තතියසඞ‍්ගීතිකථා අට‍්ඨකථා

තෙවන සඞ්ගීති කථා

තිස්ස මහා බ්‍රහ්මතෙමේ, බඹලොවින් ච්‍යුතව මොග්ගලි බ්‍රාහ්මණයාගේ ගෙයි පිළිසිඳ ගත්තේය. සිග්ගව ස්ථවිරයන් වහන්සේද, ඔහු පිළිසිඳගත් තැන් පටන් සත් අවුරුද්දක් මුළුල්ලෙහි එ බමුණුගේ ගෙට පිඬු පිණිස ගියහ. එහෙත් එක් දවසකුදු කෙණෙස්සක් පමණ කැඳක් හෝ සැන්දක් පමණ පතක් නොලැබූහ. මෙසේ සත්අවුරුද්දක් ගෙවියෑමෙන් පසු එක් දවසක් ‘ස්වාමීනි! මෙතැන ඉක්මවා වඩිනු මැනව’යි යන මේ වචනමාත්‍රය ලැබූහ. එ දවසම බ්‍රාහ්මණ තෙමේද, පිටත ගොස් කිසි කාර්‍ය්‍යයක් කොට එනුයේ පෙරමගදී තෙරුන් දැක ‘පින්වත් පැවිද්ද; අපගේ ගෙට ගියහුදැ’යි ඇසීය. ‘එසේය, බ්‍රාහ්මණ! ගියෙමු’යි උන්වහන්සේ පිළිතුරු දුන්හ. නැවත ‘කිසිවක් ලදදැ’යි ඇසීය. ‘එසේය බ්‍රාහ්මණ ලැබීමු’යි කීහ. බ්‍රාහ්මණතෙමේ ගෙට ගොස්, ‘අර පැවිද්දහුට කිසිවක් දුන්නහුදැ’යි අසා කිසිවක් නොදුන්නෙමු’යි කීකල්හි, බ්‍රාහ්මණතෙමේ දෙවනදා ‘අද පැවිද්දට මුසාවාදයෙන් නිග්‍රහ කරන්නෙමි’යි ගෙදොරම හුන්නේය. සිග්ගව ස්ථවිරයන් වහන්සේ දෙවනදා බ්‍රාහ්මණයාගේ ගෙදොරට වැඩියහ. බ්‍රාහ්මණ තෙමේ උන්වහන්සේ දැක ‘ඔබවහන්සේ ඊයේ අපගේ ගෙයින් කිසිවක් නොලැබම ලැබුවෙමි’යි කීවාහුය. ඔබවහන්සේට මුසාවාදය වටීදැ’යි ඇසීය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘බ්‍රාහ්මණ! අපි තොපගේ ගෙයිදී සත් අවුරුද්දක් මුළුල්ලෙහි “මෙතැන ඉක්මවා වඩින්න” යන වචනමාත්‍රයකුදු නොලැබ ඊයේ “මෙතැන ඉක්මවා වඩින්න” යන වචනමාත්‍රය ලැබීමු, මේ ලත් ප්‍රතිසන්‍ථාරය නිසා මෙසේ කීම්හ’යි කීහ.

එකල්හි බමුණු තෙමේ ‘මොවුහු පිළිසඳර පමණකුත් ලැබ ලැබීමු’යි පවසන්නාහ, අන්කිසි කෑයුතු බිදියයුතු දැයක් ලත්කල්හි කුමක් හෙයින් නොපසසත්දැ’යි උන්වහන්සේ කෙරෙහි පැහැද තමන් පිණිස පිළියෙල කළ බතින් සැන්දක් පමණ බත්ද, එයට සෑහෙන පමණ ව්‍යඤ්ජනද දෙවා මේ භික්‍ෂාද හැමදා ඔබවහන්සේ ලබන්නහු’යි කීයේය. බ්‍රාහ්මණතෙමේ දෙවන දින පටන් ගෙට එළැඹෙන්නා වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ උපසමය දැක බොහෝ සෙයින් පැහැද හැමදා තමන්ගේ ගෙයි බත්කිස කරන්නට තෙරුන්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේය. ස්ථවිරතෙමේ ඒ ඉල්ලීම ඉවසා දිනපතා එහි බත්කිසකොට වඩින සේක් මද මද විසින් ඔවුනට බුදුවදන් කියා යන්නේය. ඒ තරුණ තෙමේද, සොළොස් වස් ඇතියේම ත්‍රිවෙදයෙහි පරතෙරට ගියේය. බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් මිනිස්ලොවට උත්පත්ති වශයෙන් පැමිණි ශුද්ධ සත්ත්‍වයක්හුගේ අසුනෙක යහනෙක හිඳින්නාවූ හෝ නිදන්නාවූ හෝ අන් කිසිවෙක් නැත්තේය. හෙතෙමේ යම් දවසක සිය ගුරුගෙට යන්නේද එදවස තමාගේ ඇඳපුටු සුදුවතකින් වසා එල්වා තබන්නේය. ඒ අතර කාලයෙහි සිග්ගව ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘මාණවකයා පැවිදි කරන්නට මේ කාලයයි, එහෙත් බොහෝ දවසක සිට මෙහි එන මාගේ මොහු හා කිසිත් කතාවක් නැත, එහෙයින් දැන් මේ උපායෙන් පලඟ නිසා කතාවක් උපදින්නේය’යි සිතා ගෙට ගොස් ඒ ගෙයි තුබූ මාණවකයාගේ අසුන හැර අන්කිසිත් අසුනක් නොපෙනෙන සේ ඉටූහ. එවේලෙහි බමුණු ගෙදර සිටි ජනයා ගෙට පැමිණි තෙරුන් දැක උන්වහන්සේ වැඩහිඳින්නට දීමට අන්කිසි අසුනක් නොදැක මාණවකයාගේ පලඟ බා ඇතිරියක් අතුරා දුන්නේය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එහි වැඩහුන්හ. මාණවක තෙමේද එකෙණෙහි ගුරු ගෙයින් පෙරළා ආයේ තමන්ගේ පලඟෙහි හුන් තෙරුන් දැක කිපියේ නොසතුටුවූයේ ‘කවරෙක් මාගේ පලඟ මහණහුට පණවා දුන්නේදැ’යි ඇසීය.

ස්ථවිරයන් වහන්සේ බත්කිසකොට මාණවකයාගේ සැඩබව සන්සිඳී ගියකල්හි ‘මාණවක! නුඹ කිසියම් වෙදමන්ත්‍රයක් කිම දනිහිදැ’යි ඇසූහ. මානවක තෙමේ ‘පින්වත් පැවිද්ද, මා වෙදමන්ත්‍ර නොදනිතොත් මෙහි අන් කවරහු වෙදමන්ත්‍ර දන්නාහුදැ’යි කියා ‘ඔබවහන්සේ වෙදමන්ත්‍ර දන්නහුදැ’යි තෙරුන්ගෙන් ඇසීය. උන්වහන්සේ ‘අසව මාණවක! අසා දන්නට හැකිය’යි කීහ. එකල්හි මාණවකතෙමේ නිඝණ්ඩු කෙටුභ සහිත වූ අක්‍ෂර ප්‍රභෙද සහිත වූ ඉතිහාසය පස්වැනි කොට ඇති ත්‍රිවෙදයෙහි යම් යම් ග්‍රන්‍ථිස්ථාන වේද, ඒ ග්‍රන්‍ථිස්ථානයන්හි නයක්‍රමය තෙමේත් නොදත්තේද, ආචාර්‍ය්‍ය තෙමේත් නොමදුටුයේද, ඒ ඒ තන්හි ආ ග්‍රන්‍ථිස්ථාන තෙරුන්ගෙන් විචාළේය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ පියවින්ම ත්‍රිවෙදයන්හි පරතෙරට ගියහ. දැන් වනාහි පිළිසැඹියාවන්ට පැමිණ සිටිති. එහෙයින් මුන්වහන්සේට ඒ ප්‍රශ්න විසඳීමෙහි බරක් නැත්තේය. එකෙණෙහිම ඒ ප්‍රශ්න විසඳා ‘මාණවක! තොප විසින් මාගෙන් ප්‍රශ්න බොහෝ ගණනක් අසන ලද්දේය, මමත් දැන් තාගෙන් එක් ප්‍රශ්නයක් විචාරමි, මට එය ප්‍රකාශ කරව’යි මාණවකයා හට කිහ. ‘පින්වත් පැවිද්ද! එය, ප්‍රකාශ කරන්නෙමි’යි කී කල්හි ස්ථවිරයන් වහන්සේ චිත්ත යමකයෙහි එන

‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති, තස්ස චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති නූපපජ්ජිස්සති, යස්ස වා පන චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති නූපපජ්ජිස්සති, තස්ස චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣිස්සති’ යන මේ ප්‍රශ්නය විචාළාහුය.

මානවක තෙමේ පූර්‍වපදය හා පරපදය යොදා ප්‍රශ්නයෙහි අර්‍ත්‍ථය පිරිසිඳින්නට අසමර්‍ත්‍ථ වන්නේ ‘පින්වත් පැවිද්ද, මේ කිනම්දැ’යි ඇසීය. ‘මාණවක! මේ වනාහි බුද්ධ මන්ත්‍රය’යි වදාළ කල්හි ‘පින්වත! මෙය මටත් දෙන්නට හැකිදැ’යි විචාළේය. ‘මාණවක! අප විසින් ගත් පැවිද්ද ගන්නහුට දෙන්නට හැකිය’යි කීකල්හි මානවක තෙමේ මවුපියන් කරා ගොස් ‘මේ පැවිදි තෙමේ බුද්ධ මන්ත්‍ර නම් වූ මන්ත්‍රයක් දන්නේය, තමන් වෙත පැවිදි නොවූවක්හට එය නොදෙන්නේය. එහෙයින් මම මොහු වෙත පැවිදිව මන්ත්‍රය උගන්නෙමි’යි කියා සිටියේය.

මවුපියෝ ‘අපගේ පුත්‍ර තෙමේ පැවිදිව හෝ මන්ත්‍රය උගණීවා, උගෙණ පෙරළා එන්නේය’යි හඟින්නාහු ‘ගනු පුත!’යි අනුදත්හ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ දරු පැවිදිකොට පළමුව ද්වත්තිංසාකාරය කම්මට්ඨානය කීහ. හෙතෙමේ එහි පිරියම් කරනුයේ නොබෝ කලකින්ම සෝවාන් පලයෙහි පිහිටියේය. අනතුරුව ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘හෙරණ සෝවාන් පලයෙහි පිහිටියේය, දැන් සසුනෙන් බැහැරවන්නට නොසුදුසුය, ඉදින් මම මොහුට කර්‍මස්ථානය වඩා කියන්නෙම්නම් රහත්බවට පැමිණෙන්නේය, එකල්හි බුදුවදන් උගන්නට උත්සාහවත් නොවන්නේය, දැන් මොහු චණ්ඩවජ්ජී තෙරුන්ගේ සමීපයට යවන්නට කාලය’යි සිතූහ. ඉක්බිති ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුට ‘හෙරණ! තෝ චණ්ඩවජ්ජි තෙරුන් වෙතට ගොස් බුදුවදන් උගනුව, මාගේ වචනයෙන් ආරොග්‍යය විචාරව, ස්වාමීනි! මාගේ උපාද්ධ්‍යාය තෙමේ මා ඔබවහන්සේ වෙතට එවීයයි මෙසේද කියව. තාගේ උපාද්ධ්‍යාය තෙමේ කිනම් ඇත්තේදැ’යි විචාළ කල්හි ‘ස්වාමීනි! සිග්ගව ස්ථවිර නමැ’යි කියව, මම කිනම් ඇත්තෙම්දැ’යි විචාළ කල්හි ‘ස්වාමීනි! මාගේ උපාද්ධ්‍යය තෙමේ ඔබ වහන්සේගේ නම දනීය’යි මෙසේ කියවයි කීහ.

තිස්ස හෙරණ ‘ස්වාමීනි! එසේය’යි කියා තෙරුන් වැඳ පැදකුණු කොට පිළිවෙළින් චණ්ඩවජ්ජී ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සමීපයට ගොස් වැඳ එකත්පසෙක සිටියේය. එකල්හි ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘හෙරණ! කොහි සිට ආයේවෙහිදැ’යි ඇසූහ. ‘මාගේ උපාද්ධ්‍යාය තෙමේ මා ඔබවහන්සේගේ සමීපයට පිටත්කර එවීය’යි හෙරණුන් කියූකල්හි ‘තාගේ උපාද්ධ්‍යාය තෙමේ කිනම් ඇත්තේදැ’යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! මාගේ උපාද්ධ්‍යාය තෙමේ සිග්ගව ස්ථවිර නමැ’යි කීය. ‘මම කිනම් ඇත්තෙම්දැ’යි ඇසූ කල්හි ‘ස්වාමීනි! මාගේ උපාද්ධ්‍යාය තෙමේ ඔබ වහන්සේගේ නම දනීය’යි කීය. එකල්හි චණ්ඩවජ්ජි ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැන් පාසිවුරු තැත්පත්කොට තබව’යි කීහ. හෙරණ තෙමේ ‘ස්වාමීනි! මැනව’යි පාසිවුරු තැන්පත්කොට තබා දෙවනදා පිරිවෙණ හැමද දිය දැහැටි එළවා තැබීය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ හෙරණුන් හැමදි තැන නැවත හැමැන්දාහ. ඒ තැබූ දිය බැහැරට දමා අන් දියක් ගත්හ. ඒ දැහැටි දඬුද බැහැරට දමා අන් දැහැට්ටක් ගත්හ. සත්දවසක්ම මෙසේකොට සත්වන දවසෙහි නැවතත් විචාළාහුය. හෙරණ තෙමේ නැවතත් පෙර කියූ සේම කියාසිටියේය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන් ඒ මේ තෙමේ බ්‍රාහ්මණැ’යි හිඳින ‘කුමක් පිණිස ආයෙහිදැ’යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! බුදුවදන් උගැන්ම පිණිසැ’යි හෙරණ කීයේය. ස්ථවීරයන් වහන්සේ ‘හෙරණ! උගණුව’යි කියා දෙවන දවස පටන් බුදුවදන් උගන්වන්නට පටන් ගත්හ. තිස්ස තෙමේ හෙරණෙක්වූයේම විනයපිටකය තබා අයියලු බුදුවදන් අර්‍ත්‍ථකථා සහිතව උගත්තේන්ය. උපසපන්වීමෙන් වසකුදු නොඉක්මවූයේ නොපිරිපුන් එක් වස් ඇතියේ තෙවළදරවූයේය. මෙසේ ආචාර්‍ය්‍ය උපාධ්‍යායයෝ මොග්ගලිපුත්තතිස්ස තෙරුන් අත සියලු බුදුවදන් පිහිටුවා ආයු ඇති තාකසිට පිරිනිවී ගියහ. මොගග පුතතති සස ස්ථවිරයන්වහන්සේද අන් කලෙක් කමටහන් වඩා රහත්බවට පැමිණියාහු බොහෝදෙනාට ධර්‍ම විනය ඉගැන්වූහ.

එකල්හි බින්දුසාර රජුට එක්සියයක් පුත්‍රයෝ වූහ. ඔවුන් අතුරෙහි අශෝක කුමාර තෙමේ තමන් හා එකමාතෘකවූ තිස්ස කුමරු තබා ඒ සියලුදෙනා නසාලූයේය. නසාලන්ද සිවුවසක් අභිෂෙක නොකරණ ලදුව රාජ්‍යයකරවා සිවුවසක් ඉක්ම යෑමෙන් පසු තථාගතයන්වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් දෙසිය වසකට පසුව අටළොස්වන අවුරුද්දෙහි මුළු දඹදිව එකරාජ්‍යාභිෂෙකයට පැමිණියේය. අභිෂෙකයාගේ ආනුභාවයෙන් මේ රාජධීහු පහළ වූහ. මහපොළොව යට යොදුනක් පමණ තැනද අහස මතුවෙහි යොදුනක් පමණ තැනද ආඥාචක්‍රය පවත්නේය. අනවතප්ත විලෙන් අටකදකින් පැන් කළ සොළොසක් දෙවියෝ දිනපතා ගෙන එත්. සසුනෙහි උපන් සැදැහැ ඇතියේ ඒ සොළොස් පැන් කළයෙන් පැන්කළ අටක් භික්‍ෂු ඝඞ්ඝයා හට පිදුයේය. දෙකළයක් තෙවළාදර සැටක් පමණ භික්‍ෂූන් වහන්සේට ද, දෙකළයක් අසන්‍ධිමිත්‍රා අගමෙහෙසියටද මොළොක් රසවත් නාළිය දැහැටි දිනපතා ගෙණවුත් තබත්. රජහුගේ, මෙහෙසියගේ, සොළොස් දහසක් නාටක ස්ත්‍රීන්ගේ, සැටදහසක් භික්‍ෂූන් වහන්සේගේද දිනපතා දහැටිකිස මෙයින්ම සිදුවේ. දෙවියෝ දිනපතාම ඔහුට බෙහෙත් නෙල්ලි හා බෙහෙත් අරළුද සුවඳින් හා රසයෙන් පිරීගිය රන්වන් අඹපලද ගෙන එත්, එසේම ඡද්දන්ත විල සමීපයෙහි පිහිටි දෙව්විමන්වලින් හෝ කප්රුකෙන් පස් පැහැති හඳනා පොරෝණා රෙදිපිළිද, රන්වන් අත්පිස්නා පිළිද, දිව්‍යමය පැන්ද ගෙන එත්, මේ රජහට දවස් පතාම නාරජහු සිරුරෙහි ගල්වන සුවඳ, පෙරවීම පිණිස හුයින් නොගෙතු සමන්මල් පිළි හා මාහැඟි අදුන් නාග භවනයෙන් ගෙන එත්. ඡද්දන්ත විලෙහිම හටගත් ඇල්වී ගැල් නව දහසක් ගිරවු දිනපතාම ගෙන එත්. මීයෝ ඒ සහල් පොතු ගලවා හැර පිරිසිදු කරත්, එහි එක්ම කඩසහලෙක් නොවේ. රජුට සියලු තන්හි මේ සහල්ම පරිභොගය පිණිස යෙදෙන්නේය. මීමැස්සෝ මී බඳිත්. කර්‍මාර ශාලාවන්හි වලස්සු කුළු ගසත්. කුරවි කොවුලෝ මිහිරි හඬින් නාද කරමින් රජුට බිලියම් කරත්.

මෙසේ මේ සෘද්ධීන්ගෙන් යුක්ත වූ රජතෙමේ එක් දවසක් රන් හැකිල්ලක් යවා කකුසන්‍ධාදී වූ සිවු බුදුවරුන්ගේ රූප දක්නාලද කල්පායුෂ්ක වූ කාල නම් නාරජහු ගෙන්වා සේසත යට මාහැගි පලඟෙහි හිඳුවා දිය ගොඩ හටගන්නා නොයෙක් සිය ගණන් පැහැ ඇති මලින් හා රන්මලින් පුදා සියලු අබරණින් සැරසුනු සොළොස් දහසක් නළඟනන්ගෙන් හාත්පසින් වටකරවා ‘මාගේ අනන්තඥාන ඇති සද්ධර්‍මවර චක්‍රවර්ති වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රූපය මොවුන්ගේ ඇස්වලට හමුකරව’යි කියා සිටියේය. ඉක්බිති රජතෙමේ ‘ඒ නාරජු විසින් මැවූ සියලු සිරුරෙහි විසුරුනු පින්තෙදින් නැගුනු අශීත්‍යනුබ්‍යඤ්ජනයෙන් යුක්ත ද්වාත්‍රිංශද්වර මහාපුරුෂ ලක්‍ෂණයන්ගේ සශ්‍රීකතායෙන් විකශිතවූ රත්පියුම් නිලුපුල්, හෙළ පියුම්වලින් ගැවසීගත් ජලතලාවක් වැනිවූ තාරකා සමූහයාගේ රශ්මි සමූහයෙන් පැතිරීගත් ශොභාවෙන් බබලන අහස්තලය වැනිවූ නීල පීත ලොහිතාදි ප්‍රභෙදවත් විචිත්‍ර වූ වර්‍ණ රශ්මියෙන් වළඳනාලද ව්‍යාමප්‍රභාවෙන් වටකළ විලාසය ඇතිබැවින් සන්‍ධ්‍යාප්‍රභා රාගයෙන් යුත් ඉඳුසැවුවෙන් හා විදුලියෙන් වටකළ රන්කඳු මුදුනක් වැනිවූ නන් පැහැයෙන් නිර්‍මල වූ කේතුමාලාවෙන් මොනවට බබලන මනොඥ වූ මස්තක ශොභා ඇති දෙව්, බඹ, මිනිස්, නා, යක් සමූහයාගේ නෙත්‍රයන්ට රසායනයක් වැනි වූ බුදුරුව බලමින් සත් දවසක් මුළුල්ලෙහි අක්‍ෂි පූජාව කෙළේය. රජතෙමේ අභිෂෙකයට පැමිණ තුන් අවුරුද්දක්ම බාහිර පාෂාණ්ඩයන්ට සඞ්ග්‍රහ කළේය. සිවුවන අවුරුද්දෙහි බුදුසසුනෙහි පහන් වූයේය.

ඒ රජුගේ පියවූ බින්‍දුසාර රජු බ්‍රාහ්මණයන් කෙරෙහි භක්තිමත් වූයේය. හෙතෙමේ බ්‍රාහ්මණයන්ට බ්‍රාහ්මණ ජාතික පාෂාණ්ඩයන්ට පණ්ඩරඞ්ග පරිව්‍රාජකාදීන්ට යන සැටදහසක් දෙනාට නිති බත් පිහිටුවාලූයේය. අශෝක රජ තෙමේ පියරජහු විසින් පවත්වනලද ඒ දානය තමාගේ ඇතුළු පුරයෙහි එසේම පවත්වනුයේ එක් දවසක සීමැදුරු කවුළුව වෙත සිටියේ, උපසමරහිත වූ ආචාරයෙන් යුක්තව බත් අනුභව කරන නොසන්සුන් ඉඳුරන් ඇති නොහික්මුනු ඉරියවු ඇති ඔවුන් දැක ‘මෙබඳු දන් පරීක්‍ෂාකොට දීමට සුදුසු තැනම දීම වටීය’යි සිතීය. සිතා ඇමතියන් කැඳවා ‘සගයෙනි! යවු, තම තමන් විසින් මනාය’යි පිළිගත් මහණ බමුණන් ඇතුළුපුරයට කැඳවාලවු, දන් දෙන්නෙමු’යි කීයේය. ඇමතියෝ ‘මැනවි, දේවයන් වහන්ස’යි රජුට පිළිවදන් දී පණ්ඩරඞ්ග පරිබ්බාජක ආජීවක නිගණ්ඨාදී වූ ඒ ඒ අන් තොටුවන් පමුණුවා ‘මහරජ! මේ අපගේ රහත්හු’යි රජුට දන්වාලූහ.

එකල්හි රජ තෙමේ ඇතුළු පුරයෙහි කුදු මහත් අසුන් පණවාලා එත්වා’යි කියා ආ ආවුනට තම තමන්ට සුදුසු අසුන්හි හිඳිනු මැනව’යි කීයේය. උන් අතුරෙහි ඒ ඇතැම් කෙනෙක් භද්‍රපීඨයන්හිද ඇතැම් කෙනෙක් එලකපීඨයන්හිද හිඳගත්හ. රජතෙමේ ඔවුන්ගේ ඒ හිඳීම දැක ඔවුන්ගේ ඇතුළත ශීලාදීවූ ගුණහරයක් නැතැ’යි දැන ඔවුන්ට සුදුසු වූ කෑයුතු බිදියයුතු දෙයදී පිටත්කොට යැවූයේය.

මෙසේ කල්යත් එක් දවසක් රජතෙමේ සීමැදුරු කවුළුව වෙත සිටියේ, රජගෙදොර මිදුලෙන් යන දැමුනු රැකුනු සන්සුන් ඉඳුරන් ඇති මනා ඉරියව්වෙන් යුක්තවූ නිග්‍රෝධ නම් හෙරණහු දුටුවේය. මේ නිග්‍රෝධ නම් කවරෙක්ද යත්: බින්‍දුසාර රජුගේ දෙටුපුත් වූ සුමන රාජකුමාරයාගේ පුත්‍රතෙමේය.

මේ එහි පිළිවෙළ කතාය:

බින්‍දුසාර රජුගේ දුර්‍වල අවස්ථාවෙහිම අශෝක කුමාර තෙමේ තමන්ටද උදේනි රාජ්‍යය හැරපියා අවුත් මුළු නුවර තමන් අත්පත්කොට ගෙන සුමන නම් රජකුමරු අල්ලා ගත්තේය. එදවසම සුමන රජකුමරුගේ සුමනා නම් රාජදේවී පිරිපුන් ගැබ්ඇත්තී වූවාය. ඕ තොමෝ අප්‍රසිද්ධ වේශයෙන් නික්ම නොදුරෙහි වූ එක්තරා සැඩොල් ගමක් බලා යන්නී, එහි දෙටු සැඩොලුගේ ගෙට නොදුරෙහි එක්තරා නුග රුකක අරක්ගෙන සිටි දෙවතාවක විසින් ‘සුමනා! මෙහි එව’යි කියන්නියගේ ශබ්දය අසා ඇය වෙතට ගියාය. දෙවතාතොමෝ තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් එක් හලක් මවා ‘මෙහි වසව’යි කියා එය ඇයට පාවාදුන්නීය. ඕ තොමෝ ඒ හලට පිවිසියාය. එහි ඇතුල්වූදාම පුතකු වැදූය. ඕ තොමෝ ඔහුට න්‍යග්‍රොධ දෙවතා විසින් රැකුම් ගත්බැවින් න්‍යග්‍රොධයි නම් කළාය. එහි දෙටු සැඩොල් තෙමේ සුමනා රාජකුමරිය දුටු දා පටන් ඇය තමන්ගේ ස්වාමිදුව මෙන් සලකනුයේ ඇය පිණිස නිති වැටුප් තැබුයේය. රජදු තොමෝ එහි සත් අවුරුද්දක් විසූය. න්‍යග්‍රොධ කුමාර තෙමේද සත් වැසි වූයේය. එකල්හි මහාවරුණ නම් එක් රහතුන් වහන්සේ නමක් මේ දරුගේ රහත්බවට උපනිඃශ්‍රය වූ කුසල සම්පත්තිය දැක වසනුවෝ ‘මේ දරු දැන් සත් වැසිය, ඔහු පැවිදි කිරීමට මේ කාලය’යි සිතා රජදුවට දන්වා න්‍යග්‍රොධ කුමරු පැවිදි කළහ. කුමාර තෙමේ කරකම් කෙළවරම රහත්බවට පැමිණියේය. ඒ හෙරණ භික්‍ෂුව එක් දවසක් උදෑසනම සිරුර පිළිදැගුම් කොට ඇදුරු උවදැවත්කොට පාසිවුරු ගෙන මවු උවැසියගේ ගෙට යමි’යි නික්මුනේය. මෑ වසන තැනට දකුණු දොරින් නුවරට පිවිස, නුවර මැදින් ගොස් පැදුම්දොරින් නික්ම යායුතුවේ.

ඒ වේලෙහි අශොක ධර්‍මරාජ තෙමේ පැදුම් දෙසට අභිමුඛව සීමැදුරු කවුළුව සමීපයෙහි සක්මන් කරමින් සිටියේය. එකෙණෙහිම න්‍යග්‍රොධ සාමණෙර තෙමේ සන්සුන් ඉඳුරන් ඇතියේ, සන්සුන් සිත් ඇතියේ, වියදඬු පමණ තැන් බලමින් රජ ගෙදොර මිදුලට පැමිණියේය. ‘එකදිවසං සීහපඤ්ජරෙ ඨිතො අද්දස නිග්‍රොධං සාමණෙරං රාජඞ්ගණෙ ගච්ඡන්තං දන්තං සන්තින්‍ද්‍රියං ඉරියාපථසම්පන්නං’ යනු එහෙයින් කියන ලදී. රජගෙදොර මිදුලෙහි යන දමුනු රැකුනු සන්හුන් ඉඳුරන් ඇති ඊර්‍ය්‍යාපථසම්පන්න වූ ඒ හෙරණහු දැක රජහට ‘මේ සියලු ජනතෙමේ විසිරුනු සිත් ඇත්තේ සැලෙන මුවන් වැනි වේ, මේ දරු තෙමේ නොවිසිරුනු සිත් ඇත්තේය, මොහුගේ ඉදිරිය බැලීම අනුදිග් බැලීම අත්පා හැකිළීම දිගහැරීම ඉතා හොබනේය, ඒකාන්තයෙන් මොහුගේ ඇතුළත ලොකොත්තර ධර්‍මය පිහිටියේ වන්නේය’යි මෙසේ සිත්විය. තවද හෙරණහු දැකීම සමගම හෙරණහු කෙරෙහි රජුගේ සිත පහන්විය. ප්‍රේමය උපන. පෙර මොවුන් පින්කම් කරන කාලයෙහි මේ හෙරණ භික්‍ෂුව රජුගේ දෙටුබෑ මීවෙළඳ වූයේය. එහෙයින් මෙය කියන ලදී:

‘පුබ්බෙව සන්නිවාසෙන - පච්චුප්පන්නහිතෙන වා එවං තං ජායතෙ පෙමං - උප්පලංව යථොදකෙ’

ඉක්බිති රජතෙමේ උපන් පෙම් ඇතියේ, බුහුමන් සහිත වූයේ ‘අර යන හෙරණහු කැඳවා ගෙනඑවු’යි ඇමැතියන් යැවූයේය. රජතෙමේ ‘ඒ ඇමැතියෝ බොහෝ කල්යවති’යි නැවතත් ‘වහා එව’යි ඇමැතියන් දෙතුන් දෙනකුන් යැවීය. හෙරණතෙමේ තමන්ගේ පියවී ගමනින්ම ගියේය. රජතෙමේ ‘සුදුසු අසුනක් දැන වැඩහිඳිනු මැනවැ’යි උන්වහන්සේට කීය. හෙරණතෙමේ ඈත මෑත බලා ‘දැන් මෙහි අන් මහණහු නැතැ’යි නැගු සේසත් ඇති රජපලඟ වෙතට ගොස් පාත්‍රය ගැනීම පිණිස රජුට ඉඟියක් දැක්වීය. රජතෙමේ පලඟ සමීපයට යන උන්වහන්සේ දැක ‘අදම දැන් මේ හෙරණ තෙමේ මේ ගෙට ස්වාමියෙක් වන්නේය’යි සිතීය. හෙරණතෙමේ රජුගේ අතට පාත්‍රය දී පලඟට නැගී වැඩහුන්නේය. ඉක්බිති රජතෙමේ තමන්ට පිළියෙලකොට තුබූ කැඳ කැවිලියෙන් යුත් ආහරවර්‍ග එළවා තැබූයේය. හෙරණතෙමේ තමන්ට යැපිය හැකි පමණක්ම පිළිගත්තේය. බත්කිස අවසන්හි රජතෙමේ ‘ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් ඔබවහන්සේලාට දෙන ලද අවවාදය දන්නහුදැ’යි ඇසීය. හෙරණතෙමේ ‘මහරජ! තරමක් දනිමි’යි කීයේය. ‘එසේ නම් දරුව! එය මටත් වදාරනු මැනවැ’යි කීය. ‘මැනව මහරජ!’යි රජුට සුදුසු වූ ධර්‍මපදයෙහි අප්‍රමාද වර්‍ගය අනුමොදනා පිණිස වදාළේය.

රජතෙමේ ‘අප්පමාදො අමතපදං පමාදො මච්චුනො පදං’ යනු අසාම ‘දරුව! දන්නා ලදය, බණ හමාරකරන මැනවැ’යි කීයේය. අනුමොදනා අවසානයෙහි ‘දරුව! ඔබ වහන්සේට නිති බත්අටක් දෙමි’යි කියූ කල්හි, හෙරණතෙමේ ‘මහරජ! මේ නිතිබත් අට මම මාගේ උපාද්ධ්‍යායන් වහන්සේට දෙමි’යි දන්වා සිටියේය. ‘දරුව! මේ කවරෙක් උපාද්ධ්‍යාය නම්වේදැ’යි ඇසූ කල්හි ‘මහරජ! කුදු මහත් වරද නිවරද දැක චෝදනා කරනුයේ සිහිකරවනුයේ උපාද්ධ්‍යාය’යි කීයේය. ‘එසේ නම් දරුව! අනිකුදු අටක් දෙමි’යි කියූ කල්හි ‘මේ අට මාගේ ආචාර්‍ය්‍යන් වහන්සේට දෙමි’යි හෙරණතෙමේ කීය. එකල්හි රජතෙමේ මේ කවරෙක් ආචාර්‍ය්‍ය නම්වේදැ’යි ඇසීය. ‘මහරජ! මේ ශාසනයෙහි හික්මියයුතු දහම්හි පිහිටුවාලන්නේය’යි කීය. ‘හොඳයි දරුව! අනිකුදු අටක් දෙමි’යි රජු කියූ කල්හි ‘මහරජ! මේ අට සඞ්ඝයා වහන්සේට දෙමි’යි කීය. එකල්හි රජතෙමේ ‘දරුව! මේ කවරෙක් සඞ්ඝ නම්වේදැ’යි ඇසීය. ‘මහරජ! අපගේ ආචාර්‍ය්‍යොපාද්ධ්‍යයන් වහන්සේගේත් මාගේත් පැවිද්ද හා උපසම්පදාව යමෙකු නිසා වේනම් ඒ භික්‍ෂු සඞ්ඝ’ නමැයි හෙරණතෙමේ කීයේය. රජතෙමේ අතිශයින් සතුටුවූයේ ‘දරුව! අනිකුදු අටක් ඔබවහන්සේට දෙමි’යි කීය. හෙරණතෙමේ ‘මැනවැ’යි පිළිගෙන පසුදා දෙතිස්නමක් භික්‍ෂූන් ගෙන රජුගේ ඇතුළුපුරයට පිවිස බත්කිස කෙළේය. රජතෙමේ ‘අනිකුදු දෙතිස්නමක් භික්‍ෂූහු ඔබවහන්සේ සමගම භික්‍ෂාව ගන්නා සේක්වා’යි මේ ලෙසින් දවසින් දවස ද්විගුණද්විගුණකොට භික්‍ෂූන් වඩන්නේ සැටදහසක් බ්‍රාහ්මණ පරිබ්‍රාජකාදීන්ට දෙනලද බත් නවතා, න්‍යග්‍රොධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ කෙරෙහි උපන් පැහැදීමෙන් ඇතුළුගෙයි සැටදහසක් භික්‍ෂූන්ට නිති බත් පිහිටුවාලූයේය. න්‍යග්‍රොධ ස්ථවිරයන් වහන්සේද පිරිස් සහිත වූ රජු තිසරණයෙහි හා පඤ්ච ශීලයෙහි පිහිටුවා බුදුසසුනෙහි පුහුදුන් පැහැදීමෙන් නොසැලෙන පැහැදුම් ඇත්තකු කොට පිහිටවූහ. නැවත රජතෙමේ අශෝකාරාම නම් මහාවිහාරය කරවා සැටදහසක් භික්‍ෂූන්ට නිතිබත් එළවූයේය. සියලු දඹදිව සුවාසූදහසක් නගරයන්හි සුවාසූදහසක් චෛත්‍යයෙන් ප්‍රතිමණ්ඩිතවූ සුවාසූදහසක් විහාර ධර්‍මයෙන්ම කරවූයේය. අධර්‍මයෙන් නොද කරවූයේය.

එක් දවසක් රජතෙමේ අශෝකාරාමයෙහි සළු, සත්, වහන් ආදියෙන් යුත් මහදනක් දී සැටදහසක් භික්‍ෂු සඞ්ඝයා මැද හිඳ සඞ්ඝයා සිවුපසයෙන් පවරා ‘ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කළ ධර්‍මය කොපමණ වේදැ’යි යන මේ ප්‍රශ්නය විචාළේය. ‘මහරජ! අඞ්ග වශයෙන් නවාඞ්ගයෙක, ස්කන්‍ධ වශයෙන් සුවාසූදහසෙකැ’යි වදාළ කල්හි රජතෙමේ ධර්‍මයෙහි පැහැද එක් එක් ධර්‍මස්කන්‍ධය එක් එක් විහාරයෙන් පුදන්නෙමියි එක්ම දවසෙහි සයානූකෙළක් ධනය විසදා ඇමතියන් කැඳවා ‘සගයෙනි! එවු, එක්එක් නුවර එක්එක් විහාර කරවන්නාහු, සුවාසුදහසක් නුවර සුවාසූදහසක් වෙහෙර කරවාලවු’යි අණ කෙළේය. තෙමේද අශෝකාරාමයෙහි අශෝක මහාවිහාරය පිණිස කර්‍මාන්ත පටන් ගත්තේය. සඞ්ඝයා වහන්සේ මහත් සෘද්ධි ඇති මහත් ආනුභාව ඇති ක්‍ෂයකළ ආස්‍රව ඇති ඉන්‍දගුත්ත මහතෙරහු කර්‍මාන්ත විධාන කරන්නහුකොට දුන්නේය. ඒ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ යම් යම් කර්‍මාන්තයක් නොනිමියේද ඒ ඒ කර්‍මාන්ත තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් නිමකරවූහ. මෙසේ තුන් අවුරුද්දකින් විහාර කර්‍මාන්ත නිමකරවූහ. එක්ම දවසෙහි සියලු නගරයන්ගෙන් ඒවග දන්වා ලියුම් ආයේය.

ඇමතියෝ ‘දේවයන් වහන්ස! සුවාසූ දහසක් විහාර ගොඩනගා අවසන් කරන ලදැ’යි රජුට සැල කළහ. ඉක්බිති රජතෙමේ ‘මෙයින් සත්දවසක් ඇවෑමෙන් විහාර පූජෝත්සවය වන්නේය. එහෙයින් සියල්ලෝ අටසිල් සමාදන්ව ඇතුළුනුවරෙහිද, පිටනුවරෙහිද විහාර පූජෝත්සවය පිළියෙල කෙරෙත්වා’යි නුවර බෙර හැසිරවූයේය. එයින් සත් දවසක් ඇවෑමෙන් සියලු අබරණින් සැරසුණු නොයෙක් සියදහස් ගණන් සිවුරඟ සෙනඟින් පිරිවරනලද රජතෙමේ, දෙව්ලොව අමරවතී රාජධානියෙහි ශොභාවට අධිකතර වූ ශොභා ඇත්තක්කොට නුවර සරසනු කැමති වූ හටගත් උත්සාහය ඇති මහජනයා විසින් සරසා පිළියෙලකළ නුවර හැසිරෙනුයේ, විහාරයට ගොස් භික්‍ෂු සඞ්ඝයා මැද සිටගත්තේය.

එකෙණෙහි අසූකෙළක් භික්‍ෂූහු එහි රැස්වූහ. භික්‍ෂුණීහු සයානූකෙළක් වූහ. එහි ක්‍ෂීණාස්‍රව භික්‍ෂූහුම ලක්‍ෂ ගණනක් වූහ. උන්වහන්සේලාට ‘ඉදින් රජතෙමේ තමන්ගේ අධිකාරය ඉතිරි නොකොට දක්නේ නම් වැඩියක් සසුනෙහි පහදින්නේය’යි සිත්වූයේය. එහෙයින් උන්වහන්සේලා ලොකවිවරණ නම් පෙළහර කළහ. රජතෙමේ අශෝකාරාමයෙහි සිටියේම සිවුදිගුන් බලනුයේ හාත්පසින් මුහුද කෙළවරකොට සිටි දඹදිවද, උදාරවූ විහාර පූජෝත්සවයෙන් බබලන අසූසාරදහසක් විහාරද දක්නේය. රජතෙමේ ඒ ශ්‍රී විභූතිය දක්නේ උදාර වූ ප්‍රීතිප්‍රමොද්‍යයෙන් යුක්තවූයේ ‘අන් කිසිවක්හටත් පෙර උපන්විරූ මෙබඳු ප්‍රීති ප්‍රමොද්‍යයක් ඇත්තේදැ’යි සිතනුයේ ‘ස්වාමීනි! අපගේ දසබලධාරී ලෝකස්වාමි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි කවරක්නම් මහා පරිත්‍යාගයක් කළේද, කවරක්හුගේ පරිත්‍යාගය මහත්යි කියත්දැ’යි භික්‍ෂු සඞ්ඝයාගෙන් විචාළේය. මහා භික්‍ෂු සඞ්ඝයා එයට පිළිතුරු දීම මොග්ගලිපුත්තතිස්ස මහාස්ථවිරයන් වහන්සේට භාරකළහ. ඉක්බිති මොගලිපුත්තතිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘මහරජ! දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ඔබ සමාන වූ අන්කිසි ප්‍රත්‍යය දායකයෙක් තථාගතයන් වහන්සේ ධරමාන කාලයෙහිද නොවූයේය, ඔබගේම පරිත්‍යාගය මහත්’යි කීහ. රජතෙමේ තෙරුන්ගේ මේ වචනය අසා උදාර වූ ප්‍රීති ප්‍රමොද්‍යයෙන් නිරතුරුව පහස්නාලද සිරුරු ඇතියේ ‘මා හා සමාන ප්‍රත්‍යය දායකයෙක් නැත්තේය, මාගේම පරිත්‍යාගය මහත්ය, මම දියයුතු දැයින් සසුනට සඞ්ග්‍රහ කරමි, කිම? මම මෙසේ ඇතිකල්හි සසුනෙහි නෑයෙක් වෙම්ද, නොවෙම්දැ’යි සිතීය. එසේ සිතා රජතෙමේ, ‘ස්වාමීනි! මම සසුනෙහි නෑයෙක් වෙම්දැ’යි භික්‍ෂු සඞ්ඝයාගෙන් විචාළේය.

ඉක්බිති මොග්ගලිපුත්තතිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ රජුගේ මේ වචනය අසා මහින්‍ද රජකුමරුගේ උපනිඃශ්‍රය සම්පත්තිය දක්නාහු ‘මේ කුමරු පැවිදි වන්නේනම් එය සසුනෙහි මහත් අභිවෘද්ධියෙකැ’යි සිතා ‘මහරජ! මෙපමණකින් සසුනෙහි නෑයෙක් නොවේමය, එහෙත් ප්‍රත්‍යය දායකැයි හෝ උපස්ථායකැයි ගිනීමට යන්නේය, මහරජ! යමෙක් පොළොව පටන් බඹලොව පමණ තෙක් ප්‍රත්‍යය රාශියක් දෙන්නේ නමුත් හෙතෙමේද සසුනෙහි නෑයෙකැ’යි ගිනීමට නොයන්නේය’යි රජුට වදාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! එසේනම් කෙසේ වනාහි සසුනෙහි නෑයෙක් වේදැ’යි ඇසීය. ‘මහරජ! පොහොසත් වූ හෝ දිළිදු වූ යම්කිසිවෙක් තමන්ගේ ඖරස පුත්‍රයකු සසුනෙහි පැවිදි කරවාද, මහරජ! මෙතෙමේම සසුනෙහි නෑයෙක් වේය’යි වදාළ සේක.

මෙසේ වදාළ කල්හි අශෝක රජතෙමේ ‘මම මෙබඳු මහත් පරිත්‍යාගකොටද සසුනෙහි නෑයෙකු බවට නොපැමිණියෙමි’යි සසුනෙහි නෑබව පතමින් වටපිට බැලීය. එවිට නොදුරෙහි සිටි මිහිඳු කුමරු දැකීමෙන් රජහට ‘මම තිස්ස කුමරු පැවිදිවූදා සිට මේ කුමරු යුවරජ බැව්හි පිහිටුවනු කැමැත්තෙම් වීමි, එහෙත් යුවරජබවට වඩා පැවිද්දම උතුමැ’යි සිත්විය. ඉක්බිති ‘පුත! පැවිදිවන්නට හැක්කෙහිදැ’යි මිහිඳු කුමරුන්ගෙන් ඇසීය. මිහිඳු කුමරතෙමේද පියොවින්ම තිස්ස කුමරු පැවිදිවූදා සිට පැවිදිවනු කැමැත්තේම රජුගේ වචනය අසා හටගත් වැඩියක් හටගත් ප්‍රමොදය ඇත්තේ ‘දේවයන් වහන්ස! පැවිදිවෙමි, මා පැවිදි කරවා ඔබ සසුනෙහි දායාදවහු’යි කීයේය.

ඒවේලෙහි සඞ්ඝමිත්‍රා රජ දූ කුමරියද එතැනම සිටියාය. ඇයගේ ස්වාමිපුත්‍ර වූ අග්ගිබ්‍රහ්ම නම් කුමරුද යුවරජවූ තිස්ස කුමරුන් හා පැවිදිවූයේ වේ. රජතෙමේ ඇය දැක ‘දියනියෙනි! තිටත් පැවිදිවනු හැකිදැ’යි ඇසීය. ‘පියාණෙනි! මැනවි, පැවිදිවන්නට හැක්කෙමි’යි කුමරිය පිළිතුරු දුන්නීය. රජතෙමේ දූපුතුන්ගේ අදහස ලබාගෙන, පහටුසිත් ඇත්තේ භික්‍ෂු සඞ්ඝයා හට ‘ස්වාමීනි! මේ දරුවන් පැවිදිකරවා මා සසුනෙහි නෑයකු කරමැනව’යි කියා සිටියේය. සඞ්ඝයා වහන්සේ රජුගේ වචනය පිළිගෙන මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ උපාද්ධ්‍යායකොට මහාදෙව මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආචාර්‍ය්‍යකොට මිහිඳු කුමරු පැවිදි කරවූයේය. මජ්ඣන්තික මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ආචාර්‍ය්‍යකොට උපසපන් කරවූයේය. එකල්හි මිහිඳු කුමරු පිරිපුන් විසිවයස් ඇත්තේද වේ. ඒ මහින්‍ද භික්‍ෂු උපසම්පදා මණ්ඩලයෙහිදීම පිළිසැඹියාවත් සමග රහත්බවට පැමිණියේය. සඞ්ඝමිත්‍රා රාජ දුහිතෘ ආචාර්‍ය්‍යවූවා ආයුපාලි ස්ථවිරීතොමෝය. උපාද්ධ්‍යායවූවා ධම්මපාලි ස්ථවිරීතොමෝය. එදවස සඞ්ඝමිත්‍රා ස්ථවිරාතොමෝ අටළොස්වස් ඇත්තීය. පැවිද්ද පමණක් ඇති ඇය ඒ සීමාමණ්ඩලයෙහිදීම ශික්‍ෂා සම්මුතියදී ‘පාණාතිපාතා වෙරමණී’ යන ශික්‍ෂාපදය මුල්කොට ඇති ‘විකාලභොජනා වෙරමණි’ යන ශික්‍ෂාපදය කෙළවරකොට ඇති ෂට්ශික්‍ෂාවෙහි සමාදන් කරවීම් වසයෙන් ශික්‍ෂාවෙහි පිහිටෙව්වාහුය. ඒ දෙදෙන පැවිද්ද ලැබූ කාලයෙහි රජතෙමේ අභිෂෙකයෙන් සවස් ඇත්තේ වේ.

මහින්‍ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ උපසපන්වූ කාලයෙහි පටන් තමන්ගේ උපාද්ධ්‍යායයන් වහන්සේ වෙතම ධර්‍මයද විනයද පුහුණු කරන්නාහු ප්‍රථම - ද්වීතීය සඞ්ගායනාවන්ට නැගූ අර්‍ත්‍ථ කථා සහිතව සඞ්ගායනා කරන ලද සියලු ථෙරවාද ත්‍රිපිටක ධර්‍මය තෙවසක් ඇතුළතදී උගෙන තමන්ගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ අතවැසි දහසක් පමණ භික්‍ෂූන් අතුරෙහි ප්‍රමුඛ වූහ. එකල්හි අශෝක ධර්‍මරාජතෙමේ අභිෂෙකයෙන් නවවස් ඇත්තේ වේ. රජුගේ අභිෂෙකයෙන් අටවස් කාලයෙහිම කුන්තපුත්තතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ ව්‍යාධි පිළියම් පිණිස භික්‍ෂා චාරවතින් ඇවිදින්නාහු අතළොස්සක් පමණ වූ ගිතෙලක් නොලැබ ව්‍යාධි බලයෙන් පිරිහී ගිය ආයුසංස්කාර ඇත්තාහු භික්‍ෂු සඞ්ඝයා හට අප්‍රමාදයෙන් අවවාද දී අහසෙහි පර්‍ය්‍යඞ්කයෙන් හිඳ තෙජොධාතු සමාපත්තියට සමවැද පිරිනිවීයහ. රජතෙමේ කුන්තපුත්‍රතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ පිළිබඳ එපුවත අසා තෙරුන්ගේ ධාතුසත්කාරයකොට ‘මා රාජ්‍යය කරවන කල්හි භික්‍ෂූන් වහන්සේට මෙසේ ප්‍රත්‍යය දුර්‍ලභය’යි දැන නුවර සිවුදොරටුවෙහි එක් දොරටුවෙහි සතරසතර බැගින් පොකුණු කරවා බෙහෙතින් පුරවා සඞ්ඝයා හට දෙවූයේය.

ඒ කාලයෙහි රජහට පැළලුප් නුවර සිවුදොරින් සාරලක්‍ෂයක්ද, නුවරමැද විනිශ්චය ශාලාවෙන් ලක්‍ෂයක්දැ’යි දවසක් දවසක් පාසා රටින් උපදින අය හැර පන්ලක්‍ෂයක් උපදියි. රජ තෙමේ ඒ පන්ලක්‍ෂයෙන් එක් ලක්‍ෂයක් න්‍යග්‍රොධ තෙරුන් පිණිස දවස් පතා වියදම් කරයි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සෑය ගඳ මල් ආදියෙන් පුදනු පිණිස එක් ලක්‍ෂයක්ද, ධර්‍මයට එක් ලක්‍ෂයක්ද වියදමිකරයි, ධර්‍මයට පිදූ එක් ලක්‍ෂය බහුශ්‍රැත වූ ධර්‍මධරයන්ගේ සිවුපසය පිණිස එළවනු ලැබේ. සඞ්ඝයා හට එක් ලක්‍ෂයක් පිදුනේය. සිවුදොරටුවෙහි බෙහෙත් පිණිස ලක්‍ෂයක් යෙදුනේය. මෙසේ සසුනට මහත්ලාභ සත්කාර උපන්නේය.

මේ හේතුවෙන් පිරිහුණු ලාභසත්කාර ඇති තීර්ථකයෝ යටත්පිරිසෙයින් කෑම්ඇදීම් පමණකුත් නොලබන්නාහු ලාභසත්කාර පතන්නාහු සසුනෙහි පැවිදිව ’මේ ධර්‍මය, මේ විනයය’යි තමතමන් අයත් මිථ්‍යාදෘෂ්ටීන් ප්‍රකාශ කරත්. පැවිද්ද නොලබන්නාහුද තුමූම හිස මුඩු කොට කසටවත් හැඳ විහාරයන්හි හැසිරෙමින් පොහොය කිරීමටද, පවාරණයටද, සඞ්ඝකර්‍මයටද, ගණකර්‍මයටද වැදගණිත්. භික්‍ෂූහු ඔවුන් සමග පෙහොය නොකරත්. එකල්හි මොග්ගලිපුත්තතිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘දැන් මේ අධිකරණයෙන් උපන්නේය, වැඩිකල් නොගොස්ම එය කැකුළු වන්නේය, මේ අධිකරණය මොවුන් මැද වසන්නහු විසින් සන්සිඳුවන්නට නොහැකිය’යි මිහිඳු තෙරුන්ට ගණයා පාවාදී තමන්වහන්සේ පහසු විහරණයෙන් වසනු කැමැතිව අහොගඞ්ග පර්‍වතයට වැඩිය සේක. ඒ තීර්ථකයෝද භික්‍ෂු සඞ්ඝයා විසින් ධර්‍මයෙන් විනයෙන් ශාස්තෲ ශාසනයෙන් නිග්‍රහ කරනු ලබන්නාහුද, ධර්‍මවිනයයට අනුලොම් වූ පිළිවෙතෙහි නොසිටින්නාහු සසුනට නන්වැදෑරුම් වූ අර්බුදද, මලද, කටුද ඉපදවූහ. සමහරු ගිනි පුදති. සමහරු සතර පැත්තෙහි ගිනි දල්වා එහි මැදසිට සූර්‍ය්‍යතාපයෙන් තැවෙත්, සමහරු හිරුට මූණදී පෙරළෙත්, සමහරු ධර්‍මයත් විනයත් ඉතිරි නොකොට බිඳහරින්නෙමු’යි තැත්කළහ. එකල්හි භික්‍ෂු සඞ්ඝයා ඔවුන් සමග පොහොයද පවාරණයද නොකෙළේය. අශෝකාරාමයෙහි සත් අවුරුද්දක් පොහොය කිරීම මුළුමනින් සිඳීගියේය. රජුටද මේ කාරණය දන්වා සිටියහ. එකල්හි රජතෙමේ එක් ඇමතියෙකුට ‘විහාරයට ගොස් අධිකරණය සන්සිඳුවා පොහොය කරවාලව’යි අණකෙළේය. අණලත් අමාත්‍යතෙමේ රජුගෙන් නැවත විචාරන්නට අසමර්‍ත්‍ථ වූයේ අන් ඇමතියන් කරා එළඹ, ‘රජතෙමේ විහාරයට ගොස් අධිකරණය සන්සිඳුවා සඞ්ඝයා ලවා පොහොය කරවාලන්නැ’යි මා පිටත්කොට හැරියේය, අධිකරණය කෙසේ සන්සිඳේදැ’යි ඇසීය. ඒ ඇමතියෝ ‘පසල් දනවු සන්සිඳුවන්නෝ හොරුන් අල්ලා යම්සේ නසාලත්ද, එපරිද්දෙන් යම්කෙනෙක් පොහොය නොකරත්ද රජතෙමේ ඔවුන් මරවනු කැමැත්තේ වන්නේ යයි මෙසේ අපි සලකමු’යි කීහ. ඉක්බිති ඒ ඇමතිතෙමේ විහාරයට ගොස් භික්‍ෂු සඞ්ඝයා රැස්කරවා, ‘ඔබවහන්සේ ලවා පොහොය කරවාලවයි රජු විසින් මම මෙහි එවන ලද්දෙම් වෙමි, එහෙයින් ස්වාමිනි! දැන් පොහොය කරනු මැනවැ’යි දන්වා සිටියේය. භික්‍ෂූහු ‘අපි තීර්ථකයන් සමග පොහොය නොකරමු’යි කීහ. එකල්හි අමාත්‍යතෙමේ ථෙරාසනයෙහි පටන් කඩුවෙන් භික්‍ෂූන්ගේ හිස් කපා හෙලන්නට පටන් ගත්තේය.

එහි සිටි තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ එසේ විපිළිපන් ඒ අමාත්‍යයා දුටහ. තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ යම් ඒ කෙනෙක් නොවෙති. උන්වහන්සේ රජුගේ එක් මවුකුස උපන් සොහොයුරු වූ තිස්ස කුමාරයෝය. රජතෙමේ පැමිණි රාජ්‍යාභිෂෙකය ඇත්තේ ඒ තිස්ස කුමරු යුවරජ බැව්හි තැබුයේය. හෙතෙමේ එක් දවසක්හි වනයෙහි හැසිරීමට ගියේ කැමැති සේ කෙළින මහත් මුවරැළක් දුටුයේය. ඒ දැකීමෙන් ඔහුට ‘මේ මුවෝ තණ බුදින්නාහු මෙසේ ක්‍රීඩා කරන්නෝය, මේ ශ්‍රමණයෝ වනාහි රජගෙයින් ලැබෙන පිණි බොජුන් වළඳා මොළොක් යහන්හි හොවින්නාහු කොතරම් සිත්ගත් ක්‍රීඩාවක් නමුත් නොකරන්නාහුය’යි අදහස් වූයේය. ඔහු වනයෙන් අවුත් තමන්ගේ මේ විතර්‍කය රජුට සැලකොට සිටියේය. එකල්හි රජතෙමේ ‘කුමරුන් නොතැන කුකුස් කරන ලද්දේය. එබැවින් එය මොහුට මෙසේ හඟවන්නෙමි’යි එක් දවසක් කිසි කරුණකින් කිපියෙකු මෙන්ව ‘එව මෙහි, සත්දවසකට මේ රජය පිළිගණුව, සත්දවස ගෙවීගියතැන තා නසා ලන්නෙමි’යි මරණ බියෙන් තැතිගන්වා ඒ කාරණය අවබෝධ කරවීය. ඒ කුමාරතෙමේ සත්වන දවසෙහි මා මරවනු ඇතැ’යි සිත් සේ නොනෑයේය. නොකෑයේය. නිදි නොගත්තේය. එහෙයින් තදින් වැහැරීගිය රලු සිරුරු ඇත්තේ විය. ඉක්බිති රජතෙමේ ‘තෝ කවර හෙයකින් මෙසේ වැහැරී ගියෙහිදැ’යි ඔහුගෙන් ඇසීය. ‘දෙවියන් වහන්ස! මරණ බියෙනැ’යි කීය. ‘කොල! තෝ සත්දවසින් පිරිසිඳිනලද මරණය දක්නෙහි, නිසැක සිත් ඇතියෙහි ක්‍රීඩා නොකරන්නෙහිය, භික්‍ෂූහු හුස්ම ගැනීම හා පිටකිරීම සම්බන්‍ධකොට ඇති මරණය ගැන බලාපොරොත්තු වන්නාහු කෙසේ ක්‍රීඩා කරන්නාහුදැ’යි කීයේය. එතැන් පටන් කුමාරතෙමේ සසුනෙහි පැහැදුනේය.

හෙතෙමේ නැවත එක් දවසක් මුවදඩයමට ගොස් වනයෙහි ඒ ඒ තැන හැසිරෙනුයේ, එක්තරා රජෙකු විසින් සල් අත්තක් ගෙන පවන් සලනු ලබන වැඩහුන් යොනක මහාධම්මරක්‍ඛිත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ දුටුයේය. දැක හටගත් ප්‍රමුදිතභාව ඇත්තේ, ‘කවදානම් මමත් මේ මහතෙරුන් මෙන් පැවිදිවන්නෙම්ද කවදානම් එබඳු දවසක් මටත් වන්නේදැ’යි සිතීය. යොනක මහා ධම්මරක්‍ඛිත ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුගේ මේ අදහස දැන ඔහු බලාඉන්දදීම අහසට නැගී ගොස් අශෝකාරාමයෙහි වූ පොකුණෙහි දිය මතුපිට සිට සිවුරත් උතුරුසඟ සිවුරත් අහසෙහි එල්ලා නාන්නට පටන් ගත්හ.

කුමාරතෙමේ තෙරුන්ගේ ආනුභාවය දැක වැඩියක් පහන්වූයේ, ‘අදම පැවිදි වන්නෙමි’යි පෙරළා අවුත් ‘දෙවයන් වහන්ස! මම පැවිදි වන්නෙමි’යි රජුට දන්වා සිටියේය. රජතෙමේ නොයෙක් අයුරින් යැදද, ඔහු නවතාලන්නට නොහැකිවනුයේ අශෝකාරාමයට යායුතු මග සරසවා කුමරුට උත්සව වේශය ගන්නා සැරසුනු සේනාවෙන් පිරිවරවා විහාරයට පැමිණවූයේය. ‘යුවරජතෙමේ පැවිදි වන්නේය’යි අසා බොහෝ භික්‍ෂූහු පාසිවුරු පිළියෙල කළහ. කුමාරතෙමේ පධානඝරයට ගොස් මහාධම්මරක්‍ඛිත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සමීපයෙහිම සියදහසක් පුරුෂයන් සමග පැවිදි වූයේය. කුමරු අනුව ගොස් පැවිදි වූවන්ගේ ගණන් පිරිසිඳීමක් නැත්තේය. කුමරු රජුගේ අභිෂෙකයෙන් සිවු අවුරුදු කාලයෙහි පැවිදි වූයේය. නැවත රජුගේ බුහුනන් පුත් වූ සඞ්ඝමිත්‍රාවගේ ස්වාමිපුත්‍ර වූ අග්ගිබ්‍රහ්මනම් කුමාරයෙක් ඇත්තේය. සඞ්ඝමිත්‍රා ඔහුට දාව එක්ම පුතෙකු වැදූය. ඔහුද ‘යුවරජතෙමේ පැවිදි වූයේය’යි අසා රජු වෙත ගොස් ‘දෙවයන් වහන්ස! මමත් පැවිදි වන්නෙමි’යි පැවිද්දට අවසර ඉල්ලිය. ‘දරුව! පැවිදිවෙව’යි රජු විසින් අනුදන්නා ලද්දේ එදවසම පැවිදි වූයේය.

මෙසේ උදාර සම්පත් ඇති ක්‍ෂත්‍රිය ජනයා අනුව ගොස් පැවිදිවූ රජුගේ කනිටුබෑ තිස්ස ස්ථවිරැ’යි දතයුතුය.

ඒ තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ එසේ විපිළිපන් ඒ ඇමතියා දැක ‘රජතෙමේ තෙරුන් මරන්නට මොහු නොඑවන්නේය, ඒකාන්තයෙන් මෙය මේ ඇමතියාගේම නපුරු ගැන්මෙක් වන්නේය’යි සිතුයේය. එසේ සිතා ගොස් තෙමේ ඔහුට ලංව තුබූ අසුනෙහි හිඳගත්තේය. ඒ ඇමති තෙරුන් හැඳින කඩුව හෙළන්නට අපොහොසත් වූයේ ගොස්, දෙවයන් වහන්ස! මම පොහොය කරන්නට නොකැමැතිවූ මෙපමණ භික්‍ෂූන්ගේ හිස් කපා හෙළීමි, අනතුරුව ආර්‍ය්‍යතිෂ්‍ය ස්ථවිරයන් වහන්සේට පිළිවෙළ පැමිණියා කුමක් කරම්දැ’යි රජුට දන්වා සිටියේය. රජතෙමේ එපුවත අසාම ‘බොල! කිම මා විසින් තෝ යවන ලද්දෙහි භික්‍ෂූන් නසන්නටදැ’යි එකෙණෙහිම සිරුරෙහි හටගත් දාහය ඇත්තේ විහාරයට ගොස් ‘ස්වාමීනි! මේ ඇමතිතෙමේ මා විසින් නොඅණවන ලද්දේම මෙසේ කෙළේය, කවරක්හට මේ පාපය වියයුතුදැ’යි ස්ථවිර භික්‍ෂූන් අතින් විචාළේය. එහි ඇතැම් ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘මෙතෙමේ ඔබගේ වචනයෙන් මෙය කෙළේය, එහෙයින් මේ පාපය ඔබටැ’යි කීහ. ඇතැම්හු ‘මේ පාපය ඔබ දෙපොලටමැ’යි කීහ. ඇතැම්හු ‘මහරජ! කිම මෙ තෙමේ ගොස් භික්‍ෂූන් නසාවායි ඔබට සිතක් වූයේදැ’යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! එබඳු සිතක් මට නොවීය. මම කුසල් අදහස් ඇතියෙම්, සමග්‍ර වූ භික්‍ෂු සඞ්ඝතෙමේ පොහොය කෙරේවායි දන්වා යැවීමි’යි රජතෙමේ කීයේය. ‘මහරජ! ඉදින් ඔබ කුසල් අදහස් ඇතියහුනම් ඔබට පාපයක් නැත්තේය, මේ පාපය ඇමති හටමැ’යි කීහ.

රජතෙමේ ස්ථවිර භික්‍ෂූන් කියූ මෙබස් අසා හටගත් සැක ඇත්තේ ‘ස්වාමීනි! මාගේ සැකය සිඳහැර සසුන නගාසිටුවන්නට සමර්‍ත්‍ථ වූ කිසි භික්‍ෂු නමක් ඇත්තේදැ’යි ඇසීය. ‘ඇත, මහරජ! මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ, උන්වහන්සේ ඔබගේ මේ සැකය සිඳහැර සසුන නගාසිටුවන්නට සමර්‍ත්‍ථ වනසේකැ’යි කීහ. රජතෙමේ, එදවසම එකක් එකක්හට සමර්‍ත්‍ථ වනසේකැ’යි කීහ. රජතෙමේ, එදවසම එක් භික්‍ෂුවට භික්‍ෂූන් එක් එක් දහස පිරිවරකොටදී ධර්‍මකථික භික්‍ෂූන් සිවුනමක්ද, එක ඇමතියකුට පුරුෂයන් දහසදහස පිරිවරකොටදී ඇමතියන් සිවුදෙනකුන්ද ‘තෙරුන් වැඩමවාගෙන එවු’යි යැවූයේය. ඔවුහු ගොස් ‘රජතෙමේ කැඳවා’යි කීහ. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ නොවැඩියාහ. රජ තෙමේ, දෙවන වරද, දහසදහස පිරිවර ඇතිවම ධර්‍මකථික භික්‍ෂූන් අටනමක්ද, ඇමතියන් අටදෙනෙකුන්ද ‘ස්වාමීනි! රජතෙමේ කැඳවා’යි කියා තෙරුන් ගෙනම එවු’යි යැවීය. ඔවුහු තෙරුන් වෙත ගොස් එසේම සැලකොට සිටියහ. දෙවන වරද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නොද වැඩියාහ. එකල්හි රජතෙමේ, ස්ථවිර භික්‍ෂූන් අතේ ‘ස්වාමීනි! මම දෙවරක්ම ආරාධනා යැවීමි, කුමක් හෙයින් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නොවඩින සේක්දැ’යි විචාළේය. ‘මහරජ! රජතෙමේ කැඳවායි කියූබැවින් නොවැඩියහ, ස්වාමීනි! සසුන පසුබස්නේය, අපගේ සසුන නගාසිටුවන්නට සහාය වනු මැනවයි මෙසේ දන්වා යැවූකල්හි වඩිනු ඇතැ’යි කීහ. ඉක්බිති රජතෙමේ, එසේ කියා දහසදහස පිරිවරකොට ඇති සොළොසක් ධර්‍මකථික භික්‍ෂූන්ද, සොළොසක් ඇමතියන්ද යැවූයේය. යවා, ‘ස්වාමීනි! මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මහලු සේක්ද, නැත, තරුණ සේක්දැ’යි භික්‍ෂූන් අතින් විචාළේය. ‘මහරජ! මහලු සේකැ’යි කියූකල්හි ‘ස්වාමීනි පුවරුවෙන් වසාකළ ගැලකට, සිවිගෙයකට හෝ නගින සේක්දැ’යි ඇසීය. ‘නැත, මහරජ! නොනගින සේකැ’යි කීහ. එකල්හි ‘ස්වාමීනි! මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ කොතැන වසත්දැ’යි විචාළේය. ‘මහරජ! ගඟ මතුවෙහි’යි කීහ. රජතෙමේ, ‘සගයෙනි! එසේනම් තෙපි එකට ගටා නැවක් බැඳ, එහි තෙරුන් වඩාහිඳුවා දෙගංඉවුරෙහි රැකවල්තබා තෙරුන් වඩාගෙන එවු’යි අණ කෙළේය. භික්‍ෂූහුද ඇමතියෝද තෙරුන් වෙත ගොස් රජුගේ ආරාධනාව සැලකොට සිටියහ.

මහාස්ථවිර තෙමේද එය අසා ‘මම යම්හෙයකින් මුල පටන් සසුන නගාලන්නට පැවිදි වූයෙම් වෙම්ද, මට දැන් එයට ඒ මේ කාලය පැමිණියේය’යි සම්කඩ හකුළා ගෙනම නැගීසිටියහ. එකල්හි රජතෙමේ හෙටම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැළලුප් නුවරට පැමිණෙන්නාහයි රාත්‍රියෙහි සිහිනයක් දුටුයේය. රජු දුටු සිහිනය මෙබඳු වූයේය: ‘මුළු සිරුර සුදුවන් ඇත්රජෙක් රජු වෙතට අවුත් රජු හිස පටන් පරාමර්‍ශනයකොට රජුගේ දකුණත අල්ලා ගත්තේය’ මේ ඒ දුටු සිහිනය. පසුදා තෙමේ ‘මා විසින් මෙබඳු සිහිනයක් දක්නා ලද්දේය, එයින් මට කුමක් වන්නේදැ’යි සිහින හදාරන්නන් අතින් විචාළේය. ‘මහරජ! එක් ශ්‍රමණයෙක් ඔබගේ දකුණත ගන්නේය’යි ඔවුහු කීහ. රජතෙමේ එකෙණෙහිම මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ වැඩියාහයි අසා ගංඉවුරට ගොස් ගඟට බැස ඉදිරියට යනුයේ දණ පමණ දියෙහිදී මහ තෙරුන් වෙත පැමිණ නැවෙන් බසින්නාවූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට අත දුන්නේය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ රජුගේ දකුණත අල්ලා ගත්හ. ඒ දුටු කඩු ගත්තාහු මහතෙරුන්ගේ හිස ගසා හෙලන්නෙමු’යි කඩුව කඩු කොපුවෙන් එලියට ඇදගත්හ. ඒ කුමක් හෙයින්දයත්: ‘යමෙක් රජුගේ අත අල්ලාගනීද ඔහුගේ හිස කඩුවෙන් සිඳහළ යුතුය’ යනු රජකුලයෙහි මේ චාරිත්‍රය බැවිනි. රජතෙමේ එහි ඡායා මාත්‍රයක්ම දැක ‘පෙරත් මම භික්‍ෂූන් කෙරෙහි වැරදි ලෙසින් කළ කරුණක් නිසා අස්වැසුමක් නොවිඳිමි, තෙරුන් කෙරෙහි විරුද්ධයක් නොකරවු’යි කීයේය. කුමක් හෙයින් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ රජුගේ අත අල්ලාගත් සේක්ද යත්: ‘යම් හෙයකින් රජු විසින් ප්‍රශ්නයක් විචාරනු පිණිස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ කැඳවා ගන්නා ලද්දාහුද, එහෙයින් මෙතෙමේ මාගේ අතැවැසියෙකැ’යි සලකා රජුගේ අතගත්හ.

රජතෙමේ මහතෙරුන් උයනට පමුණුවා උයනට පිටින් තුන්වළල්ලක් සිටින සේ පිරිවරවා රැකවල තබා තෙමේම මහතෙරුන්ගේ පා සෝදා තෙල් ගල්වා මහතෙරුන් වෙත හිඳ ‘මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මාගේ සැකය සිඳහැර හටගෙන ඇති මේ අධිකරණය සන්සිඳුවා සසුන නගාසිටුවන්නට සමර්‍ත්‍ථ සේක්දැ’යි විමසනු පිණිස ‘ස්වාමීනී! මම එක් පෙළහරක් දකිනු කැමැතියෙමි’යි කියා සිටියේය. ‘මහරජ! කිනම් පෙළහරක් දකිනු කැමත්තෙහිදැ’යි ඇසූ කල්හි ‘ස්වාමීනි! පොළෝ සැලීමය’යි කීයේය. ‘මහරජ! දකිනු කැමැතියෙහි මුළු පොළොවෙහි සැලීමක්ද, නැත, පොළොවෙහි එක් පෙදෙසක සැලීමක්දැ’යි විචාළ සේක. එකල්හි ‘ස්වාමීනි! මෙහි කවරනම් පෙළහරක් දුෂ්කර වන්නේදැ’යි ඇසීය. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘කිම මහරජ! දියපිරූ කස්ලෝ තලියෙහි සියලු දිය සැලීම දුෂ්කරද? නැත, ඉන් අඩක් සැලීම දුෂ්කරදැ’යි අසා වදාළ කල්හි ‘ස්වාමීනි! අඩක් සෙලවීම දුෂ්කරය’යි කීයේය. ‘මහරජ! එපරිද්දෙන්ම ප්‍රදේශ පෘථිවි කම්පනය දුෂ්කරය’යි වදාළවිට ‘ස්වාමීනි! එසේනම් පොළොවෙහි එක් පෙදෙසක සැලීම දකිනු රිසියෙමි’යි කීයේය. ‘මහරජ! එසේනම් හාත්පස යොදුනක්හි යොදුනක්හි පෙරදිග සීමාව එක් රියසකකින් ආක්‍රමණයකොට රථයක් තිබේවා, දකුණුදිග දෙපසකින් සීමාව පාගාගෙන අශ්වයෙක් සිටීවා, පැසුළුදිග එක් පයකින් සීමාව පාගා ගෙන පුරුෂයෙක් සිටීවා, උතුරුදිග අඩකොටසක් සීමාව යටකොට එක් දියතලියක් තිබේවා’යි වදාළ සේක. රජතෙමේ එසේ කරවූයේය. ඉක්බිති මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ අභිඥාපාදක චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානයට සමවැද එයින් නැගිට ‘රජතෙමේ දකීවා’යි පොළොවෙහි යොදුනක් පමණ තැන සැලීම ඉටූ සේක. පෙරදිග තිබූ රියෙහි සීමාව ඇතුළත සිටි රියසක සැලී ගියේය. අනික් රියසක නොසැලුනේය. මෙසේ දකුණු-පැසුළු දික්හි සිටි අශ්වයන්ගේ හා පුරුෂයන්ගේ සීමාව ඇතුළත වූ පාද සැලී ගියේය. සිරුරුද අඩ අඩ සැලුනේය. උතුරු දිග තුබූ දියතලියෙහිද සීමාව තුළ සිටි අඩකොටසක්ම වූ දිය සැලුනේය. ඉතිරි කොටස නිසලව සිටියේය.

රජතෙමේ මේ පෙළහර දැක ‘මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ සසුන නගාලන්නට සමර්‍ත්‍ථයහ’යි තීරණයට බැස ‘ස්වාමීනි! මම විහාරයට ගොස් අධිකරණය සන්සිඳුවා පොහොය කරවාලවයි එක් ඇමතියෙකු විහාරයට යැවීමි, ඒ ඇමතිවරයා විහාරයට ගොස් මෙතෙක් භික්‍ෂූන් ජීවිතයෙන් තොර කෙළේය, ස්වාමීනි! මේ පාපය කවරක්හට වේදැ’යි තමන්ගේ කුකුස දන්වා විචාළේය.

‘කිම මහරජ! මෙතෙමේ විහාරයට ගොස් භික්‍ෂූන් නසාවයි ඔබට සිතක් උපන්නේදැ’යි ඇසූහ. ‘නැත ස්වාමීනි!’යි කියු කල්හි ‘මහරජ! ඉදින් ඔබට එබඳු සිතක් නොඋපන්නේ නම් පාපයක් ඔබට නැත්තේය’යි වදාරා, නැවත මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ රජුට ‘චෙතනාහං භික්‍‍‍ඛවෙ කම්මං වදාමි, චෙතයිත්‍වා කම්මං කරොති කායෙන වාචාය මනසා’ යන සූත්‍රයෙන් මෙහි අර්‍ත්‍ථය හැඟවූ සේක.

ඒ කරුණම දක්වන්නට මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ තිත්තිර ජාතකය ගෙනහැර දැක්වූ සේක. ‘මහරජ! යටගිය දවස දීපක තිත්තිර තෙමේ :

‘අපගේ නෑයෙක් හුන්නේය’යි බොහෝ වටුවෝ මා වෙතට එත්, ආවෝ මා නිසා මරණයට පැමිණෙත්, එහෙයින් ඒ ගැන මාගේ සිහි සැකයක් වේය’යි

තවුසාගෙන් විචාළේය. එකල්හි තාපස තෙමේ ‘මාගේ හඬින් මාගේ රූ දැක්මෙන් අවුත් මේ වටුවෝ බැඳෙත්වා, නැසෙත්වායි තට උපන් සිතක් ඇත්තේදැ’යි ඇසූයේය. ‘නැත, ස්වාමීනි!’යි තිත්තිරතෙමේ කීයේය. අනතුරුව තාපසතෙමේ ‘ඉදින් තට එබඳු සිතක් නැත්නම් පාපයක්ද නැත්තේය, කර්‍මය සිතන්නහුම පහසන්නේය, නොසිතන්නහු නොදපහසන්නේය’යි ඔහුට හැඟවීය.

‘සිත දූෂිත නොවේනම් කර්‍මය නිසා දුක් නොවිඳියි, පාපක්‍රියාවෙහි නිරාලය වූ පිරිසිදු සත්ත්‍වයාගේ සිත පාපයෙහි නොඇලේය’යි

මෙසේ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ රජුට කරුණු අවබෝධ කරවා එහි රාජොද්‍යානයෙහිම සත්දවසක් වසන සේක්, රජුට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ලබ්ධිය ඉගැන්නූහ. රජතෙමේ සත්වන දවසෙහි අශෝකාරාමයට භික්‍ෂු සඞ්ඝයා රැස්කරවා තිරපවුරකින් හාත්පස වටකරවා තිරපවුර තුළ හුන්නේ සමාන ලබ්ධික සමාන ලබ්ධික භික්‍ෂූන් එක් එක් තන්හි කරවා එක් එක් භික්‍ෂු සමූහයා කැඳවා ‘සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කිනම් වාද ඇති සේක්දැ’යි විචාළේය. එකල්හි ශාස්වතවාදීහු ශාස්තවාදීහයිද, එකත්‍යශාස්වතිකයෝ එකත්‍යශාස්තවාදීහයිද, අන්තානන්තිකයෝ අන්තානන්තිකවාදීහයිද, අමරාවික්‍ෂෙපිකයෝ අමරාවික්‍ෂෙපිකහයිද, අධිත්‍යසමූත්පන්තිකයෝ අධිත්‍යසමුත්පන්තිකවාදීහයිද, සංඥිවාදීහු සංඥිවාදීහයිද, අසංඥිවාදීහු අසංඥිවාදීහයිද, නෛවසංඥී නාසංඥිවාදීහු නෛවසංඥි නාසංඥිවාදීහයිද, උච්ඡෙදවාදීහු උච්ඡෙදවාදීහයිද, දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණවාදීහු දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණවාදීහයිද කීහ. රජතෙමේ පළමුකොට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ලබ්ධිය උගත් බැවින් ‘මොවුහු භික්‍ෂූහු නොවෙති, මොවුහු අන්‍ය තීර්ථකයෝය’යි දැන ඔවුනට සුදුවත් දී සිවුරු හැරවූයේය. ඒ සියල්ලෝ සැටදහසක් වූහ.

නැවත එහි ඉතිරි වූ භික්‍ෂූන් ගෙන්වා ‘ස්වාමීනි! සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කිනම් වාද ඇති සේක්දැ’යි විචාළේය. ‘මහරජ! සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විභජ්ජවාදීහ’යි මෙසේ කියූකල්හි රජතෙමේ ‘ස්වාමීනි! සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විභජ්ජවාදීහුදැ’යි මහතෙරුන්ගෙන් විචාළේය. ‘එසේය මහරජ!’යි උන්වහන්සේ වදාළ සේක. ඉක්බිති රජතෙමේ ‘ස්වාමීනි! දැන් සසුන පිරිසිදුය, භික්‍ෂු සඞ්ඝයා පොහොය කෙරේවා’යි ආරක්‍ෂාව දී නුවරට පිවිසියේය.

සමග්‍ර සඞ්ඝයා රැස්ව පොහොය කෙළේය. ඒ රැස්වීමෙහි සැටලක්‍ෂයක් භික්‍ෂූහු වූහ. ඒ සමාගමයෙහි මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ පරප්‍රවාදය මඩිමින් කථාවස්තුප්‍රකරණය වදාළ සේක. ඉන්පසු සැටලක්‍ෂ ගණනක් වූ භික්‍ෂූන් අතුරෙහි ත්‍රිපිටක පර්‍ය්‍යාප්තිධර වූ, පැමිණි පිළිසැඹියා ඇති, ත්‍රිවිද්‍යා ප්‍රභෙද ඇති භික්‍ෂූන් එක්දහසක් තෝරාගෙන මහා කාශ්‍යප මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේද, කාකණ්ඩපුත්‍ර යස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේද ධර්‍මයත් විනයයත් යම්සේ සඞ්ගායනා කළාහුද, එපරිද්දෙන්ම ධර්‍මයත් විනයයත් සඞ්ගායනා කරණසේක් සියලු සසුන්මල සෝදාහැර තෘතීයඞ්ගීතිය කළ සේක. සඞ්ගීතිය අවසානයෙහි නන්අයුරින් පොළොව සැලුනීය. මේ සඞ්ගීති නවමසකින් නිමවන ලදී. ලෝකයෙහි යම් සඞ්ගීතියක්:

භික්‍ෂූන් දහසක් විසින් කරන ලදද, එහෙයින් සාහස්සිකායිද, ප්‍රථම, ද්විතීය සඞ්ගීති දෙක කරුණුකොට තෘතීයයිද කියනු ලැබේ.

මේ තෘතීය සඞ්ගීතිය නිමවන ලදී.

මෙපමණකින්ද ‘කෙනාභතං’ කවරෙකු විසින් ගෙන එන ලදද, යන මේ ප්‍රශ්නය විසඳනු පිණිස අපි පළමුකොට දඹදිව උපාලි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආදිකොට ඇති ඇදුරු පරපුරෙන් තෘතීය සඞ්ගීතිය යම්තාක්ද ඒතාක් ගෙන එන ලද්දේ යයි යමක් කීමුද මේ එහි ඇදුරු පරපුරය:

දිනූ කෙලෙස් ඇති උපාලි මහා ස්ථවිර, දාසක මහා ස්ථවිර, සොණක මහා ස්ථවිර, සිග්ගව මහා ස්ථවිර, මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහා ස්ථවිර යන මේ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා පස්නම විනය පිටකය දඹදිව නොසිඳුනක්කොට පරම්පරාවෙන් තෘතීය සඞ්ගීතිය යම්තාක්ද ඒතාක් ගෙන ආහ.

ඒ ප්‍රශ්නයේ අර්‍ත්‍ථය මෙපමණකින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේම වේ.

මෙසේකොට අවසන් කළ තෘතීය සඞ්ගීතියෙන් මතු මේ හෙළදිවයිනට මහාමහීන්‍ද්‍රාදී වූ මහරහතුන් වහන්සේ විසින් ගෙන එන ලද්දේය. මහා මහීන්‍ද්‍ර මහරහතුන් වහන්සේ වෙතින් උගෙණ, මද කලක් අරිෂ්ට ස්ථවිරාදීවූ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් ගෙන එන ලද්දේය. එතැන් සිට අද දක්වා උන්වහන්සේගේම අන්තෙවාසික පරම්පරාගත වූ ආචාර්‍ය්‍ය පරම්පරාවෙන් ගෙන එන ලදැයි දතයුතුය. හෙළදිව හෙළ අටුවා කළ පොරණැදුරෝ එය මෙසේ දැක්වූහ:

ඉන්පසු පව් නසාසිටි මහා නුවණැති මහින්‍ද ස්ථවිර, ඉට්ඨිය ස්ථවිර, උත්තිය ස්ථවිර, සම්බල ස්ථවිර, පණ්ඩිත භද්දසාල ස්ථවිර යන මේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දඹදිවින් මෙහි වැඩියාහු හෙළදිව විනය පිටකය කියවූහ. නිකාය පසද සප්තප්‍රකරණද කියවූහ.

ඉන්පසු නුවණැති අරිට්ඨ ස්ථවිරද, පණ්ඩිත තිස්සදත්ත ස්ථවිරද, විශාරද වූ කාලසුමන ස්ථවිරද, දීඝ නම් ස්ථවිරද, පණ්ඩිත දීඝසුමන ස්ථවිරද, ඉන්පසු කාලසුමන ස්ථවිරද, නාග ස්ථවිරද, බුද්ධරක්‍ඛිත ස්ථවිරද, නුවණැති තිස්ස ස්ථවිරද, පණ්ඩිත දෙව ස්ථවිරද,

නැවත විනයෙහි විශාරද වූ නුවණැති සුමන ස්ථවිරද, නොමැඩිය හැකි ඇතෙකු වැනි වූ බහුශ්‍රැත වූ චූලනාග ස්ථවිරද,

රුහුණහි උපන් සත්පුරුෂයන් විසින් පුදනලද ධම්මපාලිත නම් ස්ථවිරද, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ මහා නුවණැති ත්‍රිපිටකධර ඛෙම නම් ස්ථවිරද යන මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා හෙළදිව සඳු මෙන් නුවණින් අතිශයින් බැබලුනාහ.

නුවණැති උපතිස්ස ස්ථවිරද, මහාකවි ඵුස්සදෙව ස්ථවිරද

නැවත නුවණැති සුමන ස්ථවිරද, බහුශ්‍රැත පුප්ඵ නම් ස්ථවිරද, ත්‍රිපිටකයෙහි සියලු තන්හි දක්ෂ වූ මහා කවි මහාසීව ස්ථවිරද,

නැවත විනයයෙහි විශාරදවූ නුවණැති උපාලි ස්ථවිරද, සද්ධර්‍ම වංශයෙහි දක්‍ෂ වූ මහා නුවණැති මහානාග ස්ථවිරද,

නැවත ත්‍රිපිටකයෙහි සියලු තන්හි දක්‍ෂ වූ නුවණැති අභය ස්ථවිරද, විනයයෙහි දක්‍ෂ වූ නුවණැති තිස්ස ස්ථවිරද, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ මහා නුවණැති බහුශ්‍රැත වූ පුප්ඵ නම් ස්ථවිරද යන මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා සසුන රකිමින් දඹදිව දිවි ගැලවූහ.

විනයයෙහිද විශාරදවූ නුවණැති චූලාභය ස්ථවිරද, සද්ධර්‍ම වංශයෙහි දක්‍ෂ වූ නුවණැති තිස්ස ස්ථවිරද,

විනයයෙහි දක්‍ෂ වූ නුවණැති චූලදෙව ස්ථවිරද, විනයයෙහි සියලු තන්හි දක්‍ෂ වූ නුවණැති සීව ස්ථවිරයන් වහන්සේලා

ශ්‍රේෂ්ඨ වූ මහාප්‍රාඥ වූ විනයඥ වූ ස්වර්‍ග - මොක්‍ෂ මාර්‍ගයෙහි දක්‍ෂ වූ මේ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා හෙළදිව විනය පිටකය කියවූහ.

මේ එහි පිළිවෙළ කතාය. මොග්ගලිපුත්තතිස්ස මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි මේ තෘතීය ධර්‍ම සඞ්ගීතියකොට ‘අනාගතයෙහි බුදුසසුන කොතැනක මැනවින් පිහිටන්නේදැ’යි බලා වදාළ සේක. මෙසේ බලාවදාරන්නා වූ උන්වහන්සේට ‘ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්හි මැනවින් සසුනෙහි පිහිටීම වන්නේය’යි පෙනී ගියේය. ඉක්බිති උන්වහන්සේ ඒ ඒ භික්‍ෂූන්ට සසුන භාරකොට ඒ ඒ භික්‍ෂූන් ඒ ඒ ප්‍රදේශයන්ට යැවූහ. ‘තමුන්නාන්සේ මේ රටට ගොස් මෙහි සසුන පිහිටුවාලවු’යි මජ්ඣන්තික මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ කාශ්මීර ගන්‍ධාර රටට යැවූහ. එසේම කියා මහාදේව මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මහිසමණ්ඩලයටද, රක්‍ඛිත මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ වනවාසී රටටද, යොනකධම්මරක්‍ඛිත මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ අපරන්තක රටටද, මහාධම්මරක්‍ඛිත මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මහරටටද, මහාරක්‍ඛිත මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ යොනක ලෝකයටද, මජ්ඣිම මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ හිමවත් පෙදෙසටද, සොණක මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ හා උත්තර මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ස්වර්‍ණභූමියටද, යවා තමන්ගේ සද්ධිවිහාරික වූ මහින්‍ද මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ඉට්ඨිය, උත්තිය, සම්බල, භද්දසාල මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා සමග ‘ඔබ හෙළදිවට ගොස් හෙළදිව සසුන පිහිටුවාලවු’යි හෙළදිවට යැවූහ. එසේ නියමිත වූ ඒ සියලුදෙනා වහන්සේ ඒ ඒ දිශාවන්ට යවන්නාහු ‘ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්හි පඤ්ච වර්ගීය ගණය උපසම්පදා කර්‍මයට පමණය’යි සිතන්නාහු තමා පස්වැනිකොට ඇතියාහු නියමකළ ඒ ඒ දිශාවන්ට ගියහ.

මජ්ඣන්තික මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ කාශ්මීර ගන්‍ධාර රටට වැඩමකළ කාලය එහි පැසුන ගොයම් කපා පාගා ගන්නා කාලය වූයේය. ඒ කාලයෙහි අරවාළ නම් නාරජ හිමපාතක නම් වැස්සක් වස්වා, ගොයම් දියපාරට හසුකොට ගෙනගොස් මහමුහුදට දමන්නේය. මජ්ඣන්තික මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි පැළලුප් නුවරින් අහසට නැගී හිමවතෙහි අරවාළ විල මත්තෙහි බැස අරවාළ විල දියපිට සක්මන් කරන සේක. නැවතීද සිටින සේක. හිඳීමද කරන සේක. නිදීමද කරන සේක. තරුණ නාගයෝ උන්වහන්සේ දැක අරවාළ නාරජුට ‘මහරජ! කැපූ කෙටු රඳන් ගැන්වූ පිළී දරන හිස මුඩුකළ කසටවත් හැඳි එකෙක් අපගේ දිය කිලිටි කෙරේය’යි දන්වා සිටියහ. නාරජ තෙමේ එකෙණෙහිම ක්‍රෝධයෙන් මැඩුනේ නික්මගොස් මහතෙරුන් දැක ගුණමකුබව සන්සිඳුවා ගැනීමෙහි අපොහොසත් වූයේ අහසට නැගී එහි නොයෙක් බිහිසුණු අරමුණු මවාපෑයේය. ඒ ඒ දිගින් බලගතු වාතය හමයි. ගස්කොළන් බිඳවැටෙයි. කඳු මුදුන් ඇදහැලෙයි. වලාකූට ගුගුරයි. විදුලිය කොටයි. හෙන පුපුරයි. අහස බිඳුනක් මෙන් දිය වැගිරේ. බිහිසුණු රූ ඇති නා කුමරුවෝ රැස්වෙති. තෙමේද දුමයි. දිලෙයි. අවි වැසි වස්වයි. ‘හිස මුඩුකළ සුන්බුන් පිළී දරන මු කවරෙක්ද?’ යනාදී වූ කැකුළු බසින් මහතෙරුන්ට තර්ජනය කෙළේය. ‘එව මේ මහණහු අල්ලා ගනිවු, බිඳිවු, මෙතැනින් ඇද දමවු’යි නාග සේනාවට අණ කළේය. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ සියලු විහිංසනක ක්‍රියාවන් තමන් වහන්සේගේ සෘද්ධි බලයෙන් ප්‍රතිබාහනයකොට නා රජුට:

‘දෙවියන් සහිත වූ මුලු ලොවම අවුත් මා තැතිගන්වන්නේ නමුදු මට බිය උපදවන අරමුණක් උපදවන්නට ඒ කිසිවෙක් සමර්‍ත්‍ථ නොවන්නේය, මහා නාගය! තෝ මුහුද සහිත වූ පර්‍වත සහිතවූ මේ සියලු මහපොළොව ඔසොවා මා මතුවෙහි හෙළන්නෙහි නමුත් මට බිය උපදවන අරමුණක් උපදවන්නට නොදහැක්කෙහිය, නාගාධිපතිය! එය තටම එකතින් වෙහෙසක් වන්නේය’යි වදාළ සේක.

මෙසේ වදාළ කල්හි නාරජතෙමේ පහවූ ආනුභාව ඇත්තේ ඵල රහිත ව්‍යායාම ඇත්තේ දුක් ඇත්තේ දොම්නස් ඇත්තේ වීය. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ අවස්ථාවට සුදුසු වූ ධර්‍ම කථාවෙන් ඒ නාරජුට මෙලොව පරලොව වැඩ දක්වා කුසල් දහම්හි සමාදන් කරවා එහි සිත තියුණුකරවා සිත සතුටුකරවා සුවාසූදහසක් නාගයන් සමග තිසරණයෙහි හා පන්සිල්හි පිහිටුවාලූහ. අන්‍යවූද හිමවත් වැසි බොහෝ යක්‍ෂයෝද ගාන්ධර්‍ව කුම්භාණ්ඩයෝද, මහතෙරුන්ගේ ධර්‍මකථාව අසා ශරණයන්හිද, ශීලයන්හිද පිහිටියහ. පඤ්චක නම් යක්‍ෂ තෙමේද බිරිඳ යකින්න හා පන්සියයක් පුතුද සමග ප්‍රථම ඵලයෙහි පිහිටා ගත්තේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මජ්ඣන්තික මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ සියලුම නා, යක්, රකුසන් අමතා:

‘මෙයින් පසු ඉදිරියෙහි පෙර සේ අද සිට කිසිවකු කෙරෙහි ක්‍රෝධ නොඋපදවාලවු, සියලු සත්ත්‍වයෝ සැප කැමැතියහ. සස්‍ය නසාලීමද නොකරවු, මනුෂ්‍යයෝ සැපසේ වෙසෙත්වායි සත්ත්‍වයන් කෙරෙහි මෙත් කරවු’යි ධර්‍ම දේශනා කළ සේක.

ඒ සියල්ලෝම ‘ස්වාමීනි! යහපතැ’යි මහාස්ථවිරයන් වහන්සේට පිළිවදන් දී ඒ අනුශාසනා පරිදි පිළිපැද්දාහුය. එදවසම නාරජු පිළිබඳ පූජා සමය වේ. එහෙයින් නාරජතෙමේ තමන්ගේ රුවන්මුවා පළඟ ගෙන්වා මහතෙරුන්ට වැඩහිඳිනට පණවා දුන්නේය. උන්වහන්සේ පලඟෙහි වැඩහුන් සේක. නාරජතෙමේද මහතෙරුන්ට පවන් සලමින් උන්වහන්සේගේ සමීපයෙහි සිටියේය. ඒ වේලෙහිම කාශ්මීර ගන්‍ධාර රටවැස්සෝ එහි ආවාහු මහතෙරුන් දැක ‘අපගේ නාරජුටද වඩා මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ අතිශයින් මහත් සෘද්ධි ඇත්තාහ’යි මහතෙරුන්ට වැඳහුන්හ. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔවුනට ආශුවිෂොපම සූත්‍රය දෙසූ සේක. සූත්‍ර දේශනාවසානයෙහි අසූදහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්‍මාවබෝධය වූයේය. සියදහසක් පුරුෂයෝ පැවිදි වූහ. එතැන් පටන් කාශ්මීර ගන්‍ධාර රට වැසියෝ අද දක්වා කසාවතින් බබලන්නාහ. භික්‍ෂූන්ගේ හඳනා පොරෝණා කසාවත් පවනින්ද අත්පා හැකිළීම් දිගුකිරීම් ආදීන් පිළිබඳ පවනිත්ද හාත්පසින් පවන් සලනු ලබන්නෝම වූහ.

මජ්ඣන්තික මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ කාශ්මීර ගන්‍ධාරයට වැඩමකොට එකල්හි කිපියා වූ නාගයා පහදවා බොහෝදෙන භව බන්‍ධනයෙන් මුදාහළ සේක.

මහාදෙව මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මහිසමණ්ඩලයට වැඩමකොට දෙවදූත සූත්‍රය දෙසූ සේක. සූත්‍ර දේශනාවසානයෙහි සතළිස්දහසක් ප්‍රාණීහු ධර්‍මචක්‍ෂුස ලැබූහ. සතළිස්දහසක් ප්‍රාණීහු පැවිදි වූහ.

මහත් සෘද්ධි ඇති මහාදේව මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මහිංසක රටට වැඩමකොට දේවදූතයන් ලවා චෝදනා කරවා බොහෝ දෙන භව බන්‍ධනයෙන් මුදාහළ සේක.

රක්‍ඛිත මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ වනවාසී රටට වැඩමකොට අහසෙහි සිට අනමතග්ගපරියාය කථාවෙන් වනවාසී රටවැසියන් පැහැදවූහ. මුන්වහන්සේගේ ධර්‍මකථාවසානයෙහි සැටදහසකට ධර්‍මාවබෝධය වූයේය. සත්තිස්දහසක් පමණ දෙනා පැවිදි වූහ. පන්සියයක් විහාර එහි පිහිටියේය. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි සසුන පිහිටුවාලූ සේක.

මහත් සෘද්ධි ඇති රක්‍ඛිත මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ වනවාසී රටට වැඩම කොට එහි අහසෙහි සිට අනමතග්ගියසංයුත්තය දෙසූ සේක.

යොනක ධම්මරක්‍ඛිත මහාස්ථවිරයන් වහන්සේද අපරන්තක ජනපදයට වැඩමකොට අග්ගික්‍ඛන්‍ධූපම සූත්‍රාන්ත කථාවෙන් අපරන්තක දනවු වැස්සන් පහදවා සත්තිස් දහසක් ප්‍රාණීන්ට දහම් අමා පෙවූ සේක. කැත්කුලයෙන්ම සයදහසකට අධික වූ ස්ත්‍රීහුද, දහසක් පුරුෂයෝද පැවිදිවූහ. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි සසුන පිහිටුවාලූ සේක.

යොනක ධම්මරක්‍ඛිත මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ අපරන්තක ජනපදයට වැඩමකොට මෙහිදී අග්ගික්‍ඛන්‍ධූප සූත්‍රයෙන් බොහෝදෙනා පැහැදවූ සේක.

මහාධම්මරක්‍ඛිත මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි මහරටට වැඩ මහානාරදකස්සප ජාතක කථාවෙන් මහරට වැසියන් පහදවා සුවාසූදහසක් ප්‍රාණීන් මාර්‍ගඵලයන්හි පිහිටවූ සේක. තෙළෙස් දහසක් දෙනා පැවිදිවූහ. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි සසුන පිහිටවූ සේක.

ඒ සෘෂීවූ මහා ධම්මරක්‍ඛිත මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මහරටට වැඩ මහානාරදකස්සප ජාතකය වදාරා මහජනයා පැහැදවූ සේක.

මහාරක්‍ඛිත මහාස්ථවිරයන් වහන්සේද යොන් රටට වැඩ කාළකාරාමසූත්‍රාන්ත කථාවෙන් යොන් රටවැසියන් පහදවා සත්තිස් දහසක් අධිකකොට ඇති සියදහසක් ප්‍රාණීන්ට මාර්‍ගඵලාලඞ්කාරය දුන් සේක. මුන්වහන්සේගේ සමීපයෙහිද දසදහසක් දෙනා පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේද මෙසේ එහි සසුන පිහිටවූ සේක.

මහාරක්‍ඛිත මහර්ෂීන් වහන්සේ යොන් රටට වැඩ එකල්හි කාළකාරාම සූත්‍රයෙන් ඒ යොනකයන් පැහැදවූ සේක.

මජ්ඣිම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි මහා කස්සපගොත්ත මහාස්ථවිර, අලකදෙව මහාස්ථවිර, දුන්‍දුභිස්සර මහා ස්ථවිර, මහාදෙව මහාස්ථවිර යන මහතෙරුන් සමග හිමවත් පෙදෙසට වැඩ ධම්මචක්කපවත්තන සූත්‍රාන්ත කථාවෙන් එදෙස් වැස්සෙන් පහදවා අසූකෙළක් ප්‍රාණීන්ට මගපල රුවන් ලබාදුන් සේක. ඒ පස්මහතෙරහු පස්රටක් පැහැදවූහ. එක් එක් ස්ථවිර නමක් වෙත සියදහසක් පමණ දෙනා පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේලා මෙසේ එහි සසුන පිහිටවූහ.

මජ්ඣිම මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ හිමවත් පෙදෙසට වැඩ දම්සක් පැවතුම් සුතුර වදාරන්නාහු යක්‍ෂ සේනාව පැහැදවූ සේක.

සොණ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ, උත්තර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ සමග ස්වර්‍ණ භූමියට වැඩිය සේක. ඒ කාලයෙහි එහි එක් යකින්නක් මුහුදෙන් නික්ම අවුත් රජගෙයි උපනුපන් දරුවන් කන්නීය. එදවසම එහි රජගෙයි එක් දරුවෙක් උපන්නේය. එහි මිනිස්සු තෙරුන් දැක ‘මෙතෙමේ රකුසන්ගේ යහළුවෙකැ’යි සිතන්නාහු ආයුධ ගෙන තෙරුන්ට පහරදෙනු කැමැත්තාහු ඉදිරියට එත්. එකල්හි මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘තෙපි ආයුධ ගත් අත් ඇතිව කුමට එවුදැ’යි ඇසූහ. ඔවුහු ‘රජගෙයි උපනුපන් දරුවන් රාක්‍ෂයෝ අවුත් කන්නාහ. තෙපි ඔවුන්ගේ යහළුවෝ’යි ඔවුහු කීහ. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘අපි රකුසන්ගේ යහළුවෝ නොවම්හ, අපි ශ්‍රමණයෝ නම් වන්නෙමු, ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකුනෝ වෙමු - පෙ- මද්‍ය පානයෙන් වැළකුනෝ වෙමු, එක් වේලේ වළඳන්නමෝය, සිල්වත්හු වෙමු, කලණ සැහැවි ඇත්තමෝය අපි’යි වදාළ සේක.

එකෙණෙහිම රජගෙයි උපන් එදරු කන්නෙමියි ඒ රාක්‍ෂසී තොමෝ පිරිවර සහිතව මුහුදෙන් නික්ම ආය. මිනිස්සු රකුසිය දැක ‘ස්වාමීනි! මෝ රකුසිය එන්නීය’යි බියපත්ව මොරදෙන්නට වූහ. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ රකුසන්ට වඩා ද්විගුණ වූ ආත්මභාව මවා ඒ ආත්මභාවයන්ගෙන් පිරිස් සහිත වූ ඒ රකුසිය මැදිකොට දෙපසින් වටකළහ. එකල්හි පිරිස් සහිත වූ ඒ රකුසියට ‘එකතින් මොවුන් විසින් මෙ තැන අත්පත්කොට ගන්නා ලද්දේ වන්නේය. අපි වනාහි මොවුන්ට බත් වන්නෙමු’යි සිත්විය. බියපත් වූ සියලු රකුසෝ වේගයෙන් පැන දිවූහ. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේද ඔවුන් නොපෙනෙන තෙක් පන්නා හැර දිවයින වටා රැකවල් තැබූහ. ඒ වේලෙහිද එහි රැස්වූ මහාජන සමූහයා බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රාන්ත කථාවෙන් පහදවා ශරණයන්හි හා ශීලයන්හිද පිහිටවූහ. මෙහිදී සැටදහසකට ධර්මාවබෝධය වුයේය. කුලදරුවන්ගෙන් තුන්දහස් පන්සියයක්ද, කුලදුහිතෲන්ගෙන් එක්දහස් පන්සියයක්ද පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේ මෙසේ එහි සසුන පිහිටවූ සේක. එතැන් පටන් රජගෙයි උපන් දරුවන්ට සෝණුත්තර නමම තබත්.

මහත් සෘද්ධි ඇති සොණ - උත්තර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා ස්වර්‍ණ භූමියට වැඩ පිශාචයන් පලවා හැර බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දෙසූහ.

මහාමහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි ‘තාම්‍රපර්ණී ද්වීපයට ගොස් සසුන පිහිටුවා ලවු’යි උපාද්ධ්‍යාය මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ හා භික්‍ෂු සඞ්ඝයා විසින් අණවන ලද්දාහු ‘මට තාම්‍රපර්ණි ද්වීපයට යන්නට මේ කාලයවේද නොවේදැ’යි සිතා බැලූහ. එසේ විමසන්නා වූ උන්වහන්සේට ‘තවම කාලය නොවේය’යි සිත් වූයේය. කුමක් දැක මුන්වහන්සේට මේ අදහස වූයේදයත්: එවක තාම්‍රපර්ණීයෙහි රජය කළ මුටසීව රජුගේ මහලුබව දැක මෙසේ සිත් උපන. අනතුරුව ‘මේ රජතෙමේ මහලුය, මොහු වහල්කොටගෙන සසුන නගාලන්නට නොහැකිය, මොහුගේ ඇවෑමෙන් මොහුගේ පුත්‍ර වූ දේවානම්පියතිස්ස රජය කරවන්නේය, ඔහු වහල්කොට ගෙන සසුන නගාලන්නට හැකිවන්නේය, එබැවින් ඒ කාලය එනතුරු නෑයින් බලන්නෙමු, නැවත අපි මේ ජනපදයට එන්නමෝද නොහොත් නොඑන්නමෝදැ’යි සිතූහ. උන්වහන්සේ මෙසේ සිතා උපාද්ධ්‍යායයන් වහන්සේද භික්‍ෂු සඞ්ඝයාද වැඳ අශෝකාරාමයෙන් නික්ම ඒ ඉට්ඨියාදී වූ මහා තෙරුන් සතර නමද, සඞ්ඝමිත්‍රාවගේ පුත්‍ර වූ සුමන සාමණේර හා භණ්ඩුක උපාසකද සමග රජගහ නුවර හැර ඉන් පිටත දක්‍ෂිණගිරි ජනපදයෙහි සැරිසරන්නාහු නෑයන් බලමින් සමසක් කල්ගෙවූහ. ඉන්පසු පිළිවෙළින් මෑනියන් වසන තැන වූ වෙදිස නම් නුවරට වැඩියහ.

අශෝක මහරජතුමා කුමාර කාලයෙහි උදෙනි ජනපදය ලබා එහි යනුයේ වෙදිස නුවරට පැමිණ වෙදිස සිටුහුගේ දුව සරණපාවා ගත්තේය. ඕතොමෝ එදවසම ගැබ්ගෙන උදේනි නුවරදීම මිහිඳු කුමරු වැදූය. කුමරුගේ තුදුස්වස් කල්හි අශෝක රජතුමා රාජ්‍යාභිෂෙකයට පැමිණියේය. මිහිඳු කුමරුගේ ඒ මවුබිසව ඒ කාලයෙහි නෑගෙයිම වාසය කළාය. ‘අථානුපුබ්බෙන මාතුනිවෙසට්ඨානං වෙදිසනගරං නාම සම්පත්තො’ යනු එහෙයින් කියනලදී.

වෙදිස නුවරට පැමිණි තෙරුන් දක ස්ථවිරමාතෘ වූ ඒ දේවිය උන්වහන්සේගේ පාමුල වැටී හිසින් වැඳ දන් දී තමන් විසින් කළ වෙදිසගිරි මහාවිහාරයද තෙරුන්ට පාවාදුන්නීය. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ එහි වැඩහුන් සේක් ‘මෙහි අප විසින් කළයුතු කිස නිමාවට ගියේය, ලක්දිවට යෑමට දැන් කාලය වේදැ’යි සිතාබැලූහ. ඉක්බිති ‘මාගේ පියතුමන් විසින් යවන ලද අභිෂේකය දේවානම්පියතිස්ස රජු අනුභව කෙරේවා, තෙරුවන් ගුණද අසාවා, උත්සව පිණිස නුවරින් නික්ම මිශ්‍රක පර්‍වතයට නගීවා, එකල්හි එහිදී ඔහු දකින්නමෝය’යි සිතූහ. නැවතද එක් මසක් එහිම විසූහ. මස ඉක්ම යෑමෙන් පසු පොසොන් මස පසළොස්වක් පොහෝ දිනයෙහි සියල්ලෝම රැස්ව ‘අපට තාම්‍රපර්ණී ද්වීපයට යෑමට මේ කාලයවේද නොහොත් කාලය නොවේදැ’යි සාකච්ඡා කළහ. එහෙයින් පුරාතනයෝ:

‘නමින් මහින්‍ද නම්වූ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ එකල්හි සඞ්ඝස්ථවිර වූහ. ඉට්ඨිය ස්ථවිර, උත්තිය ස්ථවිර, භද්දසාල ස්ථවිර, සම්බල ස්ථවිරද, ෂඩභිඥවූ මහත් සෘද්ධි ඇති සුමන සාමණෙරද, ඔවුන් අතුරෙහි සත්වැනි වූ ප්‍රතිවෙධකළ චතුස්සත්‍යය ඇති භණ්ඩුක උපාසකද යන මේ මහා ශ්‍රේෂ්ඨයෝ රහසිගතව මන්ත්‍රණය කළහ’යි කියත්.

එකල්හි සක්දෙව් රජතෙමේ මහාමහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත එළඹ ‘ස්වාමීනි! මුටසීව රජතෙමේ කලුරිය කෙළේය, දැන් දේවානම්පියතිස්ස මහරජ රජය කරවයි, අනාගතයෙහි මහින්‍ද නම් ස්ථවිරතෙමේ තාම්‍රපර්ණී ද්වීපය පහදවන්නේ යයි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ද ඔබවහන්සේ දක්වන ලද්දාහුය, එහෙයින් ස්වාමීනි! මෙහි ඔබවහන්සේලාට ඒ උතුම් දිවයිනට යෑමට මේ කාලය වේ, මමද ඔබවහන්සේලාට සහාය වන්නෙමි’යි මෙසේ කීයේය.

කුමක් හෙයින් සක්දෙව් රාජෝත්තමයා මෙසේ කියේදයත්: ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි බෝමුලදීම බුදු ඇසින් ලොව බලා අනාගතයෙහි මේ දිවයිනෙහි සම්පත්තිය දැක මේ කාරණය මොහුට වදාළ සේක. එකල්හි ඔබද එයට සහායවවු’යි ඇණවූ සේක. එහෙයින් සක්දෙව් රජ මෙසේ දන්වා සිටියේය. මහා මහීන්‍ද්‍ර මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන තුමූ සත්වැනි වූවෝ වෙදිස පර්‍වතයෙන් අහසට නැගී අනුරාධපුරයට පූර්‍වදිශාවෙහි වූ මිශ්‍රක පර්‍වතයෙහි පිහිටා ගත්හ. දැන් මේ පර්‍වතය චෛත්‍ය පර්‍වතයයිද දනිත්. එහෙයින් පුරාතනයෝ:

‘රජගහ නුවර වෙදිස ගිරියෙහි තිස්රැයක් වාසයකොට ගමනට මේ කාලයමය, එහෙයින් උතුම් දිවයිනට යම්හයි දඹදිවින් අහසට නැංගාහුය. මෙසේ හස්රජුන් මෙන් අහසට නැංගා වූ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ පර්‍වතයනට උතුම් වූ සෑගිරි පව්වෙහි පිහිටා ගත්හ.

පුරශ්‍රේෂ්ඨ වූ අනුරාධපුරයෙහි පූර්‍වදිශා භාගයෙහි නිල් මහමේකුළක් සමාන වූ පිලකූට නම් පර්‍වත මස්තකයෙහි හංසයන් මෙන් පෙනී සිටියහ’යි කියත්.

මෙසේ ආයුෂ්මත් මහාමහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ඉට්ඨියාදි මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ සමග මෙහි වැඩමකොට, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් දෙසියවසක් ඇවෑමෙන් මතුවෙහි සතිස්වන අවුරුද්දෙහි මේ දිවයිනෙහි පිහිටාගත්හයි දතයුතුය. අජාසත් රජුගේ අටවන අවුරුද්දෙහි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවි සේක. ඒ අවුරුද්දෙහිම සීහ කුමාරයාගේ පුත්‍ර වූ හෙළදිව ආදිරාජ වූ විජය කුමරා මේ දිවයිනට පැමිණ දිවයින මනුෂ්‍යවාස ඇත්තක් කළේය. දඹදිව උදයභද්ද රජුගේ තුදුස්වන අවුරුද්දෙහි මෙහි විජයරජ කලුරිය කෙළේය. උදයභද්ද රජුගේ පසළොස්වන අවුරුද්දෙහි පණ්ඩුවාසදෙව රජ මේ දිවයිනෙහි රාජ්‍යයට පැමිණියේය. ඒ දඹදිව නාගදාසක රජුගේ විසිවන අවුරුද්දෙහි මේ ලක්දිව පණ්ඩුවාසදේව රජු කලුරිය කෙළේය. ඒ අවුරුද්දෙහිම අභය නම් රජකුමරා මේ දිවයිනෙහි රාජ්‍යයට පැමිණියේය. එහි දඹදිව සුසුනාග රජුගේ සතළොස්වන අවුරුද්දෙහි මෙහි අභයරජහට විසිවසක් සම්පූර්‍ණ වූයේය. අනතුරුව අභය රජුගේ විසිවන අවුරුද්දෙහි පකුණ්ඩකාභය නම් වූ දාමරිකයෙක් රාජ්‍යය අල්ලා ගත්තේය.

දඹදිව කාලාශෝක රජුගේ සොළොස්වන අවුරුද්දෙහි මේ දිවයිනෙහි පකුණ්ඩකාභය රජුට සතළොස් වසක් පිරී සිටියේය. යට එක් වසක් සමග ඒ වස් ගණන අටළොසක් වේ. එහි දඹදිව චන්‍ද්‍රගුප්ත රජුගේ තුදුස්වන අවුරුද්දෙහි මෙහි පකුණ්ඩකාභය රජු කලුරිය කෙළේය. මුටසීව රජු රාජ්‍යයට පැමිණියේය. එහි දඹදිව අශෝකධර්‍ම රජුගේ සතළොස්වන අවුරුද්දෙහි මෙහි මුටසීව රජු කලුරිය කෙළේය. දේවානම්පියතිස්ස රජ රාජ්‍යයට පැමිණියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් පසුද අජාසත් සූවිසි වසක් රාජ්‍යය කරවීය. උදයභද්ද සොළොස් වසක්ද, අනුරුද්ධ - මුණ්ඩ දෙදෙන අටවසක්ද, නාගදාසක සූවිසි වසක්ද, සුසුනාග අටළොස් වසක්ද, ඔහුගේම පුත්‍ර වූ කාලාශෝක අටවිසි වසක්ද, අශෝකගේ පුත්‍ර වූ දසභාතුක රජහු දෙවිසි වසක්ද රාජ්‍යය කරවූහ. ඔවුනට පසු උග්ගසෙනනන්‍ද, පණ්ඩුකනන්‍ද, භූතපාලනන්‍ද, රට්ඨපාලනන්‍ද, ගොවිසාණනන්‍ද, සවින්‍ධකනන්‍ද, කෙවට්ටකනන්‍ද, ධනනන්‍ද යන නවනන්‍ද රජහු දෙවිසිවසක්ම රාජ්‍යය කළහ. චන්‍ද්‍රගුප්ත සූවිසිවසක්ද, බින්‍දුසාර අටවිසිවසක්ද රාජ්‍යය කළහ. ඔහුගේ අවසානයෙහි අශෝක රජු රාජ්‍යයට පැමිණියේය. ඔහුගේ අභිෂෙකයෙන් පෙර සිවුවසක්ද, අහිෂේකයෙන් අටළොස්වන අවුරුද්දෙහි මේ දිවයිනෙහි මහාමහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ පිහිටා ගත්හ. මේ පැමිණීම මෙසේ රාජවංශානුසාරයෙන් දතයුතුය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පරිනිර්‍වාණයෙන් දෙසිය සතිස්වන අවුරුද්දෙහි මෙහිද සසුන පිහිටියේය.

එදවසද මෙහි හෙළදිව පොසොන් මස පහළොස් වසක් පොහෝ දිනයෙහි මූලනක්‍ෂත්‍ර නම් නැකැත් කෙළියක් වේ. රජතෙමේ නැකැත් කෙළිය හඬගා කියවා ‘උත්සව කරවු’යි ඇමතියන්ද අණවා සතළිස්දහසක් පුරුෂයන් පිරිවරකොට ඇතියේ නුවරින් නික්ම මුවන් පෙළීමෙන් ක්‍රීඩා කරනු කැමතිව මිශ්‍රක පර්‍වතයට ගියේය. ඉක්බිති ඒ පර්‍වතයෙහි අරක්ගත් එක් දේවතාවෙක් රජුට මහතෙරුන් දක්වන්නෙමි’යි රොහිත මෘග වේශයක් ගෙන නොදුර තැනක තනපත් කරන්නියක මෙන් හැසිරෙන්නීය. රජු ඌ දැක ‘පමාවූවහු විදීම අයුතුය’යි දුනුදිය පෙළීය. මෘගතෙමේ අඹතලා මගට වැටී පැන යන්නට පටන් ගත්තේය. රජු ඌ පසුපස ලුහුබැඳ දුවනුයේ අඹතලයට නැග ගත්තේය. මෘගතෙමේද මහතෙරුන්ට නොදුරෙහිදී නොපෙනී ගියේය. මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ නොදුරෙහි එන රජු දැක ‘රජතුමාම දකීවා, අන්හු නොදකීවා’යි ඉටා ‘තිස්ස! තිස්ස! මෙහි එව’යි වදාළ සේක. රජතුමා ඒ අඬගෑම අසා ‘මේ දිවයිනෙහි උපන්නෙක් ‘තිස්ස’යි නම් කියා මට අමතන්නට සමර්‍ත්‍ථ වූයේනම් නොවේ, මේ සුන්බුන් පිළී දරන හිස මුඩුකළ කසාවත් හැඳ පෙරවූ මෙතෙමේ නම් කියා මා අමතන්නේය, මෙතෙමේ මනුෂ්‍යයෙක්ද, අමනුෂ්‍යයෙක්ද කවරෙක් හෝ වන්නේදැ’යි සිතීය. එකල්හි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ:-

‘මහරජ! ධර්‍මරාජන් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ අපි ශ්‍රමණයෝ වම්හ, ඔබටම අනුකම්පා පිණිස දඹදිවින් මෙහි ආම්හ’යි වදාළ සේක.

ඒ කාලයෙහි දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා, ධර්‍මාශෝක මහරජතුමාද යන දෙදෙන නොදුටු මිතුරෝ වෙත්. දේවානම්පියතිස්ස මහරජුගේද පුණ්‍යානුභාවයෙන් ඡාතක පර්‍වත පාදයෙහි එක් උණලැහැබක රියකෙවිටි පමණ වූ උණයටි තුනක් හටගත්තේය. එකක් ලතායෂ්ටිනම. එකක් පුෂ්පයෂ්ටිනම. එකක් ශකුණයෂ්ටිනම. ඒ යට අතුරෙහි ලතායෂ්ටි රිදී පැහැ ඇත්තේ වේ. ඒ රිදී පැහැය අලඞ්කාරකොට උපන් ලතා සියල්ල රන්වන්වූවා සේ වැටහේ. පුෂ්ප යෂ්ටියෙහි නීල පීත ලෝහිත අවදාත කාලවර්‍ණ පුෂ්පයෝ මොනවට බෙදූ නටුපත් කෙසුරු ඇතිව පෙනේ. ශකුණ යෂ්ටියෙහි හංස කුක්කුට ජීවඤ්ජීවකාදි පක්‍ෂීහුද නන්වැදෑරුම් සිවුපාවෝද දිවි ඇත්තන් මෙන් පෙනෙත්. දීපවංසයෙහි මෙය:

‘ඡාත පර්‍වත පාදයෙහි හුණයටි තුනක් විය. රිදීයටක් මෙන් සුදුවූ ලතා තොමෝ කසුන් සමානවූය. නිල්ඈ පැහැයෙන් යුත් පුෂ්ප යම්බඳු වේද, පුෂ්ප යෂ්ටියෙහි එබඳුව වැටහේ. ශකුණ යෂ්ටියෙහි ස්වරූපයෙන්ම පක්‍ෂීහු පිහිටියාහුය’යි කියන ලදී.

මේ රජුට මුහුදෙන්ද මුතු මැණික් වෙරළුමිණි ආදීවූ නන්වැදෑරුම් රුවන් උපන්නේය. හෙළදිව හයමුතු, ගජමුතු, රියමුතු, ඇඹුල්පල මුතු, වලය මුතු, ඇඟිලිවෙළුම් මුතු, කුඹුක්පල මුතු, පියවි මුතු යන අටවැදෑරුම් මුතු උපන. දේවානම්පියතිස්ස රජතෙමේ ඒ යටිද, ඒ මුතුද, අන්‍ය වූ බොහෝ රුවන්ද ධර්‍මාශෝක මහරජුට පඬුරු පිණිස යැවූයේය. අශෝක රජතෙමේ පැහැද දේවානම්පියතිස්ස රජුට ඡත්‍රය, චාමරය, ඛඞ්ගය, මෞලිය, රුවන් මිරිවැඩි සඟලය යන පඤ්චවිධ කකුධභාණ්ඩයන්ද, අභිෂෙකය පිණිස, එයින් අන්‍යවූ නන්වැදෑරුම් පඬුරුද එවූයේය. එනම්: දක්‍ෂිණාවෘත්ත සඞ්ඛය, අනවතප්ත ජලය, අලඞ්කාර සුණුය, කන්පලඳනාය, ස්වර්‍ණමය කෙණ්ඩිය, කවුඩුපා සටහන් ඇති රන්බඳුනය, සිවිගෙය, කැත්කුමරිය, රන්මුවා සැන්දය, කිලිටි වූ කල ගින්නෙහිලූ ඇසිල්ලෙහි පිරිසිදුවන එනම් වස්ත්‍ර යුග්මය, රන්වන් අත්පිස්නා පටපිළිය, රන්වන් සඳුන්ය, අරුණවන් මැටිය, නයින් විසින් ගෙනෙන ලද අඳුන්ය, දිව්‍යමය අරළුය, දිව්‍යමය නෙල්ලිය, මාහැඟිවු අමෘතෞෂධය යන මොවුහුය. දීපවංසයෙහි මෙය කියන ලද්දේ මෙසේය:

‘වල්විදුනාය, නළල්පටය, ඡත්‍රය, ඛඞ්ගය, මිරිවැඩිසඟලය, හිස්වෙලුමය, උතුම් හවඩිය, රන් කෙණ්ඩිය, නන්‍දිවට්ට නම් රන් බඳුනය, සිව්ගෙය, දක්‍ෂිණාවෘත්ත ශඞ්ඛය, කන් පලඳනාය, (අධොවිම නම්) වස්ත්‍ර යුග්මය, රන්තලිය, රන්මුවාහැන්දය, මාහැඟි අත්පිස්නය, අනවතප්තවිල දිය, කැත්කුමරිය, උතුම් ගොසීත සඳුන්ය, අරුණුවන් මැටිය, නයින් විසින් ගෙනෙන ලද අඳුන්, දිව්‍යමය අරලුය, දිව්‍යමය නෙල්ලිය, මාහැඟි අමතොසධ නම් ඝුටිකාය, පුණ්‍යකර්‍ම බලයෙන් උපන් ගිරවුන් විසින් ගෙනෙනලද සුවඳහැල් එක්සියසැට ගැලක්ද අශෝක නම් රජු එවූයේය’යි.

හුදෙක් මේ ආමිස පඬුරුම නොද එවූයේය.

‘මම බුදුන්ද, දහම්ද, සඟුන්ද, සරණකොට ගියෙමි, ශාක්‍යපුත්‍ර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි උපාසකභාවය ප්‍රකාශ කෙළෙමි, නරොත්තමය! එහෙයින් ඔබද මේ උතුම් වූ වස්තුත්‍රයයෙහි සිත පහදවවු, ශ්‍රද්ධාවෙන් සරණ යවුයි මේ දහම් පඬුරුද එවූයේය.

ඒ මේ දේවානම්පියතිස්ස රජතෙමේද එදවස අශෝක මහරජු විසින් එවනලද අභිෂෙකයෙන් අභිෂෙක කරනලද එක්වස් ඇත්තේ වේ.

වෙසක් පුණුපොහොයදා මොහුගේ අභිෂේකය කළහ. හෙතෙමේ නොබෝදා ඇසූ ඒ ශාසන ප්‍රවෘත්තිය සිහිකරනුයේ ‘සමණා මයං මහාරාජ ධම්මරාජස්ස සාවකා’ යන මහතෙරුන් වහන්සේගේ ඒ වචනය අසා ‘ආර්‍ය්‍යයෝ ආවාහු මැ’යි එකෙණෙහිම අත තුබූ ආවුධ බිම හෙළා සතුටුවිය යුතු කතා කරමින් එකත් පසෙක හුන්නේය. එය මෙසේ කීහ:

‘ආවුධ බිම හෙළා එකත්පසෙක හුන්නේය. රජතෙමේ එසේ එකත්පසෙක හිඳ අර්‍ත්‍ථයෙන් යුක්තවූ බොහෝ කතාකරමින් සතුටු වූයේය’යි.

රජු සතුටු වියයුතු කතා කරන කල්හිම ඒ සතළිස්දහසක් පුරුෂයෝ එහි අවුත් රජු පිරිවරා ගත්හ. එකල්හි මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ රජුට අනික් සදෙනාද දැක්වූහ. රජතෙමේ ඔවුන් දැක ‘මොවුහු කවදා ආවාහුදැ’යි ඇසිය. ‘මහරජ! මා සමගමැ’යි වදාළවිට ‘ස්වාමීනි! දැන් දඹදිව මෙබඳු ශ්‍රමණයෝ තවත් වෙත්දැ’යි ඇසීය. ‘මහරජ! ඇත්තාහ, දැන් මේ කාලයෙහි දඹදිව කසාවතින් බබලන්නේය, භික්‍ෂූන් වෙතින් හමන වාතප්‍රතිවාත ඇත්තේය,

එහි ත්‍රිවිද්‍යා ඇත්තාවූ සෘද්ධිවිධඥානයට පැමිණි පරා පිළිබඳ සිත්හසර දැනීමෙහි දක්‍ෂ වූ ක්‍ෂය කළ ආස්‍රව ඇති රහත්වූ බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝ බොහෝය’යි වදාළ සේක.

‘ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේලා කුමකින් වැඩියහුදැ’යි විචාළ කල්හි ‘මහරජ! දියෙන් නොම ආයෙමු, ගොඩින් නොම ආයෙමු’යි වදාළ සේක. එකල්හි රජතෙමේ ‘උන්වහන්සේලා අහසින් වැඩියාහ’යි දැනගත්තේය. ඉක්බිති මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රඥාව පිළිබඳ ව්‍යක්තභාවයක් රජුට ඇත්තේදැ’යි විමසනු පිණිස අසල තුබූ අඹරුකක් ඇරැබ ‘මහරජ! මේ රුක කිනම්දැ’යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! මේ අඹරුක නමැ’යි කීය. ‘මහරජ! මේ රුක හැර අන් අඹරුකක් ඇත්තේද; නැත්තේදැ’යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! අන්‍යවූද බොහෝ අඹරුක් ඇතැ’යි එයට පිළිතුරු දුන්කල්හි ‘මහරජ! මේ අඹරුකද ඒ අඹරුක්ද හැර අන් රුක් ඇත්තේදැ’යි විචාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! ඇත්තේය, ඒ අඹරුක් නොවේය’යි කියූ කල්හි ‘මහරජ! ඒ අන් අඹරුක්ද ඒ නොඅඹරුක්ද හැර අන්රුකක් ඇත්තේදැ’යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! මේ අඹරුකැ’යි රජතෙමේ පිළිතුරු දුන්නේය. එකල්හි ‘මැනවි, මහරජ! ඔබ පණ්ඩිතවහු’යි වදාළ සේක. නැවත ‘මහරජ! ඔබට නෑයෝ ඇත්තාහුදැ’යි ඇසූහ. බොහෝදෙනෙක් ඇතැ’යි කියූකල්හි ‘මහරජ! ඒ නෑයන් හැර නොනෑවූ අන්කිසි කෙනෙක් ඇත්තාහුදැ’යි ඇසූහ. ’ස්වාමීනි! නෑයන්ට වඩා නොනෑයෝම ඉතා බොහෝ වෙති’යි කීය. එකල්හි මහරජ! ඔබගේ ඒ නෑයන්ද නොනෑයන්ද හැර අන්කිසිවෙක් ඇත්තේදැ’යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! ඒ මමමැ’යි කීයේය. ‘මැනවි, මහරජ! තෙමේ තමාගේ නෑයෙක් නොවේමය, නොනෑයෙක්ද නොවේමය’යි වදාරා මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘රජතෙමේ පණ්ඩිතය, ධර්‍මය දැනගන්නට හැකිවන්නේය’යි රජහට චූලහත්‍ථිපදොපම සූත්‍රය වදාළ සේක. ධර්‍මකථාවසානයෙහි රජතෙමේ සතළිදහස් පිරිවර ජනයා සමග තුන්සරණයෙහි පිහිටියේය.

ඒ වේලෙහිම රජුට බත් එළවනු ලැබීය. රජතෙමේ සූත්‍රාන්තය අසන්නේ ‘මුන්වහන්සේට මෙකල්හි වැළඳීම නොසුදුසුය’යි දැනගත්තේද, නොවිචාරා වැළඳීම අයුතුය’යි සිතා ‘ස්වාමීනි! වළඳන්නහුදැ’යි විචාළේය. ‘මහරජ! මේ කාලයෙහි බොජුන් ගැනීම අපට කැප නොවේය’යි වදාළ කල්හි ‘ස්වාමීනි! කවර වේලාවක ඒ සුදුසුදැ’යි ඇසීය. ‘මහරජ! අරුණ නැගි තැන්පටන් මද්ධ්‍යාහ්න කාලය දක්වා කැපය’යි වදාළ සේක. නැවත රජතෙමේ ‘ස්වාමීනි! නුවරට යමු’යි කීයේය. ‘මහරජ! කම් නැත, අපි මෙහිම වසන්නෙමු’යි කීහ. ‘ඉදින් ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේ මෙහි වසන්නහුනම් මේ දරු ඒවා, ‘මහරජ! මේ දරු පැමිණි අනාගාමීඵල ඇත්තේය, දන්නාලද ශාස්තෲ ශාසනය ඇත්තේය, පැවිද්ද බලාපොරොත්තු වේ, දැන් පැවිදිවන්නේය’යි වදාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! එසේනම් හෙට රිය එවන්නෙමි, එයට නැග වඩිනු මැනව’යි කියා වැඳ නික්ම ගියේය.

රජු පෙරළා ගිය නොබෝ වේලාවකදී මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘සුමන! මෙහි එව, ධර්‍මශ්‍රවණය පිණිස කල් දන්වාලව’යි සුමන සාමණේරයන් ඇමතූහ. ‘ස්වාමීනි! කොතෙක් දුරට අස්වන නම්, ඝෝෂාකරම්දැ’යි ඇසූ කල්හි ‘සියලු තාම්‍රපර්‍ණයටැ’යි කීහ. ‘ස්වාමීනි! යහපතැ’යි සාමණේර තෙමේ අභිඥාපාදක චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානයට සමවැද එයින් නැගිට ඉටා එකඟ වූ සිතින් සියලු තාම්‍රපර්‍ණයට අස්වමින් තෙවරක් ධර්‍මශ්‍රවණයට කාලඝෝෂා කළේය. රජතෙමේ එහඬ අසා ‘ස්වාමීනි! කිසි උවදුරක් වේදැ’යි සොයා බැලීමට මහතෙරුන් වෙතට රාජපුරුෂයන් යැවූයේය. උන්වහන්සේ ‘අපට කිසි උවදුරක් නැත්තේය, ධර්‍මශ්‍රවණයට කාලඝෝෂා කරවුම්හ. බුදුදහම් කියාදෙනු කැමැත්තම්හ’යි ඔවුනට වදාළ සේක.

සුමන සාමණේරයන්ගේ ඒ කාලඝොෂය අසා බූමාටු දෙවියෝ ශබ්ද ඇස්වූහ. මේ ක්‍රමයෙන් බඹලොව තෙක් ශබ්දය උස්ව පැන නැගී ගියේය. ඒ ශබ්දයෙන් මහත්වූ දේවතා සන්නිපාතය වූයේය. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මහත්වූ ඒ දේවතා සන්නිපාතය දැක එහිදී සමචිත්ත සූත්‍රාන්තය දෙසූ සේක. දේශනාවසානයෙහි සඞ්ඛ්‍යා නොකට හැකිවූ දෙවියන්ට ධර්‍මාවබෝධය වූයේය. බොහෝ නාගයෝද, ගරුඩයෝද තිසරණයෙහි පිහිටියහ. ශාරීපුත්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මේ සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි යම්බඳුවූම දෙවතා සන්නිපාතයක් වූයේද, මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේටද එබඳුම වූ දෙවතා සන්නිපාතයක් වූයේය. ඉක්බිති රජතෙමේ ඒ රැය ගෙවීයෑමෙන් පසු මහතෙරුන් වෙතට රිය යැවීය. රියැදුරුතෙමේ රිය ගෙනගොස් පසෙක තබා මහතෙරුන්ට ‘ස්වාමීනි! රිය ගෙන එන ලද්දේය, යන්නෙමු, රියට නගිනු මැනව’යි දන්වා සිටියේය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘අපි රියට නොනගිමු, ඔබ යවු, අපි පසුව එන්නෙමු’යි කියා අහසට නැගී අනුරාධපුරයෙහි පූර්‍වදිශාවෙහි ප්‍රථමක චෛත්‍යස්ථානයෙහි බැසගත්හ. ඒ චෛත්‍යය මහතෙරුන් පළමු බටතැන කළබැවින්ම ‘ප්‍රථමකචෛත්‍ය’යි කියනු ලැබේ.

රජතෙමේද රියැදුරු යවා ‘ඇතුළු නිවෙස්නෙහි මණ්ඩපයක් පිළියෙල කරවු’යි ඇමතියන්ට අණ කෙළේය. එකෙණෙහිම සියල්ලෝ තුටු පහටුව අතිශය ප්‍රසාදාවහවූ මණ්ඩපයක් පිළියෙල කළහ. නැවත රජතෙමේ ‘ඊයේ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ශීලස්කන්‍ධය වදාරන සේක් උසසුන් මහසුන් අකැපය’යි වදාළ සේක. ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේලා අසුන්හි හිඳින්නාහුද නොහිඳින්නාහුදැ’යි සිතුයේය. රජු මෙසේ සිතත්ම ඒ රියැදුරු නුවර දොරට පැමිණියේය. තමාට ඉතා පෙරාතුව අවුත් කාබාන බැඳ සිවුරු පොරවන මහතෙරුන් දුටුයේය. දැක තදින් පහන්වූ සිත්ඇති රියැදුරු අවුත් ‘දෙවයන් වහන්ස! මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ වැඩම කළහ’යි රජුට සැලකර සිටියේය. එහිදී රජතෙමේ ‘උන්වහන්සේ රියට නැංගාහුදැ’යි විචාළේය. ‘දෙවයන් වහන්ස! නොනැංගාහ, එහෙත් මට පසුව එතැනින් පිටත්ව මා මෙහි ඊමට ඉතා පෙරාතුව අවුත් පැදුම්දොර සිටියාහ’යි කීය. රජතෙමේ ‘මහතෙරහු රියට නොනැංගාහ’යි අසා ‘ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේ දැන් උසසුන් මහසුන් නොඉවසන්නාහ’යි සිතා ‘සඟයෙනි! එසේනම් මහතෙරුන්ට බුමුතුරුණු අයුරින් අසුන් පණවාලව’යි නියමකොට පෙරමඟට ගියේය. ඇමතියෝ බිම තල්පතින් කළ තටු පණවා ඒ මතුවෙහි කොඳුපලස් ආදීවූ විසිතුරු ඇතිරිලි ඇතුරූහ. භූමිකම්පානාදිය කියාපාන විද්‍යාඥයෝ ඒ දැක ‘දැන් මොවුන් විසින් පොළොව ගන්නා ලදය, මොවුහු තාම්‍රපර්‍ණයෙහි ඊශ්වර වන්නාහ’යි කියාපෑහ. රජතෙමේද ඉදිරියට ගොස් මහතෙරුන් වැඳ මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අතින් පාත්‍රය ගෙන මහත් වූ පූජාවෙන්ද මහත් වූ සත්කාරයෙන්ද යුක්තව මහතෙරුන් නුවරට වැඩමකරවා අනතුරුව ඇතුල් නිවෙස්නට වැඩම කරවීය.

මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ අසුන් පැනවීම දැක ‘අපගේ ශාසනය මුළු ලක්දිව පොළොව මෙන් පැතිර නිසලවම පිහිටා ගත්තේය’යි සිතමින් වැඩහුන් සේක. රජතෙමේ මහතෙරුන් ප්‍රණීත වූ කෑයුතු දැයින් හා බිදියයුතු දැයින් සියතින් සතප්වා මොනවට පවරා ‘අනුලා දේවිය ප්‍රමුඛ වූ පන්සියයක් ස්ත්‍රීහු මහතෙරුන්ට වැඳුම්පිදුම් සත්කාර කෙරෙත්වා’යි උන් කැඳවා එකත්පසෙක හුන්නේය. මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ බත්කිස අවසන්හි පිරිවරදෙනා සහිත වූ රජුට දම්රුවන් වැසිවස්වන සේක් ප්‍රෙතවස්තුව හා විමානවස්තුවද, සත්‍යසංයුක්තයද වදාළ සේක. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ඒ ධර්‍මදේශනාව අසා ඒ පන්සියයක් ස්ත්‍රීහු සොතාපත්ති ඵලය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළහ.

යම් ඒ මිනිස් කෙනෙක් පළමු දිනයෙහි මිශ්‍රක පර්‍වතයෙහිදී මහතෙරුන් දුටුවාහුද, ඔවුහු ඒ ඒ තන්හි මහතෙරුන්ගේ ගුණ කියත්. ඔවුන් කියන ගුණකථාව අසා මහජන සමූහයා රජගෙදොර මිදුලෙහි රැස්ව මහා හඬ නැගුයේය. රජතෙමේ ඒ අසා ‘මේ හඬ කිමැ’යි විචාළේය. ‘දෙවියන් වහන්ස! නුවර වැස්සෝ මහතෙරුන් දක්නට නොලබමු’යි හඬ නගති’යි කීහ. ‘ඉදින් ඔවුහු මෙහි පිවිසෙන්නාහු නම් ඉඩපහසු නැතිව යන්නේය’යි සිතා රජතෙමේ ‘සගයෙනි! ඇත්හල පිළිදැග වැලි අතුරා පස්පැහැති මල් විසුරුවා සෙල්වියන් බැඳ මඟුල් ඇතු සිටින තැන මහතෙරුන්ට අසුන් පනවාලව’යි ඇමතියන්ට අණ කෙළේය. ඇමතියෝ එසේ කළහ. මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ එහි වැඩමවා වැඩ හිඳ දෙවදූත සූත්‍රාන්තය දෙසූ සේක. ධර්‍මකථාවසානයෙහි ප්‍රාණීන් දහසක් සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටියේය. ඉක්බිති ඇත්හල අතිසම්බාධ යයි දකුණු දොර නන්‍දන වනොද්‍යානයෙහි අසුන් පැනවූහ. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ එහි වැඩහිද ආශුවිෂොපම සූත්‍රය දෙසූ සේක. එයද අසා ප්‍රාණීන් දහසක් සොතාපත්ති ඵලය පිළිලැබීය.

මෙසේ මෙහි වැඩමකළ දවසින් දෙවන දවසෙහි දෙදහස් පන්සියයක් දෙනාහට ධර්‍මාවබෝධය වූයේය. එහි ආ කුලස්ත්‍රීන් කුලයෙහෙළින් කුලකුමාරීන් සමග සතුටු වියයුතු දැහැමි කතාවෙහි යෙදීසිටි මහාස්ථවිරයන් වහන්සේට නන්‍දන වනයෙහිදීම සවස් වූයේය. උන්වහන්සේ කාලය ගැන සලකා ‘දැන් මිශ්‍රක පර්‍වතයට යමු’යි නැගී සිටියහ. එකල්හි ඇමතියෝ ‘ස්වාමීනි! කොතැන වඩින්නහුදැ’යි ඇසූහ. ‘අපගේ වාසස්ථානයටැ’යි උන්වහන්සේ කීහ. ඇමතියෝ රජුට දන්වා රජුගේ අනුමතියෙන් ‘ස්වාමීනි! එහි වඩින්නට දැන් කාලය නොවේ, මේ නදුන්වන උයනම ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේලාට වාසස්ථානය වේවා’යි දන්වා සිටියහ. එකල්හි ‘කම් නැත යමු’යි කීහ. නැවත රජුගේ වචනයෙන් ‘ස්වාමීනි! රජු මෙසේ කීයේය: මේ මෙඝවන නම් උයන මාගේ පිය සතුය, නුවරට ඉතා දුර නොවේ, ඉතා සමීපද නොවේ, යෑමට ඊමට පහසුය, මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා මෙහි වාසය කරත්වා’යි කීහ. එකල්හි මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා මෙඝවන උයනෙහි විසූහ.

රජතුමාද ඒ රැය ගෙවී ගිය පසු මහතෙරුන් වෙත ගොස් ‘කිම, ස්වාමීනි! මෙහි සුවසේ හොත්තහුද, ඔබවහන්සේලාට මේ නිවස සැපද යන සුඛසහිතභාවය විචාරා ‘ස්වාමීනි! භික්‍ෂු සඞ්ඝයා හට ආරාමය කැපවේදැ’යි විචාළේය. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘කැපය, මහරජ’යි වදාරා ‘අනුජානාමි භික්‍‍‍ඛවෙ ආරාමං’ යන මේ සූත්‍රය වදාළ සේක. රජතෙමේ තුටුවූයේ රන් කෙණ්ඩිය ගෙන මහතෙරුන්ගේ අතෙහි පැන් වත්කොට මහා මේඝවන උයන පිදුයේය. පැන් වැටීම සමග පොළොව සැලුනීය. මේ වනාහි මහා විහාරයෙහිවූ ප්‍රථම පෘථිවි කම්පනයයි. මේ පෘථිවි කම්පනයෙන් බියටපත් රජ ‘ස්වාමීනි! කුමක් හෙයින් පොළොව සැලුනීදැ’යි ඇසීය. ‘මහරජ! බිය නොවව, මේ දිවයිනෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සසුන පිහිටන්නේය, මෙතැන ප්‍රථම විහාරස්ථානය වන්නේය, මේ එයට පෙරනිමිති’යි වදාළ සේක. රජතෙමේ බෙහෙවින් පහන් වූයේය. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ පසුදාද රජගෙයිම වළඳා නන්‍දන වනයෙහිදී අනමතග්ගියසංයුත්තය වදාළ සේක. එයට පසුදා අග්ගික්‍ඛන්‍ධොපම සූත්‍රය දෙසූ සේක. ඒ ක්‍රමයෙන්ම සත්දවසක් දහම් දෙසූහ. ධර්‍මදේශනාවසානයෙහි අටදහස් පන්සියයක් ප්‍රාණීන්ට ධර්‍මාවබෝධය වූයේය. එතැන් පටන් නන්‍දන වනය සසුනට ආලෝකය පහළවන තැනැයි ස්ථිරකොට ජොතිය වනය යන නම ලැබීය. සත්වන දිනයෙහි මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා ඇතුළු නුවරදී රජුට අප්පමාද සූත්‍රය වදාරා සෑගිරියටම වැඩිය සේක.

ඉක්බිති රජතෙමේ ‘මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ අපට දැඩි අවවාදයෙන් අවවාද කරන සේක, කිම පෙරළා වඩින්නාහුදැ’යි ඇමතියන්ගෙන් විචාළේය. ඇමතියෝ ‘දෙවයන් වහන්ස! මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙවියන් විසින් අනාරාධිතව තුමූම මෙහි වැඩිය සේක. එහෙයින් ඔබවහන්සේ නොවිචාරා ගමනද වන්නේය’යි කීහ. ඉක්බිති රජතුමා රියට නැගී දේවින් දෙදෙනද රියට නංවාගෙන මහත් රාජානුභාවයෙන් සෑගිරියට ගියේය. ගොස් දේවීන් දෙදෙන එකත්පසකට බැහැර කරවා තෙමේම තෙරුන් වෙත එළඹෙනුයේ දැඩිසේ වෙහෙසුනු බව ඇතිව එළඹියේය. ඉක්බිති මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘මහරජ! කුමක්හෙයින් ඔබ මෙසේ වෙහෙස විඳ මෙහි ආවහුදැ’යි රජුගෙන් විචාළේය. ‘ස්වාමීනි! මට දැඩිසේ අවවාද දී පෙරළා වඩිනු කැමැත්තහුදැයි දැනගනු පිණිසය’යි කීය. ‘මහරජ! අපි යනු කැමැත්තෝ නොවම්හ, එහෙත් මහරජ! මේ වස් එළඹෙන කාලය වේ, මහණහු විසින් එහි වස් එළඹෙන තැනක් දැනගත යුතුයයි කීහ. එදවසම අරිට්ඨ නම් ඇමති පස්පණසක් දෙටුකනිටුබෑයන් සමග රජුවෙත සිටියේ ‘දෙවයන් වහන්ස! අපි මහතෙරුන් සමීපයෙහි පැවිදිවනු කැමැත්තම්හ’යි කීය. එකෙණෙහි රජතුමා ‘සගයෙනි. පැවිදි වෙවු’යි අනුදැන මහතෙරුන්ට ඔවුන් භාර කෙළේය. මහතෙරුන් වහන්සේ ඔවුන් එදවසම පැවිදි කළහ. සියල්ලෝ කරකම් අවසන්හි රහත්බවට පැමිණියහ.

රජතෙමේද එදවසම කණ්ටක චෛත්‍යාඞ්ගණය වටකොට අටසැටක් ලෙන්හි කර්‍මාන්ත පටන් ගන්වා නුවරටම පිවිසියේය. ඒ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලාද දසබෑයන්ගෙන් යුත් රජකුලය පහදවා මහජනයාට අවවාද කරමින් සෑගිරියෙහිම වස් එළඹියහ. එදා සෑගිරියෙහි පළමු වස එළඹියාහු දෙසැටක් රහතුන් වහන්සේලා වූහ.

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මහීන්‍ද්‍ර මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වුසූ වස් ඇති සේක් වස්පවරා ඉල්මස මැදිපොහොය දිනයෙහි රජු අමතා ‘මහරජ! අප විසින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දක්නා ලද බොහෝකල් ඇත්තාහ. අපි අනාථ වාසයෙන් විසුම්හ, එහෙයින් දඹදිව යන්නට කැමැත්තම්හ’යි කීහ. එකල්හි රජතෙමේ ‘ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේලාට සිවුපසයෙන් උපස්ථාන කරමි, මේ මහජනයාද ඔබ වහන්සේලා නිසා තිසරණයෙහි පිහිටියේය, කුමක් හෙයින් ඔබවහන්සේලා උකටලී වූවහුදැ’යි විචාළේය. ‘මහරජ! අප විසින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ බොහෝ ඈත කල්හි දක්නා ලදහ. අපට උන්වහන්සේට වැඳීමට දැක නැගීසිටීමට ඇඳිලි බැඳීමට සැලකිලි දැක්වීමට තැනක් නැත්තේය, එහෙයින් අපි උකටලී වූම්හ’යි වදාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේලා සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවියාහු’යි වදාළාහු නොවහුදැ’යි රජතෙමේ ඇසීය. ‘මහරජ! අප විසින් කියන ලද්ද සත්‍යය, එහෙත් උන්වහන්සේගේ ශාරීරික ධාතුහු ඇත්තාහ’යි වදාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! දන්නා ලද්දේය, ඔබවහන්සේලා සෑයක් ගොඩනැගීමට කැමතිවහුනම් ‘ස්වාමීනි! සෑයක් කරමි, සෑය පිහිටුවීමට බිම් පෙදෙසක් දැන් සොයා බලහු’යි කීයේය. එහෙත් ‘ස්වාමීනි! ධාතුන් කොයින් ලබමු ද?’ ‘මහරජ! සුමන හා ඒ ගැන සාකච්ඡා කරව’යි වදාළ කල්හි රජතුමා ‘ස්වාමීනි! යහපතැ’යි සුමන සාමණේරයන් වෙත එළැඹ ‘ස්වාමීනි! දැන් ධාතූන් කොතැනින් ලබමුදැ’යි ඇසීය.

සුමන සාමණේර භික්‍ෂු ‘මහරජ! ඔබ එයට උත්සාහවත් නොවව, මාවත් පිරිසිදු කරවා, ධ්වජපතාකා, පූර්‍ණඝටාදියෙන් සරසවා, පිරිවර ජනයා සහිතව පෙහෙවස් සමාදන්ව, සියලු තූර්‍ය්‍ය භාණ්ඩ වයන්නන් එළවා, මඟුලැතු සර්‍වාලඞ්කාරයෙන් ප්‍රතිමණ්ඩිත කරවා, ඇතු මතුවෙහි සේසත් නංවා, සවස් වේලෙහි මහමෙවුනා උයනට මූණදී යනු මැනවි, එහිදී එකතින් ධාතුන් ලබන්නහුය’යි කීයේය රජතෙමේ ‘යහපතැ’යි පිළිගත්තේය. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා සෑගිරියටම වැඩියාහුය. එහිදී ආයුෂ්මත් මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ සුමන සාමණේරයන්ට ‘සාමණෙරය! යව, දඹදිව ඔබගේ මුත්තනු වූ අශෝක දම්රජුන් වෙත එළඹ ‘මහරජ! ඔබගේ යහළු වූ දේවානම්පියතිස්ස මහරජතෙමේ බුදුසසුන්හි පහන් වූයේය, ඒ රජතෙමේ සෑයක් පිහිටවනු කැමැත්තේය, ඔබ අත ධාතුහු ඇත්තාහ, එය මට දෙනු මැනවැ’යි මාගේ වචනයෙන් මෙසේ කියන්න, මෙසේ කියා ඒ ධාතු ගෙන සක්දෙව් රජුන් වෙත ගොස් ‘මහරජ! ඔබ අත දකුණු දළදා, දකුණු අකුදා දෙක ඇත්තේය. එයින් ඔබ දකුණු දළදාව පුදවු, දකුණු අකුදාව මට දෙවු, ‘මහරජ! කුමක්හෙයින් ඔබ අප හෙළදිවට යවා පමාවහුදැ’යි ඔහුට මෙසේත් කියව’යි වදාළ සේක.

‘ස්වාමීනි! යහපතැ’යි සුමන සාමණේර තෙමේ මහතෙරුන්ගේ වචනය පිළිගෙන එකෙණෙහිම පාසිවුරු ගෙන අහසට නැගී පැළලුප් නුවර දොරබැස රජු වෙත ගොස් මේ කාරණය දන්වා සිටියේය. රජතුමා තුටුවූයේ හෙරණහු අතින් පාත්‍රය ගෙන සුවඳින් උළා උතුම් මුතු සමාන වූ ධාතූන්ගෙන් එය පුරවා දුන්නේය. සාමණේරතෙමේ ඒ ධාතු ගෙන සක්දෙව් රජු වෙත ගියේය. සක්දෙව් රජු හෙරණහු දැක ‘ස්වාමීනි! සුමන! කුමක්නිසා ඇවිදින්නහුදැ’යි ඇසීය. ‘මහරජ! ඔබ අප හෙළදිවට යවා පමාවහු කුමක් හෙයිනැ’යි හෙරණුන් විචාළ කල්හි ‘ස්වාමීනි! පමා නොවෙමි, කුමක් කරම්දැ’යි කියනු මැනවැ’යි කීය. ‘ඔබගේ අතෙහි දකුණු දළදාව හා දකුණු අකුදාව යන දෙධාතු ඇත්තේය, එයින් ඔබ දකුණු දළදාව පුදවු, දකුණු අකුදාව වනාහි මට දෙවු’යි කීයේය. ‘ස්වාමීනි! යහපතැ’යි සක්දෙව් රජතෙමේ යොදුනක් පමණ වූ මැණික් සෑය විවෘතකොට දකුණු අකුදාව පිටතට ගෙන සුමන සාමණේරයන් හට දුන්නේය. සාමණේරතෙමේ එය ගෙන සෑගිරියෙහිම තැබූයේය.

ඉක්බිති මහා මහීන්‍ද්‍ර මහා ස්ථවිර ප්‍රමුඛ වූ ඒ සියලු මහාශ්‍රේෂ්ඨයෝ අශොක දම්රජහු විසින් දෙන ලද ධාතුන් සෑගිරියෙහිම පිහිටුවා දකුණු අකුදාව ගෙන පසුබත මහානාග වනයට වැඩියහ. රජතෙමේද සාමණේරයන් කියූ පරිදි පූජාසත්කාරකොට මඟුලැතු පිට නැගුනේ තෙමේම මඟුලැතු මත සේසත් නගමින් මහා නාගවනයට පැමිණියේය. ඉක්බිති රජහට ‘මේ ධාතු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වේනම් මේ සේසත එයට නැමී සිටීවා, මඟුලැත්තෙමේ දණින් බිම සිට ගනීවා: දාකරඬුව මා හිස පිහිටාවා’යි සිත් වූයේය. රජුගේ ඒ සිතීම සමගම සේසත නැමී ගියේය. මඟුලැත්තෙමේ දණින් බිම සිටගත්තේය. දාකරඬුව රජුගේ හිසමත පිහිටියේය. රජතෙමේ අමෘතයෙන් අභිෂෙක කරනලද සිරුරු ඇතියෙකු මෙන් බලවත් ප්‍රීති ප්‍රමොද්‍යයෙන් යුක්තවූයේ ‘ස්වාමීනි! ධාතුවට කුමක් කරමුදැ’යි විචාළේය. ‘මහරජ! ඇත්කුඹෙහිම තබවු’යි කීහ. රජතෙමේ දාකරඬුව ගෙන ඇත්කුඹෙහි තැබුයේය. පිනාගිය ඇත්තෙමේ කුඤ්චනාද කෙළේය. මහමේ නැගුනේය. පොකුරු වැසි වට. දිය කෙළවරකොට මහත්වූ භූමිකම්පනයක් වූයේය. ප්‍රත්‍යන්තයෙහිද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතු පිහිටාය’යි දෙවිමිනිස්සු ප්‍රමුදිත වූහ. මෙසේ දෙවිමිනිසුන්ට සෘද්ධ්‍යනුභාවශ්‍රීයෙන් ප්‍රීතිය උපදවමින්:

‘මහාවීරතෙමේ සිවුමසක්හුගේ කෙළවර පුණු පොහෝ දිනයෙහි දෙව්ලොවින් මෙහි අවුත් ඇත්කුඹෙහි පිහිටියේය.’

ඉක්බිති ඒ ඇත්රජ නන්වැදෑරුම් වූ පසඟතුරු වයන්නන් විසින් පිරිවරන ලද්දේ ඉතා මහත් වූ පූජාවෙන් සත්කාර කරනු ලබන්නේ පැසුළු දිගට මූණදී පසුබස්නේ නුවර පෙරදිග දොර තෙක් ගොස් පෙරදිග දොරින් නුවරට පිවිස සියලු නුවර වැස්සන් විසින් මහත්පුද පවත්වන කල්හි දකුණු දොරින් නික්ම ථූපාරාමයට පශ්චිම දිශාභාගයෙහි ඇති මහෙජවාස්තුවට ගොස් නැවත ථූපාරාමයට අභිමුඛව නැවතී සිටගත්තේය. ඒ කාලයෙහි ථූපාරාමයෙහි කකුසන්‍ධාදී වූ තුන්බුදුවරයන්ගේ පරිභොග චෛත්‍යස්ථානය පිහිටියේ වේ.

අතීතයෙහි මේ දිවයින ඔජදීප නම් වූයේය. රජතෙමේ අභය නම්ය. නුවර අභයපුර නම්ය. සෑගිරිපවුව දෙව්කුළුපවුවය. ථූපාරාමය පටියාරාම නම්වූයේය. ඒ කාලයෙහි කකුසන්‍ධ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝකයෙහි උපන් සේක. උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවක මහාදේව නම් මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ සෑගිරිපවුවෙහි පිහිටාගත්තාක් මෙන් භික්‍ෂූන් දහසක් සමග දෙව්කුළු පවුවෙහි පිහිටාගත් සේක. ඒ කාලයෙහි ඔජදීපයෙහි සත්ත්‍වයෝ උණ රෝගයෙන් විපතට පැමිණෙත්. කකුසන්‍ධ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුදු ඇසින් ලොව බලා වදාරණ සේක් විපතටපත් ඒ සත්ත්‍වයන් දැක, වදාළ සේක. දැක, සතළිස්දහසක් භික්‍ෂූන්ගෙන් පිරිවරන ලද්දාහු මෙහි වැඩම කළහ. උන්වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් එකෙණෙහිම ඒ උෂ්ණ රෝගය සන්සිඳී ගියේය. රෝගය සන්සිඳී ගිය පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්‍ම දේශනා කළ සේක. එහිදී සුවාසූදහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්‍මාවබෝධය වූයේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි වැසියනට පුදන්නට ඩබරාව දී පෙරළා වැඩම කළහ. එය ඇතුළත බහා පටියාරාමයෙහි සෑයක් කළහ. මහාදෙව මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ දිවයින් වැසියන්ට අනුශාසනා කරමින් මෙහි වැඩවිසූහ.

කොණාගමන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි මේ දිවයින වරදීප නම් වූයේය. රජතෙමේ සමිද්ධි නම්ය. නුවර වඩ්ඪමාන නම්ය. පවුව සුවණ්ණකුට නම්ය. ඒ කාලයෙහි වරදීපයෙහි නපුරු වැසි වැටුනේය. එයින්ම දුර්භික්‍ෂයක් දුශ්ශස්‍යයක් වූයේය. මෙහි සත්ත්‍වයෝ ඡාතක රෝගයෙන් විපතට වැටෙත්. කොණාගමන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුදු ඇසින් ලොව බලා වදාරන සේක් විපතට පත් ඒ සත්ත්‍වයන් දැක තිස්දහසක් භික්‍ෂූන්ගෙන් පිරිවරන ලද්දාහු මෙහි වැඩම කළහ. බුද්ධානුභාවයෙන් මෙඝය මැනවින් දියදහර මුදාහැරියේය. දිවයින සුභික්‍ෂ විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්‍මදේශනා කළ සේක. එහිදී සුවාසූදහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්‍මාවබෝධය වූයේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්‍ෂූන් දහසක් පිරිවරකොටැති මහාසුමන ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙහි නවතා කාබාන දී පෙරළා වැඩම කළහ. එය, ඇතුළත බහා සෑයක් කළහ.

කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි මේ දිවයින මණ්ඩදීප නම්වූයේය. රජතෛමේ ජයන්ත නම්ය. නුවර විශාල නම්ය. පවුව සුභකුට නම්ය. ඒ කාලයෙහි මණ්ඩදීපයෙහි මහා විවාදයක් වේ. බොහෝ සත්ත්‍වයෝ හටගත් කලහ විග්‍රහ ඇත්තාහු විපතට පැමිණෙත්. කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුදු ඇසින් ලොව බලා වදාරන සේක් විපතට වැටෙන ඒ සත්ත්‍වයන් දුටු සේක. දැක, විසිදහසක් භික්‍ෂූන්ගෙන් පිරිවරන ලද්දාහු මෙහි වැඩමකොට විවාදය සන්සිඳුවා ධර්‍මදේශනා කළ සේක. එහිදී සුවාසුදහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්‍මාවබෝධය වූයේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්‍ෂූන් දහසක් පිරිවරකොට ඇති සබ්බනන්‍ද මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙහි නවතා දියසළුව දී පෙරළා වැඩම කළහ. එය, ඇතුළත බහා සෑයක් කළහ. මෙසේ ථූපාරාමයෙහි පළමු තුන් බුදුවරුන්ගේ චෛත්‍ය පිහිටියේය. ඒ චෛත්‍ය ශාසනාන්තර්‍ධානයෙන් නැසුනේය. චෛත්‍යය පිහිටි තැන පමණක් ඉතිරි වේ. ‘තෙන ච සමයෙන ථූපාරාමෙ පුරිමිකානං තිණ්ණං සම්මා සම්බුද්ධානං පරිභොගචෙතියට්ඨානං හොති’ යනු එහෙයින් කියන ලදී. චෛත්‍යයන් නැසීගිය කල්හි ඒ මේ තැන ‘කිසිවෙක් ඉඳුල්, අසූචි, වල් කසළින් දුෂිත නොකෙරේවා’යි දෙවියන්ගේ ආනුභාවයෙන් කටුවෙන් ගැවසීගත් අතු ඇති ගස්වලින් පිරිවරන ලදුව සිටින්නේය.

ඉක්බිති මේ ඇතුට පෙරටු පෙරටුව ගොස් රාජපුරුෂයෝ සියලු ගස් සිඳහැර බිම පිරිසිදුකොට එතැන අත්තලක් මෙන් කළහ. ඇත්රජ ගොස් එතැන ඉදිරියෙහි එයට පැසුළු දිග බෝරුක පිහිටන තැන සිටගත්තේය. අනතුරුව ඇතුගේ මස්තකයෙන් ධාතූන් වහන්සේ බස්වන්නට ඉදිරිපත් වූහ. එහෙත් ඇත්තෙමේ ධාතුන් වහන්සේ බස්වන්නට ඉඩනොදෙයි. රජු ‘ස්වාමීනි! කුමක්හෙයින් ඇතු ධාතුන් වහන්සේ බස්වන්නට ඉඩනොදේදැ’යි මහාස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් විචාළේය. ‘මහරජ! නගාතබන ලද්ද බස්වන්නට නොවටීය’යි වදාළ සේක. ඒ කාලයෙහි අභය වැවෙහි දිය සිඳීගියේ වේ. හාත්පස බිම පැලී සිටියාය. මැටිපිඬු පහසුවෙන් උදුරා ගතහැකිවිය. මහජන තෙමේ එයින් වහවහා මැටිපිඬු ගෙනවුත් ඇත්කුඹ පමණ උසට වාස්තුවක් කෙළේය. එකෙණෙහිම සෑය ගොඩනැගීමට ගඩොල් කරන්නට පටන්ගත්හ. යම්තාක් ගඩොල් ඉදිකොට නොනිමවෙත්ද ඒතාක් ඇත්රජ තෙමේ කිහිප දවසක් දහවල බෝධිවෘක්‍ෂ ස්ථානයෙහි ඇත්හලෙහි සිටියි. රාත්‍රියෙහි සෑය පිහිටන බිම වටපිට හැසිරෙයි. නැවත චෛත්‍යවාස්තුව ඉදිකරවා රජතෙමේ ‘ස්වාමීනි! කෙබඳු සෑයක් කටයුතුදැ’යි මහතෙරුන් විචාළේය. ‘මහරජ! වීගොඩක් වැනි සෑයක් කටයුතුය’යි මහතෙරුන් වදාළ කල්හි ‘ස්වාමීනි! යහපතැ’යි රජතෙමේ මල් අසුනක් පමණ වූ සෑයක් ගොඩනංවා ඇත්කුඹින් ධාතූන් බාගන්නට මහත් සත්කාර කරවූයේය.

සියලු නුවර වැස්සෝද දනවු වැස්සෝද ධාතු පූජාව දකිනු පිණිස එහි රැස්වූහ. මහජනයා එහි රැස්වූ කල්හි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතුන් වහන්සේ ඇත්කුඹින් සත්තලක් පමණ අහසට පැන නැග යමාමහ පෙළහර දැක්වූහ. ඒ ඒ ධාතු ප්‍රදේශයන්ගෙන් සවණක්රැස් මුසුවූ දියදහරද ගිනිකඳුද පවතිත්. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සැවැත්නුවර ගණ්ඩම්බ වෘක්‍ෂ මූලයෙහි දක්වන ලද පෙළහර වැනිවූම පෙළහරක් වූයේය. ඒ පෙළහර වනාහි මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් නොමවූයේය. බුද්ධානුභාවයෙන්ම වූයේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධරමාන සේක්ම ‘මා පිරිනිවි කල්හි හෙළදිව අනුරාධපුරයෙහි දක්‍ෂිණ දිශාභාගයෙහි පළමු තුන්බුදුවරුන්ගේ පරිභොග චෛත්‍යස්ථානයෙහි මාගේ දකුණු අකුදාව පිහිටන දිනයෙහි යමා පෙළහර වේවා’යි ඉටුසේක.

‘මෙසේ බුදුවරයෝ නොසිතිය හැක්කාහ. බුදු ගුණ නොසිතිය හැක්කාහ. නොසිතිය හැකියන් කෙරෙහි පහන් වූවන්ගේ විපාකය නොසිතිය හැක්කේ වේ.’

සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ධරමාන කාලයෙහිද මේ දිවයිනට තෙවරක් වැඩිය සේක. පළමුකොට යක්‍ෂයන් දමනු පිණිස එකලාවම මෙහි වැඩමවා යකුන් දමනය කොට ‘මා පිරිනිවිකල්හි මාගේ ශාසනය මේ දිවයිනෙහි පිහිටන්නේය’යි හෙළදිව ආරක්‍ෂා තබමින් තෙවරක් දිවයින හාත්පස හැසුරුණු සේක. දෙවනවර මයිල් බෑනනු වූ නාරජුන් දමනය කිරීම පිණිස එකලාවම මෙහි වැඩමවා ඔවුන් දමනය කොට වැඩිය සේක. තෙවනවර පන්සියයක් භික්‍ෂූන් පිරිවරකොට ඇතිසේක් මෙහි වැඩමකොට මහාචෛත්‍යස්ථානයෙහිද ථූපාරාම චෛත්‍යස්ථානයෙහි ද මහාබොධිප්‍රතිෂ්ඨිතස්ථානයෙහිද මුතියඞ්ගණ චෛත්‍යස්ථානයෙහිද දීඝවාපි චෛත්‍යස්ථානයෙහි ද කල්‍යාණි චෛත්‍යස්ථානයෙහි ද නිරොධසමාපත්තියට සමවැද වැඩහුන් සේක. මේ උන්වහන්සේගේ සිවුවනවර ධාතු ශරීරයෙන් වැඩීමය.

මුන්වහන්සේගේ ධාතු ශරීරයෙන්ද නිකුත් දිය පොදින් මුළු හෙළදිව් තෙලෙහි නොපහළ කිසිත් අවකාශයක් නම් නොවූයේය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ධාතු ශරීරය දිය පොදින් හෙළදිව්තෙලෙහි පරිදාහය සන්සිඳුවා මහජනයා හට පෙළහර දක්වා ඇත්කුඹින් බැස රජුගේ හිස මතුයෙහි පිහිටා ගත්තේය. රජු ‘මිනිසත්බව ලැබීම ඵල සහිතය’යි සිතමින් මහසත්කාරකොට ධාතුන්වහන්සේ පිහිටුවාලූයේය. ධාතු පිහිටුවීම සමගම මහත් භූමි කම්පාවක් විය. ඒ ධාතු ප්‍රාතිහාර්‍ය්‍යයෙහිද සිත් පහදාගෙන රජුගේ සොහොයුරු වූ මත්තාභය රජකුමරු දහසක් පුරුෂයන් සමග පැවිදි වූයේය. වෙතාළි ගමින් පන්සියයක් තරුණයෝ පැවිදි වූහ. එසේම ද්වාරමණ්ඩලාදී වූ ගම්වලින් නික්ම අවුත් පන්සියයක් පන්සියයක් තරුණයෝ පැවිදිවූහ. ඇතුළුනුවරින් හා පිටනුවරින් පැවිදි වූ සියල්ලෝම තිස්දහසක් භික්‍ෂූහු වූහ. සෑය නිමි කල්හි රජතෙමේද රජුගේ සොහොයුරෝද දේවීහුද දෙව්, නා, යකුන්ට විස්මය කරවූ වෙන්වෙන්වූ පූජාවන් කළාහුය. ධාතු පූජා නිමකල්හි උතුම් ධාතුව සෑයෙහි පිහිටි කල්හි මහාමහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මහාමේඝ වනොද්‍යානයටම වැඩමකොට එහි වාසය කළසේක.

ඒකාලයෙහි අනුලා දේවී තොමෝ පැවිදිවනු කැමැතිව එබව රජුට සැලකළාය. රජතෙමේ ඇයගේ වචනය අසා මහාස්ථවිරයන් වහන්සේට ‘ස්වාමීනි! අනුලා දේවී තොමෝ පැවිදිවනු කැමැත්තීය. ඇය පැවිදි කරනු මැනව’යි දන්වා සිටියේය. ‘මහරජ! මාගමුන් පැවිදි කිරීම අපට කැප නොවේ, පැළලුප් නුවර සඞ්ඝමිත්‍රා ස්ථවිරා නම්වූ මාගේ බුහුනක් ඇත, ඇය කැඳවා ගනිවු, මහරජ! මේ දිවයිනෙහිද පළමු තුන්සම්බුදු රජුන්ගේ බෝධීන් පිහිටා තුබුහ, අපගේද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඔදවත් රැස්කඳ විහිදුවන බෝධිය මෙහි පිහිටිය යුතුය. එහෙයින් යම්සේ සඞ්ඝමිත්‍රා තොමෝ බෝධිය ගෙන මෙහි එන්නීද, එසේ හසුනක් යවහු’යි.

රජ තෙමේ ‘ස්වාමීනි! යහපතැ’යි මහතෙරුන්ගේ වචනය පිළිගෙන ඇමතියන් සමග සාකච්ඡාකොට තමාගේ බෑනනු වූ අරිට්ඨ නම් ඇමතියාහට ‘දරුව! පැළලුප් නුවරට ගොස් මහාබෝධිය සමග ආර්‍ය්‍ය සඞ්ඝමිත්‍රා ස්ථවිරින් මෙහි කැඳවාගෙන එන්නට හැකියෙහිදැ’යි විචාළේය. ‘දෙවයන් වහන්සේ! මට පැවිදිවන්නට අනුදත්තහුනම් හැකියෙමි’යි. ‘දරුව! යව, ස්ථවිරාවන් මෙහි වැඩමවාගෙන අවුත් පැවිදිවෙව’යි. අරිට්ඨතෙමේ රජුගේද මහාස්ථවිරයන් වහන්සේගේද හසුන් ගෙන මහතෙරුන්ගේ අධිෂ්ඨාන බලයෙන් එක් දවසින් දඹකොළපටුනට ගොස් නැව් නැගී මුහුද තරණයකොට පැළලුප් නුවරටම ගියේය. අනුලා දේවී තොමෝද පන්සියයක් කන්‍යාවන්ද පන්සියයක් ඇතුළුනුවර වැසි ස්ත්‍රීන්ද සමග දසසිල් සමාදන්ව කසාවත් හැඳ නුවර එක් පෙදෙසෙක මෙහෙණවරක් කරවා වාසය කළාය. අරිට්ඨතෙමේද එදවසම ගොස් රජුගේ හසුන ඔප්පු කළේය. ඔප්පුකොට ‘දෙවයන් වහන්ස! ඔබගේ පුත්‍ර වූ මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔබවහන්සේගේ යහළු වූ දේවානම්පියතිස්ස රජුගේ සොහොයුරුගේ බිරිඳ වූ අනුලා නම් දේවිතොමෝ පැවිදිවනු කැමැත්තීය, ඇය පැවිදි කරන්නට ආර්‍ය්‍ය සඞ්ඝමිත්‍රා ස්ථවිරීන් එවනු මැනවි, ඒ ආර්‍ය්‍යාව සමගම මහාබෝධියත් එවහු’යි දන්වන්නට මට නියම කළසේකැයි මෙසේද කීයේය.

මහාස්ථවිරයන් වහන්සේගේ හසුන මෙසේ සැලකොට සඞ්ඝමිත්‍රා ස්ථවිරීන් වෙතට ගොස් ‘ආර්‍ය්‍යාවෙනි! ඔබගේ බෑවූ මහාමහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මා ඔබ වෙතට එවූහ, දේවානම්පියතිස්ස රජුගේ සොහොයුරුගේ බිරිඳ වූ අනුලා දේවිතොමෝ පන්සියයක් කන්‍යාවන් හා පන්සියයක් ඇතුළුපුර වැසි ස්ත්‍රින්ද සමග පැවිදිවනු කැමැත්තීය, එහෙයින් එහි වැඩමකොට ඇය පැවිදිකරහු’යි කීයේය. සඞ්ඝමිත්‍රා ස්ථවිරිය ‘එකෙණෙහිම ඉතා වහා පියරජු වෙතට ගොස් මෙසේ කීවාය: ‘මහරජ! මාගේ බෑවූ මහාමහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ දන්වා තිබේ: ‘දේවානම්පියතිස්ස රජුගේ සොහොයුරුගේ බිරිඳ වූ අනුලා දේවියතොමෝ පන්සියයක් කන්‍යාවන් හා පන්සියයක් ඇතුළුපුරවැසි ස්ත්‍රීන් සමග පැවිදිවනු කැමැත්තීය, මාගේ ඊම බලාපොරොත්තු වෙති, මහරජ! එහෙයින් මම හෙළදිවට යමි’යි දන්වා සිටියාය.

රජතෙමේ ‘දියණියනි! මාගේ පුත් මිහිඳු තෙරද, මුණුබුරු වූ සුමනහෙරණද, මා සිඳහළ අත්ඇතියෙකු මෙන් කරමින් හෙළදිවට ගියහ, ඔවුන් නොදක්නාවූ ඒ මට උපන් ශෝකය ඔබගේ මූණ බලත් සන්සිඳී යන්නේය, එහෙයින් දුව! කම්නැත, නොයනු මැනවැ’යි කීයේය. ‘මහරජ! මාගේ සොහොයුරුගේ වචනය මට බරය, අනුලා ක්‍ෂත්‍රියාතොමෝද දහසක් ස්ත්‍රීන්ගෙන් පිරිවරණ ලද්දී පැවිද්ද පිණිස උපන් ආශාව පෙරටුකොට ඇත්තී මා එනු බලාපොරොත්තු වේ, මහරජ! එහෙයින් මම එහි යමි’යි සඞ්ඝමිත්‍රා තොමෝ කියාසිටියාය. ‘එසේ නම් දුව! මහා බෝධියත් ගෙනයව’යි කීයේය. රජුට මහාබෝධිය කොතනින්ද යත්:- ධාතූන් ගෙනයෑම පිණිස සුමන හෙරණුන් නොපැමිණි කල්හි එයට පෙරම ලක්දිවට බෝධිය යවනු කැමතිවූ රජතෙමේ ආයුධයකින් සිඳීමට නොසුදුසු වූ මහා බෝධිය කෙසේ යවන්නෙම්දැ’යි උපායක් නොදක්නේ මහාදෙවනම් ඇමතියාගෙන් එය විචාළේය. ‘දෙවයන් වහන්ස! පණ්ඩිත භික්‍ෂූහු බොහෝ ඇත්තාහ’යි හෙතෙමේ කීයේය. රජ තෙමේ ඇමතිහුගේ ඒ වචනය අසා භික්‍ෂු සඞ්ඝයා හට බත් පිළියෙලකොට වළඳවා බත්කිය අවසන්හි ‘ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බෝධිය ලක්දිවට යායුතුද, නොයායුතුදැ’යි සඞ්ඝයා විචාළේය. සඞ්ඝයා වහන්සේ එයට පිළිතුරු දීම මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහාස්ථවිරයන් වහන්සේට භාර කෙළේය.

උන්වහන්සේ ‘මහරජ! මහා බෝධිය ලක්දිවට යායුතුය’යි වදාරා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා අධිෂ්ඨානපස රජුට කීහ. කවර අධිෂ්ඨාන පසක්ද යත්: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි මහා පරිනිර්‍වාණ මඤ්චකයෙහි වැදහොත් සේක් ‘ලක්දිව මහාබෝධිය පිහිටවනු පිණිස අශෝක මහරජතෙමේ මහාබෝධිය ගනු පිණිස යන්නේය, එකල්හි මහාබෝධියෙහි දක්‍ෂිණ ශාඛාව තොමෝම සිඳී රන්කටාහයෙහි පිහිටාවා’යි ඉටූ සේක. මේ එක් අධිෂ්ඨානයකි.

‘මහාබෝධි දක්‍ෂිණ ශාඛාව එහි පිහිටන කල්හිද මහාබෝධිය හිමිවලාගැබට පිවිස සිටීවා’යි ඉටූ සේක. මේ දෙවන අධිෂ්ඨානයයි.

‘සත්වන දවසෙහි හිමවලාගැබින් බැස රන්කටාහයෙහි පිහිටනුයේ පත්වලින්ද පලවලින්ද සවණක් රැස් මුදවා’යි ඉටූ සේක. මේ තෙවන අධිෂ්ඨානයයි.

‘ථූපාරාමයෙහි දකුණු අකුදාව සෑයෙහි පිහිටන දවසෙහි යමා පෙළහර කෙරේවා’යි ඉටූ සේක. මේ සිවුවන අධිෂ්ඨානයයි.

‘ලක්දිවම මගධ නැළියෙන් සොළොස් නැළියක් පමණ වූ මාගේ ධාතූහු මහසෑයෙහි පිහිටන කල්හි බුදුවෙස් ගෙන අහසට පැන නැගී යමාපෙළහර කෙරෙත්වා’යි ඉටූ සේක. මේ පස්වන අධිෂ්ඨානයයි.

රජතෙමේ මේ පඤ්ච මහා අධිෂ්ඨානයන් අසා පහන් සිත්ඇත්තේ පැළලුප් නුවර සිට මහාබෝමැඩ තෙක්ම පිළිදැගුම් කරව. රන්කටාහය කරනු පිණිස බොහෝ රන් බැහැර කරවූයේය. එකෙණෙහිම රජුගේ අදහස් දැන විස්කම් දෙව්පුත්තෙමේ කඹුරු වෙසක් ගෙන රජුගේ ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියේය. රජතෙමේ ඔහු දැක ‘දරුව! මේ රන් ගෙන කටාහයක් කරව’යි කීයේය. ‘දෙවයන් වහන්ස! පමණ දනිහු’යි කීකල්හි ‘ඔබම දරුව! එය දැන කරව’යි රජතෙමේ කීයේය. ‘දෙවයන් වහන්ස! යහපති, කරන්නෙමි’යි රන් ගෙන තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් ඒ රන් අතින් පිරිමැද නවරියන් වටඇති පස්රියන් උස ඇති තුන්රියන් පුළුලැති අටගුලක් ඝන වූ ඇත්සොඬක් පමණ මුවවිට ඇති රන්කටාහයක් මැවූයේය.

ඉක්බිති රජතෙමේ සත්යොදුනක් දික් වූ තුන්යොදුනක් පළල් වූ මහත්වූ සේනාව සමග පැළලුප් නුවරින් නික්ම ආර්‍ය්‍ය සඞ්ඝයා කැඳවා ගෙන මහාබෝධිය සමීපයට ගියේය. සේනාව එසවූ ධ්වජපතාකා ඇති නන්රුවනින් විසිතුරු වූ නානාලඞ්කාරයෙන් සැරසූ නන්වැදෑරුම් මලින් ගැවසීගත් නොයෙක් පසඟතුරු රැවින් ගුම්ගත් මහා බෝධිය වටකොට සිටියහ. රජතෙමේ දහසක් පමණ ගණපාමොක් මහතෙරුන් ගෙන සියලු දඹදිව අභිෂේක ලත් රජුන් දහසක් ලවා තමන්ද මහා බෝධියද පිරිවරවා මහබෝමුල සිට මහා බෝධිය දෙස හිස ඔසොවා බැලූයේය. ඒ වේලෙහි මහා බෝධියෙහි කඳද, දක්‍ෂිණ මහා ශාඛාවෙහි සිවුරියන් පමණ පෙදෙසද තබා ඉතිරිකොට, සෙසු කොටස් නොපෙනී ගියේය.

රජතෙමේ ඒ පෙළහර දැක හටගත් ප්‍රීති ප්‍රමෝදය ඇත්තේ ‘ස්වාමීනි! මම මේ පෙළහර දැක තුටුවූයෙම් මහාබෝධිය සියලු දඹදිව් රජයෙන් පුදමි’යි භික්‍ෂු සඞ්ඝයා හට දන්වා අභිෂේකය දුන්නේය. ඉක්බිති සුවඳමල් ආදියෙන් පුදා තෙවරක් පැදකුණු කොට අට තැනක වැඳවැටී නැගීසිට ඇඳිලි බැඳගෙන සත්‍යවචන ක්‍රියාවෙන් බෝධිය ගනු කැමැත්තේ බිම සිට බෝධියෙහි දක්‍ෂිණ ශාඛාව තෙක් උස්කොට තැබූ සියලු රුවනින් කළ පුටුව මතුවෙහි රන්කටාහය තබවා රුවන් පුටුවට නැගී රන්තෙල්ල ගෙන රන්සිරියලින් රේඛාවක්කොට ‘ඉදින් මහා බෝධිය ලක්දිව පිහිටිය යුතුනම් ඉතින් මමද බුදුසසුනෙහි විමති නැත්තෙක් වන්නෙම් නම් මහා බෝධිය තෙමේම මේ රන්කටාහයෙහි පිහිටාවා’යි සත්‍යක්‍රියා කළේය. සත්‍යක්‍රියාව සමග බෝධිශාඛා තොමෝ රන්සිරියලින් පිරිසිඳි තැනින් සිඳී සුවඳ මඩින් පිරු රන්කටාහ මතුවෙහි සිටියාය. ඒ ශාඛාවෙහි කඳ උසින් දසරියන් ඇත්තේ වේ. සිවුරියන් සිවුරියන් දිගැති පස්මහා ශාඛාවෝ පස්ථලයකින්ම යුක්ත වූහ. කුඩා අතු දහසෙකි. නැවත රජතෙමේ මුල් රෙඛාවෙන් මතුවෙහි තුන්අඟුල් පෙදෙසෙහි අන්‍ය වූ රේඛාවක් පිරිසින්දේය. ඉක්බිති එකෙණෙහි එතැනින් බුබුලුව මහමුල් දසයක් නික්මුනේය. නැවත මතුමතුවෙහි තුන් තුන් අඟුලක් පාසා අන්‍ය වූ රේඛා නවයක් පිරිසින්දේය. ඒ රේඛාවන්ගෙන්ද බුබුලුව දසයක් දසයක් බැගින් මුල් අනූවක් නික්මුනේය. පළමු දස මහා මූලයෝ සතුරඟුල් පමණට නික්මුනාහුය. අන් මුල් දැල්කවුළු වැනිව එකට බැඳී නික්මුනේය.

රජතෙමේ රුවන් පුටුව මතුවෙහි සිටියේ මෙතෙක් පෙළහර දක ඇඳිලි බැඳගෙන මහානාද කෙළේය. නොයෙක් දහස්ගණන් භික්‍ෂූහු සාධුකාර දුන්හ. සියලු රාජසෙනා තොමෝ උස්වූ ශබ්ද ඇත්තීවූය. පිළිහිස සිසෑරුම් සියදහස් ගණන් පැවැත්තේය. බූමාටු දෙවියන් ආදිකොට ඇති යම්තාක් බ්‍රහ්මකායික දෙවියෝ වෙත්ද ඒ හැමදෙන සාධුකාර පැවැත්වූහ. ප්‍රීතියෙන් නිරතුරුව පැතිරගිය සිරුරු ඇතිව ඇඳිලිබැඳ සිටි රජු මේ පෙළහර බලාසිටියදීම මහාබෝධිය මුල් සියයකින් යුක්තව රන්කටාහයෙහි පිහිටියේය. දසමහා මූලයෝ රන්කටාහයෙහි යටතලය හැපී සිටියහ. සෙසු අනූවක් මුල් පිළිවෙළින් වැඩෙන්නෝව සුවඳ මඬෙහි බැස සිටියෝය.

මෙසේ මහාබෝධිය රන්කටාහයෙහි පිහිටි ඇසිල්ලෙහි මහපොළොව සැලුනීය. අහසෙහි මෙඝයෝ ගිගුරූහ. පෘථිවි කම්පනයෙන් ඔබමොබ බමන්නා වූ පර්‍වතයන්ගේ නෘත්‍යයෙන්ද, දෙවියන්ගේ සාධු නාදයෙන්ද, යක්‍ෂයන්ගේ භිඞ්කාරයෙන්ද, අසුරයන්ගේ ස්තුති වචනයෙන්ද, බ්‍රහ්මයගේ අත්පොළසින්ද, මේඝයන්ගේ ගර්‍ජනාවෙන්ද, සිවුපාවුන්ගේ රාවයෙන්ද, පක්‍ෂීන්ගේ නාදයෙන්ද, සියළු පසඟතුරු වයන්නන්ගේ තමතමන් පිළිබඳ දස්කම් දැක්වීමෙන් ද පොළෝතල පටන් බ්‍රහ්මලෝකය තෙක් එක්ම කෝලාහලයක් එක්ම නින්නාදයෙක් වූයේය. ශාඛා පසෙහි ඵලයෙන් ඵලයෙන් සවණක් රැස් නික්ම මුළු සක්වල රුවන් ගොනැස්සෙන් ගැවසුනක් මෙන් කරමින් බඹලොව තෙක් උස්ව නැංගේය. එකෙණෙහි පටන් සත්දවසක් මහාබෝධිය හිමවලාගැබට පිවිස සිටියේය. එසේ සිටි බෝධිය කිසිවෙක් නොදකියි. රජතෙමේ රුවන් පුටුවෙන් බැස සත්දවසක් බෝධි පූජාව කරවුයේය. සත්වන දවසෙහි සියලු දිශාවන්ගෙන් හිමද රැස්ද කරකැවී පැදකුණු කොට මහාබෝධියටම ඇතුල්වූහ. පහවූ හිමවලා ඇති සක්වළ ගැබ වෙසෙසින් පහන්වූ කල්හි මහා බෝධිය පරිපූර්‍ණ ස්කන්‍ධශාඛා ප්‍රශාඛා ඇත්තේද පස්ඵලයෙන් යුක්තවූයේ රන්කටාහයෙහි පිහිටියේම පෙනී ගියේය. රජතෙමේ මහා බෝධිය දැක ඒ පෙළහරින් හටගත් ප්‍රීතිප්‍රමෝදය ඇත්තේ සියලු දඹදිව් රජයෙන් තරුණ මහා බෝධිය පුදන්නෙමි’යි අභිෂේකය දී සත්දවසක් මුළුල්ලෙහි මහා බෝධිය පිහිටි තැනම සිටියේය.

මහා බෝධිය වප්මස පෙරපස පුණු පොහෝ දිනයෙහි සවස් කාලයෙහි පළමුකොට රන්කටාහයෙහි පිහිටියේය. අනතුරුව හිමගැබ රැඳීසිටි සත්දවසද අභිෂේක සප්තාහයද ඉක්මවා කෘෂ්ණ පක්‍ෂය පිළිබඳ වූ පොහොය දිනයෙහි රජතෙමේ එක් දවසින්ම පැළලුප් නුවරට පිවිස වප්මස පෙරපස පෑළවිය දවසෙහි මහාබෝධිය පැදුම් දික්හි වූ මහසල්මුල තැබුයේය. රන්කටාහයෙහි පිහිටි දිනයෙන් සතළොස්වන දිනයෙහි මහා බෝධියෙහි අභිනව අඞ්කුර පහළ වූවාහුය. ඒ අඞ්කුර දැකද පහන් වූ රජතෙමේ නැවත මහා බෝධිය රාජ්‍යයෙන් පුදනුයේ සියලු දඹදිව අභිෂේකය දුන්නේය. එකල්හි සුමන සාමණේර තෙමේ කාර්තික පෞර්‍ණමී දිනයෙහි ධාතු ගැනීම පිණිස ගියේ මහා බෝධිය පිළිබඳ කාර්ති කොත්සව පූජාව දුටුයේය. මෙසේ මහබෝමැඩින් ගෙනවුත් පැළලුප් නුවර තබනලද මහා බෝධිය සඳහා ‘එසේනම් මෑණියෙනි! මහා බෝධිය ගෙන යව’යි කීයේය. ඕතොමෝ ‘යහපතැ’යි පිළිගත්තීය.

රජතෙමේ මහා බෝධිය රැකීම පිණිස දෙවතාකුල අටළොසක්ද, අමාත්‍යකුල අටක්ද, බ්‍රාහ්මණකුල අටක්ද, කුටුම්බිකකුල අටක්ද, ගොපකකුල අටක්ද, තරච්ඡකුල අටක්ද, කාලිඞ්ගකුල අටක්ද මහාබෝධියට දිය ඉසිනු පිණිස රන්කළ අටක්ද, රිදීකළ අටක්ද දී මේ පිරිවරින් යුක්තව මහාබෝධිය නැවට නංවා තෙමේද නුවරින් නික්ම වින්‍ධ්‍යවනය ඉක්මවා පිළිවෙළින් සත්දිනකින් තාමලිප්තියට පැමිණියේය. අතරමගදී දෙව, නාග, මනුෂ්‍යයෝ මහත් වූ බෝධි පූජාවන් කළහ. රජතෙමේද මුහුදු තෙර සත්දවසක් බෝධිය තබා මුළු දඹදිව මහා රාජ්‍යය දුන්නේය. මේවනාහි මොහුගේ තෙවන ජම්බුද්වීප රාජ්‍යය දීම වේ.

මෙසේ මහා රාජ්‍යයෙන් පුදා ඉල්මස පෙරපස පළමු පෑළවිය දවසෙහි අශෝක ධර්‍මරාජ රජු මහා බෝධිය ඔසොවාගෙන ගෙල පමණ දියටබැස නැවෙහි පිහිටුවා පිරිවර සහිත වූ සඞ්ඝමිත්‍රා ස්ථවිරීන්ද නැවට නංවා අරිට්ඨ ඇමතිහට ‘පුත! මම මහා බෝධිය තෙවරක් මුළු දඹදිව රාජ්‍යයෙන් පුදා ගෙල පමණ දියට බැස මාගේ යහළු හට යැවීමි, හෙතෙමේද මෙපරිද්දෙන්ම මහා බෝධිය පුදාවා’යි දන්වා සිටියේය. මෙසේ යහළුහට හසුන් දී ‘අහෝ! ඒකාන්තයෙන් දශබලධාරීහුගේ මහා බෝධි වෘක්‍ෂය ඔදවත් රැස්දැල් විහිදුවමින් වඩීය’යි වැඳගෙන ඇඳිලිබැඳ කඳුලු හෙලමින් මුහුදුතෙර සිටියේය. මහා බෝධිය වඩා නැගූ ඒ නැව රජු බල බලා ඉන්දදීම මහමුහුදු තලයට පැමිණුනීය. මහමුහුදෙහිද හාත්පස යොදුනක් පමණ පෙදෙසෙහි රළ සන්සිඳී ගියේය. පස්පැහැති පියුම් පිපී ගියේය. අහසෙහි දිව්‍යතූර්‍ය්‍ය නාද වාදනය වූහ. අහසෙහි දිය, ගොඩ, ගස්කොළන් ඈ ඇසුරුකොට සිටි දෙවියන් විසින් පවත්වන ලද අතිමහත් පූජා වූයේය. සඞ්ඝමිත්‍රා ස්ථවිරී තොමෝද ගුරුළු වෙස්ගෙන මහා මුහුදෙහි නා කුලයන් තැතිගැන්නුය. තදින් තැතිගත් සැහැවි ඇති ඒ නාගයෝ අවුත් ඒ ආශ්චර්‍ය්‍යය දැක ස්ථවිරීන් අයැද මහා බෝධිය නාග භවනයට ගෙනගොස් සත්දවසක් නා රජයෙන් පුදා නැවත නැවෙහි පිහිටුවාලූහ. එදවසම නැව දඹකොළ පටුනට ලඟාවූය. අශෝක මහරජතෙමේද මහා බෝධි වියොග දුඃඛයෙන් හටගත් දුක්ඇත්තේ හඬා වැලප ඇසට නොපෙනෙනතුරු බලාසිට පෙරළා යන්නට හැරුනේය.

දේවානම්පියතිස්ස මහරජතෙමේද සුමන සාමණේරයන්ගේ වචනයෙන් ඉල්මස පළමු පෑළවිය දින පටන් අනුරාධපුරයෙහි උතුරු දොරසිට දඹකොළ පටුන තෙක් මග පිරිසිදු කරවා සරසවා නුවරින් නික්මෙන දවසෙහි උතුරු දොර සමීපයෙහි සමුද්‍රශාලා වස්තුවෙහි නැවතී සිටියේම ඒ මහත් විභූතියෙන් මහමුහුදෙහි එන්නාවූම මහාබෝධිය තෙරුන්ගේ ආනුභාවයෙන් දැක තුටුසිත් ඇත්තේ නික්මගොස් සියලුමග පස්පැහැති මලින් අතුරුවමින් මගපෙදෙස අතරින්පතර මල්ඇගෑ තබමින් එක්දවසින්ම දඹකොළ පටුනට පැමිණ සියලු තූර්‍ය්‍යභාණ්ඩ වයන්නන්ගෙන් පිරිවැරුනේ සුවඳමල් සුවඳදුම් ආදියෙන් පුදමින් ගෙල පමණ දියට බැස ‘අනේ! එකතින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඔදවත් රැස්දැල් විහිදුවන මහාබෝධි වෘක්‍ෂය පැමිණියේය’යි පහන්සිත් ඇත්තේ මහා බෝධිය ඔසොවා උත්තමාඞ්ගය හිසෙහි පිහිටුවාගෙන මහා බෝධිය පිරිවරා පැමිණි ජාතිමත් සොළොස් කුලයන් සමග මුහුදෙන් ගොඩනැගී මුහුදු වෙරළෙහි මහා බෝධිය තබා තුන්දවසක් මුළු ලක්දිව රාජ්‍යයෙන් පිදූයේය. ජාතිමත් සොළොස් කුලවලට රාජ්‍යය පිළිබඳ කටයුතු විචාරීම භාර කෙළේය.

නැවත සිවුවන දිනයෙහි මහා බෝධිය රැගෙන මහත් පූජාවන් කරමින් පිළිවෙළින් අනුරාධපුරයට පැමිණියේය. අනුරාධපුරයෙහිදී ද මහත් සත්කාරකොට තුදුස්වක්හිම පස්වරුයෙහි මහා බෝධිය උතුරු දොරින් ඇතුල්කරවා නුවරමැදින් ගෙන යනුයේ දකුණු දොරින් නික්ම දකුණු දොරින් දුනු පන්සියයක් ගියතැන අපගේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ යම්තැනක නිරෝධසමාපත්තියට සමවැද වැඩහුන් සේක්ද පෙරවූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා තුන්නම සමාපත්තියට සමවැද වැඩහුන් සේක්ද, කකුසඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහරී බෝධිය, කෝණාගමන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උදුම්බර බෝධිය, කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නිග්‍රෝධ බෝධිය යම්තැනක පිහිටියාහුද, එහි මහාමෙඝ වනෝද්‍යානයට තිලකයක් වූ සුමන සාමණේරයන්ගේ වචනයෙන් පළමුකොටම කළ බිම පිරියම් ඇති රජ උයනෙහි දොරකොටු පිහිටි තැන මහාබෝධිය පිහිටුවාලූයේය.

කෙසේදයත්: බෝධිය පිරිවරා මෙහි පැමිණි ඒ ජාතිමත් සොළොස් කුලපිරිස රජ වෙස් ගත්හ. රජතෙමේ දොරටුපල් වෙස් ගත්තේය. සොළොස් කුලයේ මහාබෝධිය ගෙන බැස්සූහ. මහා බෝධිය ඔවුන් අතින් මිදීමට අනතුරුවම අසූරියනක් පමණ අහසට නැගී සවණක් රැස් විදුයේය. රශ්මීහු සියලු දිවයින පැතිර මත්තෙහි බඹලොව හැපී සිටගත්හ. මහබෝ පෙළහර දැක හටගත් පැහැදීම් ඇති දසදහසක් පුරුෂයෝ අනුපූර්‍ව විදර්‍ශනාව පටන්ගෙන එළවා රහත්බවට පැමිණ පැවිදිවූහ.

හිරු බැසයනතුරු මහා බෝධිය අහසෙහි රැඳී සිටියේද හිරු බැසගිය කල්හි රෙහෙණ නැකතින් පොළොවෙහි පිහිටියේය. බෝධිය පොළොවෙහි පිහිටීම සමගම දිය කෙළවරකොට මහපොළොව කම්පිත විය. පොළොවෙහි පිහිටාද මහාබෝධිය සත්දවසක් හිමගැබ තුළ සිටියේය. ලෝවැසියනට නොපෙනී ගියේය. සත්වන දවසෙහි අහස පහවූ වලා ඇත්තේ විය. ෂඩ්වර්‍ණ රශ්මීහු දිලිසෙමින් හැමතැන පැතිරෙමින් විසිරී ගියහ. මහාබෝධියෙහි කඳද අතුද ඒ පස්ඵලද පෙනී ගියේය. මහාමහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේද සඞ්ඝමිත්‍රා ස්ථවිරීන්ද රජතුමාද පිරිවර සහිතවූවාහු මහාබෝධිය පිහිටි තැනට ගියහ. සියලු දිවයින් වැස්සෝද බොහෝ සෙයින් රැස්වූහ. ඔවුන් බලාසිටියදීම උතුරුදිග ශාඛාවෙන් එක් ඵලයක් පැසී ශාඛාවෙන් ගිලිහී ගියේය. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ එයට අත එළවූහ. ඵලය මහතෙරුන්ගේ අතෙහි පිහිටියේය. මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ ඵලය ‘මහරජ! මෙය රෝපණය කරව’යි රජුට දුන්හ. රජතෙමේ එය පිළිගෙන රන්කටාහයෙහි මිහිරිපස් වගුරුවා සුවඳමඩ පුරවා රෝපණයකොට මහා බෝධියට පෙරපස මහගල් අසුන තුබු තැන තැබූයේය. සියල්ලන් බලාසිටියදීම සිවුරියන් පමණවූ තරුණ බෝරුක් අටක් එයින් නැගුනේය. රජතෙමේ ඒ ආශ්චර්‍ය්‍ය දැක තරුණ බෝරුකක් අට සේසතින් පුදා අභිෂේකය දුන්නේය. එයින් එක් බෝරුකක් මහාබෝධිය මෙහි ගෙනආ කාලයෙහි පළමු පිහිටි අවකාශය වූ දඹකොළ පටුනෙහි රෝපණය කළහ. එකක් තිවක්ක බ්‍රාහ්මණයාගේ ගම්දොරද එකක් ථූපාරාමයෙහිද එකක් ඉසුරුමුණි විහාරයෙහිද එකක් පළමු සෑ පිහිටි තැනද එකක් සෑපව්වෙහිද එකක් රුහුණු දනව්වෙහි කතරගමද එකක් රුහුණු දනව්වෙහිම වූ සඳුන් ගමෙහිද රෝපණය කළහ. අනික් සිවුඵලයන්ගේ බිජුවටින් උපන් දෙතිස් තරුණ බෝපැල යොදුනෙක්හි යොදුනෙහි කරනලද ආරාමයන්හි පිහිටවූහ.

මෙසේ අනුරාධපුරයට හාත්පස ලක්දිව් වැස්සන්ගේ දරුමුණුබුරු පරපුරට හිතපිණිස සැප පිණිස මහා බෝධිය පිහිටි කල්හි අනුලා දේවිය පන්සියයක් කන්‍යාවන්ද, පන්සියයක් ඇතුළුපුර වැසි ස්ත්‍රීන්ද’යි දහසක් මාගමුන් සමග සඞ්ඝමිත්‍රා ස්ථවිරාවන්ගේ සමීපයෙහි පැවිදිව නොබෝ කලකින්ම පිරිවර සහිතව රහත්බැව්හි පිහිටා ගත්තීය. රජුන්ගේ බෑනනු වූ අරිට්ඨ තෙමේද පන්සියයක් පුරුෂයන් සමග මහතෙරුන්ගේ සමීපයෙහි පැවිදිව නොබෝ කලකින්ම රහත්බැව්හි පිහිටාගත්තේය.

නැවත රජතෙමේ එක් දවසක් මහා බෝධිය වැඳ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ සමග ථූපාරාමයට යන්නේය. ලෝවාමහා ප්‍රාසාදස්ථානයට පැමිණි ඔහුට මිනිස්සු මල් එළවූහ. රජතෙමේ ඒ මල් මහාස්ථවිරයන් වහන්සේට පිළිගැන්වීය. උන්වහන්සේ මලින් ලෝහප්‍රාසාද ස්ථානය පිදූහ. ඒ මල් බිමට වැටුනු ඇසිල්ලෙහි මහා භූමිකම්පාවක් වූය. එකල්හි රජතෙමේ ‘ස්වාමීනි! කුමක් හෙයින් පොළොව සැලුනීදැ’යි විචාළේය. ‘මහරජ! අනාගතයෙහි මේ අවකාශයෙහි සඞ්ඝයාගේ උපොසථාගාරය වන්නේය, මේ එයට පෙරනිමිත්තැ’යි වදාළ සේක.

නැවත රජතෙමේ මහතෙරුන් සමග යනුයේ අම්බඞ්ගණස්ථානයට පැමිණියේය. එහිදී රජුට පැහැයෙන් හා සුවඳින් යුත් ඉතා මිහිරි රස ඇති එක් අඹපලයක් එළවන ලද්දේය. රජතෙමේ එය වැළඳීම පිණිස මහතෙරුන්ට පිදුයේය. උන්වහන්සේ එය එහිදීම වළඳා ‘මෙය මෙහිම රෝපණය කරව’යි වදාළාහුය. රජතෙමේ ඒ අඹ ඇටය ගෙන එහිම රෝපණය කරවා දිය වත් කෙළේය. අඹ බිජුවටය රෝපණය කිරීම සමගම පොළොව කම්පිතවූය රජ තෙමේ ‘ස්වාමීනි! කුමක් හෙයින් පොළොව කම්පිත වූදැ’යි විචාළේය. ‘මහරජ! අනාගතයෙහි මේ අවකාශයෙහි සඞ්ඝයාගේ අම්බඞ්ගණ නම් සන්නිපාතස්ථානය වන්නේය, මෙය එයට පෙරනිමිත්තැ’යි වදාළ සේක.

රජතෙමේ එහි මල්දම්මිටක් විසුරුවා වැඳ නැවත මහතෙරුන් සමග යනුයේ මහසෑය පිහිටන තැනට පැමිණියේය. එහිදී රජුට සපුමල් ගෙනවුත් එළවූහ. රජතෙමේ ඒ මල් මහතෙරුන්ට පිදුයේය. උන්වහන්සේ මහසෑය පිහිටන තැන මලින් පුදා වැන්දාහ. එකෙණෙහිම මහා පොළොව කම්පිතවූය. රජතෙමේ ස්වාමීනි, කුමක් හෙයින් පොළොව කම්පිතවූදැ’යි විචාළේය. උන්වහන්සේ ‘මහරජ! අනාගතයෙහි මේ අවකාශයෙහි භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අසදෘශ මහා ස්තූපය වන්නේය, මෙය එයට පෙරනිමිත්තැ’යි වදාළ සේක.

ඉක්බිති රජතෙමේ ‘ස්වාමීනි! ඒ මහා ස්තූපය මමම කරමි’යි කීයේය. රජු එසේ කීකල්හි මහරජ! කම් නැත, ඔබට අන්‍යවූ බොහෝ වැඩ ඇත, අනාගතයෙහි ඔබගේ මුණුබුරු වූ දුටුගැමුණු අභය රජතෙම් එය කරවන්නේය’යි වදාළ සේක. එකල්හි රජතෙමේ ‘ස්වාමීනි! ඉදින් මාගේ මුණුබුරෙක් එය කරන්නේනම් මා විසින් කරන ලද්දේමය’යි දොළොස් රියන් පමණ වූ ගල්ටැඹක් ගෙන්වා ‘දෙවන පෑතිස් රජුගේ මුණුබුරු වූ දුටුගැමුණු අභයතෙමේ මේ පෙදෙසෙහි මහා ස්තූපය කෙරේවා’යි අකුරු ලියවා එහි පිහිටුවා මහතෙරුන් වැඳ ‘ස්වාමීනි! හෙළදිව බුදුසසුන පිහිටියේදැ’යි ඇසූයේය. ‘මහරජ! බුදුසසුන පිහිටියේය, එහෙත් මෙතෙක් එහි මුල්වනාහි මෙහි නොබැසගති’යි වදාළ කල්හි ‘ස්වාමීනි! කවදා එහි මුල් මෙහි බැසගත්තේනම් වේදැ’යි ඇසීය. ‘මහරජ! යම්දවසක හෙළදිව උපන් මවුපියන්ගේ හෙළදිව උපන් දරුවෙක් හෙළදිවදීම පැවිදිව හෙළදිවදීම විනය උගෙන හෙළදිවෙහිඳ අන්හට කියවන්නේද එකල්හි සසුනෙහි මුල්බැසගත්තේවේ’යි වදාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! එබඳු භික්‍ෂු නමක් ඇත්තේද, ‘ඇත මහරජ! මහා අරිට්ඨ භික්‍ෂුතෙමේ මේ ක්‍රියාවෙහි ප්‍රතිබලය’යි වදාළ සේක. එකල්හි රජතෙමේ ‘ස්වාමීනි! මෙහිදී මා විසින් කුමක් කටයුතුදැ’යි විචාළේය. ‘මහරජ! මණ්ඩපයක් කිරීම වටීය’යි කීහ. ‘ස්වාමීනි! යහපතැ’යි රජතෙමේ මෙඝර්‍වණාභය රජුගේ ඇමතියාගේ පරිවෙණස්ථානයෙහි මහාසඞ්ගීති කාලයෙහි අජාසත් මහරජු විසින් කළ මණ්ඩපයෙහි ආකාර ඇති මණ්ඩපයක් රාජානුභාවයෙන් කරවා සියලු පසඟතුරු වයන්නන් තමතමන් පුහුණු කළ ශිල්පයෙහි යොදවා සසුනෙහි බැසගන්නාවූ මුල් බලන්නෙමි’යි නොයෙක් දහස්ගණන් පුරුෂයන්ගෙන් පිරිවරන ලද්දේ ථූපාරාමයට පැමිණියේය.

ඒ කාලයෙහි අටසැට දහසක් භික්‍ෂූහු ථූපාරාමයෙහි රැස්වූහ. එහි මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආසනය දකුණුදිගට අභිමුඛකොට පණවන ලද්දේ වේ. මහාඅරිට්ඨ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ධර්‍මාසනය උතුරුදිගට අහිමුඛකොට පණවන ලද්දේ වේ. ඉක්බිති මහාඅරිට්ඨ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් අණවන ලද්දහු තමන්ට අනුරූපවූ පැමිණි පිළිවෙළින් ධර්‍මාසනයෙහි වැඩහුන්හ. මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිර ප්‍රමුඛ වූ අටසැටක් මහතෙරහු ධර්‍මාසනය පිරිවරා වැඩහුන්හ. රජුගේද කනිටු සොහොයුරු වූ මත්තාභය නම් ස්ථවිරතෙමේ ධුරග්‍රාහීව විනය උගන්නෙමියි පන්සියයක් භික්‍ෂූන් සමග මහා අරිට්ඨ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ධර්‍මාසනය පිරිවරා වැඩහුන්නේය. සෙසු භික්‍ෂූහුද රජු සහිත පිරිසද තමතමන්ට පැමිණි අසුන්හි හුන්හ.

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා අරිට්ඨ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරති නළෙරුපුචිමන්‍දමූලෙ’ යන විනය නිදානය ප්‍රකාශ කළහ. ආයුෂ්මත් මහා අරිට්ඨ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් විනය නිදානය වදාළ කල්හි අහස මහහඬ නැගුයේය. අකාල විද්‍යුල්ලතාවෝ පැතිරී ගියහ. දෙවියෝ සාධුකාර දුන්හ. මහා පෘථිවිය දිය කෙළවරකොට තදින් සැලුනි. මෙසේ නොයෙක් පෙළහර පවත්නා කල්හි ආයුෂ්මත් මහා අරිට්ඨ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහා මහීන්‍ද්‍ර මහාස්ථවිර ප්‍රමුඛ වූ වෙන් වෙන්ව ගණාචාර්‍ය්‍ය වූ අටසැටක් ක්‍ෂීණාස්‍රව මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් ද උන්වහන්සේලාගෙන් අන්‍යවූද අටසැට දහසක් භික්‍ෂූන් විසින් පිරිවරණ ලද්දාහු වප්මස පසළොස්වක් පොහෝදිනයෙහි ථූපාරාම විහාර මද්ධ්‍යයෙහි ශාස්තෲන් වහන්සේගේ කරුණා ගුණය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව කරන්නවුන්ගේ කාය වාග්ද්වාරයන්හි වූ ක්ලේශයන්ගේ සැලීම හික්මවන්නා වූ විනය පිටකය ප්‍රකාශ කළහ. ප්‍රකාශ කොටද දිවි ඇතිතාක් වැඩසිටින්නාහු බොහෝදෙනාට කියවා බොහෝදෙනාගේ ලෙහි පිහිටුවා අනුපාදිශේෂ නිර්‍වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවියාහුය. ඒ සමාගමෙහි මහා මහීන්‍ද්‍ර මහා ස්ථවිර ප්‍රමුඛ වූ ඒ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලාද,

‘එහි රැස්වූ ධුරග්‍රාහී වූ වෙන්වෙන්ව ගණයා ඇති ධර්‍මරාජන් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ක්‍ෂය කළ ආස්‍රව ඇති වශීප්‍රාප්ත වූ ත්‍රිවිද්‍යා ඇත්තාවූ සෘද්ධියෙහි දක්‍ෂ වූ අටසැට නමක් වූ ඒ සියලු මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා උත්තමාර්‍ත්‍ථය වෙසෙසින් දැන රජුට අනුශාසනා කළහ.

ඒ මහර්ෂීහු ඥානාලෝකය දක්වා මේ මහපොළොව බබුලුවා ගිනිකඳු මෙන් දිලිහී සිට පිරිනිවී ගියහ.’

උන්වහන්සේලාගේ පිරිනිවීමෙන් මෑතභාගයෙහි ඒ මහතෙරුන්ගේ අන්‍ය වූ අතවැසියෝද, මහා අරිට්ඨ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ තිස්සදන්ත, කාලසුමන, දීඝසුමන ආදී වූ අතවැසියෝද අතවැසියන්ගේ අතවැසියෝදැයි මෙසේ පෙර කියූ අයුරු ඇති ආචාර්‍ය්‍ය පරම්පරා විසින් මේ විනය පිටකය අද දක්වා ගෙනෙන ලදී. එහෙයින්

‘තතියසඞ්ගහතො පන උද්ධං ඉමං දීපං මහින්‍දාදීහි ආභතං, මහින්‍දතො උග්ගහෙත්‍වා කඤ්චි කාලං අරීට්ඨත්‍ථෙරාදීහි ආභතං, තතො යාවජ්ජතනා තෙසංයෙව අන්තෙවාසිකපරම්පරාභූතාය ආචරියපරම්පරාය ආභතං’ යනු කියන ලදී.

කොතැන්හි පිහිටියේද යන ප්‍රශ්නයෙහිලා යම්කෙනකුන් අත පෙළ විසින්ද අරුත් විසින්ද නොඅඩුව පවතීද මිණිමුවා කළයෙහි වත්කළ සිංහ තෙලක් මෙන් මදකුත් නොවැගිරේද මෙබඳු වූ අධිකමාත්‍ර ස්මෘතිගති ධෘතිමත් වූ ලජ්ජිත වූ කුක්කුච්චක වූ ශික්‍ෂාකාමීවූ පුද්ගලයන් කෙරෙහි පිහිටියේයයි දතයුතුය. එහෙයින් විනය පිහිටුවීම පිණිස විනයපර්‍ය්‍යාප්තියෙහි අනුසස් සලකා ශික්‍ෂාකාමී භික්‍ෂූහු විසින් විනය පුහුණු කටයුතුය.

එහි විනයපර්‍ය්‍යාප්තියෙහි මේ ආනිසංසය වේ: විනයපර්‍ය්‍යාප්තියෙහි දක්‍ෂ වූ පුද්ගල තෙමේම සසුනෙහි පිළිලද සැදැහැති කුලපුත්‍රයන්ගේ මවුපිය තනතුරට සුදුසුවූයේ වේ. ඔවුන්ගේ පබ්බජ්ජා, උපසම්පදා වත්තානුවත්තපටිපත්ති ආචාර ගොචර කුසලතා යන මොවුන් ඔහු අයත් බැවිනි. තවද මොහුගේ විනයර්‍පය්‍යාප්තිය නිසා තමාගේ ශීලස්කන්‍ධය මොනවට ගොපනය කරන ලද්දේ මොනවට රක්නා ලද්දේ වේ. කුකුසින් මැඩුනවුන්ට පිළිසරණ වේ. සඟ මැද විශාරදව කියන්නේය. කරුණු සහිත වචනයෙන් සතුරන්ට ඉතා දැඩිව නිග්‍රහ කරන්නේය. සද්ධර්‍මයාගේ පැවැත්ම පිණිස පිළිපන්නේ වේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘පඤ්චිමෙ භික්‍‍‍ඛවෙ ආනිසංසා විනයධරෙ පුග්ගලෙ, අත්තනො සීලක්‍ඛන්‍ධො සුගුත්තො හොති සුරක්‍ඛිතො-පෙ සද්ධම්මට්ඨිතියා පටිපන්නො හොති’යි වදාළ සේක.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සංවරය මුල්කොට ඇති යම් කුශලධර්‍ම වදාරන ලද්දේද, විනයධර පුද්ගලතෙමේ ඒ ධර්‍මයන්ට දායාද වේ. ඒ ධර්‍මයන් විනය මුල්කොට ඇති බැවිනි. මෙද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘විනයො සංවරත්‍ථාය, සංවරො අවිප්පටිසාරත්‍ථාය, අවිප්පටිසාරො පාමුජ්ජත්‍ථාය, පාමුජ්ජං පීතත්‍ථාය, පීති පස්සද්ධත්‍ථාය, පස්සද්ධි සුඛත්‍ථාය, සුඛං සමාධත්‍ථාය, සමාධි යථාභූතඤාණ දස්සනත්‍ථාය, යථාභූතඤාණදස්සනං නිබ්බිදත්‍ථාය, නිබ්බිදා විරාගත්‍ථාය, විරාගො විමුත්තත්‍ථාය, විමුත්ති විමුත්තිඤාණදස්සනත්‍ථාය, විමුත්තිඤාණදස්සනං අනුපාදා පරිනිබ්බානත්‍ථාය, එතදත්‍ථා කථා, එතදත්‍ථා මන්තණා, එතදත්‍ථා උපනිසා, එතදත්‍ථං සොතාවධානං, යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්‍ඛො’යි වදාරන ලද්දේය. එහෙයින් විනයපර්‍ය්‍යාප්තියෙහි නැවත නැවත දැඩිව යෙදිය යුතුය.

මෙපමණකින්ද විනයසංවර්‍ණනාව පිණිස යම් ඒ මාතෘකාවක් තබන ලද්දීද ඒ මාතෘකා පදයෙහිලා

‘වුත්තං යෙන යදා යස්මා - ධාරීතං යෙන චාහතං, යත්‍ථප්පතිට්ඨිතං චෙතමෙතං වත්‍වා විධිං තතො’

යන මේ ගාථාවෙහි අර්‍ත්‍ථය පළමුකොට ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය. විනයපිටකය පිළිබඳ බාහිර නිදාන වර්‍ණනා අදහස් පරිදි වර්‍ණනා කරන ලද්දී වේ.

බාහිර නිදානවර්‍ණනා නිමි