කුසසඞ‍්කාමනවත්‍ථුකථා අට‍්ඨකථා

කුසසඞ්කාමනවත්ථුකථා

එයට අනතුරු වස්තුවෙහි - ‘කුසං සඞ්කාමෙත්‍වා චීවරං අග්ගහෙසි’ පෙර ‘ආදියෙය්‍ය’ යන මේ පදයාගේ අර්‍ත්‍ථ වර්‍ණනාවෙහි නාමමාත්‍රයෙන් දක්වනලද ථෙය්‍යාවහාර - පසය්හාවහාර - පරිකප්පාවහාර - පටිච්ඡන්නාවහාර - කුසාවහාර යන මේ අතුරෙහි කුසාවහාරයෙන් සොරකම් කෙළේය යන අර්‍ත්‍ථයි.

මේ අවහාරයන්ගේ වෙනස වනාහි මෙසේ දතයුතුය. යම්කිසිවෙක් සස්වාමික භාණ්ඩයක් රාත්‍රි කාලයෙහි හෝ දවල් කාලයෙහි හෝ ගෘහසන්‍ධි සිඳීම් ආදියකොට නොපෙනෙනුයේ සොරාගනීද කූටමාන කූටකහාපණාදියෙන් හෝ වඤ්චාකොට රවටාගනීද, මෙසේ ගන්නා වූ ඔහුගේ අවහාරය ථෙය්‍යාවහාරයයි දතයුතුය.

යම් මහණෙක් තෙමේ පරහුමැඩ බලාත්කාරයෙන් යටපත්කොට, නොහොත් තැතිගන්වා භය දක්වා ඔවුන් සතු භාණ්ඩය ගනීද, මංපැහැරීම් ගම්පැහැරීම් ආදිය කරමින් රාජ්‍යය පතමින් සිටින ප්‍රකට සොරුන් මෙන්ද, ක්‍රොධ වශයෙන් අන්හු අයත් ගෘහය නැසීම කරමින් තමන්ට ලැබුනු බලයට වඩා වැඩියක් බලත්කාරයෙන් ගන්නා වූ රාජරාජමහාමාත්‍යාදීන් මෙන් ගනීද, මෙසේ ගන්නාවූ ඔහුගේ අවහාරය පස්යහාවහාරයයි දතයුතුය.

කල්පනාකොට බලාගන්නහුගේ අවහාරයට පරිකප්පාවහාර යයි කියනු ලැබේ. ඒ අවහාරය භණ්ඩපරිකප්ප - ඔකාසපරිකප්ප වසයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි මේ භණ්ඩපරිකප්පයයි: මෙහි ඇතැම් ඵකෙක් සළුවෙන් ප්‍රයෝජන ඇත්තේ ගැබ තුළට පිවිස ‘ඉදින් සළුවක් වන්නේනම් ගන්නෙමි, හූ නම් නොගන්නෙමි’යි කල්පනාකොට අඳුරෙහි පසුම්බියක් ගනීද, එහි සළුවක්වේද නගාගැනීමෙහිදීම පාරාජිකය වේ. හුයක්වීනම් රකියි. පිටතට ගෙනගොස් පසුම්බිය ඇරබලා හූය යි දැන නැවත තුබූතැනම තබාද රකීමය. හූය යි දැනද යමක් ලද්දේද, එය ගතයුතුයයියේද, පියවරින් කරවිය යුතුය. බිම තබාගනීද නගා ගැනීමෙහිදී පාරාජිකය වේ. ‘සොරෙක සොරෙකැ’යි හිමියන් විසින් ලුහුබඳින ලද්දේ හැරපියා පලායේද රකියි. හිමියෝ හැරදැමූ එය දැක ගනිත්නම් මැනවි. අන්කිසිවෙක් ගනීනම් භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. නැවත හිමියන් ගමන් නවතාලූ කල්හි තෙමේම එය දැක ‘පළමුකොටම මා විසින් ඒ භාණ්ඩය ගෙන එන ලද්දේය. දැන් මාසතුයයි ගනීද රකියි. භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. ‘ඉදින් හූයක් වන්නේනම්, ගන්නෙමි, සළුවක් වන්නේනම්, නොගන්නෙමි, ඉදින් ගිතෙල් වන්නේනම්, ගන්නෙමි, තෙල් වන්නේනම් නොගන්නෙමි’යි මේ ආදිනයින් කල්පනාකොට ගන්නහුටද මේනයම වේ.

මහාපච්චරී ආදියෙහි වනාහි සළුවෙන් ප්‍රයෝජන ඇත්තේද සළුපසුම්බියට ගෙන නික්මුණේ පිටත සිට පසුම්බිය ඇර බලා ‘මෙය සළුවකැ’යි දැක යන්නේ පියවරින්ම කරවිය යුතුයයි කියන ලද්දේය. මෙහි ‘සළුවක් වන්නේනම් ගන්නෙමි’යි කල්පනා කළ බැවින් පරිකල්පය දක්නා ලැබේ. දැක ගෙන ගිය බැවින් පරිකප්පාවහාරය නොදක්නා ලැබේ. මහාඅර්‍ත්‍ථකථාවෙහි වනාහි යමක් ගැන කල්පනා කරන ලදද, එය නොදක්නා ලද්දේද, පරිකල්පිතභාවයෙහිම සිටියක්ම නගාගන්නහුට අවහාරය කියන ලද්දේය. එහෙයින් එහි පරිකප්පාවහාරය දක්නා ලැබේ. ‘තං මඤ්ඤමානො තං අවහරි’ යන පාළි හාද සමවේ. එහි සළුවක් වන්නේනම්, ගන්නෙමියි මේආදිනයින් පැවති යම් මේ පරිකල්පයක්වේද, මෙය භණ්ඩපරිකප්ප නම්වේ.

ඔකාසපරිකප්පය වනාහි මෙසේ දතයුතුය: මෙහි ඇතැම් ලොල් මහණෙක් අන්‍යයන්ගේ පිරිවෙණකට හෝ කුලගෙයකට හෝ වනයෙහි කම්හලකට හෝ පිවිස එහි කථාසල්ලාපයෙහි යෙදීහුන්නේම ලෝහකටයුතු වූ කිසිපිරිකරක් දෙස බලයි. බලන්නේද අක්දෙරිය යටපහ පිරිවෙන් දොර කොටු රුක්මුල් ආදීන්ගේ වසයෙන් පිරිසිඳීමකොට ‘ඉදින් කිසිකෙනෙක් මේ අතරදී මා දකින්නාහු නම්, දකිනු කැමති බැවින් ගෙන හැසිරෙන්නෙකු මෙන් මොවුන්ටම දෙන්නෙමි. ඉතින් නොදකින්නාහු නම් ගෙනයන්නෙමියි කල්පනා කරයි. ඒ ඒ භාණ්ඩය ගෙන කල්පනා කොට පිරිසිඳගත් තැන ඉක්මුනු ඇසිල්ලෙහි ඔහුට පාරාජිකය වේ. ඉදින් උපචාර සීමාව ගැන කල්පනා කෙරේද, එයට අභිමුඛව යන්නේ කමටහන් ආදිය මෙනෙහි කරමින් හෝ අන්තැන යැවූ සිත් ඇතිව හෝ නොසිහියෙන් උපචාර සීමාව ඉක්මවානම් භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. තවද මොහු එතැනට පැමිණි කල්හි සොරෙක් හෝ ඇතෙක් හෝ චණ්ඩ මෘගයෙක් හෝ මහාමේඝයක් හෝ නගීද, ඔහුද ඒ උවදුරෙන් මිදෙනු කැමති බැවින් වහා එතැන ඉක්මවාද, භණ්ඩදෙය්‍යම වේ. මෙහි ඇතැම් ආචාර්‍ය්‍යවරයෝ යම්හෙයකින් මුලදීම සොරසිතින් ගන්නා ලද්දේද, එහෙයින් නොරකියි. අවහාරයම වේයයි කියත්. මේවනාහි මහාඅර්‍ත්‍ථකථානය වේ. මහාපච්චරියෙහි වනාහි ඉදිනුදු යමෙක් පිරිසිඳ ගත්තැන ඇතුළතදී ඇතෙකු පිට හෝ අසෙකු පිට හෝ නොම යවාද, පිරිසිඳගත් තැන ඉක්මගියකල්හිද පාරාජිකයක් නැත්තේය. භණ්ඩදෙය්‍යම වේය’යි කියන ලදී. එහි ‘මේ අතරදී මා දකින්නාහුද, දකිනු කැමති බැවින් ගෙන හැසිරෙන්නෙකු මෙන් මොවුන්ටම දෙන්නෙමි’යි පැවති යම් මේ පරිකල්පයක්වේද, මෙය ඔකාසපරිකප්ප නම්වේ.

මෙසේ මේ දෙවැදැරුම් වූ පරිකල්පයන්ගේ වසයෙන් කල්පනාකොට සලකාගෙන ගන්නහුගේ අවහාරය පරිකප්පාවහාරයයි දතයුතුය.

වසා තබාගැනීම වනාහි පටිච්ඡන්නාවහාර නම්වේ. ඒ පටිච්ඡන්නාවහාරය මෙසේ දතයුතුය. යම් මහණෙක් උයන් ආදියෙහි කෙළින්නා වූ හෝ එහි හිඳ වළඳන්නා වූ හෝ මිනිසුන්ගේ ගලවා තැබූ ඇඟිලිමුදු ආදී අලඞ්කාර භාණ්ඩයක් දැක ‘ඉදින් මම මෙය නැමී ගන්නෙම්නම්, මහණතෙමේ කුමක් ගනීදැ’යි ඔවුහු මා හැඳින වෙහෙසන්නාහයි සිතා පසින් හෝ කොළපතින් හෝ ‘පසුව ගන්නෙමි’යි වසාතබාද, ඔහුට මෙපමණකින් නගාගැනීමක් නැත්තේය’යි ඒතාක් අවහාරයක් නොවේ. යම්කලෙක වනාහි ඒ මිනිස්සු ගම තුළට වදිනු කැමැත්තාහු ඒ භාණ්ඩය සොයන්නාහුද නොදැක ‘දැන් ඇඳිරි වූයේය, හෙට දැනගන්නමෝ යයි ආලය සහිතවම ගියාහු වෙත්ද, එකල්හි ඒ භාණ්ඩය නගාගන්නා වූ මේ මහණහුට නගාගැනීම නිමිතිකොට පාරාජිකය වේ. වසාදැමූ කාලයෙහිම ‘ඒ භාණ්ඩය මා සතුය’යි ස්වකීය යන සංඥාවෙන් හෝ ‘ඒ මිනිස්සු දැන් ගියහ, මේ භාණ්ඩය හැරදමන ලද්දේය’යි පාංශුකූල සංඥාවෙන් හෝ ගන්නහුට භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. ඔවුන් දෙවන දිනයෙහි අවුත් සොයා නොදැක ධුරනිඃක්‍ෂෙපයකොට ගිය කල්හි ගන්නා ලද්දේද භණ්ඩදෙය්‍යම වේ. කුමක්හෙයින්දයත්: යම්හෙයකින් ඔහුගේ ප්‍රයෝගය හෙතුකොට ඒ මිනිසුන් විසින් භාණ්ඩය නොදක්නා ලද්දේද එහෙයිනි. යම් මහණෙක් එබඳු වූ භාණ්ඩයක් දැක තැබූතැන තුබූ භාණ්ඩය නොවසා සොරසිත් ඇත්තේ පයින් පාගා මඩෙහි හෝ වැල්ලෙහි හෝ ඇතුල් කෙරේද, ඇතුල්කළ ඇසිල්ලෙහිම ඔහුට පාරාජිකය වේ.

කුසපත තුබූතැනින් පහකොට ගැනීම වනාහි කුසාවහාරයයි කියනු ලැබේ. ඒ කුසාවහාරයද මෙසේ දතයුතුය: යම් මහණෙක් වැහැරියෙන් හෝ තල්පතින් හෝ කළ යම්කිසි කුසපතක් හෙලා සිවුරු බෙදනකල්හි තමන්ගේ කොටස සමීපයෙහි තුබූ ඉතාමද මිලක් අගනා වූ හෝ ඉතාමහත් මිලක් අගනා වූ හෝ ඇගීමෙන් සමසමවූ හෝ අන්හුඅයත් කොටසක් ගනු කැමැත්තේ තමන්ගේ කොටසෙහි වැටුනු කුසදණ්ඩ අන්හු අයත් කොටසෙහි හෙලනු කැමැතිව නගා ගනීද, ඒතාක් රකියි. අන්හුඅයත් කොටසෙහි හෙළාද රකීමය. යම්කලෙක එය වැටුනුකල්හි අන්හුඅයත් කොටසින් අන්හුඅයත් කුසදණ්ඩ උදුරාගනීද, උදුරාගත් ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. ඉදින් ඉතා පළමුකොට තමන්ගේ කොටසෙහි හෙළනු කැමති බැවින් අන්හු අයත් කොටසින් කුසදණ්ඩ උදුරාගනීද, උදුරා ගැනීමෙහිදී රකියි. හෙළීමෙහිදී රකියි. තමන්ගේ කොටසින් තමන්ගේ කුසදණ්ඩ උදුරාගනීද, උදුරා ගැනීමෙහිදීම රකියි. ඒ කුසදණ්ඩ උදුරාගෙන අන්හු අයත් කොටසෙහි හෙළන්නහුට අතින් මිදුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ.

ඉදින්වනාහි දෙකොටසෙහිම වැටුනු කුසදඬු නොදැක්මට පමුණුවාද, ඉන්පසු සෙසු භික්‍ෂූන් ගිය කල්හි අනික් තැනැත්තේ ‘ස්වාමීනි! මාගේ කුසදණ්ඩ නොපෙණේ, ඇවැත! මාගේ කුසදණ්ඩද නොපෙණේ, ස්වාමීනි! මාගේ කොටස කවරේදැ’යි විචාරකල්හි ‘මේ තාගේ කොටසැ’යි තමන්ගේ කොටස දක්වාද, ඔහු විවාදකොට හෝ විවාද නොකොට හෝ ඒ කොටස ගෙනගියකල්හි අනික් තැනැත්තේ ඔහුගේ කොටස උදුරාගනීද, උදුරාගැනීම නිමිතිකොට පාරාජිකය වේ. ඉදිනුදු ඔහු විසින් ‘මම මාගේ කොටස තට නොදෙමි, තෝ තමන්ගේ කොටස දැන ගනුව’යි කියූ කල්හිද, ‘මේ කොටස මාගේ නොවේය’යි දන්නේ ඔහුගේම කොටස ගනීද, උදුරා ගැනීම නිමිතිකොට පාරාජිකය වේ. ඉදින් අනික් තැනැත්තේ ‘මේ තාගේ කොටසය, මේ මාගේ කොටසය’යි යන මේ විවාදයෙන් කිමැයි සිතා ‘මට හෝ පැමිණියේවේවා, තට හෝ පැමිණියේවේවා, යම් උතුම් කොටසක්වේද, ඒ කොටස ඔබවහන්සේ ගනිවු’යි කියාද, එකල්හි දුන්දෙය ගන්නා ලද්දේ නම්වේ. මෙහි අවහාරයක් නැත්තේය. ඉදිනුදු විවාදයට බියවූ ඒ මහණතෙමේ ‘තට යමක් රුස්නේද, එය ගනුව’යි කියන ලද්දේ තමන්ට පැමිණි උතුම්කොටස තබා ලාමකවූම කොටස ගෙනයේද, ඉන්පසු සොයාගත් දෙයින් ඉතිරි කොටස ගන්නාවූද අනික් මහණහුට අවහාරයක් නැත්තේමය.

අර්‍ත්‍ථකථාවන්හි වනාහි මෙතන්හි කුසසඞ්ක්‍රාමණ වශයෙන් චීවරභාජනීය නම්වූ එක්ම පරිච්ඡෙදයක් ආයේය. සිවුපසය පිළිබඳ උත්පත්තියද බෙදිය යුත්තද ගෙනහැර දැක්විය යුතුය’යි කියන ලද්දේය. මෙසේද කියා චීවරක්‍ඛන්‍ධකයෙහි ‘පතිගණ්හාතු මෙ භන්තෙ භගවා සීවෙය්‍යකං දුස්සයුගං භික්‍‍‍ඛුසඞ්ඝස්ස ච ගහපතිචීවරං අනුජානාතු’ යන මේ ජීවක වස්තුව ආදිකොට උපන් චීවරකථාවද, සෙනාසනක්‍ඛන්‍ධකයෙහි ‘තෙන ඛො ප සමයෙන රාජගහං දුබ්භික්‍ඛං හොති, මනුස්සා න සක්කොන්ති සඞ්ඝභත්තං කාතුං, ඉච්ඡන්ති උද්දෙසභත්තං නිමන්තණං සලාකභත්තං පක්‍ඛිකං උපොසථිකං පාටිපදිකං කාතුං’ යන මේ සූත්‍රය ආදිකොට පිණ්ඩපාතකථාද, සෙනාසනක්‍ඛන්‍ධකයෙහිම ‘තෙන ඛො පන සමයෙන සත්තරසවග්ගියා භික්‍‍‍ඛූ අඤ්ඤතරං පච්චන්තිමං විහාරං පටිසඞ්ඛරොන්ති ඉධ මයං වස්සං වසිස්සාම, අද්දසංසු ඛො ඡබ්බග්ගියා භික්‍‍‍ඛූ සත්තරස වග්ගියෙ භික්‍‍‍ඛූ විහාරං පටිසඞ්ඛරොන්තෙ’ යන මේ ෂඩ්වර්ගීය වස්තුව ආදිකොට ආවාවූ සෙනාසනකථා ඒ අවසානයෙහිද සප්පි ආදි භෙසජ්ජ කථාවද විස්තර වශයෙන් කියන ලදී. අපිවනාහි ඒ සියල්ල ආ ආ තන්හිම කියන්නෙමු. මෙසේ කීමෙහි හේතුව පෙර කියන ලද්දේමය.

කුසසඞ්කාමනවස්තුකථා නිමි.

මෙයින් අන්‍යවූ ජනතාඝරවස්තුව ප්‍රකට අර්‍ත්‍ථ ඇත්තේමය.

විඝාසවස්තුපසෙහි ඒ භික්‍ෂූහු අනුපසම්පන්නයකු ලවා කැපකරවා පිසදා අනුභව කළහ. සිංහාදීන් විසින් කා ඉතිරිය ගන්නහු විසින් කා ඉතිරිකොට දමන ලද්ද ගතයුතුය. ඉදින් කනකල්හි බැහැර දම්මවා ගන්නට හැකිවේද මෙද වටියි. ආත්මාරක්‍ෂාව පිණිසද පරහට අනුකම්පා පිණිසද නොගත යුතුය.

ඔදන - ඛාදනීය - පූව - තිම්බරූසකභාජනීය වස්තුන්හි ‘අපරස්ස භාගං දෙහි’ අන්‍යයාගේ කොටස දෙවයි නැත්තා වූ පුද්ගලයකු ගෙන වදාළ සේක. ‘අමූලකං අග්ගහෙසි’ ආනාපත්ති භික්‍‍‍ඛු පාරාජිකස්ස හිමියන් දෙනකල්හි මෙසේ ගත්තේය. එහෙයින් මොහුට අනාපත්ති වදාරණ ලදී. ‘ආපත්ති සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තියස්ස’ මේ කරණකොට යම් සම්පජාන මුසාවාදයක් වදාරණ ලද්දේ ද, එහි පාචිත්තිය වදාළ සේක. ඉදිරියෙහි එන තෙකටුලයාගුස්තුවෙහි මෙනි. ගැනීමෙහි මේ විනිශ්චය වේ: ලද සම්මතය ඇත්තකු විසින් හෝ අණකරනලද ආරාමිකාදීන් විසින් හෝ දෙනු ලබන ගිහින් සතුවූවක්ද ‘අනෙකාගේ කොටස දෙව’යි කියා ගන්නහුට භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. අනිකකු විසින් දෙනු ලබන්නක් ගන්නේ බඩුවෙහි ඇගීමෙන් කරවිය යුතුය. සම්මතය නොලද්දහු විසින් හෝ හිමියන් විසින් නොඅණවන ලද්දහු විසින් හෝ දෙනු ලබන කල්හි ‘අනික් කොටසද දෙව’යි කියා හෝ හොරට අවුරුදු ගැන හෝ ගන්නේ පාත්‍රෂ්චතුකයෙහි මෙන් එය උදුරාගත් ඇසිල්ලෙහිම බඩුවෙහි ඇගීම් වසයෙන් කරවිය යුතුය. අන්‍යයන් විසින් දෙනු ලබන්නක් මෙසේ ගන්නහුට භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. හිමියා විසින් වනාහි ‘මොහුට දෙව’යි දෙවූ දෙය හෝ තමන් විසින් දෙන ලද දෙය හෝ මොනවට දෙන ලද්දේ වේ. මේ මෙහි සියළු අර්‍ත්‍ථකථා විනිශ්චයෙන් ගතයුතු සාරය වේ.

ඔදනීයඝරාදිවස්තුන්හි - ඔදනීයඝර නම්, විකිණියයුතු බත් පිසන ගෙයයි. සූනාඝර නම්, විකිණියයුතු මස් පිසන ගෙයයි. පූවඝර නම්, විකිණිය යුතු කැවිලි පිසන ගෙයයි. මෙහි සෙස්ස පරිෂ්කාර වස්තුන්හිද ප්‍රකට වූයේමය.

පීඨවස්තුවෙහි ඒ මහණතෙමේ කල්පනාකොට බලා ‘මෙතැනට පැමිණියක් ගන්නෙමි’යි තුබූ තැනින් පහකොට සඞ්ක්‍රාමණය කරවූයේය. එයින් මේ භාණ්ඩයාගේ සඞ්ක්‍රමණයෙහි අවහාරයක් නැත්තේය. සඞ්ක්‍රමණය කරවා කල්පනා කළ අවකාශයෙන් ගැනීමෙහි පාරාජිකය කියන ලද්දේය. මෙසේ ගෙනයන්නේද පුටුවෙහි සොරසිතක් නැත්තේනම් පසුම්බිය අගය කරවා කරවිය යුතුය. පුටුවෙහි සොරසිත ඇත්තේනම් පසුම්බිය හා පුටුව යන දෙක අගය කරවා කරවිය යුතුය. භිසිආදි වස්තු තුන ප්‍රකටමය.

විශ්වාසග්‍රහණාදිවස්තු තුනෙහි ගැනීමෙහි අනාපත්ති වේ. ගෙන්වන කල්හි භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. පිඬුපිණිස පිවිසියහුගේ කොටස උපචාර සීමාව තුළ සිටියහුම ගැනීම වටියි. ඉදින්වනාහි දායකයෝ උපචාරස්ථානයෙහි පිටත සිටියවුන්ට ‘ස්වාමීනි! ගනුමැනව, අවුත් වළඳන්නාහුය’යි කියත්නම් මෙසේ ගම තුළ සිටියවුන්ටද ගැනීම වරද නොවේ. සෙස්ස ප්‍රකට අර්‍ත්‍ථ ඇත්තේමය.

අම්බචොරකාදිවස්තු සතෙහි පාංසකූල සංඥාවෙන් ගැනීමෙහි අනාපත්ති වේ. ගෙන්වන කල්හි භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. සොරසිතින් වැළඳීමෙහි පාරාජිකය වේ. එහි මේ විනිශ්චයයි. හිමියෝද ආලය සහිතයෝය. සොරුද ආලය සහිතයෝය. පාංශුකූල සංඥාවෙන් කන්නහුට භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. සොරසිතින් ගන්නහුට නගාගැනීමෙහිදී අවහාරය වේ. බඩුව අගය කරවා කරවිය යුතුය. හිමියෝ ආලය සහිතයෝය. සොරු ආලය රහිතයෝය. එකල්හිද මෙම නයම වේ. හිමියෝ ආලය රහිතයෝය. සොරු ආලය සහිතයෝය. ‘නැවත ගන්නෙමි’යි කිසියම්වන ඇසුරුකළ තැනක බහා ගියාහුද මේ නයම වේ. දෙදෙනම ආලය රහිතයෝය. පාංශුකූල සංඥාවෙන් කන්නහුට අනාපත්ති වේ. සොර සිතින් කන්නහුට දුක්කටය වේ.

සඞ්ඝයා අයත් අඹ ආදීන් අතුරෙහි සඞ්ඝාරාමයෙහි හටගත්තක් හෝ වේවා, ගෙන අවුත් දෙනලද්දක් හෝ වේවා, පස්මස්සක් හෝ පස්මස්සකට වැඩිතරම්වූ හෝ අගින්නක් සොරකම්කොට ගන්නට පාරාජිකය වේ. ප්‍රත්‍යන්තයෙහි හොරඋවදුරක් හේතුකොට ගම්වැස්සන් ගම්හැර පලායන කල්හි භික්‍ෂූහුද විහාර හැරදමා ‘නැවත දනවුවැස්සන් අවුත් වසන කල්හි එන්නෙමු’යි උත්සාහ සහිතවම යෙත්ද, භික්‍ෂූහු එබඳු විහාරයකට පැමිණ අඹපල ආදිය හැරදමනලදැ’යි පාංශුකූල සංඥාවෙන් වළඳත්ද, ඇවැත් නොවේ. සොර සිතින් වළඳන්නහුට අවහාරය වේ. බඩුව අගය කරවා කරවිය යුතුය.

මහාපච්චරියෙහි සඞ්ක්‍ෂෙපාර්‍ත්‍ථකථාවෙහිද උත්සාහයෙන්ද නිරුත්සාහයෙන්දැයි වෙනසක් නොකොට කියන ලද්දේය. හැරදැමූ විහාරයෙහි කුදුමහත් පල සොරසිතින් වළඳන්නහුට පාරාජිකය නොවේ. කුමක්හෙයින්දයත්: පැමිණියවුන් හා නොපැමිණියවුන් සතු බැවිනි. ගණසන්තකයෙහි හා පුද්ගලසන්තකයෙහි ද සඋත්සාහ මාත්‍රයම ප්‍රමාණ වේ. ඉදින්වනාහි ඒ ගණසත්තකයෙන් හා පුද්ගලසන්තකයෙන් අඹපල ආදිය කුලසඞ්ග්‍රහය පිණිස දේනම්, කුලදූසන දුක්කටය වේ. සොරසිතින් දෙන්නේ ඇගීමෙන් කරවිය යුතුය. සඞ්ඝිකයෙහිද මේ නයම වේ. සෙනසුන් පිණිස නියම කරන ලද්දක් කුලසඞ්ග්‍රය පිණිස දෙන්නහුට දුක්කටය වේ. අධිපතිභාවය හේතුකොට දෙන්නහුට ථුල්ලච්චය වේ. සොරසිතින් දෙන්නහුට පාරාජිකය වේ. ඉදින් පාරාජික වස්තුවට නොපොහොනේනම්, ඇගීමෙන් කරවිය යුතුය. උපචාර සීමාවෙන් පිටත සිට අධිපතිභාවය හේතුකොට වළඳන්නහුට ග්‍රීවා වේ. ගෙඩිය ගසා කාලඝෝෂාකොට ‘මට පැමිණේය’යි සිතා කන ලද්දේ නිවැරදි ලෙසින් කන ලද්දේ වේ. ගෙඩිය නොගසා කාලය පමණක්ම ඝෝෂාකොට හෝ ගෙඩිය පමණක්ම ගසා කාලය ඝෝෂා නොකොට, ගෙඩියද නොගසා කාලයද ඝෝෂා නොකොට, අන්හු නැතිබව දැන ‘මට පැමිණේය’යි කන ලද්දේද, නිවැරදි ලෙසින් කනලද්දේම වේ. පුෂ්පාරාමවස්තු දෙක ප්‍රකටමය.

වුත්තවාදික වස්තු තුනෙහි ‘වුත්තො වජ්ජෙමි’ යනු ‘තා විසින් කියන ලද්දක්ව තාගේ වචනයෙන් කියමි’ යන අර්‍ත්‍ථයි. ‘අනාපත්ති භික්‍‍‍ඛු පාරාජිකස්ස’ හිමියන් විසින් දුන්බැවින් ඇවැත් නොවේ. ‘න ච භික්‍ඛවෙ වුත්තො වජ්ජෙමීති වත්තබ්බො’ යනු ‘මම තා විසින් කියන ලද්දෙම්ව තාගේ වචනයෙන් කියමි’යි මෙසේ අන් මහණෙක් අන් මහණකු විසින් නොකිය යුතුය යන අර්‍ත්‍ථයි. පිරිසිඳීමකොට මෙනම් ඇත්තහුට තාගේ වචනයෙන් ගන්නෙමියි කීමෙහි වරදක් නැත්තේය. ‘වුත්තො වජ්ජෙහි’ යනු ‘මා විසින් කියන ලද්දක්ව මාගේ වචනයෙන් කියව’ යන අර්‍ත්‍ථයි. සෙස්ස කියූනය ඇත්තේමය. මේ වස්තු දෙක්හිද පිරිසිඳීමකොට කියයුතුය. මෙපමණකින්ම පිරිසිඳීම නොකොට කියතියන ගර්‍හාවෙන් මිදුනේ වේය’යි දතයුතුය.

මාණික්‍යවස්තු තුන අතුරෙහි මද්ධ්‍යම වස්තුවෙහි ‘නාහං අකල්ලකො’ යනු ‘මම නොගිලන්මි’ යන අර්‍ත්‍ථයි. සෙස්ස ප්‍රකටමය.

සූකරවස්තු දෙක්හි බඩසයින් පෙළෙන්නහු දැක කරුණාවෙන් මිදූබැවින් පළමු මහණහුට කිසිසේත් ඇවැත් නොවේ. හිමියන් නොපිළිගන්නා කල්හි භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. ඔහුට වඩා මහත්වූ හෝ මළ හූරෙක් ගෙනවුත් දියයුතුය. ඔහුගේ වටිනකමට පමණවන බඩුවක් හෝ ගෙනවුත් දිය යුතුය. මළපුඩු හිමියන් කොතැනකදී හෝ නොදකීනම්, මළපුඩුව සමීපයෙහි ඔහු තරම් අගනා සළුවක් හෝ කසටවතක් හෝ තැලියක් හෝ එහි ආවාවූ ඔවුහු යම් සේ දකිත්ද එබඳු තැනක තබා යායුතුය. සොරසිතින් මුදන්නහුට පාරාජිකයම වේ. මෙහිද කිසි ඌරෙක් තමන්ගේ පියවිගතියෙන් සිටියේ වේද, කිසි ඌරෙක් හොත්තේ වේද, කිසි ඌරෙක් කූටමළයෙන් බැඳුනේ වේද, කූටපාස නම් යම් මළපුඩුවක කෙළවර දුන්නක් හෝ අකුස්සක් හෝ අන්කිසි දඬුකඩක් හෝ බඳින ලද්දේද ඒය. යම් කූටපාසයක් ඒ ඒ තැන රුක්වැල් ආදියෙහි ඇවිණී ඌරාගේ ගමන වළකාද එහි පාසය ඇදසිටියහුට එක්ම පාසබන්‍ධනය ස්ථාන වේ. ඒ ඌරා පාසය මිදූ ඇසිල්ලෙහිම හෝ සිඳහළ ඇසිල්ලෙහි හෝ පලායේද තමන්ගේ පියවිගතියෙන් සිටියහුට බැම්මද පා සතරදැයි පස්තැනක් වේ. හොත්තහුට බැම්මද නිදීමදැයි දෙතැනක් වේ. කූටපාසයෙන් බැදුනහුට යම් යම් තැනක යේද, ඒ ඒ තැනම තැන් වේ. එහෙයින් ඒ ඌරා ඒ ඒ තැනින් මුදාහරින භික්‍ෂූහු දසදෙනකු විසිදෙනද සියදෙනද පාරාජිකයට පැමිණෙත්. ඒ ඒ තැන ආවාවූ එක්ම දාසයෙකු දැක පලවාහරින්නාක් මෙනි.

පළමු තිදෙනහට චතුෂ්පද කථාවෙහි කියූනයින් සෙලවීම හා තුබූ තැනින් පහකිරීම දතයුතුය. බල්ලන් විසින් ඩැහගත් ඌරෙකු කුළුණු සිතින් පලවාහරින්නහුටද භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. සොරසිතින් පලවාහරින්නහුට පාරාජිකය වේ. පාසට්ඨානයට හෝ බලුසමීපයට හෝ නොපැමිණියෙකු පෙරමගට ගොස් පළමුකොටම පලවාහරින්නහුට අවහිරයක් නැත්තේය. යමෙක් බැඳුනු ඌරුහට කෑමද පැන්ද දී බලගන්වා ‘තැතිගත්තේ පලායන්නේය’යි සිතා මහහඬ කෙරේද, ඉදින් ඌරා පලායේනම් පාරාජිකය වේ. පාසය දුබලකොට මහහඬ නගා පලවාහරින්නහුටද මේනයම වේ.

යමෙක්වනාහි ශක්තිය ලබා පලායන්නේයයි සිතා කෑමද පැන්ද දී යේද, ඌරා පලා යේනම් භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. පාසය දුබලකොට යන්නහුටද මේනයම වේ. පාසය කපා හළකල්හි හෝ දාගිය කල්හි පලායන්නේයයි සිතා පාසය සමීපයෙහි ආයුධයක් හෝ ගින්නක් හෝ තබාද ඌරා පාසය සොලවන්නේ සිඳුනුකල්හි හෝ දැවුනුකල්හි පලායේද, භණ්ඩදෙය්‍යම වේ. පාසය යටයසමග බිම හෙළාද, ඌරා පසුව පාසය මඩිමින් යේද, භණ්ඩදය්‍ය වේ. ඌරා යන්ත්‍රපාෂාණයන්ගෙන් මැඩුනේ, යටවුයේවේ ඒ ඌරා පලවාහරිනු කැමැතිව යන්ත්‍රපාෂාණය කුඑණු සිතින් ඔසවන්නහුට භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. සොරසිතින් ඔසවන්නහුට පාරාජිකය වේ. ඉදින් යන්ත්‍රයෙහි යෙදූගල එසවූ ඇසිල්ලෙහි පලානොගොස් පසුවයේද, භණ්ඩදෙය්‍යම වේ. සොරසිතින් ඔසවන්නහුට පාරාජිකය වේ. ඉදින් යන්ත්‍රයෙහි යෙදූගල එසවූ ඇසිල්ලෙහි පලානොගොස් පසුවයේද, භණ්ඩදෙය්‍යම වේ. ඔසවා තුබූ යන්ත්‍රපාෂාණය බිම හෙළාද, ඌරා පසුව එය මඩිමින් යේද, භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. වළෙහි වැටුනු ඌරෙකුද කුළුණු සිතින් නගාගන්නහුට භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. වළෙහි සොරසිතින් නගන්නහුට පාරාජිකය වේ. වළපුරවා නසාද ඌරා පසුව එය මඩමින්යේද, භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. උලක ඇවුණුනු ඌරකු කුළුණු සිතින් එයින් නගාද, භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. සොරසිතින් නගානම් පාරාජිකය වේ. උල උදුරාදමාද, භණ්ඩදෙය්‍ය වේ.

විහාරය අවට වනබිමෙහි මළපුඩු හෝ යන්ත්‍ර පාෂාණයක් හෝ අටවන්නාහු ‘මුවන්ට මේ පිළිසරණ තැනකි, මෙහි මෙසේ නොකරවු’යි වැළැක්විය යුත්තාහ. ඉදින් ‘ස්වාමීනි! පහකරහු’යි කියත්නම් පහකිරීම වටියි. එකල්හි තුමූ පහකෙරෙත්නම් යහපත්මය. නොම පහකෙරෙත්නම්, පහකරන්නට නොදෙත්නම්, රාජරාජමහා ඇමැති ආදීන් වෙත ගොස් නොඋදෙසා රැකවල ඉල්ලාගෙන පහකරවීම සුදුසු වේ. මිනිස්සු ගොයම් රක්නා කාලයෙහි මස්කමින් ගොයම් රකින්නෙමුයි කුඹුරුවල පාසද යන්ත්‍රපාෂාණද අටවන්නාහුය. ගොයම් කාලය ඉක්මගියකල්හි ආලය රහිතව ඔවුන් ගිය කල්හි එහි බැඳුනවුන් හෝ වැටුනවුන් මුදාහැරීම වරද නොවේ.

මෘගවස්තු දෙක්හිද - සූකර වස්තූන්හි කියනලද්ද සමානවූම විනිශ්චය වේ.

මත්ස්‍යවස්තු දෙක්හිද මේනයම වේ. මේ මතු කියන්නේ වෙනසය. කුමින තුළට මසුන් වදනා කුමින් මුව විවෘතකොට හෝ පසුව ගොටුව මුදා හෝ පසකින් සිදුරක් කොට හෝ මසුන් තළාපෙළා කුමිනෙන් පලවාහරින්නහුට පාරාජිකය වේ. බත්උළු පෙන්වා මෙසේ පලවා හරින්නහුටද පාරාජිකය වේ. කුමින සමග නගාගන්නහුටද පාරාජිකය වේ. හුදෙක් කුමිනෙහි මුව විවෘත කෙරේද, පසුව ගොටුව මුදාද, සිදුරක් හෝ කෙරේද, මත්ස්‍යයෝ තමන්ගේ පියවි ගතියෙන් පලායෙත්ද භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. මෙසේ කොට බත්උළු දක්වාද, මත්ස්‍යයෝ ගොදුරු පිණිස නික්ම පලායෙත්ද භණ්ඩදෙය්‍යම වේ. මුව විවෘත නොකොට පසුව ගොටුව මුදා පසකින් සිදුරු නොකොට හුදෙක් බත්උළු දක්වාද, මත්ස්‍යයෝ බඩසයින් පෙළෙන බැවින් හිසින් පැහැර ඉඩ ලබාගෙන ගොදුරු පිණිස නික්ම පලායෙත්ද, භණ්ඩදෙය්‍යම වේ. හිස් කුමිනෙහි මුව හෝ විවෘත කෙරේද, පසුව ගොටුව හෝ මුදාද, සිදුරක් හෝ කෙරේද, ආ ආ මත්ස්‍යයෝ දොරකඩට පැමිණ ගොටුවෙහි කළ සිදුරෙන් පලායෙත්ද, භණ්ඩදෙය්‍යම වේ. හිස්කුමින ගෙන වනලැහැබක දමාද භණ්ඩදෙය්‍යම වේ. යානයෙහි තුමූ භාණ්ඩය පුටුවෙහි තුබූ පසුම්බිය සමාන වේ.

මංසපෙසී වස්තුවෙහි - ඉදින් අහසෙහිදී ගණීද, ගත්තැනම තැන් වේ. එතැන සයයුරකින් පිරිසිඳීමෙන් ඨානාචාවනය දතයුත්තේය. මෙහි සෙස්ස දාරුගොපාලක - රජකසාටක වස්තූන්හිද අම්බචොරකාදි වස්තූන්හිද කියූනයින් විනිශ්චය කටයුතුය.

කුම්භී වස්තුවෙහි යමෙක් පාදයක නොඅගින ගිතෙල් - තෙල්ආදිය ගෙන ‘නැවත මෙසේ නොකරන්නෙමි’යි සංවරයෙහි සිට දෙවන දවස් ආදියෙහිද නැවත සිත උපන්කල්හි එපරිද්දෙන්ම ධුරනිඃක්‍ෂෙපයකොට වළඳන්නේ සියල්ලම වළඳාද, පාරාජිකයක් නැත්තේය. දුක්කටයට හෝ ථුල්ලච්චයට පැමිණේ. භණ්ඩදෙය්‍ය වන්නේය. මේ මහණතෙමේද එපරිද්දෙන්ම කෙළේය. ‘අනාපත්ති භික්‍‍‍ඛු පාරාජිකස්ස’ යනු එහෙයින් වදාළ සේක. ධුරනිඃක්‍ෂෙය නොකොට දවසක් දවසක් පාසා වළඳන්නෙමියි එය ටික ටිකද ගෙන වළඳන්නහුට, යම්දවසක පාදයක් අගින ගිතෙල් තෙල් පිරීගියේද එකල්හි පාරාජිකය වේ.

සංවිදාවහාර වස්තූහු සංවිදාවහාරයෙහි මුට්ඨි වස්තූහු ඔදනීයසරාදි වස්තූන්හි විඝාස වස්තු දෙක අම්බවොරකාදි වස්තූන්හි කියනලද විනිශ්චය නයින් දතයුතුය. තෘණවස්තු දෙක ප්‍රකට අර්‍ත්‍ථ ඇත්තේමය.

අම්බභාජාපනාදි වස්තූන්හි - ඒ භික්‍ෂූහු විසිතිස් ආදිවසයෙන් පිරිසිඳිනලද මහණුන් ඇති එක් ගමක ආවාසයකට ගියහ. එහි භික්‍ෂූහු කුදුමහත්පල අනුභව කරන්නාහුද ඔවුන් පැමිණි කල්හි ආගන්තුක තෙරුන්ට ගඩාගෙඩි ගෙනවුත් දෙව’යි කැපකරුවන්ට නොකීහ. එකල්හි ඒ භික්‍ෂූහු ‘කිම සඞ්ඝසන්තකය අපට නොපැමිණේදැ’යි ගෙඩිය ගසා බෙදවා ඔවුන්ටද වස්ගණනින් කොටසදී තුමූද අනුභව කළහ. එහෙයින් ඔවුන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අනාපත්ති භික්‍‍‍ඛවෙ පරිභොගත්‍ථාය’ යනු වදාළ සේක. එහෙයින් දැනුදු යම්තැනක ආවාසික භික්‍ෂූහු ආගන්තුක භික්‍ෂූන්ට නොදෙත්ද, ඵලවාරය පැමිණි කල්හි අන්‍ය ආගන්තුක භික්‍ෂූන්ගේ අභාවය දැක සොරකමින් තුමූම අනුභව කෙරෙත්ද, එබඳු ආවාසයෙක්හි ආගන්තුක භික්‍ෂූන් විසින් ගෙඩිය ගසා බෙදවා අනුභව කිරීම සුදුසු වේ.

යම් ආවාසයෙක්හි වනාහි ආවාසික භික්‍ෂූහු පලරුක් රැකගෙන ඵලවාරය පැමිණි කල්හි බෙදා අනුව කෙරෙත්ද, අඹපල ආදිය විකුණවා සිවුපසයෙහිලා මොනවට එළවත්ද, ඒ ආවාසයෙහි ආගන්තුක භික්‍ෂූහු ඉසුරෝ නොවෙත්. යම් වෘක්‍ෂයක් සිවුරු පිණිස නියමකොට දෙන ලද්දේද, නියමකොට දුන්බැවින් ඒ වෘක්‍ෂයන්හිද ආගන්තුක භික්‍ෂූහු රුක්පෙල බෙදා අනුභව කිරීමෙහි ඉසුරෝ නොවෙත්. සෙසු ප්‍රත්‍යය පිණිස නියමකොට දෙන ලද වෘක්‍ෂයන්හිද මේනයම වේ.

යම් වෘක්‍ෂ එසේ නියම නොකරණ ලද්දේද, ආවාසික භික්‍ෂූහුද ඒ වෘක්‍ෂ රැකබලාගෙන ගොපනයකොට සොරකමින් අනුභව කෙරෙත්ද, ඒ වෘක්‍ෂයන්හි ආවාසික භික්‍ෂූන්ගේ කතිකාවෙහි නොසිටිය යුතුය. යම් වෘක්‍ෂයක් ඵල පරිභොගය පිණිස දෙන ලද්දේද, ආවාසිකයෝද ඒ වෘක්‍ෂ රැකබලාගෙන ගොපනයකොට මනාකොට එළවත්ද ඒ වෘක්‍ෂයන් කෙරෙහි ඒ ආවාසිකයන්ගේ කතිකාවෙහි සිටිය යුතුය. මහාපච්චරියෙහි වනාහි සිවුපසය පිණිස නියමකොට දෙනලද්ද සොරසිතින් අනුභව කරන්නේ භාණ්ඩය අගය කරවා කරවිය යුතුය. පරිභොග වසයෙන්ම එය බෙදා අනුභව කරන්නහුට භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. මෙහි යමක් සෙනසුන් පිණිස නියමකරන ලද්දේද, එය පරිභොග වසයෙන්ම බෙදා අනුභව කරන්නහුට ථුල්ලච්චය හා භණ්ඩදෙය්‍යයි කියන ලද්දේය.

උදෙසා සිවුරු පිණිසම දුන්දෙය සිවුරු පිණිසම එළවිය යුතුය. ඉදින් දුර්භික්‍ෂයක් වේනම් භික්‍ෂූහු පිණ්ඩපාතයෙන් වෙහෙසට පත්වෙත්නම් සිවුරු වනාහි සුලභවේනම් සඞ්ඝයාගේ යහපත පිණිස අපලොකකර්‍මයකොට පිණ්ඩපාතයෙහිද එළවීම වරදක් නොවේ. සෙනසුනෙන් හෝ ගිලන්පසින් හෝ වෙහෙසට පත්වන කල්හි සඞ්ඝයාගේ යහපත පිණිස අපලොකනකර්‍මයකොට ඒ පිණිසද එළවීම වටියි. පිණ්ඩපාතය පිණිසද ගිලන්පස පිණිසද නියමකොට දෙන ලද්දෙහිද මේනයම වේ. සෙනසුන් පිණිස උදෙසා දෙනලද්ද වනාහි ගරුභාණ්ඩයක්වේද, එය රක්‍ෂාකොට ගොපනයකොට ඒ පිණිසම එළවිය යුතුය. ඉදින්වනාහි දුර්භික්‍ෂයක්වේනම්, භික්‍ෂූහුද පිණ්ඩපාතයෙන් නොයැපෙත්ද, මේ විහාරයෙහි නොහොත් විහාරය පිහිටි පෙදෙසෙහි රාජරොගචොරභයාදිය හේතුකොට අන්තැනක යන්නවුන්ගේ විහාරය නැසීයයිද, තල් පොල් ආදිය වනසත්ද, සෙනසුන්පසය නිසා යැපෙන්නට හැකිවේද, මෙබඳු කාලයෙහි සෙනසුන හැරදමාද, සෙනසුන් පිළිදැගුම් පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පරිභොගය අනුදන්නා ලද්දේය. එහෙයින් එකක් හෝ දෙකක් උතුම් සෙනසුන් තබා අන්සෙනසුන් පහත් සෙනසුන පටන් පිණ්ඩපාතය පිණිස හැරීම සුදුසු වේ. මූලවස්තුච්ඡෙදයකොට නොඑළවිය යුතුය.

යම් ආරාමයක් වනාහි සිවුපසය පිණිස නියමකොට දෙන ලද්දේද, එහි අපලොකනකර්‍මය කරවිය යුතුය. යම් ප්‍රත්‍යයකින් අඩුවක්වේද, ඒපිණිස එළවිය හැකිය. ආරාමය පිළිදැගිය යුතුය. වැටුප්දීද, පිළිදැග්ගවීම වටියි. යම්කෙනෙක් වනාහි වැටුප් ලබා ආරාමයෙහිම ගෙයක්කොට වසන්නාහු රකිත්ද, ඉදින් ඔවුහු ආවා වූ භික්‍ෂූන්ට පොල්පල හෝ තල්පල දෙත්ද, සඞ්ඝයා විසින් ‘දවසක් දවසක් පාසා මෙපමණ අනුභව කරවු’යි ඔවුන්ට යමක් අනුදන්නා ලද්දේවේද, ඒම ඔවුහු දෙන්නට ලබත්. ඔවුන් එයින් වැඩියක් දෙනකල්හි ගැනීම නොවටියි.

යමෙක් වනාහි ආරාමය මිලයෙන් බදුගෙන සඞ්ඝයාහට සිවුපසය පිණිස කැප භාණ්ඩයක්ම දේද, මෙතෙමේ මෙයට වඩා බොහෝ දෙයක් දෙන්නට ලබයි. සෑයට පහන් පිණිස හෝ කැඩුම් බිඳුම් පිළිසකර කිරීම පිණිස හෝ දුන් ආරාමයද පිළිදැගිය යුතුය. වැටුප් දීද පිළිගුදැම් කරවිය යුතුය. මෙහි වැටුප් සෑසතුවූයේද සඟසතුවූයේද දීමෙහි වරද නැත. මේ ආරාමයද වැටුපෙන් එහිම වැස රකින්නවුන්ගේද, මිලයට බදුගෙන කැපබඩු දෙන්නවුන්ගේද එහි හටගත් ඵලදීමද කියූ නයින්ම දතයුතුය.

අම්බපාලකාදි වස්තුන්හි - ‘අනාපත්ති භික්‍‍‍ඛවෙ ගොපකස්ස දානෙ’ මෙහි ගොපකයාහට කවර තරම් දීමක් වටීද, කවර තරම් දීමක් නොවටීදයත්: මහාසුම්ම ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි ගොපකයාහට දවසක් දවසක් පාසා මෙපමණ ගනුවයි යමක් පිරිසිඳ දෙන ලද්දේද, එයම වටියි, එයින් වැඩියක් නොවටීයයි කීහ. මහාපදුම ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි ‘කිම? ගොපකයන්ට මෙපමණ රුකෙන් මෙපමණ ගතයුතුය’යි දැක්වූ බැවින් පතක ලියා හෝ සලකුණුකොට දෙනලද යමක් ඇත්තේද, මොවුන්ගේ අතෙහි ඒ හරණලද දෙයට මොවුහු අධිපති වෙත්. එහෙයින් ඔවුහු යමක් දෙත්ද, එය බොහෝවුවද වටීයයි කීහ. කුරුන්‍දි අටුවාවෙහි වනාහි මිනිසුන්ගේ ආරාමයක් හෝ අකිසි ඵලාඵලයක් හෝ ඔවුන්ගේ දරුමුනුබුරු ආදීහු අන්කිසි කෙනෙක් හෝ රකිත්ද, එහෙයින් ඔවුන් විසින් දෙන ලද්ද වටියි. ගෙන්වා නොගත යුතුය. සඟසතුයෙහිද සෑසතුයෙහිද මිලට බඳුගෙන රකින්නහුගේම දීම වටියි. වැටුපෙන් රකින්නහු තමන්ගේ කොටස පමණක් දීම වටීයයි කියන ලදී. මහාපච්චරියෙහි වනාහි ගිහියන්ගේ අරම් රකින්නෝ භික්‍ෂූන්ට යමක් දෙත්ද, එය වටියි. ආරාමගොපකයෝ තමන්ගේ බැලයෙන් භික්‍ෂු සඞ්ඝයාහට යමක් වෙන්කොට දෙත්නම් එය වටියි. යමෙක් ආරාමයක අඩක් හෝ ගස්කොළන් කිසිවක් හෝ බැලය ලබා රකීද, ඔහුටද තමන්ට පැමිණි රුකෙන්ම යමක් දීම වටියි. මිලයට බදුගෙන රකින්නහුට සියල්ලම වටීයයි කියන ලදී. මේ සියල්ල වනාහි අක්‍ෂර වශයෙන් වෙනස් වේ. අර්‍ත්‍ථ වශයෙන් එකෙක්මය. එහෙයින් අදහස් දැනගත යුතුය.

දාරු වස්තුවෙහි - ‘තාවකාලිකො අහං භගවා’ ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස! මම තවුකැලි සිත් ඇතියෙමි’යි කියනු කැමැත්තහු විසින් කියන ලදී. ‘තාවකාලිකචිත්තො’ ‘නැවත ගෙනවුත් දෙන්නෙමි’යි මම මෙසේ සිත් ඇතියෙමියි කියන ලද්දේ වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘තාවකාලිකෙ අනාපත්ති’යි වදාළ සේක.

මේවනාහි මෙහි පාලිමුක්තක විනිශ්චය වේ: ඉදින් සඞ්ඝතෙමේ පොහෝගෙයක් හෝ බොජුන්හලක් හෝ යන සඞ්ඝයාහට හිතවූ කර්‍මාන්තයක් කරවාද කාරකසඞ්ඝයා විචාරා ඒ දැවදඬුවලින් යමක් ඒ පිණිස තාවකාලිකව ගෙනයා යුතුය. සඞ්ඝයාට අයත්වූ යම් ද්‍රව්‍ය සමූහයක් නොරක්නා ලද්දේවේද, වැසි වස්නාකල්හි තෙමීයේද, අව්වෙන් වියලේද, ඒ සියල්ලම නොවිචාරද තාවකාලිකව ගෙනවුත් තමන්ගේ ආවාසයෙහි තැබිය යුතුය. සඞ්ඝතෙමේ ගෙන්වන්නේ නම් අන්‍ය වූ ද්‍රව්‍යසමූහයකින් හෝ මිලයකින් දැන්විය යුතුය. සඞ්ඝතෙමේ නොගෙන්වනුයේද, ‘මෙසේ ද්‍රව්‍යසම්භාරය දියයුත්තේය’යි හඟවන්නට නොහැක්කේනම් ‘ස්වාමීනි! සඞ්ඝයාහට අයත් ද්‍රව්‍යයෙන් මෙය කරණ ලද්දේය. එහෙයින් සඞ්ඝ පරිභොගයෙන් වළඳනු මැනවයි කියයුතුය. මේ මහණතෙමේම සෙනසුනට අධිපති වේ. ඉදින් පහන්ටැඹක් රුක්ටැඹක් හෝ කවුළුවකට හෝ ජනේලයකට හෝ නොපොහොනේද සඞ්ඝයාහට අයත් වූ ද්‍රව්‍ය තාවකාලිකව ගෙනවුත් ප්‍රකෘතිමත් කිරීම වටියි. අන්‍යවූ ද්‍රව්‍යසම්භාරයෙහිද මේනයම වේ.

උදක වස්තුවෙහි - යම්කලෙක ජලය දුර්‍ලභවේද, එකල්හි යොදුනකින් හෝ අඩ යොදුනකින් ඈත සිට හෝ ජලය ගෙන එනු ලැබේ, එබඳු වූ පරිගෘහිත ජලයෙහි අවහාරය වේ. යම්තැනකින් ගෙන ආ ජලයෙන් හෝ පොකුණු ආදියෙහි සිටි ජලයෙන් හෝ හුදෙක් කැඳ බත් පිළියෙල කරත්ද, පානීයපරිභොගය කරත්ද, අන්‍යවූ මහත් පරිභොගයක් නොකරත්ද, ඒ ජලයද සොරසිතින් ගන්නහුට අවහාරය වේ. යම්තැනකින් පැන්කළ එකක් හෝ දෙකක් හෝ ගෙන අසුන් සේදීමට බෝරුකෙහි ඉසීමට උදකපූජා කිරීමට පඬු පිසීමට ලැබේද, එහිදී සඞ්ඝයාගේ කතිකා වසයෙන්ම පිළිපැදිය යුතුය. වැඩියක් ගන්නේ සොරසිතින් මැටිඇදිය බහන්නේ භාණ්ඩය අගය කරවා කරවිය යුතුය.

ඉදින් ආවාසිකයෝ කතිකාවත දැඩිකරත්ද, අන්හට භාණ්ඩයක් සෝදන්නට රඳන් කරන්නට නොදෙත්ද, අන්හු නොදක්නා කල්හි ගෙන තුමූ සියල්ල කරත්ද, ඔවුන්ගේ කතිකාවෙහි නොසිටිය යුතුය. ඔවුහු යම් පමණ සෝදත්ද, එපමණ සේදිය යුතුය. ඉදින් සඞ්ඝයාහට පොකුණු දෙකතුනක් හෝ ගල්පොකුණු දෙකතුනක් හෝ වේද, ‘මෙහි ස්නානය කළ යුතුය. මෙයින් පැන් ගතයුතුය. මෙහි සියලු පරිභොගය කටයුතුයයි කතිකා කරණ ලද්දේද, කතිකාවතින්ම සියල්ල කටයුතුය. යම්තැනක කතිකා නැත්තේද, එහි සියලු පරිභොගය වටීයයි දතයුතුය.

මත්තිකා වස්තුවෙහි - යම්තැනක මැටි දුර්‍ලභවේද, නන්අයුරු පැහැති මැටි හෝ ගෙනවුත් තබන ලදද, එහි මදක් නමුත් මැටි පස්මස්සක් අගීද, එහෙයින් පාරාජිකය වේ. සඞ්ඝකර්‍ම හා චෛත්‍ය කර්‍මද නිමිකල්හි සඞ්ඝයා විචාරා තාවකාලික වසයෙන් හෝ ගැනීම වටියි. සුණුපිරියම්හිද සිත්කම් පැහැයෙහිද මේනයම වේ.

තෘණ වස්තූන්හි - දැවූ තෘණයෙහි ඨානාචාවනයාගේ අභාවයෙන් දුක්කටය වේ. භණ්ඩදෙය්‍ය වනාහි වන්නේ වේ. සඞ්ඝතෙමේ තණවත්තක් සංස්කරණය කොට සඞ්ඝික ආවාසයක වසයි. නැවත කිසිකලෙකත් දැගුම් කරන්නට නොහැකි වේ. එකල්හි අන් මහණෙක්තෙමේ වත්හිසින් දැගුම් කරයි. මෙය සඞ්ඝයාගේම වේ. ඉදින් දැගුම් නොකෙරේනම්, සඞ්ඝයා විසින් ‘දැගුම් කොට දෙව’යි එක් මහණක්හට කියයුතුය. ඒ මහණතෙමේ කොටසක් ගන්නට කැමතිවේනම්, කොටසක් දීද දැගුම් කරවිය යුතුය. ඉදින් කොටස වඩා, දියයුතුමය. වඩාම නම් ‘යව, දැගුම්කොට සියල්ල ගෙන තමන්ගේ සෙනසුන වසාලව’යි කියයුතුය. කුමක් හෙයින්දයත්: නැසුනු කල්හි වැඩක් නැත්තේද, එහෙයිනි. දෙන්නහු විසින් වනාහි භූමිය සහිතව නොදිය යුතුය. ගරුභාණ්ඩය වේ. තණපමණක් දිය යුතුය. ඒ තණ අවුරුදු පතා දැගුම්කොට තමන්ගේ සෙනසුන වසනකල්හි නැවත සඞ්ඝතෙමේ දැගුම් කරන්නට පොහොනේද, ‘තෝ දැගුම් නොකරව, සඞ්ඝතෙමේ දැගුම් කරන්නේ’යයි කියයුතුය.

මඤ්චාදී වූ වස්තුසත ප්‍රකටමය. පෙළෙහි නොදක්වන ලද්දාවූද ගල්ටැඹක් හෝ රුක්ටැඹක් හෝ පාදයක් අගින අන්කිසිවක් හෝ ගෙන යන්නහුට පාරාජිකයම වේ. ප්‍රදහනගෘහාදීන් අතුරෙහි හැරදැමූ වැටුන පිරිවෙන් ආදීන්ගේ බිත්තියක් හෝ පවුරක් බිඳ ගඩොල් ආදිය සොරකම් කරන්නහුටද මේනයම වේ. කුමක්හෙයින්දයත්: සඞ්සික විහාරයෙහි කිසිකලෙක වාසයකරත්. කිසි කලෙක වාසය නොකරත්. එහෙයිනි, ප්‍රත්‍යන්තයෙහි සොරබියෙන් ජනපදය හැරයන කල්හි හැරදැමූ විහාරාදියෙහිවූ කිසි පිරිකරක් ගන්නහුටද මේනයම වේ. යම්කෙනෙක් වනාහි ඒ හැරදැමූ විහාරයෙන් තාවකාලිකව යමක් ගෙනයෙත්ද, නැවත ආවාසිකයන් විහාරයන්හි වසන කල්හි භික්‍ෂූහු එය ගෙන්වත්ද දියයුතුය. ඉදින් ඒ හැරදැමූ විහාරයෙන් ගෙන අවුත් සෙනසුනක් කරන ලද්දේවේද ඒ ගෙනෙන ලද්ද හෝ එයට අගින යමක් හෝ දියයුතුය. ‘නැවත අවුත් වසන්නෙමු’යි ආලය නොසිඳ නොහැර දනවුවැස්සන් නැගීගිය කල්හි ගණසන්තකයක් හෝ පුද්ගලසන්තකයක් හෝ ගන්නා ලද්දේවේද, ඔවුහු අනුදනිත්නම් පිළියම් කිරීමෙන් වැඩක් නැත්තේය. සඞ්ඝිකය වනාහි ගරුභාණ්ඩයක් වේ. එහෙයින් ප්‍රතිකර්‍ම කටයුතුම වේ.

විහාරපරිභොග වස්තුව ප්‍රකට අර්‍ත්‍ථ ඇත්තේමය.

‘අනුජානාමි භික්‍ඛවෙ තාවකාලිකං හරිතුං’ මෙහි යම් මහණෙක් සඞ්ඝසන්තකවූ ඇඳක් හෝ පුටුවක් හෝ තාවකාලිකව ගෙනගොස් තමාට පහසුතන්හි තබා එකක් දෙකක් මාස්පතා සඞ්ඝික පරිභොගයෙන් පරිභොගකෙරේද, ආ ආ වෘද්ධතරයන්ට දේද, ඔවුන් නොවළකාද, ඔහුට ඒ ඇඳ පුටු නැසුනු කල්හිද දිරූ කල්හිද සොරුන් ගෙනගියකල්හිද ග්‍රීවා නොවේ. වාසයකොට යන්නහු විසින් වනාහි තුබූතැන නියම තැන තැබිය යුතුය. යම් මහණෙක් පෞද්ගලික පරිභොගයෙන් පරිභොග කෙරේද, ආ ආ වෘද්ධතරයන්ට නොදේද, ඔහුට ඒ ඇඳපුටු නටකල්හි ග්‍රීවා වේ. අන්ආවාසයකට ගෙනගොස් පරිභොග කරන්නහු විසින් ඉදින් එහි වෘද්ධතරයෙක් අවුත් නගාසිටුවාද, ‘මා විසින් මේ ආසනය අසුවල් ආවාසයෙන් ගෙන එන ලද්දේය, යමි, එය ප්‍රකෘතිමත් කරමි’යි කියයුතුය. ඉදින් ඒ මහණ ‘මම ප්‍රකෘතිමත් කරන්නෙමි’යි කියාද, ඔහුට භාරකොටද යෑම වටීය’යි සංක්‍ෂෙපාර්‍ත්‍ථකථාවෙහි කියන ලද්දේය.

චම්පා වස්තුවෙහි ‘තෙ කටුලා’ තල, සහල්, මුංවලින් හෝ තල, සහල්, මෑයෙන් හෝ තල, සහල්, කොල්ලුයෙන් හෝ තල, සහල් සමග මුං මෑ ආදී වූ යම්කිසි එක් අපරණ්ණයක් බහා තුනකින් කරන ලද්දීය. මේ තෙකටුල යාගුව මෙකියූ තුන හා සතරෙන් කොටසක් දියෙන් මුසුවූ කිරෙහි බහා ගිතෙල්, මී, සකුරු යොදා කරන්නාහුය.

රාජගෘහ වස්තුවෙහි - ‘මධුගොලකො’ යන මෙයින් අතිරස, කැවුම් කියනු ලැබේ. මධුසීසකයිද කියත්. සෙස්ස මේ වස්තු දෙකෙහිද ඔදනභාජනීය වස්තුවෙහිද කියූනයින්ම දතයුතුය.

අජ්ජුක වස්තුවෙහි - ‘එතදවොච’ ගිලෙනෙක්ව කීයේය. ‘ආයස්මා උපාලි ආයස්මතො අජ්ජුකස්ස පක්‍ඛො’ අගති ගමන වසයෙන් පක්‍ෂ නොවූයේය. තවද අනාපත්ති සංඥා ඇති බැවින්ද, ලජ්ජීනට අනුග්‍රහයෙන්ද, විනයානුග්‍රහයෙන්ද, ස්ථවිරයන් වහන්සේ පක්‍ෂවූහයි දතයුතුය. මෙහි සෙස්ස ප්‍රකට අර්‍ත්‍ථ ඇත්තේමය.

බාරාණසී වස්තුවෙහි ‘චොරෙහි උපද්දුතං’ සොරුන් විසින් පැහැරගන්නා ලද්දේය. ‘ඉද්ධියා ආනෙත්‍වා පාසාදෙ ඨපෙසි’ ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි ශෝක නමැති හුලින් විදින ලදුව ඔබමොබ පෙරළෙන, වෙසෙසින් පෙරළෙන, ඒ කුලය දැක, ඒ කුලයට අනුකම්පාවෙන් ප්‍රාසාදය රකිනු පිණිස ධර්‍මානුග්‍රහයෙන් තමන්ගේ සෘද්ධියෙන් ඔවුන්ගේම ප්‍රාසාදය ලදරුවන්ගේ සමීපයෙහි වේවායි ඉටූහ. ලදරුවෝ ‘අපගේ ප්‍රාසාදය’යි හැඳින එයට නැංගාහ. ඉක්බිති ස්ථවිරයන් වහන්සේ සෘද්ධිය හළහ. ප්‍රාසාදයද ස්වකීය ස්ථානයෙහිම පිහිටියේය. ව්‍යවහාර වශයෙන් ‘තෙ දාරකෙ ඉද්ධියා ආනෙත්‍වා පාසාදෙ ඨපෙසි’යි කියන ලද්දේය. ඉද්ධිවිසයෙ මෙබඳු අධිෂ්ඨාන ඍද්ධියෙන් අනාපත්ති වේ. විකුර්‍වණ සෘද්ධිය වනාහි නොවටියි.

අවසානයෙහි වස්තුදෙක ප්‍රකට අර්‍ත්‍ථ ඇත්තේමය.

විනයවිවෘති නම්වූ සිංහලසමන්තපාසාදිකාවෙහි ද්වීතීයපාරාජිකවර්‍ණනාව නිමි.

මේ එහි අනුශාසනාය:

දෙවැන්නෙකු නැත්තාවූ එකලාවූ පරදවනලද සියලු කෙලෙස් ඇති පස්මරුන් දිනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මේ ශාසනයෙහි යම් මේ දෙවන පාරාජිකයන් වදාරණ ලද්දේද.

ඒ ශික්‍ෂාපදය සමවූ නොයෙක්නයින් ව්‍යාකීර්‍ණ වූ ගැඹුරු වූ අර්‍ත්‍ථ හා විනිශ්චය ඇත්තා වූ අන්කිසි ශික්‍ෂාපදයක් නැත්තේය.

එහෙයින් චොදනා වස්තුව සඟ මැදට පැමිණි කල්හි මේ පැමිණ වස්තුවෙහි විනයානුග්‍රහයෙන් විනිශ්චය කරන්නාවූ විනය දන්නාවූ මහණහු විසින්,

අනවශෙෂයෙන් අභිප්‍රාය සහිතවූ පෙළට හා අටුවාවට බැස අප්‍රමත්ත වූවහු පාරාජිකාපත්ති විනිශ්චයකට යුතුය.

කිසිකලෙක ඇවැත් දැක්මෙහි උත්සාහය නොකට යුතුය. අනාපත්තිය දකින්නෙමුයි සිත උපදවමු.

ඇවත දැකද ‘තෝ පරිජියට පැමිණියෙහි’යි නොකියාම නුවණැතියන් සමග නැවත නැවත සංසන්‍දනයකොටම විමසා බලා නැවත පාරාජිකාපත්තිය කියන්නේය.

මේ ශාසනයෙහි පෘථග්ජනයෝ, කියා හෝ නොකියා ගන්නට සුදුසු වූ මවුපියන් සතු වස්තුවෙහි පවා සොරසිත් ඉපදවීමෙන් ලුහුව පෙරළෙන ස්වභාවය ඇති චිත්තයාගේ වසයෙන් ශ්‍රාමණ්‍ය ගුණයෙන් ගිලිහෙත්.

එහෙයින් විචක්‍ෂණතෙමේ මෙරමා සතු පිරිකර ආසීවිස ඇති සර්‍පයෙකු මෙන්ද ගින්නක් මෙන්ද දක්නේ නොපහසන්නේය.

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මා සම්බුද්ධස්ස.