විහාරානුජානනකථා අට‍්ඨකථා

විහාරානුජානනකථා

සෙනාසනක්‍ඛන්‍ධකයෙහි - “අප්පඤ්ඤත්තං හොති” ඒ කාලයෙහි විහාර සෙනසුන නොඅනුදන්නා ලද්දේ වේ. “විහාර” නම් අදර්‍ධයොගාදියෙන් මුක්ත වූ සෙසු ආවාසයයි. “අඩ්ඪයොගො” ගුරුළුපියාපත් ලෙසින් කළවහල ඇති ගෙය “පාසාදො” දිග්පහය “හම්මියං” ඉතා උස්වූ මුදුන් වහල සහිත ප්‍රාසාදය කුළුගෙය පහයමය. “ගුහා” ගඩොලින් කළ ගුහාය, ගලින් කළ ගුහාය, දැවයෙන් කළ ගුහාය, පසින් කළ ගුහාය. “ආගතානාගතස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස” ආවාවූද නොආවාවූද සිවුදිසා වැසි සඞ්ඝයා උදෙසා,

අනුමොදනාගාථාවන්හි “සීතං උණ්හං” යනු සෘතුවිසභාග වශයෙන් වදාරණලදී. “සිසිරෙ චාපි වුට්ඨියො” යන මෙහි “සිසිරො” පොද බිඳු සහිත වාතය තෙමේ කියනු ලැබේ. “වුට්ඨියො” සෘජුවූ මෙඝ වර්‍ෂාමය. මේ සියල්ල “පටිහන්ති” යන මේ පදය හා ම යෙදියයුතුය.

“පටිහඤ්ඤති” විහාරය හෙතුකොට නැසේ. “ලෙණත්‍ථං” සැඟවී සිටීම පිණිස. “සුඛත්‍ථං” ශීතාදි උපද්‍රවරහිත බැවින් සැප විහරණය පිණිස “ඣායිතුඤ්ච විපස්සිතුං” මේ දෙපදය ද “සුඛත්‍ථඤ්ච” යන මේ පදය හා යෙදියයුතුය. විහාරදානය සැප පිණිසද පවතීයයි මේ වදාරණ ලද්දේ වේ. කවර සැපයක් පිණිසද, යත්:- ධ්‍යාන වඩන්නටද විදර්‍ශනා වඩන්නටද, යම් සැපයෙක්වේද, ඒ පිණිසය. තවද පරපදය සමගත් යෙදිය යුතුය. විහාරදානය ධ්‍යාන වඩන්නටද විදර්‍ශනා වඩන්නටද යන දෙකරුණ පිණිස පවත්නේය. මෙහි ධ්‍යාන වඩන්නාහ. විදර්‍ශනා වඩන්නාහ’යි සඞ්ඝයාහට දෙන්නහුගේ විහාරදානය බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අග්‍රයයි වර්‍ණනා කරණ ලද්දේය. “සො ච සබ්බදදො හොති යො දදාති උපස්සයං”යි මෙය වදාරණ ලද්දේය.

යම් හෙයකින් අග්‍රයයි වදාරණ ලද්දේ ද “තස්මා හි පණ්ඩිතො පොසො” යන ගාථාව එහිලාද වදාරණ ලදය. “වාසයෙත්‍ථ බහුස්සුතෙ” යන මෙහි විහාරයෙහි පර්‍ය්‍යාප්ති බහුශ්‍රැතයන්ද ප්‍රතිවෙධ බහුශ්‍රැතයන්ද වාසය කරවන්නේය. “තෙසං අන්නංච” ඒ බහුශ්‍රැතයන්ට සුදුසුවූ ආහාරද පැන්ද වස්ත්‍රයන්ද ඇඳපුටු ආදි සෙනසුන්ද යන යමක්වේද, ඒ සියල්ල ඒ සෘජුවූ අකුටිලසිත් ඇත්තාවූ ඔවුන් කෙරෙහි “දදෙය්‍ය” පිහිටුවන්නේය. භෙදවනාහි විශේෂයෙන් ප්‍රසන්න සිතින් චිත්තප්‍රසාදය වළකානොවේ. මෙසේ වෙසෙසින් පහන් සිත් ඇත්තහුටමය. ඒ බහුශ්‍රැතයෝ ඒ විහාරදායකයාහට දහම් දෙසත් -පෙ- ආස්‍රවරහිතවූයේ පිරිනි වේ.

“ආවිඤ්ජනච්ඡිද්දං ආවිඤ්ජනරජ්ජුං” මෙහි කවුළුව පැහැසීමට අනුදත් රැහන නම් දිවි නගුටෙන් කරණලද්දීනම් වටීමය. වෙනකිසි රැහනක් නොවටී “තීහි තාළානි” අනුදත් යතුරුමුදු තුනය. “යන්තකං සූචිකං” මෙහි දොර අගුල ලෑම පිණිස යමක් යමක් දනීද, ඒ ඒ යන්ත්‍රයද, ඒ දොර අරින කූරද කිරීම වටියි. “වෙදිකාවාතපාන” නම් සෑයෙහි පිල සමානවූ “ජාලවාතපාන” නම් දැලක් සමානව බැඳි වාතපානය. “සලාකවාතපාන” නම් ටැම්තබා සෑදු වාතපානය “වක්කලිකං” මෙහි වස්ත්‍රයෙන් කළ පාපිස්නක් බඳින්නට අනුදනිමි යන අර්‍ත්‍ථයි. “වාතපාන භිසි” ජනෙල් කවුළුව පමණින් බිස්සක්කොට බඳින්නට අනුදනිමි, යන අර්‍ත්‍ථයි. “මීඪං” මැස්සක ආකාරයෙන් දැවමැටි ආදියෙන් කළ පිලක ආකාර මීඪය. “විදලමඤ්චං” වේවැල් ඇඳ. හුණබටින් හෝ විසූ ඇඳ.

“ආසන්‍දිකො” සිවුරැස් පුටුව කියනු ලැබේ. “උච්චකම්පි ආසන්‍දිකං”යි වදාළ වචනයෙන් එක් පසකින් දිග් පුටුවම අටඟුල් පා ඇත්තේ නොවටියි. සිවුරැස් ආසන්‍දිය වනාහි පමණ ඉකුත් වූයේත් වටීයයි දතයුතුය. “සත්තඞ්ග” නම් තුන් පසෙක හේත්තු ඇඳි තුනක් යොදා කළ ඇඳ මේ ඇඳක් පමණ ඉක්මවූයේද, වටියි. “භද්දපීඨං” වේවැලින් කළ පුටුව කියනු ලැබේ. “පීඨිකා” රෙදිකැබලි බැඳි පුටුවමය. “ඵලකපාදපීඨ” නම් දැවවැටිය මත්තෙහි පාතබා භොජනඵලකයක් මෙන් කළ පුටුමය. “ආමලක වට්ටිකපීඨ” නම් ඇඹුලුපල ආකාරයෙන් යෙදූ බොහෝ පා ඇති පුටුවය. මොවුහු වනාහි පෙළෙහි ආපුටුය. දැවයෙන් කළ සියලුම පුටු වටීය යනු මෙහි මේ විනිශ්චයයි. “කොච්ඡං” සුවඳ හොටින් කරණ ලද්දේ හෝ මුදුතණ බබුස්තණයෙන් කරණ ලද්දේ හෝ අටඟුල් පරමකොට ඇත්තේ වටියි.

“අට්ඨඞ්ගුලපරමං මඤ්චපටිපාදකං” යන මෙහි මිනිසුන්ගේ පමණ අඟුලින්ම අටඟුල් ඇත්තේය. “චිලිමිකා” නම් පිරියම්කළ බිමෙහි පැහැය රකිනු පිණිස කළ ආස්තරණයයි කියනු ලැබේ. “රුක්‍ඛතූලං” ඉඹුල්රුක් ආදීවු යම්කිසි වෘක්‍ෂයන්ගේ පුලුන්ය. “ලතාතුලං” කිරිවැල් ආදීන්ගේ පුලුන්ය. “පොටකීතුලං” එරකතෘණාදීවූ යම්කිසි තෘණජාතීන්ගේ යටත්පිරිසෙයින් උක්බට ආදීන්ගේද පුලුන්ය. කොට්ට මසාගැණීමට අනුදත් මේ තෙවැදෑරුම් පුලුනෙන් සියලු භූතගාමයෝ සඞ්ග්‍රහ කරණලද්දාහු වෙත්. රුක්වැල් තණජාති හැර අන් භූතගාමයක් නැත්තේය. එහෙයින් යම්කිසි භූතගාමයක්හුගේ පුලුන් බිම්බොහනයෙහි ලාවටියි. බිස්සට පැමිණ මේ සියලු පුලුන් අකැප පුලුන්ය’යි කියනු ලැබේ. බිම්බොහනයෙහි මේ පුලුන් පමණක්ම හුදෙක් නොවටනේ නොවේ. හංස මොනර ආදී වූ සියලු පක්‍ෂීයන්ගේද, සිංහාදී වූ සියලු සිවුපාවුන්ගේද, ලොම්වටියි. රුක්මල් මූනමල් ආදීන් පිළිබඳ යම්කිසි මල්ද නොවටියි. කොල්ලම් කොළ පිරිසිදු කරණ ලද්දක්ම නොවටියි. අනිකක් හා එක්වූවක් වටියි බිසිවලට අනුදත් පස්වැදෑරුම් ඌර්‍ණදීවූ පුලුන්ද වටියි.

“අද්ධකායිකානි” කයින් අඩක් පමණ වූ කොට්ට. යම් කොට්ට අතුරෙහි කටියෙහි පටන් හිස දක්වා තබත්ද. එබඳු කොට්ට වෙත්. “සීසප්පමාණං” හිස පමණවූ කොට්ටය නම්, යම් කොට්ටයක පළලින් තුන්කොන් අතුරෙහි දෙකොන් අතර මනිනු ලබන්නේ වියතක් හා සතරඟුලෙක්වේද, කොට්ටයෙහි මැද තැනමිටි රියනක් වේද, දිගින් එක්රියන් හමාරක් හෝ දෙරියනක් හෝ වේයයි කුරුන්‍දියෙහි කියනලදී. මෙය ශීර්‍ෂප්‍රමාණයාගේ උත්කර්‍ෂ පරිච්ඡෙදයයි. මෙයින් වැඩිව ගියේ නොවටියි. අඩුව ගියේ වටියි. නොගිලන්හට හිසතබන කොට්ටයද පාතබන කොට්ටයද යන දෙකම වටියි. ගිලන්හට කොට්ට අතුරා ඒ මතුවෙහි පසුතුරුණක් එලා හිඳීම වරද නොවේ. බිසි පිළිබඳව පස්වැදෑරුම් යම් කැප පුලුන් අනුදන්නා ලද්දාහුවෙත්ද, එයින් කොට්ටය මහත්වූයේද වටීය’යි ඵුස්සදෙව ස්ථවිර තෙමේ කීයේය. විනයධර උපතිස්ස ස්ථවිර තෙමේ වනාහි කොටයක් කරන්නෙමි’යි කැපපුලුන් හෝ අකැප පුලුන් හෝ බහා කරන්නහුට ප්‍රමාණය වටීයයි කීයේය.

“පඤ්චභිසියො” පස්වැදෑරුම්වූ ඌර්‍ණදියෙන් පුරවනලද බිසිය. පුලුන් ගණනින්ම මේ බිසින්ගේ ගණන කියනලදී. එහි ඌර්‍ණග්‍රහනයෙන් හුදෙක් එළුලොම් පමණක්ම නොගන්නා ලදී. මිනිස් ලොම් හැර කැප අකැප මස්ජාති ඇති පක්‍ෂීන්ගේ හා සිවුපාවුන්ගේද යම්කිසි කැප ලොමයෙක්වේද, ඒ සියල්ල ඌර්‍ණග්‍රහනයෙන්ම ගන්නා ලදී. එහෙයින් සවදෑරුම් චීවරයන්ගේද සවැදෑරුම් අනුලොම චීවරයන්ගේද එක්තරා එකෙකින් බිසිඋරියක්කොට ඒ සියල්ල බහා කිරීම වරද නැත. එළුලොම් නොබහා කම්බලයම සිවුපටක් හෝ පස්පටක් බහා කරණ ලද්දීද, අනුදත් ඌර්‍ණභිසිසඞ්ඛ්‍යාවටම යන්නීය.

රෙදිබිසි ආදීන් අතුරෙහි යම්කිසි අලුත් වස්ත්‍රයක් හෝ පරණ වස්ත්‍රයක් හෝ අතුරා හෝ ඇතුළත බහා හෝ කරණ ලද්දී චොලභිසි නම. යම්කිසි වැහරියක් බහා කරණලද්දී වාකභිසි නම. යම්කිසි තෘණයක් බහා කරණ ලද්දී තෘණභිසි නම. පිරිසිදු තමලුපත් හැර යම්කිසිපත් බහා කරණ ලද්දී පණිභිසියි දතයුතුය. තමලුපන් අනිකක් හා එක්වූවෙක්ම වටියි. තනි තමලුපතින් කරණ ලද්දී නොසුදුසුය. බිස්සෙහි ප්‍රමාණනියමෙක් නැත්තේය. මඤ්චභිසි, පීඨභිසි, භුම්මත්‍ථරණභිසි, චඞ්කමණභිසි, පාද පුඤ්ජනභිසි යන මොවුන්ට අනුරූප වශයෙන් සලකා තමන්ගේ කැමැත්ත ලෙසින් පමණ කටයුතුය. යම් මේ ඌර්‍ණදීවූ පස්වැදෑරුම් පුලුන්ද බිසි කිරීමෙහිලා ගතහැකිය. ඒ පුලුන් සම්මය බිස්සෙහිද ගතහැකියයි කුරුන්‍දියෙහි කියනලදී. මෙයින් සම්මය බිස්ස පරිභොග කටහැකිය යනු සිද්ධ වේ.

“මඤ්චභිසිං පීඨෙ සංහරන්ති” ඇදෙහි අතුටමනා බිස්ස පුටුවෙහි අතුරත්. ඇතිරීම පිණිස ගෙනයතියිද යෙදේ. “උල්ලොකං අකරිත්‍වා” යටට ඇතිරියක් නොඵලා. “ඵුසිතුං” රදනින් හෝ කසාවෙන් හෝ උඩකින් ඉසීම කරන්නට ලබයි. “භත්තිකම්මං” ගුදිරි උරයෙහි මතුපිට බිතුවම් කිරීම. “හත්‍ථභත්තිං” පසඟුලිබිත්

“ඉක්කාසං” රුක්ලාටු හෝ මැලියම් හෝ. “පිට්ඨමද්දං” පිට කඳුකයෙන් මැදීම. “තුණ්ඩකමත්තිකං” කුඩු හා මිශ්‍රවූ මැටි. “සාසපකුණ්ඩං” අබපිටි. “සිත්‍ථතෙලකං” දියවූ මීඉටි. “අච්චුස්සන්නං හොති” බින්දු බින්දුව සිටියි. “පච්චුද්ධරිතුං” පිස දමන්නට. “ලණ්ඩමත්තිකං” ගැඩවිල්ගු හා මිශ්‍රවූ මැටි. “කසාවං” නෙල්ලි අරළු කසට.

“න භික්‍ඛවෙ පටිභානචිත්තං” යන මෙහි හුදෙක් ගෑණු පිරිමි රූපම නොවේ. තිරිසන් රූපද යටත් පිරිසයින් ගැඩවිලි රූපද මහණක්හට තමන් විසින් කිරීම හෝ කරවයි කීම හෝ නොවටියි. ‘උපාසකය’ දොරටුපල්රුවක් කරව’යි කීමද නොහොබියි. ජාතකයන්හි යෙදුනු අසදෘශ දානාදී වූ පැහැදීමට කරුණු වූ හෝ කලකිරීමට සුදුසුවූ කරුණු ඇතුළත්වූ වස්තූන් හෝ අනුන් ලවා කරවිය හැකිය. මල්කම් ආදිය තමාටද කළහැකිය.

“ආලකමන්‍දා” මිනිසුන්ගෙන් ගැවසීගත් එක් මිදුලෙන් යුත් විහාර. “තයො ගබ්භො” යන මෙහි. “සිවිකාගබ්භො” සිවුරැස් ගබඩාව. “නාළිකාගබ්භො” පළලට වඩා දෙතුන් ගුණයක් දිග ඇති දිග් ගබඩාව. “හම්මිය ගබ්හො” අහස්තෙලෙහි කුළුගෙවල ඇති ගබඩාවය. මුදුනෙහි පියසි ඇති ගබඩාව හෝය.

“කුලුඞ්කපාදකං” රුකක් විද එහි කණු වද්දා කරන ලද්දය. එහා මෙහා කළහැකි බිතුපා ඇති එය දිරූ අඩිතාලමට රුකුල් දෙනු පිණිස පොළොවෙහි පිහිටුවන්නට අනුදනිමි’ යන අර්‍ත්‍ථයි. “පරිත්තාණකිටිකං” වැසිවැටෙන තැන රැකීම පිණිස තල්පත් ආදියෙන් කළ පටලය. “උද්දසුවං” වසුගොමද අළුද සමග මැඩගත් මැටි.

ආලින්‍ද නම් අක්දෙරියයි කියනු ලැබේ. “පඝන” නම් විහාරයෙහි සිට නික්මෙන්නාහුද පිවිසෙන්නාහුද පාවලින් යම් තැනක් පාගත්ද, ඒ පිළිබඳ වෙහෙර දොරටුවෙහි දෙපසින් බිත්තිය ගෙණවුත් කරණලද පෙදෙසට මේ නමෙකි. “පඝාන”යිද කියනු ලැබේ. “පකුඩ්ඩං” මැද ගබඩාවට වටින් අනුදත් අක්දෙරිය කියනු ලැබේ. “පකුට”යිද පාඨයෙක් වේ. “ඔසරකො” අක්දෙරිය නැති විහාරයෙහි හුණදඬුවක් දී ඉන්පසු දඬු දිග්කොට කරණලද පියස්සෙහි ඉදිරිය “සංසරණකිටික” නම් කූරු යොදා කළ පටලය.

“පානීයභාජනං” බොන්නවුන්ට පැන් දෙන බඳුනය. කිණිස්සද තළුවද අනුදත් පැන්සකට අනුලොම් වේ.

“ආපෙසි” දිග් දවයෙක කණු ඇතුල්කොට කටු අතුවලින් වෙළා කරණලද දොරවැසීමය. “පලිඝො” ග්‍රාමද්වාරයන්හි මෙන් චක්‍රයෙන් යුක්ත දොරවැසීමය.

“ආමුත්තමණිකුණ්ඩලා” පැලඳි මිණි කොඩොල් ඇත්තාවූ,

[missing trans]

[missing trans] “වෙය්‍යායිකං” වියදම් කිරීම කියනු ලැබේ.

“ආරාමෙ අකංසු” යම් කෙනෙක් ධනවත් වූවාහුද, ඔවුහු තමන්ගේ ධනයෙන් කළහ. යම් කෙනෙක් ස්වල්ප ධන ඇත්තාහුද ධන නැත්තාහුද ඔවුන්ට ධනය දුන්නේය. මෙසේ ඒ සුදත්ත ගෘහපතිතෙමේ සිය දහසක් කහවණුද සියදහසක් අගනා බඩුද දී රජගහනුවර පටන් සැවැත්නුවර දක්වා බුදුරජුන්ගේ වැඩමවීම සඳහා පන්සාළිස් යොදුන් මගැ යොදුනක් යොදුනක් පාසා විහාර පිහිටුවීම කොට සැවැත් නුවරට ගියේය.

“කොටිසන්‍ථරං සන්‍ථරාපෙසි” කහවණු කෙළවරින් කෙළවර ගටා ඇතුරුයේය. ඒ ජෙතවන උයනෙහි වෘක්‍ෂයෝ හෝ පුෂ්පකරණීහු හෝ වූවාහුද ඒ වෘක්‍ෂපුෂ්කරණීන්ගේ වටපමණ ගෙන අන්තන්හි අතුරා දුන්නේය. මෙසේ මේ සුදත්ත ගෘහපතිහුගේ අටළොස් කෙළක් ඇති එක් නිධානයක් ක්‍ෂයට ගියේය.

“කුමාරස්ස එතදහොසි” මෙසේ බොහෝ ධනය විසර්‍ජනය කරන්නාවූ ගෘහපතිහුගේ මුහුණෙහි වෙසෙසින් පහත් අයුරු දැක, ‘ගැහැවිතෙමේ බොහෝ ධනය වියදම් කරන්නේය. මේ ලාමකයෙක් නොවේ’යි ජෙත නම් රජකුමරුට මෙබඳු සිතෙක් වූයේය. “කොට්ඨකං මාපෙසි” සත්මහල් දොරකොට ඇති පහයක් මැවූයේය.

“අථ ඛො අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති ජෙතවනෙ විහාරෙ කාරාපෙසි -පෙ- මණ්ඩපෙ කාරාපෙසි” අනිකුදු අටළොස් කෙළකින් මේ විහාරාදීහු කරවූයේය. අටකිරියක් පමණ වූ හෙවත් දෙතිස් අමුණක් පමණ වූ භූමියෙහි විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පුනබ්බසුමිත්ත ගෘහපති තෙමේ යොදුනක් පමණ බිම රන්ඩොල් ඇතිරීමෙන් මිලදීගෙණ විහාරයක් කරවූයේය. සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ශ්‍රිවදර්‍ධන ගෘහපති තෙමේ තුන්ගවු පමණ රන්යට ඇතිරීමෙන්ද, වෙස්සභූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සොත්‍ථිජ ගෘහපති තෙමේ අඩයොදුනක් පමණ රන්තැලි ඇතිරීමෙන්ද, කකුසන්‍ධ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අච්ච්‍යුත ගෘහපති තෙමේ ගවුවක් පමණ රන් ඇත්පා ඇතිරීමෙන්ද කොනාගමන භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උග්‍ර ගෘහපති තෙමේ අඩගවුවක් පමණ රන්ගඩොල් ඇතිරීමෙන්ද කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සුමඞ්ගල ගෘහපති තෙමේ විසි ඉස්බක් පමණ රන් කැසුබුවන් ඇතිරීමෙන්ද, අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සුදත්ත ගෘහපතිතෙමේ අටකිරියක් පමණ බිම කහවණු ඇතිරීමෙන්ද මිලදී ගෙණ විහාරය කරවූයේයයි දතයුතුය. මෙසේ සියලු සම්පත්තීහු පිරිහෙත්යි සියලු සම්පත්තීන් කෙරෙහි නොඇලීම සුදුසුය. මිදීම සුදුසුය.

“ඛණ්ඩං” බිඳුනු අවකාශය “ඵුල්ලං” දිරූ අවකාශය “පටිසඞ්ඛරිස්සති” පිළිසකර කරයි. මේ ලැබූ නවකර්‍මාන්ත ඇති මහණහු විසින් වෑපොරෝ, නියන් ආදිය ගෙණ තමන් විසින් නොකටයුතුය. කළ නොකළ දෙය දැනගත යුතුය.

“පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගනත්‍වා” ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරතෙමේ ගිලන් මහණුන් පිළිදැගුම් කරමින් දිරූ මහලු මහණුන්ට සඞ්ග්‍රහ කරමින් විශාලා මහනුවර සිට සැවැත්නුවරට බුදුපාමොක් මහසඟනුන් වඩින කල්හි සියල්ලන්ට පසුව වඩියි. මෙය මුන්වහන්සේගේ සිරිතය. එහෙයින් “පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගනත්‍වා”යි කියන ලදී. “අග්ගාසනං” ථොසනය “අග්ගොදකං” දක්‍ෂිණොදකය. “අග්ගපිණ්ඩං” සඞ්ඝ ස්ථවිරයන්හට දියයුතු පිණ්ඩය

“පතිට්ඨා පෙසි” අටළොස් කෙළක් පරිත්‍යාගකොට අනාථපිණ්ඩික ගෘහපති තෙමේ බුද්ධප්‍රමුඛ වූ සිවුදිග වැසි සඞ්ඝයාහට ජෙතවන මහාවිහාරය පාවා දුන්නේය. මෙසේ සිවුපණස් කෙළක් ධනය පරිත්‍යාග කෙළේය.