පාළිමුත‍්තකවිනිච‍්ඡයො අට‍්ඨකථා

පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො

එහි මේ පෙළින් මිදුනු කැප අකැප පිරිකර පිළිබඳ විනිශ්චයයි: කිසිකෙනෙක් තල්පතින් කළ ඡත්‍රයක් ඇතුළත හෝ පිටත හෝ පස්පැහැති හුයින් මසා ඔපමට්ටම් කෙරෙත්ද, ඒ ඡත්‍රය දැරීම සුදුසු නොවේ. නිල් හෝ කසාවන් හෝ යම්කිසි එක් පැහැති හුයකින් ඇතුළත හෝ පිටත මසන්නට කුඩමිට මතුවෙහි ගන්වන නනපෙළ වෙළන්නට වටියි. ඒ එක් පැහැතිහුයින් නනපෙළ වෙළීමද ස්ථිරකරණු පිණිසය. පැහැය ඔප වැඩිකිරීම පිණිස නොවේ. ඡත්‍රයෙහි කොළපත්හි මෝරුදත් සටහනක් හෝ අඩසඳ සටහනක් හෝ කැපීම නොවටියි. කුඩමිටෙහි ගෙවල කණුවල මෙන් ඝටකයක් හෝ ව්‍යාලරූප හෝ කිරීම නොවටියි. ඉදින් ඡත්‍රදණ්ඩෙහි සියලු තන්හි ලියන කටුමුවෙන් ඉරි ගසන ලද්දී වේද, එද සුදුසු නොවේ. ඝටකයත් ව්‍යලරූපයත් බිඳහැර දැරියයුතුය. ඉරිද ගටා හෝ පහකට යුතුය. හුයකින් හෝ ඡත්‍රදණ්ඩ වෙළිය යුතුය. දඬුමුල නයිහතු සටහන වරද නැත. හුළන් පහරින් නොසැලෙනු පිණිස කුඩමඩුල්ල හුයින් ගන්වා කුඩමිටෙහි බඳිත්ද, ඒ බඳින තැන වලල්ලක් මෙන් නගා ඉරක් ගසත්ද එය වටියි.

සිවුරු සැරසීම පිණිස නන්පැහැති හුයින් සියපාසපුන් සමානකොට මහන්නාහු අමුතුපත් තබත්ද, අනිකුදු යම්කිසි හිදිකම් වියරු කරත්ද, පත් දෙක එක්කොට මහණ තැන හෝ හුවා කෙළවර හෝ හමුකරල් අයුරින් මැසීම හෝ බලල් හැකිලි අයුරින් මැසීම හෝ කරත්ද, මේ ඈ සියල්ල නොවටියි. පියවිහිදිකම්ම වටියි. ගණ්ඨිකපට්ටය හා පාසකපට්ටය අටකොන්ද සොළොකොන්ද තබා කරත්ද, සෑසටහන් ගදාමුගුරු සටහන් දක්වත්ද, කකුළුඇස් නගාතබත්ද, මේ හැම නොවටියි. සිවුකොන් තබා මැසීමම වටියි. ගණ්ඨිපාස වැටියෙහි කෙළවරින් පිටතට නික්මුනු හූ හා පිළකා ආකාරයෙන් සිටි හූකොන් සිවුරු රඳන් ගැන්වූකල්හි නොදතහැකි ස්වරූප ඇත්තේනම් වටියි. කැඳ පිටිතලප ආදියෙහි සිවුරු බැහීම නොකටයුතුය. සිවුරුකම් කරන කාලයෙහි වනාහි අත්මල හිදිකටුමල ආදිය සෝදාහැරීම හා කිලිටි කාලයෙහි කිලිටි සෝදාහැරීමත් කටයුතුය. සුවඳක් හෝ ලතුවක් හෝ තෙලක් රඳන් දියෙහි බැහීම නොවටියි.

සිවුර රඳන් ගන්වා සකකින් හෝ මැසිරිගල් ඈ ගලකින් යන යම්කිසිවකින් නොගැටිය යුතුය. බිම දෙදනින් හිඳ සිවුර අතින් ගෙන රන්දෙණෙහිද නොගැටිය යුතුය. දෙණෙහි හෝ ලෑලිකඩෙක තබා කොන් අල්ලාගෙන අතින් පැහැරීම වටියි. ඒ පැහැරීමද මිටින් නොකටයුතුය. පැරණි තෙරහු වනාහි පඬුදෙණෙහිද නොතැබූහ. එකෙක් අල්ලාගෙන සිටියි. අනෙකෙක් අතෙහි තබා අතින් පහරයි. සිවුරෙහි කොන්වල වූ බැඳීම නොසුදුසුය. රඳන් ගැන්වූ කල්හි සිඳහැරිය යුතුය. ‘මහණෙනි! කොන්හි බඳින හයක් අනුදනිමි’යි මෙසේ යමක් අනුදන්නා ලද්දේද, එහෙයින් ඒ කොන්වල බැඳි නූල් රඳන් ගන්වන කාලයෙහි රඳන් ගන්නා සිවුර එල්ලීම පිණිස නුවාවෙහි මලපුඬුවක්කොට බැඳිය යුතුය. ගණ්ඨියෙහිද ගණ්ඨිය ශෝභාවත් කරනු පිණිස ඉරිගැසීම හෝ බින්දු බින්දුකොට පිළිකා තැබීම හෝ නොකටයුතුය. ඒ සියල්ල සිඳහැර පරිභොග කටයුතුය.

පාත්‍රයෙහි හෝ තලියෙහි ඇතුළත හෝ පිටත හෝ නියන්කටු අගින් ඉරිගසත් නොවටියි. පාත්‍රය ලියනකඳට නගා පිරිමැද මිණි පැහැතියක් කරන්නෙමුයි පිළිස්සීම කරත්ද නොවටියි. ශ්‍රමණසාරුප්ප්‍ය බැවින් තෙල්පැහැති පත්‍රය සුදුසු වේ. අනිකෙකු විසින් කරනලද මිණිපැහැති පත්‍රයක් ලැබුනුකල්හි එය පරිභොග කිරීම වරද නැතැයි සමහරු කියත්. පාත්‍රය තබන දරණුවෙහි භිත්තිකර්‍ම කිරීම නොසුදුසුය. මෝරු දත් සටහන තැබීම වනාහි වරද නැත්තේය.

ඩබරා මුවවිටෙහි උඩ හෝ යට හෝ ඩබරා කුසතුළ හෝ ඉරිගැසීම නොහොබනේය. ඩබරාවෙහි සත්මුවවිටෙහි ඉරිගැසීම වරදක් නොවේ.

සිවුරපටිය හොබවනු පිණිස ඒ ඒ තැන හුය දිගුණකොට කොටත්. කකුළු ඇස් නගත්. නොවටියි, දෙකෙළවරෙහි දාවලුමුව තරකරණු පිණිස දිගුණකොට තැළීම වටියි. දාවලුමුවෙහි ඝටකයක් හෝ මෝරුමුව සටහනක් හෝ දියබරිමුව සටහනක් හෝ යන යම්කිසි වියරු රුවක් කිරීම සුදුසු නොවේ. ඒ ඒ තන්හි ඇතුන්ගේ ඇස් සටහන් දක්වා මල්කම් ආදිය හෝ කොට තැලූ සිවුරු පටියද පරිභොගයට නොවටියි. අන් වියරු රූ නොකොට සෘජුවම මස්කටු සටහනක් හෝ ඉදිපත් සටහනක් හෝ මටපිඬු සටහනක් හෝ කොට තළන ලද්දේනම් වරද නැත්තේය. කාබානට එක් දාවල්ලක් වටියි. දාවලු දෙකක් තුනක් සතරක් කළ කාබානද පරිභොගයට වටියි. ඉන් වැඩියක් කිරීම සුදුසු නොවේ. රැහැන් කාබාන එක් ගුණකොටම බැඳිය යුතුය. හවඩි සටහන් ඇති කාබාන එක් ගුණකොටද බැඳීම නොහොබනේය. දාවල්ල වනාහි හවඩි සටහන් ඇත්තේද වරද නැත. බොහෝ රැහන් එකතු කොට එකෙකින් අතර නොතබා වෙළා කරන ලද්ද බහුරජ්ජුකයි නොකිය යුතුය. ඒ කාබාන පරිභොගයට ගැනීම වරදක් නොවේ.

දත් ඇට ආදියෙන් කළ කාබාන්විතෙහි අෂ්ටමඞ්ගලාදී වූ යම් කිසි විකාර රුවක් දැක්වීම නොවටියි. එහි දෙකෙළවරෙහි කටයුතු වූ පරිච්ඡෙදලේඛා මාත්‍රයක්ම පමණවේ වීඨයාගේ දෙකෙළවරෙහි ස්ථිරකිරිම පිණිස ඝටකයක් කරත්නම් එයද වටීයි.

අඳුන්කුලාවෙහි ස්ත්‍රීපුරුෂචතුෂ්පදපක්‍ෂිරූප හෝ මාලාකර්‍ම ලතාකර්‍ම මකරදන්ත ගොමුත්‍ර අර්ද්ධචන්‍ද්‍රාදිභෙදවත්වූ විකාරරූප නොකටයුතුය. ගටා හෝ සිඳහැර හෝ යම්සේ හෝ නොපෙණේද, එසේ හුයකින් වෙළා හෝ පරිභොග කටයුතුය. සිවුරැස්වූ හෝ අටැස්වූ හෝ සොළොසැස්වූ හෝ අඳුන්කුලා එකතින්ම වටියි. අඳුන් කුලාවෙහි යටද දෙකක් තුනක්වට රෙඛා කිරීම වරද නොවේ. මෙහි ගැට්ටෙහි වියන්පත බැඳීම පිණිස එක් වටලෙඛාවක් කටයුතුය.

අඳුන් කූරෙහිද පැහැය ඔපදැමීම නොවටියි. අඳුන්කුලා බහාලන පසුම්බියෙහිද නන් පැහැති හුයින් යම්කිසි පැහැයක ඔප දැමීමෙක්වේද, එද සුදුසු නොවේ. යතුරුලන කොපුවෙහිද මේ ක්‍රමය වේ. යතුරෙහිද පැහැය ඔපදැමීම නොයෙදෙයි. කතුරු ඈ බඩු බහාලන පසුම්බියෙහිද එසේය. මෙහි එක් පැහැති යම්කිසි හුයකින් මැසීම පමණ වේ.

පුස්තකාදිය සකස් කිරීම පිණිස කරණලද දිග් මුවහත්ඇති ආයුධයෙහිද වටකුරුකොට අග කෙළවර නගන බුබුල හෝ අනෙකක් හෝ ඔපදැමීම නොහොබියි. ගෙලෙහි පිරිසිඳීම දක්වනු පිණිස ඉරිගැසීම වරද නැත්තේය. කඩකතුරෙහි එකට බැඳුනු මැණිකක් හෝ අබ පමණ මුතු ඇට රැසක් හෝ සමාන යම්කිසි රෙඛාවක් හෝ නැගීම නොවටියි. ශස්ත්‍රදණ්ඩෙහි වනාහි පිරිසිඳීම පිණිස රෙඛාවක් කිරීම වටියි. නිය සිඳින කල්හි අල්ලා ගැනීමට මැද රැලියක් නගා කෙරෙත්ද, එහෙයින් එය වටියි. ගිනිගාන දඬු දෙක අතුරෙහි මතු දඬුවෙහි හෝ යට දඬුවෙහි හෝ අරණි දුන්නෙහි හෝ මත්තෙහි පෙලන දඬුවෙහි හෝ මාලාකර්‍මාදී වූ යම්කිසි පැහැය ඔපදැමක්වේද එද නොවටියි. පෙලන දඬුවෙහි මැද ගිනිගානා මතුදඬුව ඇතුල් කරනු පිණිස ආවාට මණ්ඩලයක් වේද, එය පිරිසිඳීමට ඉරිගැසීම පමණක් කටයුතුය. ඉදිඅඬුවක් කෙරෙත්ද යමකින් ඉදිකටුව ඩැහැගන්වා ගටත්ද එහිමුවර මුව ආදීවූ යම් කිසිවක් කොට පැහැ මටකෙරේ නම් එද නොසුදුසුය. ඉදිකටුව ඩැහැගන්නා පිණිස මුඛය පමණක්ම වේනම් ඒ වටියි.

දැහැටි සිඳින වෑයෙහිද පැහැ මටකිරීම සුදුසු නොවේ. සෘජුවම කැප ලෝහයෙන් දෙපස හෝ එක් පසෙක හෝ සිවුරස්කොට හෝ අටස්කොට හෝ බැඳිය යුතුය. කතුරුදඬුවෙහිද යම්කිසි සැරසීමක් නොයෙදිය යුතුය. එහි යට එකක් හෝ දෙකක් හෝ වටරෙඛා තැබීම හෝ මත්තෙහි නයිහතු කැකුළක් පමණ තැබීමද වටියි.

තෙල් බඳුන් අතුරෙහි අඟෙහි හෝ කුලාවෙහි හෝ ලබුකබලෙහි හෝ නෙල්ලිපල අඹරා ඒ කල්කයෙන් කළ බඳුනෙහි හෝ ස්ත්‍රී රූපයද පුරුෂ රූපයද හැර සෙසු සියලු සටහනක් නගා වණමටකම් කිරීම වරදක් නොවේ.

ඇඳපුටුවෙහි ගුදිරිකොට්ටයෙහි බුමතුරුණෙහි පාපිස්නෙහි බිමලා සක්මන්කරන බිස්සෙහි මුස්නෙහි කසළ බහන බඳුනෙහි පඬුඔරුවෙහි පැන් ගන්නා කිණිස්සෙහි පැන් කළයෙහි නොසේදූ පාතබන දඬුකඩෙහි සේදූ පා තබන පුවරු පුටුවෙහි කළ තබන දරණුවෙහි දඬුමුවා බිම්වලල්ලෙහි පාපිස්නෙහි තල්වැටෙහි සිවුරක් විජිනිපතෙහි යන මෙතන්හි ස්ත්‍රීරූපය හැර සියලු මල්කම් ආදියෙන් වණමටකම් කිරීම වටියි.

සෙනසුනෙහි වනාහි දොරකවුළු ජනෙල්කවුළු ආදීන්හි සර්‍ව රක්තමයවූද වණමටකම් කිරීම වරදක් නොවේ. විරුද්ධ සේනාසනය හැර සෙසු සෙනසුනෙහි වළකාලියයුතු කිසිවක් නැත්තේය. විරුද්ධ සේනාසනය නම් සීමාවට හිමිකම් කිය හැකි අන්‍යභික්‍ෂූන්ගේ සීමාවක රාජවල්ලභයන් විසින් කරන ලද සෙනාසනයයි. එහෙයින් යම්කෙනෙක් එබඳු වූ සෙනසුනක් කරත්ද ‘අපගේ සීමාවෙහි සෙනාසනයක් නොකරවු’යි ඔවුහු කියයුත්තාහ. නොපිළිගෙන කරත්මනම් නැවතත් ‘මෙසේ නොකරවු, අපගේ උපොසථපවාරණයන්ට අන්තරාය නොකරවු, සමගිය නොබිඳිවු, තොපගේ කරනලද සෙනස්නද කළ තැන නොසිටින්නේය’යි කියයුතුය. ඉදින් බලහත්කාරයෙන් කරත්මනම් යම්කලක ඔවුන්ගේ ලජ්ජාඇති පිරිස් බලවත්වේද, ධාර්මික විනිශ්චයක් ලබන්නට හැකිවේද, එකල්හි ‘තොපගේ ආවාසය ගෙන යවු’යි ඔවුන්ට දන්වා යැවිය යුතුය. තුන්වරක් මෙසේ දන්වා යැවූකල්හි ගෙනයෙත්නම් මනාය. ගෙන නොයෙත්නම්, බෝධිය හා සෑය හැර සෙසු සෙනසුන් බිඳිය යුතුය. එ ද අපරිභොග නොකරන්නවුන් විසිනි. පිළිවෙළින් වනාහි වහල පරාල ගඩොල් ආදිය බැහැරකොට ‘තොපගේ ද්‍රව්‍යොපකරණ ගෙන යවු’යි ඔවුන්ට දන්වා යැවිය යුතුය. ගෙන යෙත්නම් මනාය. ගෙන නොයෙත්නම් ඒ ගෘහොපකරණ හිමවැසි අවුසුළං ආදියෙන් දිරාගිය කල්හි හෝ සොරුන් පැහැරගෙන ගිය කල්හි හෝ ගින්නෙන් දැවීගිය කල්හි හෝ සීමාව අයත්ව සිටි මහණෝ උපවාද නොකටයුත්තාහ. ‘තොප විසින් අපගේ ගෘහොපකරණ නසන ලදැ’යි හෝ ‘එය තොපට ග්‍රීවාය’යි හෝ චෝදනා කරන්නට ඉඩ නොලැබෙන්නේය. සීමාව හිමි මහණුන් විසින් යමක් කරන ලද්දේ ද එය මැනවින් කරන ලද්දේම වේ.

පාලිමුක්තක විනිශ්චය නිමි.

මෙසේ කිළිය බිඳහළකල්හි ධනිය තෙරුන්ට උපන් පරිවිතර්‍කයද නැවත කිළිය කිරීම පිණිස කළ උත්සාහයද දක්වනු පිණිස ‘අථ ඛො ආයස්මතො’ යනාදිය වදාරණ ලද්දේය. එහි ‘දාරුගහෙ ගණකො’ යනු රජුගේ දැවමඩුවෙහි දැව පල්නේය. ‘දෙවගහදාරුනි’ යනු රජු විසින් රක්නාලද දැව රජසතුවූ දැවය යන අර්‍ත්‍ථයි. ‘නගර පටිසඞ්ඛාරිකාති’ නුවර පිළිසකර කිරීම පිණිස වූ උපකරණයෝය. ‘ආපදත්‍ථාය නික්‍ඛිත්තානි’ ගින්නෙන් දැවීයාමෙන් හෝ පැරණි බැවින් හෝ සතුරු රජු විසින් ඇවිරීම් ආදියෙන් හෝ දොරකොටු අටලු රජ ඇතොර ඇත්හල් ආදියට සිදුවූ විපත් ආපදායි කියනු ලැබේ. ඒ පිණිස තබන ලද්දේයි කියන ලද්දේ වේ. ‘ඛණ්ඩා ඛණ්ඩිකං ඡෙදාපෙත්‍වා’ තමන්ගේ කිළියෙහි පමණ සලකා කිසිවක් අගින් කිසිවක් මැදින් කිසිවක් මුලින් කඩකඩකරමින් සිඳවාලූයේය.

‘වස්සකාරො’ යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ නාමයයි. ‘මගධමහාමත්තො’ මගධරට මහා ඇමති තෙමේය. මහත්වූ ඓශ්චර්‍ය්‍ය මාත්‍රයෙන් යුක්තවූයේය. මගධ රජුගේ හෝ මහා ඇමතිතෙමේ මහාමාත්‍යයි කියන ලද්දේ වේ. ‘අනුසඤ්ඤායමානො’ ඒ ඒ තැන ගොස් සලකා බලන්නේය. ‘භණෙ’ යනු අධිපතියන්ගේ පහත්තැන සිටි පුරුෂයන්ට කරන ආමන්ත්‍රණයයි. ‘බද්ධං ආණාපෙසි’ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ ස්වභාවයෙන්ම ඔහු කෙරෙහි ඊර්‍ෂ්‍යාවෙන් මඩනා ලද්දේම වේ. හෙතෙමේ රජුගේ ‘අණකරව’යි යන වචනය අසා යම්හෙයකින් ‘කැඳවාලව’යි රජු විසින් නොකියන ලද්දේද, එහෙයින් ඔහු අතින් පයින් බඳින ලද්දෙකුකොට ගෙන එන්නට අණවන්නෙමියි බැඳීමට අණකෙළේය. ‘අද්දසා ඛො ආයස්මා ධනියො’ කෙසේ දුටුවේදයත්: ආයුෂ්මත් ධනයතෙමේ තමන් යම්තම් ඉඩකින් දැව ගෙණගියබව දැන නිසැකයෙන්ම මොහු දැව හෙතුකොට රාජකුලයෙන් වධයට හෝ බන්‍ධනයට පැමිණෙන්නේය, එකල්හි මම ඔහු මුදාගන්නෙමියි නිතර දෙවේලේ ඔහු පිළිබඳ තොරතුරු අසා බලන්නේම හැසිරෙන්නේය. එහෙයින් එකෙණෙහිම ගොස් දුටුයේය. ආයුෂ්මත් ධනයතෙමේ දුටුවේයයි එහෙයින් වදාරණලදී. ‘ දාරූනං කිච්චා’ දැව කරුණුකොට ‘පුරාහං හඤ්ඤාමි’ මම නොබෝකලකින් හිංසා කරනු ලබමි. යම්තාක් මම හිංසා නොකරනු ලබන්නෙම්ද, ඒතාක් ඔබ ආයුතුය යන අර්‍ත්‍ථයි.

‘ඉඞ්ඝ භන්තෙ සරාපෙහි’ මෙහි ඉඞ්ඝ යනු චොදනාර්‍ත්‍ථයෙහි නිපාතයි. ‘පඨමාභිසිත්තො’ අභිෂෙක කරන ලදුව පළමුකොට ‘එවරූපිං වාචං භාසිතා’ ‘මහණබමුණන්ට තණදැව දිය පරිභොග කෙරෙත්වායි දෙන ලද්දේම යයි මේ මෙබඳු වචනයක් අභිෂෙක කරන ලදුව පළමුකොටම යමක් ඔබ කීවහුද, එය තෙමේම කියා දැන් සිහිකරහුද, නොසිහි කරහුදැයි කියන ලද්දේ වේ. රජහු වනාහි අභිෂෙක කරන ලද්දහුම ‘මහණ බමුණන්හට පණ දැව දිය දෙන ලද්දේමය, එහෙයින් තණ දැව දිය පරිභොග කෙරෙත්වායි දහම්බෙරය හසුරුවාලන්නාහ. ඒ සඳහා මෙතෙමේ කියයි. ‘තෙසං මයා සන්‍ධාය භාසිතං’ ස්වල්පමාත්‍රයෙහිද කුකුස් කරන්නාවූද සන්සිඳවූ පව්ඇති ඒ මහණ බමුණන්ගේ තණ දැව දිය ගෙනයෑම සඳහා මා විසින් මෙසේ කියන ලදී. තොප වැන්නවුන් සඳහා නොකියන ලදය යන අදහස වේ. ‘තඤ්ච ඛො අරඤ්ඤෙ අපරීග්ගහිතං’ වනයෙහි නොරක්නාලද යම් තණ දැව දියක් වේද, ඒ නොරක්නා ලද තණ දැව දිය සඳහා මා විසින් මේ කියන ලදැයි දක්වාලන්නේය.

‘ලොමෙන ත්‍වං මුක්කොසි’ මෙහි ලොමය වැනිනුයි ලොමනම් වේ. ඒ කිම? පැවිදි ලක්‍ෂණයයි. කුමක් කියන ලද්දේවේද යත්: යම්සේ ධූර්‍තයෝ ‘මස කන්නෙමු’යි මාහැගි ලොම්ඇති එළුවෙකු ගන්නාහුද, අන් නුවණැති පුරුෂයෙක් ඒ එළුවා දැක ‘මේ එළුවාගේ මස් කහවණුවක් පමණ අගියි, ලොම් වනාහි ලොම්වාරයක් ලොම්වාරයක් පාසා නොයෙක් ගණන් කහවණු වටීය’යි ලොම්නැති එළුවන් දෙදෙනකුදී ඒ ලොම්ඇති එළුවා ගන්නේද, මෙසේ ඒ ලොම් ඇති එළුවා නුවණැති පුරුෂයා නිසා ලොම් හේතුකොට මිදෙන්නේද, එපරිද්දෙන්ම ඔබ මේ කර්‍මය කළ බැවින් වධබන්‍ධනයට සුදුස්සෙහිය. යම්හෙයකින් වනාහි අර්‍හද්ධ්ව්ජය සත්පුරුෂයන් විසින් නොනැසිය යුතු ස්වභාවය ඇත්තේවේද ඔබද ශාසනයෙහි පැවිදි වූ බැවින් ඒ පැවිදි ලක්‍ෂණ වූ අර්‍හද්ධ්ව්ජය දැරුයෙහිද එහෙයින් ඔබ මේ ප්‍රව්‍රජ්‍යාලිඞ්ගලොමය කරණකොට නුවණැති පුරුෂයා නිසා එළුවා මෙන් මිදුනෙහිය.

‘මනුස්සා උජ්ඣායන්ති’ රජපිරිසෙහි කියන්නහුගේ වචනය හමුවෙහිද නොහමුවෙහිද අසා ඒ ඒ තැන මනුෂ්‍යයෝ ලාමක කොට සිතත්. අවමන් කරත්. අවමන් කරන්නාහු ඔහු ගැන සිතත්. බලත්. පහත් ලෙසින් හෝ සිතත්ය යන අර්‍ත්‍ථයි. ‘ඛීයන්ති’ ඔහුගේ අගුණ කියත්. පවසත්. ‘විපාචෙන්ති’ අගුණ පතුරුවා හරිත්. හැමතැන පතුරුවත්. මේ අර්‍ත්‍ථයද ශබ්දශාස්ත්‍රානුසාරයෙන් දතයුතුය. මේ වනාහි මෙහි යොජනාය: ‘අලජ්ජිනො ඉමෙ සමණා සක්‍යපුත්තියා’ ‘මේ ශ්‍රමණ ශාක්‍යපුත්‍රීයයෝ අලජ්ජීහ’ යනාදි වසයෙන් සිතමින් ලාමක කොට සිතත්. ‘නත්‍ථි ඉමෙසං සාමඤ්ඤං’ ‘මොවුනට ශ්‍රමණභාවය නැත්තේය’ යනාදිය කියමින් අගුණ පවසත්. ‘අපගතා ඉමෙ සාමඤ්ඤා’ ‘මොවුහු ශ්‍රමණභාවයෙන් පහවූහ’ යනාදිය ඒ ඒ තැන විස්තර කරමින් පතුරුවා හරිත්. මේ ක්‍රමයෙන් මේ පදයන්ගේද, මෙයින් මතුවෙහි ඒ ඒ තැන ආපදයන්ගේද අනුරූප ලෙසින් යෙදීම දතයුතුය. එහි ‘බ්‍රහ්මචාරිනො’ ශ්‍රේෂඨ වූ හැසිරීම් ඇත්තාහුය. ‘සාමඤ්ඤං’ ශ්‍රමණභාවයයි. ‘බ්‍රහ්මඤ්ඤං’ ශ්‍රෙෂ්ඨභාවයයි. සෙස්ස පැහැදිලි අරුත් ඇත්තේමය.

‘රඤ්ඤො දාරූති’ යනාදියෙහි ‘අදින්නං ආදියිස්සති’ යන මෙය ලාමක කොට සිතීම අර්‍ත්‍ථකොට ඇත්තේය. නොදෙනලද යමක් ගත්තේද, එය දක්වන්නට ‘රඤ්ඤො දාරූති’ යනු වදාරණ ලද්දේය. මෙසේ එකවචන බහුවචන භේදයෙහි නොමුළාවන්නන් විසින් අර්‍ත්‍ථ දතයුතුය. ‘පුරාණ වොහාරිකො මහාමත්තො’ භික්‍ෂුභාවයෙන් පෙර ගිහි කාලයෙහි විනිශ්චය ව්‍යවහාරයෙහි යෙදී සිටි බැවින් විනිශ්චයකාරයෙකැයි ප්‍රසිද්ධියට ගිය මහාමාත්‍යතෙමේය.

‘අථ ඛො භගවා තං භික්‍‍‍ඛුං එතදවොච’ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, තමන්වහන්සේ ලෝකව්‍යවහාරය දන්නා සේක. ‘පෙර බුදුවරයෝද මෙපමණකින් පාරාජිකය, මෙපමණකින් ථුල්ලච්චය, මෙපමණකින් දුක්කටය පණවත්’යි අතීත බුදුවරයන්ගේ පැණවීමද දන්නා සේක. ඉදින් එසේ ඇති කල්හිදු අන්‍ය වූ ලොකව්‍යවහාරය දන්නවුන් සමග සංසන්‍දනය නොකොට පාදමාත්‍රයකින් පාරාජිකාව පණවන්නාහු නම්, ඒ හේතුවෙන් ‘මේ එක් මහණහුගේද සීලසංවරය පමණනොකොට හැකිය, ගණන් නොකටහැකිය. මහපොලොව - මහසමුදුර - අහස මෙන් ඉතා තදින් පැතිරගත්තේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ මේ සීලසංවරය පාදමාත්‍රයකින් නසන සේකැ’යි මෙය කියන්නෝ වන්නාහ. එයින් තථාගතයන් වහන්සේගේ ඥානබලය නොදන්නාහු ශික්‍ෂාපදය කොප්‍යකරන්නාහුය. පණවන ලද ශික්‍ෂාපදයද නියම තැන නොසිටින්නේය. ලෝකව්‍යවහාරය දනවුන් සමග සංසන්‍දනයකොට පැණවූ කල්හි ඒ දොෂාරෝපණය නොවන්නේය. ‘මේ අගාරිකයෝ පවා පාදමාත්‍රයෙන් සොරු අල්ලා නසත්. බඳිත්. පිටිවහල්ද කරත්. එසේ තිබියදී කුමක් හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙබඳු පැවිද්දහු නොනසන සේක්ද යමක්හු විසින් අන්සතු තණඉරටුවක් තරම්දැයක් නොගතයුතු නොවේදැ’යි එකාන්තයෙන් මෙසේ කියන්නෝ වෙත්. ඔවුහු තථාගතයන් වහන්සේගේ ඥානබලය දන්නාහු වෙති. පණවන ලද ශික්‍ෂාපදයද කොප්‍යනොවන්නේය. නියම තැන සිටින්නේය. එහෙයින් ලොකව්‍යවහාරය දන්නවුන් සමග සංසන්‍දනයකොට පණවනු කැමතිසේක් මහණ, මෙහෙණ, උවසු උවැසියන් ඇති සියලු පිරිස එක්වන්බලා වදාරණ සේක් නොදුරෙහි හුන් ඒ මහණහු දැක ‘මහණ! කොපමණකින් මගධෙශ්වර වූ සෙනිය බිම්බිසාර රජතෙමේ සොරු අල්ලාගෙන නසාද, බඳීද, පිටිවහල් කෙරේදැ’යි ඒ මහණහු අතින් අසා වදාළ සේක.

එහි ‘මාගධො’ මගධයන්ගේ ඊශ්වරතෙමේය. ‘සෙනියො’ සෙනාවෙන් යුක්තවූයේය. ‘බිම්බිසාරො’ ඔහුගේ නාමයයි. ‘පබ්බාජෙති වා’ රටින් හෝ නෙරපා හරියි. මෙහි සෙස්ස පැහැදිලි අර්‍ත්‍ථ ඇත්තේමය. ‘පඤ්චමාසකො පාදො’ එ දවස රජගහ නුවර මසුවිස්සක් කහවණුවක් වේ. එහෙයින් මසුපසක් පාදයක් වේ. මේ ලක්‍ෂණයෙන් සියලු ජනපදයන්හි කහවණුව පිළිබඳ සිවුවනකොටස පාදයකැයි දතයුතුය. ඒ පාදයද වනාහි පුරාණ ශාස්ත්‍රයට අනුරූපව උතුම් රනින්කළ නීල කාර්‍ෂාපණයාගේ වසයෙන් වේ. රුද්‍රදාමකාදීවූ අන්‍යකාර්‍ෂාපණයන්ගේ වසයෙන් නොවේ. ඒ පාදයෙන් අතීත බුදුවරයෝද පාරාජිකය පැණවූහ. අනාගත බුදුවරයෝද පාරාජිකය පණවන්නාහුය. පාරාජිකවස්තුවෙහි හෝ පාරාජිකයෙහි හෝ සියලු බුදුවරයන්ගේම වෙනස්බවක් නැත්තේය. මොවුහුම සතර පාරාජික වස්තූහුය. මොවුහුම සතර පාරාජිකයෝය. මෙයින් අඩුව හෝ වැඩිව හෝ නැත්තේය. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ධනිය තෙරුන්ට ගරහා පාදය හේතුකොටම දෙවන පාරාජිකය පණවනසේක් ‘යො පන භික්‍‍‍ඛු අදින්නං ථෙය්‍යසඞ්ඛාතං’ යනාදිය වදාළ සේක.

මෙසේ මූලච්ඡෙද්‍ය වශයෙන් දැඩිකොට දෙවන පාරාජිකය පැණවූ කල්හි අනුප්‍රඥප්තිය පිණිස අන්‍යවූද රජගභණ්ඩික වස්තුව උපන්නේ එහි උත්පත්තිය දක්වනු පිණිස ‘එවඤ්චිදං භගවතා භික්‍‍‍ඛූනං සික්‍ඛාපදං පඤ්ඤත්තං හොති’ යන මෙය වදාරණ ලද්දේය. එහි අර්‍ත්‍ථයද අනුප්‍රඥප්ති සම්බන්‍ධයද ප්‍රථම පාරාජික වර්‍ණනාවෙහි කියූ ලෙසින්ම දතයුතුය. මෙහි යම්සේද මෙසේ මෙයින් මත්තෙහි වූ සියලු ශික්‍ෂා පදයන්හි යමක් යමක් පෙරකියන ලද්දේද, ඒ සියල්ල හැරපියා මතු මතුවෙහි පෙර නොකියන ලද්දම වර්‍ණනා කරන්නෙමු. ඉදින් කියූනය ඇති යමක් යමක්වේද ඒ ඒ නැවතත් වර්‍ණනා කරන්නෙමුනම්, කවර කලෙක වර්‍ණනාවෙහි කෙළවරට යන්නෙමුද? එහෙයින් යමක් යමක් පෙරකියන ලද්දේද, ඒ සියල්ල මනාකොට සලකාබලා ඒ ඒ තන්හි අර්‍ත්‍ථයද යොජනාද දතයුතුය. පෙර නොකියූ නොපැහැදිලි අර්‍ත්‍ථ ඇති යම්කිසිවක් වේනම් ඒ සියල්ල අපිම විස්තර කරන්නෙමු.

‘රජකත්‍ථරණං ගනත්‍වා’ රදාතොටට ගොස්. යම්හෙයකින් එහි රදවු රෙදි අතුරත්ද, එහෙයින් එතැන රජකත්‍ථරණයි කියනු ලැබේ. ‘රජකභණ්ඩිකං’ රදවුන්ගේ රෙදිපොදිය. රදවු සවස්කාලයෙහි නුවරට පිවිසෙන්නාහු බොහෝ රෙදි එක් එක් පොදියට බඳිති. ප්‍රමාද හේතුවෙන් ඔවුන් නොදකිත්ම, ඒ රෙදිපොදිවලින් එකක් ‘අවහරිත්‍වා’ සොරකම්කොට යන අර්‍ත්‍ථයි.