භූමට‍්ඨකථා අට‍්ඨකථා

භූමට්ඨකථා

එහි මේ නොපැහැදිලි පදයන්ගේ වර්‍ණනාව සමග විනිශ්චය කථාය: ‘නිඛාතං’ බිම කැන තබන ලද්දය. ‘පටිච්ඡන්නං’ පස්, ගඩොල් ආදියෙන් වසන ලද්දය. ‘භුම්මට්ඨං භණ්ඩං -පෙ- ගච්ඡති වා ආපත්ති දුක්කටස්ස’ මෙසේ බිම කැන හෝ වසා හෝ තුබූ බැවින් බිම තුබූ ඒ භාණ්ඩය යම් මහණෙක් කිසියම් උපායකින් දැනගෙන එන්නෙමියි සොරසිත් ඇත්තේ රාත්‍රි කාලයෙහි නැගිටයේද, හෙතෙමේ ඒ භාණ්ඩය තුබූතැනට නොපැමිණද සියලු කායවාක් විකාරයන්හි දුක්කටයට පැමිණේ. කෙසේදයත්: හෙතෙමේ වනාහි එය ගෙනෙනු පිණිස නැගී සිටිනුයේ යම් යම් අඟපසඟක් සොලොවාද ඒ සියලු තැන දුක්කටය වේ. අඳනය පොරෝණය හඳීද, පොරොවාද, අත්වරක් අත්වරක් පාසා දුක්කටය වේ. මහත් නිධානයක් එකෙකු විසින් ගෙනඑනු නොහැකිය. ඒ පිණිස දෙවැන්නෙකු සොයන්නෙමියි කිසියම් යහළුවෙකුගේ සමීපයට යනු කැමැත්තේ දොර හරීද, පියවරෙහිද අත්වරෙහිද දුක්කටය වේ. දොරවැසීම නිමිතිකොටද අන්තන්හි යෑමට උපකාර නොකිරීම නිමිතිකොටද ඇවැත් නොවේ. ඔහු හොත්තැනට ගොස් ‘මෙනම් ඇත්තේ’යි කැඳවාද, එබව සැලකොට ‘එව යමු’යි කියාද, වචනයක් වචනයක් පාසා දුක්කටය වේ. නැගිට ඔහු වෙතට යනු කැමැත්තේ අඳනය පොරෝණය අඳීද, පොරොවාද දොර හැර ඔහු වෙතටයේද, අත්වර පියවර දෙක්හි සියලු තැන දුක්කටය වේ. ඔහු ‘අසුවල් තැනැත්තේ කොහිද, අසුවල් තැනැත්තේ කොහිදැ’යි ඔහුගෙන් විචාරයි. ‘අසුවලාත් අසුවලාත් කැඳවා’යි කියන වචනයක් වචනයක් පාසා දුක්කටය වේ. රැස්වූ සියලුදෙනා දැක ‘මා විසින් අසුවල්තැන මෙබඳු නිධානයක් දන්නා ලද්දේය, යමු එය ගෙන පින්ද කරන්නෙමු, සුවසේ ජීවත්ද වන්නෙමු’යි කියාද, වචනයක් වචනයක් පාසා දුක්කටයම වේ.

මෙසේ ලැබූ සහායයක් ඇත්තේ උදැල්ලක් සොයාද, ඉදින් වනාහි මොහුට තමන්ට අයත් උදැල්ලක් ඇත්තේද එය ගෙන එන්නෙමියි යන්නේද, ගන්නේද, ගෙන එන්නේද සියලු තන්හි අත්වර පියවරෙහි දුක්කටයට පැමිණේ. ඉදින් උදැල්ලක් නැත්තේනම් අන් මහණෙකු කරා හෝ ගිහියෙකු කරා හෝ ගොස් ඉල්ලාද, ඉල්ලනුයේද ‘මට උදැල්ලක් දෙව, උදැල්ලෙන් මට ප්‍රයෝජන ඇත්තේය, කිසි කටයුත්තක් ඇත්තේය, ඒ කටයුත්තකොට නැවත ගෙන එන්නෙමි’යි බොරු නොකියමින් ඉල්ලාද, වචනයක් වචනයක් පාසා දුක්කටය වේ. ඉදින් පිරිසිදු කළයුතු දිය අගලක් ඇත්තේය, විහාරයෙහි භූමිකර්‍මාන්තයක් ඇත්තේය’යි බොරු කියානම්, එහි යම් යම් වචනයක් අසත්‍යවේද, ඒ ඒ හැම වචනය නිමිතිකොට පාචිත්තිය වේ. මහාඅර්‍ත්‍ථකථාවෙහි වනාහි සත්‍ය වචනය හා අසත්‍ය වචනය නිමිතිකොට දුක්කටයම කියන ලද්දේය. එය ප්‍රමාද ලිඛිතයෙකැයි දතයුතුය. අදින්නාදානය පිළිබඳ පූර්‍වප්‍රයොගයෙහි පාචිත්තිය ස්ථානයෙහි දුක්කටයක්නම් නැත්තේය. ඉදින් උදැල්ලට මිටක් නැත්තේනම් මිටක් කරන්නෙමියි වෑයක් හෝ පොරොවක් මුවහත් තබාද, ඒ පිණිසයේද, ගොස් වියලි දරකඩක් සිඳීද, සසීද, තළාද, සියලු තැන අත්වර පියවරෙහි දුක්කටය වේ. අමුරුකක් සිඳීනම් පාචිත්තිය වේ. එයින්පසු සියලු ප්‍රයොගයන්හි දුක්කටය වේ. සඞ්ක්‍ෂෙපාර්‍ත්‍ථකථාවෙහි හා මහාපච්චරියෙහිද එහි හටගත් දැවවැල් කැපීම පිණිස වෑ පොරෝ සොයන්නවුන්ටද දුක්කටය කියන ලද්දේය. ඉදින්වනාහි ‘අපි යමක්හු වෙතින් වෑ පොරෝ උදලු ඉල්ලන්නමෝ නම්, ඔවුන් විසින් අපි සැකකරන ලද්දමෝ වන්නෙමු. එහෙයින් ලොහයක් නගාගෙන කරමු’යි ඔවුන්ට මෙබඳු අදහසක්වේද, එතැනින් ලොහ උපදින තැනකට ගොස් ලොහබීජ නගාගැනීම පිණිස පොළොව කනිත්, එකල්හි අකැප පොළොව කනින්නා වූ ඔවුන්ට දුක්කට සමග පාචිත්තියාපත්තීහු වෙතියි මහාපච්චරියෙහි කියන ලදී. මෙහි යම්සේද මෙසේ සියලු පාචිත්තිය ස්ථානයෙහි දුක්කටයෝම වෙත්. ලොහබීජ ගෙන ඉන්පසු කරන සියලු ක්‍රියාවන්හි ප්‍රයොගයක් ප්‍රයොගයක් පාසා දුක්කටය වේ.

මුසාවාදය නිමිතිකොට පාචිත්තිය වේ. පැසක් කරනු කැමැත්තෙන් වැල් කැපීම නිමිතිකොට පාචිත්තිය වේ. සියල්ල පෙර කියූනයින්ම දතයුතුය. ‘ගච්ඡති වා ආපත්ති දුක්කටස්ස’ මෙසේ සොයාගත් යහළු උදලු - පැස් ඇතිව නිධානය තිබෙන තැනට යේද, පියවරක් පියවරක් සාසා දුක්කට වේ. ඉදින් යන්නේ වනාහි මේ නිධානය ගෙන බුද්ධ පූජාවක් හෝ ධර්‍මපූජාවක් හෝ සඟබතක් හෝ කරන්නෙමි’යි කුසල්සිත් උපදවානම්, කුසල් සිතින් යෑමෙහි අනාපත්ති වේ. කුමක් හෙයින්දයත්: ‘ථෙය්‍යචිත්තො දුතියං වා -පෙ- ගච්ඡති වා ආපත්ති දුක්කටස්ස’යි වදාළ බැවිනි. මෙහි යම්සේද, එසේ සියලු තන්හි සොරසිත් නැත්තහුට අනාපත්ති වේ. මගින් ඉවත්ව නිධානය තිබෙන තැනට යනු පිණිස මග පිළියෙල කරනුයේ රුක්ලිය ආදිය කපාහරීද, පාචිත්තිය වේ. වියලි දරකඩ කපාද, දුක්කටය වේ.

එහි ‘ජාතකං’ බොහෝකල් තබනලද නිදන්සැලිය මතුවෙහි හටගත් ‘කට්ඨා වා ලතා වා’ හුදෙක් දරකඩ වැල්ම නොවේ. තෙත්වූ හෝ වියලුනු යම්කිසි තණරුක්වැල් ආදියක් සිඳින මහණහුට සහප්‍රයොග බැවින් දුක්කටම වේ.

අටවැදෑරුම්වූම මේ දුක්කටය ධර්‍මසඞ්ග්‍රාහක ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් මෙතැන එක්කොට දක්වන ලදී: පුබ්බපයොග දුක්කට - සහපයොගදුක්කට - අනාමාසදුක්කට -දුරුපචිණ්ණදුක්කට - විනයදුක්කට - ඤාතදුක්කට - ඤත්තිදුක්කට - පටිස්සවදුක්කටයි. එහි ‘ථෙය්‍යචිත්තො දුතියං වා පරියෙසති කුද්දාලං වා පිටකං වා පරියෙසති, ගච්ඡති වා ආපත්ති දුක්කටස්ස’ යන මෙය පුබ්බපයොග දුක්කට නම්වේ. මෙහි දුක්කටතන්හි දුක්කටය වේ. පාචිත්තියතන්හි පාචිත්තියම වේ. ‘තත්‍ථ ජාතකං කට්ඨං වා ලතං වා ඡින්‍දති ආපත්ති දුක්කටස්ස’ යන මෙය සහපයොගදුක්කට නම්වේ. මෙහි වනාහි පාචිත්තිය වස්තුව හා දුක්කට වස්තුව දුක්කට තන්හිම සිටියි. කුමක් හෙයින්දයත්: අවහාරය තමා සහප්‍රයොග බැවිනි. දශවිධරත්න, සප්තවිධධාන්‍ය, සියලු ආවුධ භාණ්ඩාදිය පහසන මහණහුට යම් දුක්කටයක් වදාරණ ලද්දේද, මෙය අනාමාසදුක්කට නම්වේ. කෙහෙල් පොල් ආදීන්ගේ එහි හටගත් ඵල පහසක මහණහුට යම් දුක්කටයක් වදාරණ ලද්දේද, මෙය දුරුපචිණ්ණදුක්කට නම්වේ. පිඬුපිණිස හැසිරෙන මහණහුගේ පාත්‍රයෙහි රජස වැටුනු කල්හි පාත්‍රය නොපිළිගෙන හෝ නොසෝදා හෝ එහි භික්‍ෂාව ගන්නා මහණහුට යම් දුක්කටයක් වදාරණ ලද්දේද, මෙය විනයදුක්කට නම්වේ. ‘සුත්‍වා න වදන්ති ආපත්ති දුක්කටස්ස’ යන මෙය ඤාතදුක්කට නම්වේ. ‘එකාදස්සු සමනුභාසනාසු ඤත්තියා දුක්කටං’යි යම් දුක්කටයක් වදාරණ ලද්දේද, මෙය ඤත්තිදුක්කට නම්වේ. ‘තස්ස භික්‍‍‍ඛවෙ භික්‍‍‍ඛුනො පුරිමිකා ච න පඤ්ඤායති, පටිස්සවෙ ච ආපත්ති දුක්කටස්ස’ යන මෙය පටිස්සවදුක්කට නම්වේ. මේවනාහි සහපයොගදුක්කටයයි. එහෙයින් ‘යං කිඤ්චි අල්ලං වා සුක්‍ඛං වා තිණරුක්‍ඛලතාදිං ජින්‍දන්තස්ස සහපයොගත්තා දුක්කටමෙව හොති’යි වදාරණ ලද්දේය.

ඉදින්වනාහි මේ මහණහුට එහි හටගත් තණ, රුක්, වැල් ආදිය සිඳ දැමූ කල්හි ලජ්ජිධර්‍මය එළඹසිටිද, සංවරය උපදීද, සිඳීම් හේතුවෙන් වන දුක්කටය දෙසා මිදෙන්නේය. නැවත ධුරනිඃක්‍ෂෙපය නොකොට උත්සාහය ඇතිවම පස් කනීද, එකල්හි සිඳීමෙන් වන දුක්කටය සන්සිඳී යන්නේය. කැනීමෙන් වන දුක්කටයෙහි පිහිටාගනියි. අකැප පොළොව කනිනුයේද, මෙහි සහප්‍රයොග බැවින් දුක්කටයටම පැමිණේ. ඉදින්වනාහි හැමපැත්ත කැන නිදන්සැළිය මුලට පැමිණි මොහුට ලජ්ජිධර්‍මය එළඹසිටීද, කැනීම හේතුකොටවන දුක්කටය දෙසීමෙන් මිදෙන්නේය.

‘වියූහති වා’ නැවත උත්සාහය ඇත්තේම පස් රැස්කෙරේද, එක්පසෙක රැස්කෙරේද, කැනීම නිමිතිකොටවන දුක්කටය සන්සිඳෙන්නේය. රැස්කිරීම නිමිතිකොටවන දුක්කටයෙහි පිහිටාගනියි. ඒ පස්ද ඒ ඒ තැන ගොඩගැසීම කරණුයේ ප්‍රයොගයක් ප්‍රයොගයක් පාසා දුක්කටයට පැමිණේ. ඉදින් රැස්කොටද ධුරනි:ක්‍ෂෙපය කෙරේද, ලජ්ජීධර්‍මයට පැමිණේද, රැස්කිරීම නිමිතිකොට වන දුක්කටය දෙසීමෙන් මිදෙන්නේය. ‘උද්ධරති වා’ නැවත උත්සාහය ඇත්තේම පස් උදුරා පිටතහෙලාද, රැස්කිරීම නිමිතිකොට වන දුක්කටයෙහි පිහිටාගනියි. පස් වනාහි උදැල්ලෙන් හෝ අතින් හෝ පැසෙන් හෝ ඒ ඒ තැන හෙලනුයේ ප්‍රයොගයක් ප්‍රයොගයක් පාසා දුක්කටයට පැමිණේ. ඉදින්වනාහි පස් බැහැරකොට නිදන්සැළිය ගොඩසිටියක් කොටද ලජ්ජිධර්‍මයට පැමිණේද, ඉදිරීම නිමිතිකොට වන දුක්කටය දෙසීමෙන් මිදෙන්නේය. නැවත උත්සාහය ඇත්තේම නිදන්සැලිය පහසාද, ඉදිරීම නිමිතිකොට වන දුක්කටය සන්සිඳෙන්නේය. පැහැසීම නිමිතිකොට වන දුක්කටයෙහි පිහිටාගනියි. පහසාද ලජ්ජිධර්‍මයට පැමිණෙනුයේ, පැහැසීම නිමිතිකොට වන දුක්කටය දෙසීමෙන් මිදෙන්නේය. නැවත උත්සාහය ඇත්තේම නිදන්සැළිය සොලවාද, පැහැසීම නිමිතිකොට වන දුක්කටය සන්සිඳෙන්නේය.

‘එන්‍දාපෙති ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස’ යන දෙදෙනාගේ වචනාර්‍ත්‍ථය වේ: පළමුකොට වනාහි මෙහි නින්‍දිතකොට කරන ලද්දේය, බුදුරජුන් විසින් වදාළ කෘත්‍යය වරදවා කරන ලද්දේනුයි දුක්කට නම්වේ. නොහොත් නපුරුකොට කරන ලද්දේය. විරූප වූ ඒ ක්‍රියාව භික්‍ෂූන් විසින් කළයුතු ක්‍රියාවන්ගේ මද්ධ්‍යයෙහි නොහොබීනුයි මෙසේද දුක්කට නම්වේ. මෙය පරිවාරයෙහි මෙසේ වදාරණ ලද්දේය:

‘දුක්කටන්ති ච යං වුත්තං - තං සුණොහි යථාතථං, අපරද්ධං විරද්ධං ච - ඛලිතං යඤ්ච දුක්කටං,

යං මනුස්සො කරෙ පාපං - ආවී වා යදි වා රහො, දුක්කටන්ති පවෙදෙන්තී - තෙනෙතං ඉති වුච්චතීති’යි

අනිකවනාහි මහත්බැවින්ද, වරද බැවින්ද ථුල්ලච්චය නම්වේ. ‘සම්පරායෙ ච දුග්ගතිං තං හොති කටුකප්ඵලං’ යනාදි තන්හි මෙන් මෙහි සංයොගභාවය දතයුතුය. එකක්හුගේ සමීපයෙහි දෙසියයුතු වරද අතුරෙහි ඒ හා සමවූ මහත් වරදක් නැත්තේය. එහෙයින් මහත්බැවින්ද, වරදබැවින්ද ථුල්ලච්චයයි කියන ලද්දේය. මෙද පරිවාරයෙහි මෙසේ වදාරණ ලද්දේය:

‘ථුල්ලච්චයන්ති යං වුත්තං - තං සුණොහි යථාතථං, එකස්ස මූලෙ දෙසෙති - යො ච නං පතිගණ්හති, අච්චයො තෙන පමො නත්‍ථි - තෙනෙතං ඉති වුච්චතීති’යි

නිදන්සැළිය සොලවන්නහුටද ප්‍රයොගයක් ප්‍රයොගයක් පාසා ථුල්ලච්චය වේ. සොලවාද ලජ්ජිධර්‍මයට පැමිණියේ ථුල්ලච්චය දෙසීමෙන් මිදෙන්නේය. සහස්‍රයොගය පටන්ම මෙහි පළමු පළමු ඇවැත සන්සිඳී යයි. සහප්‍රයොගය නොකොට ලජ්ජීධර්‍මයට පැමිණියහු විසින් පූර්‍වප්‍රයොගයෙහි යම් දුක්කටපාචිත්තියාපත්තීහු පැමිණියාහුද, ඒ සියල්ලෝ දෙසිය යුත්තාහ. සහප්‍රයොගයෙහිද එහි හටගත් රුක්, වැල් ආදිය සිඳීමෙහි බොහෝවූද දුක්කටාපත්තීහු පස් කැපීමට පැමිණ සන්සිඳෙන්නාහ. කැනීම නිමිතිකොට එක්ම දුක්කටයක් වේ. කැනීම නිමිතිකොට උපන් බොහෝවූද දුක්කටාපත්තීහු පස් ගොඩගැසීමටද, පස් ගොඩගැසීම නිමිතිකොට උපන් බොහෝවූද දුක්කටාපත්තීහු පස් ඉදිරීමටද, පස් ඉදිරීම නිමිතිකොට උපන් බොහෝවූද දුක්කටාපත්තීහු පැහැසීමටද, පැහැසීම නිමිතිකොට උපන් බොහෝවූද දුක්කටාපත්තීහු සෙලවීමටද පැමිණ සන්සිඳෙන්නාහ. පස් කැනීම් ආදියෙහිදී ලජ්ජිධර්‍මය උපන්කල්හි බොහෝවූද ආපත්තීහු වෙත්වා, එකක්ම දෙසීමෙන් සියල්ලෙන් මිදෙන්නේ’යයි කුරුන්‍දාර්‍ත්‍ථකථාවෙහි කියනලදී. මේ පළමු ඇවැත් සන්සිඳීමද ඤත්තියෙන් දුක්කටයද, කර්‍මවාක්‍ය දෙකින් ථුල්ලච්චයෙන්ද සන්සිඳෙත්යි මෙසේ සූත්‍රයෙහි අනුශ්‍රාවණයන්හිම ආයේය. මේ ද්විතීය පාරාජිකයෙහි අර්‍ත්‍ථකථාචාර්‍ය්‍ය ප්‍රමාණයෙන් ගතයුතුය.

‘ඨානා චාවෙති ආපත්ති පාරාජිකස්ස’ යම් මහණෙක් නිදන්සැළිය සොලවාද ලජ්ජීධර්‍මයට නොපැමිණම ඒ නිදන්සැළිය තුබූතැනින් යටත්පිරිසෙයින් කෙසගක් පමණකුදු පහකෙරේද, පාරාජිකයටම පැමිණේය යන අර්‍ත්‍ථයි. මෙහි තුබූතැනින් පහකිරීමද සයයුරකින් දතයුතුය. කෙසේදයත්: සැළමුවවිට ගෙන තමන්ගේ ඉදිරියට අදිනුයේ තමන්ට ලංවූ මේ මෑතකෙළවරින් පැහැසූ තැන, කෙසගක් පමණකුදු ඈත කෙළවරින් ඉක්මවා සිටීද, පාරාජිකය වේ. එසේම සැළිමුවවිට ගෙන පසුභාගයෙන් පෙළනුයේ ඈත කෙළවරින් පැහැසූ තැන, කෙසගක් පමණකුදු අවහාරකයාට ලංවූ මෑත කෙළවරින් ඉක්මවා සිටීද, පාරාජිකය වේ. වමින් හෝ දකුණෙන් හෝ පහකරණුයේ වම් කෙළවරින් පැහැසූ තැන, කෙසගක් පමණකුදු දකුණු කෙළවරින් ඉක්මවා සිටීද, පාරාජිකය වේ. දකුණු කෙළවරින් හෝ පැහැසූ තැන, කෙසගක් පමණකුදු වම්කෙළවරින් ඉක්මවා සිටීද, පාරාජිකය වේ. උඩට නගා ගනුයේ කෙසගක් පමණකුදු පොළොවෙන් මුදාද, පාරාජිකය වේ. පොළොව සාරා යටට කිඳාබස්වනුයේ සැළියෙහි යටතලින් පැහැසූ තැන, කෙසගක් පමණකුදු මුවවිටින් ඉක්මවා සිටීද, පාරාජිකය වේ. එක්තැනක තුබූ සැළිය පිළිබඳව මෙසේය. ඉදින්වනාහි සැළමුවවිටෙහි මළපුඩුවක්කොට ලොහොකණුවක් හෝ කිහිරිහර ආදියෙන් කළ කණුවක් පොළොව කැන සිටුවා එහි හැකිල්ලකින් බැඳතබත්ද, එක් දිසාවෙක එකහැකිල්ලකින් බඳින ලද්දී නම්, දෙතැනෙක් ලැබේ. දෙදිසාවක, තුන් දිසාවක, සිවු දිසාවෙහි හැකිලි සතරකින් බඳින ලද්දී නම්, පස්තැනක් ලැබේ.

එහි එක් කණුවක බඳින ලද නිදන්සැළියෙහි වූ පළමුකොට කණුව හෝ උදුරාද, හැකිල්ල හෝ කපාහරීද, ථුල්ලච්චය වේ. ඉන්පසු සැළිය පෙර කියූලෙසින් කෙසගක් පමණකුදු තුබූතැනින් පහකෙරේද, පාරාජිකය වේ. නැවත පළමුකොට සැළිය තුබූතැනින් නගා ගනීද ථූල්ලච්චය වේ. ඉන්පසු කණුව හෝ කෙසගක් පමණකුදු තුබූතැනින් පහකෙරේද, හැකිල්ල හෝ කපාහරීද, පාරාජිකය වේ. මේ උපායෙන් කණු දෙකක තුනෙක සතරෙක බඳිනලද සැළියෙහිද පැසුළුවූ ඨානා චාවනයෙන් පාරාජිකය වේ. සෙස්සෙහි ථුල්ලච්චය දතයුතුය.

ඉදින් කණුවක් නැත්තේනම් හැකිල්ලෙහි කෙළවර වලල්ලක්කොට එහි හටගත් මුලෙක ඒ වලල්ල ඇතුල් කරන ලද්දේවේද, පළමුකොට සැළිය ගොඩනගා පසුව මුල කපාහැරම වලල්ල බැහැරකෙරේද පාරාජිකය වේ. නැවත මුල නොකපා වලල්ල ඔබිමොබ හසුරුවාද රකින්නේය. ඉදින්වනාහි මුලෙන් පහනොකොටද, අතින් ගෙන අහස්ගතවූවක් කෙරේද පාරාජිකය වේ. මේ මෙහි විශේෂය වේ. සෙස්ස කියූනය ඇත්තේමය.

සමහරකෙනෙක් වනාහි නිමිති පිණිස සැළිය මතුවෙහි නුගරුක් ආදිය රොපණය කරත්. මුල්, සැළිය වසාගෙන සිටියේය. මුල් කපාහැර සැළිය ගන්නෙමියි මුල් කපන මහණහුට ප්‍රයොගයක් ප්‍රයොගයක් පාසා දුක්කට වේ. කපාහැර ඉඩ ලබාගෙන කෙසගක් පමණකුදු තුබූතැනින් සැළිය පහකෙරේද පාරාජිකය වේ. මුල් කපාහැරීමෙන්ම පෙරැළීගොස් සැළිය පහත්තැනක වැටුනීද, ඒතාක් රකියි. වැටුනු තැනින් නගාගනීද, පාරාජිකය වේ. ඉදින් මුල් කපා හෙලූ කල්හි එක් මුලකින් පමණක් සැළිය බැඳීසිටීද, ඒ මහණතෙමේද ‘මේ මුලකපා හළකල්හි සැළිය වැටෙන්නේය’යි සිතා කපාහරීද, කපා හල ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. ඉදින්වනාහි එක් මුලකින්ම මළපුඬුවෙහි බැඳුනු හූරකු මෙන් නිදන්සැළිය බැඳීසිටියාවේද, රැඳීසිටුනා අන්කිසිතැනක් නැත්තේද, ඒ මුලද කපාහළ ඇසිල්ලෙහි පාරාජික වේ. ඉදින් සැළිය මතුවෙහි මහත් ගලක් තබන ලද්දේවේද, ඒ ගල දඬුකඩකින් ඔසොවා බැහැර කරනු කැමැත්තේ සැළිය මතුවෙහි හටගෙන තිබූ රුකක් කපාහරීද, දුක්කටය වේ. ඒ සැළිය සමීපයෙහි හටගත් රුකක් කපාගෙන ඒද, එහි නොහටගත් බැවින් ඒ රුක කපාහරින මහණහුට පාචිත්තිය වේ.

‘අත්තනො භාජනං’ ඉදින්වනාහි සැළිය නගාගන්නට නොහැකිවනුයේ සැළිය තුළ වූ බඩු ගැනීම පිණිස තමන්ගේ බඳුනක් එහි ඇතුල්කොට සැළිය තුළ ඇති පස් මස්සක් හෝ පස් මස්සකට වඩා වටිනාකම් ඇති යම් වස්තුවක් සොරසිත් ඇත්තේ පහසාද, දුක්කටාපත්තිය වන්නීය. මෙහි පිරිසිඳීමද පාරාජිකය නියම කරනු පිණිස කියන ලද්දේය. සොරසිතින් වනාහි පස් මස්සකට අඩුතරම් වූ වස්තුවක් පහසනුයේ දුක්කටයට පැමිණේමය.

‘එන්‍දාපෙති’ යන මෙහි යම්තාක් එකට බැඳුනක්කොට තමන්ගේ බඳුන එහි ඇතුල්කෙරේද, ඒ තාක් ‘එන්‍දාපෙති’යි කියනු ලැබේ. තවද යටතුබූ වස්තුව ගන්නෙමියි අතින් ගසා සැළිය දෙපලුකෙරේනම් සොලොවාමැයි කියනු ලැබේ. ඔහු ථුල්ලච්චයට පැමිණේ. යම්කලකදී වනාහි එකට බැඳී සිටිබව සිඳීගියේද, එකල්හි සැළියෙහි තුබූ වස්තුව සැළියෙහිම, බඳුනෙහි තුබූ වස්තුව බඳුනෙහිම වේ. එකල්හි තමාගේ බඳුනෙහිවූයේ නම් වේ. මෙසේ කොට සැළියෙන් බඳුන පිටතට නොගත්කල්හිද, පාරාජිකයට පැමිණේ.

‘මුට්ඨිං වා ඡින්‍දති’ මෙහි යම්සේ ඇඟිලි අතරින් ගිලිහුනු කහවණු සැළියෙහි තුබූ කහවණු ස්පර්‍ශ නොකෙරේද, මෙසේ මිටෙහි කරනුයේ මිට සිඳීනම්, ඔහුද පාරාජිකයට පැමිණේ.

‘සුත්තාරූළ්හං’ හුයෙහි අවුණන ලද්දේය. හුයෙන් අවුණන ලද්දහුටද හුයෙන් කරන ලද්දහුටද මේ නමකි. ඉණ බඳින හවඩි ආදීහු රනින් කරන ලද්දාහුද රිදියෙන් කරන ලද්දාහුද හුයෙන් කරන ලද්දාහුද වෙත්. මුතුවැල් ආදීහුද මෙහිම සඞ්ග්‍රහයට ගියහ. ‘වෙඨනං’ හිස් වෙළුම්පට කියනු ලැබේ. මොවුන් අතුරෙහි යම් කිසිවක් සොරසිත් ඇත්තේ පහසාද, දුක්කටය වේ. සොලවාද, කෙළවර ගෙන අහස්හි වූවක් නොකරමින් නගාගනීද ථුල්ලච්චය වේ.

‘ඝංසන්තො නීහරති’ මෙහි පිරුණු සැළිය මතුවෙහි මුවවිට සමව පිරුණු සැළියක්කොට තබන ලද්දක් හෝ එක්කෙළවරක් නිදන් සැළිය මුලද, එක් කෙළවරක් මුවවිටෙහිදකොට තබන ලද්දක් හෝ ගටමින් ගන්නහුට ථුල්ලච්චය වේ. සැළිමුවෙන් මුදන්නහුට පාරාජිකය වේ. අඩක් පිරුණු සැළියෙහි හෝ හිස් සැළියක යමක් තබන ලද්දේද, ඒ වස්තුවට තමන්ගේ පහස ලද අවකාශයම ස්ථාන වේ. මුළුසැළිය නොවේ. එහෙයින් ඒ පාමඞ්ගදාමය ගටමින්ද පිටතට ගන්නට පිහිටි අවකාශයෙන් කෙසගක් පමණ මිදුනු කල්හි පාරාජිකයම වේ. පිරුණු සැළියෙන් හෝ අඩුව සිටි සැළියෙන් හෝ කෙළින්ම නගාගන්නහුට, යටකෙළවර පිහිටි තැනින් මිදුනුකල්හිද පාරාජිකයම වේ. සැළිය තුළ තබනලද පාරාජිකයට පොහොණා යම්කිසි භාණ්ඩයක් මුළුසැළියෙහි හසුරුවන්නහුටද, පාමඞ්ගාදියද ගටා බැහැරට ගන්නහුටද, යම්තාක් සැළියෙහි මුවවිට නොඉක්මවාද ඒ තාක් ථුල්ලච්චයම වේ. ඒ වස්තුවට වනාහි මුළුසැළියම ස්ථානවේයයි සඞ්ක්‍ෂෙප - මහාපච්චරී අර්‍ත්‍ථකථාවන්හි කියන ලද්දේය. මහාඅර්‍ත්‍ථකථාවෙහි වනාහි ‘තුබූ තැනම ස්ථානය වේ, මුළුසැළිය ස්ථාන නොවේ. එහෙයින් තුබූතැනින් කෙසගක් පමණකුදු මුදන්නට පාරාජිකයකැ’යි කියන ලද්දේය. මහාඅර්‍ත්‍ථකථාවෙහි දැක්වූ ඒ ස්ථාන නියමය ප්‍රමාණ වේ. අනිකවනාහි අහස්ගත නොකරන්නහුට සිවුරලන උණදඬුවෙහි තැබූ සිවුරු වෙළුම් නයින් කියන ලද්දේය. එය නොගත යුතුය. විනයවිනිශ්චයෙහි ආවාවූ ගරුකයෙහි සිටියයුතුය. මේවනාහි විනයධර්‍මතාය. සඞ්ක්‍ෂෙපාර්‍ත්‍ථ කථාදියෙහි කියන ලද්ද පෙළ සමනොවේයයි දක්වනුයේ ‘අපි ච’ යනාදිය කීහ. තවද ‘අත්තනො භාජනගතං වා කරොති මුට්ඨිං වා ඡින්‍දති’යි කීබැවින්ද මුළුසැළිය ස්ථාන නොවේ. තැබූතැනම ස්ථානවේය යන මේ කරුණ දතයුතුය.

යම්සේ සැළිය තුළ තිබූ වස්තුවට මුඑසැළිය ස්ථාන නොවේයයි කියන ලද්දේද, එසේ ගිතෙල් ඈඅතුරෙහි යම්කිසිවක් බොන්නහුට එක් ප්‍රයොගයකින් බී ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකයවේ යයි මහාඅර්‍ත්‍ථකථාවෙහි කියන ලදී. ඉදින් මුව පහනොකොට ඇදබොන්නහුගේ බොටුවට පැමිණයක් පාදයක් නොඅගීද, මුඛයට ගෙන තුබූදැය හා අගීද, එය මුවෙහි තිබෙනතුරු රකියි. බොටුවෙන් පිරිසිඳුනු කල්හිම අනුභවකළ කල්හිම පාරාජිකය වේ. ඉදින් දෙතොලින් පිරිසිඳින්නේ දෙතොල වසාද, පාරාජිකයම වේ. උපුල්දඬු හුණනළ බටනළ ආදියෙන් බොන්නහුගේද ගෙලෙන් පහතට වැටුනක්ම පාදයක් අගීද, පාරාජිකය වේ. ඉදින් මුඛගතය හාම අගීද, ඒ තාක් පාරාජිකය නොවේ. උපුල්දඬු ආදියෙහි රැදුනහු සමග එකාබද්ධභාවය වෙන්කොට දෙතොලින් පිරිසිඳි ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. උපුල්දඬු ආදියෙහි රැඳුනහු හා අගීනම් උපුල්දඬු ආදීන්ගේ මුල ඇඟිල්ලෙන් වැසුකල්හි පාරාජිකය වේ. පාදයක් අගනා ගිතෙල් ඈ යමක් බොටුවෙන් පහතට ඇතුල්නොවූ කල්හි උපුල්දඬු ආදියෙහිද මුවෙහිද පාදයට වැඩිතරමක් එකාබද්ධව සිටීද රකීමයයි මහාපච්චරි ආදියෙහි මේ විභාගය දක්වන ලද්දේය. ඒ සියල්ලම යම්හෙයකින් ‘අත්තනො භාජනගතං වා කරොති මුට්ඨිං වා ජින්‍දති’යි කියූ මේ ක්‍රමය සෙවුනේද, එහෙයින් මැනවින් දක්වන ලද්දේම වේ. මේවනාහි එකාබද්ධයෙහි නයය.

ඉදින්වනාහි අතින් හෝ පාත්‍රයෙන් හෝ තළුතැටි ඈ යම්කිසි බඳුනකින් හෝ ගෙන පානය කෙරේද, යම් ප්‍රයොගයක්හිදී පාදයක ඇගීම පිරේද, ඒ ප්‍රයොගය කළ කල්හි පාරාජිකය වේ. තවද මහත්සේ අගීද, එක් ප්‍රයොගයකින්ම බෙලිකටුවකිනිදු පාදයක වටිනා තරමක් ගන්නට හැකිවේද, එක්ම නගාගැනීමෙහිදීම පාරාජිකය වේ. බඳුන ගිල්වා ගන්නහුට යම්තාක් එකාබද්ධවේද, ඒතාක් රකියි. මුවවිට පිරිසිඳීමෙන් හෝ නගා ගැනීමෙන් හෝ පාරාජිකය වේ. යම්කලෙක වනාහි ගිතෙල් හෝ තෙල් හෝ පහන් තෙලක් වැනිවූම මීහකුරු හෝ සැළිය පෙරළා නවා තමන්ගේ බඳුනට ඇතුල්කෙරේද, එකල්හි ඔවුන්ගේ ප්‍රසන්නභාවය හෙතුකොට එකට බැඳීමක් නැත්තේය. පාදයක වටිනා තරම් ගිතෙල් ආදියක් මුවවිටින් ගිලිහුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ.

පිසතබන ලද යමක්වනාහි මීහකුරු මැලියම් මෙන් ඉතා ඝනව ඈතට මෑතට ඇදීමට යොග්‍යව සිටියේවේද, කුකුස උපන්කල්හි එකට බැඳුනක්වම තමන්ගේ බඳුනෙන් බැහැරට ගන්නට හැකිවේද, මුවවිටින් පිටතට නික්ම බඳුනෙහි ඇතුල්ව සිටි මෙය බැහැර සිටියක් සමග එකට බැඳීසිටි බැවින් රකියි. මුවවිටින් සුන් ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. යමෙක් සොර සිතින් අන්හු අයත් සැළියෙහි පාදයක් අගිනා ගිතෙල් හෝ තෙල් හෝ එකකින් බීගන්නා වූ යම්කිසි දුහුල් වතක් හෝ සම්කඩ ඈඅතුරෙහි එක්තරා එකක් හෝ බහාද, අතින් ගිලිහුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ.

හිස් සැළියෙක ‘දැන් තෙල් වක්කරන්නාහ’යි දැන යම්කිසි භාණ්ඩයක් සොරසිත් ඇත්තේ බහාද, ඒ භාණ්ඩය එහි තෙල් වක්කළකල්හි පස්මස්සක් අගනා තෙල් බීගනීද, බීගත් ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකවේයයි මහාඅර්‍ත්‍ථකථාවෙහි කියන ලද්දේය. ඒ වනාහි එහිම වියලීගිය විලෙක, වියලී ගිය දිය ඇලක් සෘජුකිරීම පිළිබඳ විනිශ්චය හා විරුද්ධ වන්නේය. මෙහි අවහාර ලක්‍ෂණයක්ද නොපෙනේ. එහෙයින් නොගතයුතුය. මහාපච්චරී ආදියෙහි වනාහි ඒ භාණ්ඩය සැළියෙහි පහස ලද තැනින් කෙසගක් පමණ නමුදු ඉදිරීම නිමිතිකොට පාරාජිකය කියන ලදී. ඨානාවාචනප්‍රයොගය ලැබෙන බැවින් ඒ ගතයුතු වේ.

අනිකක්හුගේ හිස්සැළියෙහි රැකීම පිණිස භාණ්ඩයක් තබා එහි තෙල් වක්කළ කල්හි ඉදින් මෙතෙමේ දන්නේ නම් මා වළකාලන්නේයයි බියවූයේ පාදයක් අගනා තෙල් බීගත් භාණ්ඩය සොරසිතින් උදුරාද, පාරාජිකය වේ. පිරිසිදු සිතින් උදුරාද, අන්‍යයා එය ගෙවනකල්හි භණ්ඩදෙය්‍යය වේ. භණ්ඩදෙය්‍ය නම්: අන්හට අයත් යමක් නැසුනේද, ඒ නැසුනු වස්තුවෙහි මිල හෝ ඒ භාණ්ඩයම හෝ දියයුතුය යන අර්‍ත්‍ථයි. ඉදින් නොදේනම් භාණ්ඩ හිමියාගේ ධුරනිඃක්‍ෂෙපයෙහිදී පාරාජිකය වේ. ඉදින් අනෙකෙකු අයත් සැළීයෙහි අනෙකෙක් ගිතෙල් හෝ තෙල් වක්කෙරේද, එහිද මෙතෙමේ සොර සිතින් තෙල් බොන භාණ්ඩයක් බහාද, කියූලෙසින්ම එය අතින් මිදුනු ඇසිල්ලෙහිම පාරාජිකය වේ. තමන්ගේ හිස් සැළියෙහි අනෙකෙකු ගිතෙල් හෝ තෙල් වක්කරනබව දැන සොරසිතින් භාණ්ඩයක් තබාද, පෙර කියූ ලෙසින්ම නගාගැනීම නිමිතිකොට පාරාජිකය වේ. පිරිසිදු සිත් ඇත්තේ බහාතබා පසුව සොරසිතින් නගාගනීද පාරාජිකයම වේ. පිරිසිදු සිත්ඇත්තේම නගාගනීද අවහිරයක් නොවේ. ග්‍රීවාද නොවේ. මහාපච්චරියෙහි වනාහි අනාපත්තිමාත්‍රයක්ම කියනලදී. ‘කුමකට මාගේ සැළියෙහි තෙල් වත්කෙළෙහිදැ’යි කිපියේ තමාගේ භාණ්ඩය උදුරා දමාද, එකල්හි භණ්ඩදෙය්‍ය නොවේයයි කුරුන්‍දියෙහි කියනලදී. සොරසිතින් මුවවිට ගෙන තෙල් පහකරනු කැමැතිව සැළිය ඇද ඇලකෙරේද, පාදයක් අගනා තෙල් වැගිරීගිය කල්හි පාරාජිකය වේ. සොරසිතින්ම වැගිරීයන්නේයයි සැළිය දැදුරු කෙරේද, පාදයක් අගනා තෙල් වැගිරීගිය කල්හි පාරාජිකය වේ. සොරසිතින්ම යටිකුරුවූ හෝ උඩුකුරුවූ හෝ නොඇදවූ හෝ සිදුරක් කෙරේද, මේවනාහි මුළාවන තැනක් වේ. එහෙයින් මැනවින් සලකා බැලිය යුතුය. මේ මෙහි විනිශ්චය වේ:

ඔමට්ඨ නම්: යටිකුරුවූ මුවසිදුරය. උම්මට්ඨ නම්: උඩුකුරුවූ සිදුරය. වෙමට්ඨ නම්: කිනිස්සක මෙන් සෘජුව කළ සිදුරය. එහි කළ යටිකුරුමුව සිදුරෙහි පිටත පටන් ඇතුල් කෙළවරින් පාදයක් අගනා තෙල් වැගිරීගිය කල්හි පිටතට නොනික්මුනු කල්හිද පාරාජිකය වේ. කුමක්හෙයින්දයත්: යම්හෙයකින් ඇතුල් කෙළවරින් වැගිරීම් පමණක්ම ඇති ඒ තෙල් පිටතට ගියේනම්වේද, කුම්භිගත සඞ්ඛ්‍යාව නොලබාද එහෙයිනි. ඇතුළත පටන්කළ සිදුරෙහි බැහැරි කෙළවරින් පාදයක් අගනා තෙල් වැගිරීගිය කල්හි පාරාජිකය වේ. යම් ඒ ලෙසකින් කළ අඩුකුරු මුවසිදුරෙහි බැහැර කෙළවරින් පාදයක් අගනා තෙල් වැගිරීගිය කල්හි පාරාජිකය වේ. ඒවනාහි යම්තාක් බැහැරි කෙළවරින් නොවැගිරේද, ඒතාක් සැළියෙහි වූයේම වේ. නොඇදව සෘජුව කළ සිදුරෙහි කබල මැදින් වැගිරීම් වසයෙන් කරවිය යුතුයයි අර්‍ත්‍ථකථාවන්හි කියනලදී. එය වනාහි කබලෙහි ඇතුළතද පිටතද පටන් කබල මැද හැර ඉතිරිකොට කළ සිදුරෙහි තටාකයක්හුගේ සීමා බිඳීම හා සමාන වේ. ඇතුළත පටන් කළ සිදුරෙහි වනාහි බැහැරි කෙළවරින්ද, පිටත පටන්කළ සිදුරෙහි ඇතුළත කෙළවරින්ද කරවිය යුත්තේය යන මෙය මෙහි යුක්තියයි. යම් මහණෙක්තෙමේ පෙරළී යන්නේයයි සොරසිතින් සැළිය තබා තුබූ දරණුව හෝ පිටිවහල පිණිස තැබූ ගල්කැට හෝ පහකෙරේද, සැළිය පෙරළී ගිය කල්හි පාරාජිකය වේ. තෙල් වැගිරෙන බව දැන හිස් සැළියෙහි දැදුරු බවෙහි හෝ සිදුරු හෝ කළකල්හි පසුව නික්මගිය තෙල් පමණින් භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. අර්‍ත්‍ථකථාවන්හි වනාහි කිසිතැනක පාරාජිකයයිද කියන ලදී. එය ප්‍රමාදයෙන් කියන ලද්දක් වේ.

පිරීසිටි සැළිය මතුවෙහි කැටක් හෝ ගලක් වැටීමෙන් සැළිය බිඳෙන්නීය, එයින් තෙල් වැගිරෙන්නේ යයි දැන සොරසිතින් නොමනා බැඳීමක් හෝ කෙරේද, නොමනාව තබන ලද්දක්කොට හෝ තබාද, එකකින් තෙල් වැගිරෙන්නක්කොට හෝ තබාද, එසේ කරන්නහුට කළ ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. හිස්සැළිය මතුවෙහි මෙසේ වූ යමක් කෙරේද, පසුව එය පිරීගියකල්හි වැටී බිඳේද, භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. මෙබඳු තන්හි භාණ්ඩයක් නැති කල්හි කළ ප්‍රයොගය බැවින් පළමුකොටම පාරාජිකය නොවේ. භාණ්ඩ විනාශයට දොරටුවක් කළ බැවින් භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. ගෙන්වන කල්හි නොදෙන්නහුට අයිතිකරුවන්ගේ ධුරනිඃක්‍ෂෙයෙන් පාරාජිකය වේ.

‘පෙරළී හෝ යන්නේය, වේල්ල හෝ උතුරුවා ලන්නේය’යි සොර සිතින් සොරොව්ව ඍජුකරන කාලයෙහි පාරාජිකය වේ. මෙබඳු ප්‍රයෝග පූර්‍වප්‍රයොගාවහාරයෙහි සඞ්ග්‍රහයට යති. වියලි සොරොව්ව සෘජුකළ කල්හි පසුව ජලය ගලා ආකල්හි පෙරළී හෝ යේවා, වේල්ල හෝ උතුරායේවා, භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. කුමහෙයින්දයත්: ඨානාචාවනප්‍රයොගය නැති බැවිනි. එහි ලක්‍ෂණ නැවෙහි තුබූ භාණ්ඩ විනිශ්චයෙහි ප්‍රකාශ වන්නේය.

‘තත්‍ථෙව භින්‍දති වා’ යනාදියෙහි අර්‍ත්‍ථකථාවෙහි වනාහි මෙසේ කියන ලදී. ‘භින්‍දති වා’ මුගුරෙන් තළා බිඳීද, ‘ඡඩ්ඩෙති වා’ ජලය හෝ වැලි වගුරුවා උතුරවා හරීද, ‘ඣාපෙති වා’ දර ගෙනවුත් දවාද, ‘අපරීභොගං වා කරොති’ නොකෑයුත්තක් හෝ නොපිව යුත්තක් හෝ කරාද, මල හෝ මුත්‍ර හෝ විසක් හෝ ඉඳුල් හෝ කුණපයක් හෝ හෙලාද, ‘ආපත්ති දුක්කටස්ස’ තුබූතැනින් ගිලිහීමක් නැති බැවින් දුක්කටාපත්තිය වේ. මේ විනිශ්චය බුද්ධවිෂය නම්වේ. කෙසේ නමුත් දුක්කටය වේ. ගෙන්වන කල්හි භණ්ඩදෙය්‍යයි කියන ලදී. එහි බිඳීම හා බැහැරලීම යන පළමු දැක්වූ දෙක සමනොවේ එය සැළිය දැදුරුකිරීම සමගද සොරොව්ව සෘජුකිරීම සමගද එකලක්‍ෂණ වේ. දැවීම පරිභොග නොකිරීම යන පැසුළු කියූ දෙක තුබූතැනින් පහනොකරන්නහු විසින්ද, කටහැක්කේය. එහෙයින් මෙහි මෙසේ විනිශ්චය කියත්. අර්‍ත්‍ථකථාවෙහි වනාහි තුබූතැනින් පහකිරීමක් නැති බැවින් දුක්කටයි මේ පශ්චිමද්වය සඳහා කියන ලදී. තුබූතැනින් පහකිරීම නොකරනුයේම තමන් හෝ අන්හු හෝ හෙලනු කැමැත්තෙන් උපන් සොරසිතින් හෝ අත්පා සිඳින්නාක් මෙන් හුදෙක් විනාශ කරනු කැමැත්තෙන් හෝ එය දැවීමද කරන්නේය. අපරිභොගයද කරන්නේය. පළමු දෙක්හි කියූලෙසින් මුගුරෙන් තළා බිඳින්නහුටද, දිය වත්කර උතුරුවන්නහුටද ඨානාචාවනය ඇත්තේද එහෙයින් එසේ කරන්නහුට, නසනු කැමති බැවින් භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. සොරසිත කරනකොට පාරාජිකය වේ. පාළියෙහි ‘දුක්කට’යි කියූබැවින් අයුතුදයත්: අයුතුනොවේ. අන්පරිද්දෙකින් ගතයුතු අර්‍ත්‍ථ ඇති බැවිනි. පෙළෙහි වනාහි ථෙය්‍යචිත්තපක්‍ෂයෙහි ‘භින්‍දති වා’ ජලයෙන් බිඳියි. ‘ඡඩ්ඩෙති වා’ එහි මල හෝ මූත්‍ර හෝ දමා, යන මෙහි ඇතැම්හු මෙසේ කියත්.

මේ මෙහි සාරය වේ: විනීතවස්තුවෙහි තණ දැවු මහණහු මෙන් තුබූතැනින් පහකරණු නොකැමැත්තේම එකලාව බිඳියි. බිඳුනු බැවින් තෙල් ආදිය නික්මෙයි. යමක් මෙහි පැතුරුණේද එය එකටම බැඳීසිටියි. බැහැරලනු නොකැමැත්තේම එකලාව එහි දිය වැලි ආදිය වගුරවයි. වගුරණ ලද බැවින් වනාහි තෙල් පහවී යයි. එහෙයින් ව්‍යවහාර වශයෙන් ‘භින්‍දති වා ඡඩ්ඩෙති වා’යි කියනු ලැබේනුයි මෙසේ පදයන්ගේ අර්‍ත්‍ථය ගතයුත්තේය. නාසෙතුකාමතා පක්‍ෂයෙහි වනාහි සොරසිත් නැති බැවින් ඨානාචාවනය කරනු කැමැත්තහුටද අන් අයුරකින්ද දුක්කටය යෙදේ. මෙසේ වනාහි කියනු ලබන කල්හිද අර්‍ත්‍ථකථාවද පූර්‍වාපරය හා සසඳා මනාකොට කියන ලද්දහු වෙත්. මෙපමණකුදු සතුටට නොපැමිණ ගුරුන් ඇසුරුකොට විනිශ්චය දතයුතුය.

භුම්මට්ඨකථාව නිමි.