙ = මෙසේ පිරුණ ශ්‍රද්ධාව ඇත්තේ මෙසේ අදහමි යන අර්ථයයි. භීයො භිඤ්ඤතරො = බොහෝ දැනුම ඇත්තේ, වඩා දැනුම ඇත්තේ, නොහොත් උත්තරීතර නුවණ ඇත්තේ යන අර්ථයයි. සම්බෝධියං = සර්වඥතා ඥානයෙහි නොහොත් අර්හත් මාර්ග ඥානයෙහි. අර්හත් මාර්ගයෙන්ම බුදු ගුණ නිරවශේෂයෙන් ගනු ලැබුයේ වෙයි. දෙ අග සවුවෝ ද අර්හත් මාර්ගයෙන්ම ශ්‍රාවක පාරමිතාඥානය ලබා ගනිත්. පසේ බුදුවරු ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ ඥානය ද, (ලොව්තුරා) බුදුවරු සර්වඥතා ඥානයද, සියලු බුදු ගුණයන් ද ලබා ගනිත්. උන් වහන්සේලාට ඒ සියල්ල අර්හත් මාර්ගඥානය සම්බෝධි නම් වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඩා උත්තරීතර කෙනෙක් නැත. එම නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ. “සම්බෝධියෙහි දී අතිශය විශිෂ්ට ඥානයක් ලැබීය” යනුයි.

උළාරා = ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, මේ උළාරයන ශබ්දය උසස් වූ කෑ යුතු දෙය කති යන ආදී තන්හි මිහිරි යන අර්ථයෙහි යෙදේ. වච්ඡායන තෙමේ භාග්‍යවත් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට උළාර වූ ප්‍රශංසාවෙන් ප්‍රශංසා කරයි යන ආදී තන්හි “උළාර” යන්න ශ්‍රේෂ්ඨය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ප්‍රමාණ කළ නොහැකි තරම් පැතුරුණ ආලෝකයක් යන ආදියෙහිදී පැතිරීම යන අර්ථයෙහි යෙදේ. එබැවින් උළාර යනුවෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ යයි කියවේ. ආසභී = උත්තමයකුගේ වචන මෙන් වෙනස් නොවන. කම්පා නොවන එකංසො ගහිතො = පාරම්පරිකව අසන්නට ලැබුණ නිසා හෝ, ගුරු පරපුරින් ලැබුණ නිසා හෝ, මෙසේ වූයේ ල යනුවෙන් අසන්නට ලැබුණ නිසා හෝ, ග්‍රාන්‍ථාගතව ලැබුණ නිසා හෝ, පිළිවෙළ අනුව සිතා බැලීමෙන් හෝ, (තමා තුළ ඇති) දෘෂ්ටිය අනුව අවබෝධ කර ගැනීමෙන් හෝ, තර්කයේ හේතුවෙන් හෝ, න්‍යාය හේතුවෙන් හෝ නො කියා ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානයෙන් අවබෝධ කොට ගෙන මෙන් ඒකාන්ත වශයෙන් ගන්නා ලද්දේ තීරණය වූ. කියන ලද්දාවූ කථාවමය යන අර්ථයයි. සීහනාදො = ශ්‍රේෂ්ඨ නාදය කෙළි පිණිස නොවන්නා වූ ද, බියට පත් නොවන්නා වූ ද සිංහයකු විසින් මෙන් උතුම් නාදයක් කරන ලදී යන අර්ථයයි.

කින්නු තෙ සාරිපුත්ත = මේ දේශනාව කුමක් හෙයින් ආරම්භ කෙළේ ද? පිළිපැදීම් පහදා දීම සඳහාය. ඇතැම් එක් අයෙක් සිංහ නාදය පවත්වා තමාගේ ඒ සිංහ නාදයෙහි පිළිපැදීමට නොහැකි වේ. නොගැටීම නො ඉවසයි. ඇලෙන ලාටුවක වැටුණ වඳුරකු මෙන් වෙයි. යම් සේ ගින්නෙන් පිසිනු ලැබූ අපිරිසිදු ලෝහය දැවී අඟුරු වේද, එසේම දැවුණ අඟුරු මෙන් වෙයි. එක් අයෙක් සිංහ නාදය අනුව පිළිපැදීම පහදා දෙන්නේ එසේ කිරීමට හැකි වෙයි. නො ගැටීම ඉවසයි. ගිනි පිඹිනු ලබන පිරිසිදු රිදීමෙන් වඩ වඩාත් ශෝභමාන වෙයි. එවැනි වූ මේ තෙරුන් වහන්සේ පිළිපැදීමෙහි හැකියාව ඇත්තෙකැයි දැන ඒ කරුණ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ තෙරුන් හට සිංහනාදයෙහි යෙදීමට ඉඩ දීම සඳහා මේ දේශනාව ආරම්භ කළහ.

එහි සබ්බෙතෙ = ඒ සියලු දෙනාම ඒ ස්ත්‍රීන් විසින් එවංසීලා = මාර්ග සීලයෙන්, ඵල සීලයෙන් ලෞකික ලෝකෝත්තර සීලයෙන් යන මෙසේ සිල් ඇති එවං ධම්මා = මෙහිදී සමාධි පාර්ශ්වීය ධර්මයෝ අදහස් කරන ලද්දාහ. මාර්ග සමාධිය, ඵල සමාධිය, ලෞකික ලෝකෝත්තර සමාධි යන මේ සමාධීන්ය යන අර්ථයයි. එවං පඤ්ඤා = මාර්ග ප්‍රඥාව ආදී වශයෙන් මෙසේ දැක්වෙන ප්‍රඥාව එවං විහාරිනො = මෙහිදී වනාහී පෙර දී සමාධි පාර්ශ්වීය ධර්මයන් කියන ලද බැවින් එම විහරණය පෙර කියන ලද්දක් ම වෙයි. කුමක් හෙයින් පෙර කියන දෙයම නැවත කියයි ද යත් තෙරණුවන් විසින් මෙය පෙර කියන ලද්දේමය. මෙය වනාහී නිරෝධ සමාපත්තිය පැහැදිලි කිරීම සඳහා කියන ලදී. එබැවින් භාග්‍යවත්හු නිරෝධ සමාපත්තියෙන් වාසය කරන්නෝ වූහයි යන මෙය මෙහි අර්ථය යයි දැක්විය යුතුයි.

එවං විමුත්තා = මෙහි දී යටපත් කිරීමෙන් ලබන මිදීම (වික්‍ඛම්භන විමුත්ති), තාවකාලික මිදීම (සමුච්ඡේද විමුත්ති), සන්සිඳීම් වශයෙන් ලබන මිදීම (පටිප්පස්සද්ධි විමුත්ති), සසරින් ගැලවීමෙන් ලබන මිදීම (නිස්සරණ විමුත්ති) යන පංචවිධ විමුක්තිය අදහස් වේ. එහිදී සමාපත්ති අට තමා විසින් යටපත් කරන ලද නීවරණ ආදියෙන් මිදුණ බැවින් යටපත් කිරීමෙන් ලබන මිදී ම (වික්‍ඛම්භන විමුත්ති) යන ගණයට වැටේ. අනිත්‍යයයි නුවණින් සලකා බැලෙන අනුපස්සනාවන් සත, ඒවා එකිනෙකට සාපේක්ෂකව පටහැණි වීම් වශයෙන් නිදහස් බැවින් තාවකාලික මිදීම (තදඞ්ග විමුත්ති) යන ගණයට වැටේ. ආර්ය මාර්ග සතර පටහැණිව පවත්නා කෙලෙස්වලින් මිදුණ බැවින් සිඳ දැමීමෙන් ලබන මිදීම (සමුච්ඡෙද විමුත්ති) යන ගණයට වැටේ. ශ්‍රමණ භාවයේ සෝවාන් ආදී ඵල සතර මාර්ගයන්ගේ බලයෙන් ක්ලේශයන්ගේ සන්සිඳීමේ ස්වභාවයෙහි උපන් බැවින් සන්සිඳීමෙන් ලබන මිදීම (පටිප්පස්සද්ධි විමුත්ති) යන ගණයට වැටේ. නිවන කෙළෙස්වලින් ඉවත්ව ඇති බැවින්, පහ වූ බැවින්, දුරස්තරව සිටින බැවින් “සසරින් ගැලවීමෙන් ලබන මිදීම” (නිස්සරණ විමුත්ති) යන ගණයට වැටේ. මෙසේ මෙම පංචවිධ විමුක්තීන්ගේ වශයෙන් මෙසේ මිදුනාහයි යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුත්තේය.

කිම්පන තෙ සාරිපුත්ත යෙ තෙ භවිස්සන්ති = අතීතයෙහි වූ දේ නිරුද්ධ විය. නොපවතින ස්වභාවයට පත් විය. පහන් දැල්ලක් මෙන් නිවී ගියේය. [need trans]

අනාගත බුදුවරුද ජාත නොවූහ. නො උපන්නෝය. අනුත්පන්නයහ. ඔබ කෙසේ නම් උන්වහන්සේලා ගැන දන්නෙහිද? උන්වහන්සේලා පිළිබඳ දැනීම පා සලකුණු නැති අහසෙහි පියවර සලකුණක් දැක්වීම මෙන් වෙයි. දැන් මා සමග එකම විහාරයෙහි වාසය කරන්නෙහිය, එක්ව පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නෙහිය, දහම් දෙසන කල්හි දකුණු පස හිඳින්නෙහිය. කිම ඔබ විසින් මාගේ ගුණ තමාගේ තමාගේ සිතින් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේද? ඒවා අනුගමනය කරන්නේදැයි යනුවෙන් මෙසේ ප්‍රශ්න කළහ. ප්‍රශ්න කරනු ලැබූ කල්හි තෙරණුවෝ “ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ” හෙවත් නොහෙතං භන්තෙ යනුවෙන් එය ප්‍රතික්ෂේප කරති.

තෙරණුවන් හට ද දන්නා දෙයක් ඇත, නො දන්නා දෙයක් ඇත. කිම ඒ තෙරණුවෝ දන්නා දෙය ප්‍රතික්ෂේප කරත් ද, නැතහොත් නො දන්නා දෙය ප්‍රතික්ෂේප කරත් ද? දන්නා දෙයක් ප්‍රතික්ෂේප නො කරති. නො දන්නා දෙයම ප්‍රතික්ෂේප කරති. තෙරණුවෝ වනාහී පිළිපැදීම ඇරඹුණ කල්හිම මෙම පිළිපැදීම ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි පවතින්නක් නොවේයයි අවබෝධ කළහ. හේ තෙමේ මේ පිළිපැදීම තමාගේ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි නොපවතී යයි ප්‍රතික්ෂේප නොකොට තමා නොදන්නා සර්වඥතාඥානය එය නැත ස්වාමීනි (නො හෙතං භන්තෙ) යි කියා ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ඒ නිසා අතීත අනාගත වර්තමාන බුදුන් වහන්සේලාගේ ශීල සමාධි ප්‍රඥා යන විමුක්තිය ඇති කිරීමට සමත් වූ සර්වඥතා ඥානය මාහට නැතැයි යන මෙය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා හට දන්වන සේක.

එත්‍ථ = අතීත ආදී වශයෙන් බෙදා දැක්වූ මේ බුදුන් වහන්සේලා කෙරෙහි අථ කිඤ්චරහි = එසේ නම් මෙවන් නුවණක් නැති කල්හි ඔබ විසින් කුමක් නිසා මෙය කියන ලද දැයි කියයි. ධම්මන්‍වයො = ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැනගත් ඥානයේ පිළිපැදීම අනුගමනය කොට උපන් අනුමාන ඥානය. භාග්‍යවතුන් වහන්ස. පිළිවෙළ ග්‍රහණය කර ගැනීම යයි දන්නා ලද ශ්‍රාවක ඥානයෙහි පිහිටා සිටම මේ ආකාරයෙන් දැන ගනිමියි කියයි. තෙරණුවන්ගේ පිළිවෙළ ග්‍රහණය කර ගැණීම අප්‍රමාණ විය, සීමා රහිත වේද, එසේම පිළිවෙළ ග්‍රහණය කරගත් ධර්මසේනාපති (සැරියුත් මහ) තෙරුන්ගේ ද ඥානය සීමා රහිත වේ. ඒ නිසා ශාස්තෲන් වහන්සේ මෙසේ අනුත්තරය හ යි හේ තෙමේ දනියි. තෙරුන් වහන්සේගේ පිළිවෙළ ග්‍රහණය කර ගැනීමේ ස්වභාවය සර්වඥතා ඥානයේ ස්වභාවයමය.

මෙවිට එම පිළිවෙළ ග්‍රහණය කර ගැනීම පැහැදිලි කරනු පිණිස උපමාවක් දක්වන්නේ සෙය්‍යථාපි භන්තෙ (ස්වාමීනි, කෙසේද යත්) යන ආදිය කීය. එහිදී යම් හෙයකින් මධ්‍ය දේශයේ නගරයේ බාහිර ආධාරක සහිත ප්‍රාකාර ස්ථිර හෝ වේවා, නොහොත් දුර්වල හෝ වේවා, හැම අයුරින්ම සම හෝ රණසඞ්ක නොවේ. එහෙයින් එය නොසලකා පච්චන්තිමං නගරං = (ප්‍රත්‍යන්ත දේශයෙහි වූ නගරයය) යි කීය. දළ්හුද්දාපං දළ්හ පාකාර තොරණං = ස්ථිර වූ ප්‍රාකාරය සහ ස්ථිර වූ බාහිර බැම්ම. එකද්වාරං = (එක් දොරටුවක්) යි කුමක් නිසා කීයේද යත් බොහෝ දොරටු ඇති නගරයක පණ්ඩිත දොරටු පාලයෝ බොහෝ දෙනෙක් සිටිය යුතුය. එක දොරටුවක් පමණක් නම් එක් පණ්ඩිත දොරටු පාලයෙක් සෑහේ. ප්‍රඥාවෙන් තෙරුන් වහන්සේට සම වූ අන් අයෙක් නැත. එහෙයින් තමාගේ පාණ්ඩිත්‍යයට උපමා කරනු පිණිස එකම දොරටුපාලයකු දැක්වීම පිණිස “එකද්වාරං” යි කීය.

පණ්ඩිතො = පණ්ඩිත භාවයෙන් යුක්ත වූයේ ව්‍යත්තො = පාණ්ඩිත්‍යයෙන් යුක්ත වූ පිරිසුදු නුවණක් ඇති තැනැත්තා මෙධාවී = “පදවි ලැබීමට හේතු වූ ප්‍රඥාව” නමැති නුවණින් යුක්ත වූයේ. අනුපරියාය පථ = අනුපරියායන (හෙවත් වටේට පිහිටි) යන නම ඇති ප්‍රාකාර මාර්ගය. පාකාර සන්‍ධිං = ගඩොල් දෙකක් ඉවත් වූ තැන පාකාර විවරං = ප්‍රාකාරයේ කැඩුණ තැනක්. චෙතසො උපක්කිලෙසෙ = පංච නීවරණයෝ සිත අපිරිසිදු කරති, කිලිටි කරති, තැවීම (පීඩාවට පත් කිරීම) සිදු කරති. වෙහෙසවති, එහෙයින් “චෛතසා උපක්කිලෙසා” (සිතේ කිලිටි වීම් යයි කියත්. පඤ්ඤාය දුබ්බලී කරණා = උපදින නීවරණ නූපන් ප්‍රඥාවට ඉපදීමට (ඉඩ) නො වේ. ඒ නිසා පඤ්ඤාය දුබ්බලී කරණ (හෙවත් ප්‍රඥාවගේ දුර්වල කිරීම) යයි කියත්. සුපතිට්ඨිත චිත්තා = සතර සතිපට්ඨානයන්හි පිහිටුවන ලද සිත් (බවට පත්) වී. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථා භූතං = යථා ස්වභාවයෙන්ම දියුණු කොට අනුත්තරං සම්මා සම්බොධිං = අර්හත් සර්වඥතාඥානය අවබෝධ කළහයි දැක්වේ.

තව ද මෙහි “සතිපට්ඨාන” යනු විදර්ශනාවයි. බොජ්ඣඞ්ග නම් මාර්ගයයි. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධි නම් අර්හත්වයයි. සතිපට්ඨානය හෝ විදර්ශනාව බෝධ්‍යංගයන් හා මිශ්‍ර වූයේ වෙයි. සම්මා සම්බොධි යනු අර්හත්භාවයම වන්නේ ය. දීඝ භාණක මහා සීව තෙරණුවෝ මෙසේ කීහ. සතිපට්ඨානයෙහි විදර්ශනාව ගෙන බොජ්ඣඞ්ගයෙහි මාර්ගය ද, සර්වඥතාඥානය ද ග්‍රහණය කළ කල්හි ප්‍රශ්නය සොඳුරු වන්නේ ය. මෙසේ ගන්නා ලද්දේ නම් නොවේ. මෙසේ තෙරණුවෝ සර්වඥ බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ නීවරණ ප්‍රහාණය කිරීමෙහිදී සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි ද, සම්බුද්ධත්වයෙහි ද මැද බිඳුණ රන් රිදී මෙන් විවිධ ස්වභාවයක් ඇතැයි දක්වයි.

මෙතැන් සිට උපමාවන් සංසන්දනය කළ යුතුය. ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍රයන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යන්ත නගරය දැක්විය, ප්‍රාකාරය දැක්වීය, හාත්පස මාර්ගය දැක්වීය, පණ්ඩිත දොරටු පාලයා දැක්වීය. නගරයට පිවිසෙන මාර්ගයෙහි උත්තම ප්‍රාණීන් දැක්වීය. දොරටු පාලයාට ඒ ප්‍රාණීන්ගේ ප්‍රකට භාවය දැක්වීය. එහිදී කුමක් නම් කවර දෙයක් හා සමාන වේද යත් - නිවන නගරයට සම විය, සීලය ප්‍රාකාරයට සමවිය. ලජ්ජාව හාත්පස මාර්ගයට සම විය. ආර්ය මාර්ගය දොරටුවට සම විය. දම් සෙනෙවි සැරියුත් හිමියෝ පණ්ඩිත දොරටු පාලයාට සමවූහ. අතීත අනාගත වර්තමාන බුදුවරු නගරයට පිවිසෙන හා නගරයෙන් නික්මෙන උසස් ප්‍රාණීන් මෙන් වූහ. දොරටු පාලයාට ඒ ප්‍රාණීන්ගේ ප්‍රකට භාවය සිදුවූවාක් මෙන් ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන් හට සීල සමථ ආදියෙන් අතීතානාගත වර්තමාන බුදුන් වහන්සේලාගේ ප්‍රකට භාවය දැනී ගියේය. මෙපමණකින් ම තෙරුන් වහන්සේ විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට “මම මෙසේ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි සිට ධර්මයට අනුගතවූ පිළිවෙළ ග්‍රහණය කර ගැනීමෙන් දත යුතු දේ දැන ගතිමි”යි තමාගේ සිංහ නාදයේ යෙදීමේ පිළිවෙළ පවසන ලද්දේය.

තස්මා = ස්වාමීනි, යම් හෙයකින් අතීත අනාගත වර්තමාන අර්හත් සම්මා සම්බුදුන් වහන්සේලා කෙරෙහි පරසිත් දන්නා නුවණ මාහට නැත්තේ ද, එසේ වුවද ධර්ම විනිශ්චය දන්නා ලැබේ යයි (මා පිළිබඳව) කියන්නෙහිය. එහෙයිනි. අභික්‍ඛණං භාසෙය්‍යාසි = නැවත නැවත කියන්න. පෙරවරුවෙහිදී මට කියන ලද්දේ යයි පස්වරුවෙහිදී ආභ්‍යන්තරික කරුණු ආදිය පිළිබඳ ව නො කියා නො සිටින්න. අද මට දේසනා කරන ලද්දේයයි යනුවෙන් හෝ පසු දින ආදියෙහි දී (නැවත) දේසනා නොකර නොසිටින්නය යන අර්ථයයි. සා පහීයිස්සති = ඥාන ශක්තියෙන් යුක්තව සැරියුත් තෙරණුවන් වැනි ශ්‍රාවකයෙක් පවා බුදුන් වහන්සේලාගේ සිත තුළ ඇති තත්ත්වයන් දැන ගැනීමට නො හැකිවන්නේ ය. තථාගතයන් වහන්සේලා මෙසේ මිනිය නොහැක්කාහායි සිතන්නවුන් තුළ තථාගතයන් කෙරෙහි යම්බඳු සැකයක් හෝ විමතියක් හෝ පහළ වේ නම් එය සංසිඳෙන්නේ ය.