ථලට‍්ඨකථා අට‍්ඨකථා

ථලට්ඨකථා

ථලට්ඨ කථාවෙහි ‘ථලෙ නික්‍ඛිත්තං’ බිම්තෙලෙහි හෝ ප්‍රාසාද පර්‍වත තලාදීන් අතුරෙහි වැසුනු හෝ නොවැසුනු යම්කිසි තැනක තැබු භාණ්ඩය ථලට්ඨ යයි දතයුතුය. ඉදින් ඒ භාණ්ඩය රැස්කරන ලද්දක්වේද, සැළිය තුළ භාණ්ඩය, බඳුන් ගතකරන, මිට සිඳින විනිශ්චයෙන් විනිශ්චය කටයුත්තේය. ඉදින් එකාබද්ධ වූයේනම් සිලෙස නීය්‍යාසාදි පක්කමධුඵාණිත විනිශ්චයෙන් විනිශ්චය කටයුතුය. ලෝපිඬු ගුළපිඬු තෙල් මී කළ ආදීවූ ගරුසාර භාණ්ඩයක්වේද, එය සැළිය පිළිබඳ ඨානාචාවන විනිශ්චයෙන් විනිශ්චය කටයුතුය. හැකිල්ලෙන් බැඳුනු භාණ්ඩයාගේ ස්ථානභෙදයද සැලකිය යුතුය. අතුරාතැබූ උතුරුසළු ආදිය සෘජුව ගෙන අදීද, ඈත කෙළවර මෑත කෙළවරින් පැහැසූ අවකාශය ඉක්මවූකල්හි පාරාජිකය වේ. සියලු දිශාවන්හි මෙසේ සැලකිය යුතුය. වෙළා උදුරාද, කෙසගක් පමණ අහස්ගත කරන්නහුට පාරාජිකය වේ. සෙස්ස කියූනය ඇත්තේමය.

ථලට්ඨකථා නිමි.

ආකාසට්ඨකථා

ආකාසට්ඨාවෙහි - ඉදිරිපසින් මුවතුඩින් පසුපසින් පිල්කලප් අගින් දෙපසෙහි පියාපත් කෙළවරින් යට පානිය සිළුවෙන් මතුවෙහි සිළුඅගින්යි මොනරාගේ ස්ථාන පරිච්ඡෙදය සයයුරකින් දතයුතුය. මහණතෙමේ අහස්හි සිටි සස්වාමික වූ මොනරෙකු අල්ලා ගන්නෙමියි ඉදිරියෙහි හෝ සිටීද, අත හෝ දිගු කෙරේද, මොනරා අහසෙහිම පියාපත් සලාද, හුළං ගන්වා ගමන් හැර සිටීද, ඒ මහණහුට දුක්කටය වේ. ඒ මොනරු සිටිතැනින් නොසොල්වෙමින් අතින් පහසානම් දුක්කටයම වේ. සිටිතැනින් පහනොකරමින් සොලවාද, ථුල්ලච්චය වේ. අතින් අල්වාගෙන හෝ අල්වානොගෙන හෝ මුවදඩ කෙළවරින් පැහැසූ අවකාශය වූ පිල්කලබ් කෙළවර, පිල්කලබ් කෙළවරින් පැහැසූ අවකාශය වූ මුවතුඩ ඉක්මවාද පාරාජිකය වේ. එසේ වම්පස පියාපත් කෙලවරින් පැහැසූ අවකාශය වූ දකුණුපස පියාපත් කෙළවර, දකුණුපස පියාපත් කෙළවරින් පැහැසූ අවකාශය වූ වම්පස පියාපත් කෙළවර ඉක්මවාද, පාරාජිකය වේ. එසේ පානිය සිළුවෙන් පැහැසූ අවකාශය වූ සිළුඅග, සිළුඅගින් පැහැසූ අවකාශය වූ පානිය සිළුව ඉක්මවාද පාරාජිකය වේ.

අහසින් යන මොනරා ශීර්‍ෂාදීන් අතුරෙහි යම් අවයවයෙක සැඟවේද, ඒ මොනරුගේ ස්ථානය ඒය. එහෙයින් අතෙහි ලැගුනු ඒ මොනරු ඒ අතින්ම ඈත් මෑත් කරනුයේද සොලවාමය. ඉදින්වනාහි අනික් අතින් ගෙන හුන් තැනින් පහකෙරේද, පාරාජිකය වේ. අනික් අත ලංකෙරේද මොනරා තමාම අහසට නැග ඒ අතෙහි සැඟවේද ඇවැත් නොවේ. අවයවයෙහි ලැගුනු බව දැන සොරසිතින් එක් පියවරක් යේද, ථුල්ලච්චය වේ. දෙවන පියවරෙහිදී පාරාජිකය වේ.

බිම සිටි මොනරා දෙපාදයන්ගේ හා පිල් කලාපයේ වසයෙන් තුන්තැනක් ලබයි. ඒ මොනරු ඔසොවන මහණහුට යම්තාක් ඒ මොනරාගේ එක් තැනෙකුදු පොළොව පහසාද, ඒතාක් ථුල්ලච්චය වේ. කෙසගක් පමණකුදු පොළොවෙන් මිදී ගිය කල්හි පාරාජිකය වේ. මැදිරියෙහි සිටි මොනරු මැදිරිය සමග ඔසොවාද, පාරාජිකය වේ. ඉදින් පාදයක් නොඅගීනම් සියලු තැන ඇගීම් වසයෙන් විනිශ්චය කටයුතුය. පවුරු ඈ යමකින් වටකළ වත්ත තුළ හැසිරෙන මොනරෙකු සොරසිතින් පා ගමනින් පිටත වත්තකට ගෙන යන්නේ දොර ඉම ඉක්මවාද පාරාජිකය වේ. ගොවුදෙහි සිටි ගොනුට ගොවුද මෙන් ඔහුට වත්ත ඇතුළ ස්ථාන වේ. අතින් ගෙන වත්ත ඇතුළතදීම අහස්ගත කරන්නහුට පාරාජිකයම වේ. ගම තුළ හැසිරෙන්නෙකු දැක ගම්පවුර ඉක්මවා යන්නහුට පාරාජිකය වේ. මොනරුම නික්මගොස් පිටත ග්‍රාමොපචාරයෙහි වස්තූපචාරයෙහි හෝ හැසිරෙන්නහු වනාහි සොරසිත් ඇත්තේ දරකඩකින් කැටකින් හෝ තැතිගන්වා වන මුඛයට අභිමුඛ කෙරේද, මොනරා පියාහඹා ගොස් ගම තුළ හෝ වත්ත තුළ හෝ සෙවෙනිපිටක හෝ සැඟවී ගනීද, ඒ තාක් රකියි. ඉදින් වනාහි වනයට අභිමුඛව පියාහඹාද, ගමන් හෝ කෙරේද, ‘වනයට ඇතුල්කොට ගන්නෙමි’යි අදහසක් නැති කල්හිද පොළොවෙන් කෙසගක් පමණකුදු අහසට නැගීගත් ඇසිල්ලෙහි හෝ දෙවන පියවරෙහි හෝ පාරාජිකය වේ. කුමක් හෙයින්ද යත්: යම්හෙයකින් ගමින් නික්මුනහුට සිටිතැනම ස්ථානයවේද, එහෙයිනි. ඔවුනොවුන් කොටවනු පිණිස නුවණ නැති මිනිසුන් විසින් වැඩූ වටු ආදීවූ පක්‍ෂි ජාතීන් අතුරෙහිද මෙම විනිශ්චය වේ.

‘සාටකං වා’ පොළෝතෙලෙහි අතුරා තබන ලද්දක් මෙන් වාත වේගයෙන් නගන ලදුව අහසින් යන පිටිතලපයෙන් බැඳි ඉදිරියට පැමිණ සළුවක් එක් කෙළවරකින් අතින් ගනීද, ඈතින් මෑතින් තුබූතැන වෙනස් නොකරනුයේම සොලොවාද, ගමන් වැළකීම නිමිතිකොට දුක්කටය වේ. තුබූතැනින් පහනොකරනුයේ සොලොවාද සෙලවීම නිමිතිකොට ථුල්ලච්චය වේ. තුබූතැනින් පහකෙරේද, පාරාජිකය වේ. මේ සළුවෙහි ස්ථාන පරිච්ඡෙදය මොනරු පිළිබඳ ස්ථාන පරිච්ඡෙදය මෙන් සයයුරකින් දතයුතුය.

නොබඳිනලද සළුව වනාහි එක්කෙළවරක් ගත්ඇසිල්ලෙහිම දෙවන කෙළවරින් වැටී බිම පිහිටාද, අතද, බිමදැයි එයට දෙතැනක් වේ. ඒ සළුව අල්ලාගත් පරිදිම අල්ලා ගත් පෙදෙසින් අල්ලාගෙන සොලොවාද ථුල්ලච්චය වේ. පසුව දෙවන අතින් හෝ පයින් පොළොවෙන් ඔසොවාගනීද පාරාජිකය වේ. පළමුකොට හෝ පොළොවෙන් නගාගනීද ථුල්ලච්චය වේ. පසුව අල්ලාගත් අවකාශ ප්‍රදේශයෙන් පහකෙරේද පාරාජිකය වේ. ගැනීම නොමුදමින් හෝ සෘජුවම අතනවා බිමවූවක්කොට ඒ අතින්ම ඔසොවාද, පාරාජිකය වේ. වෙළුමෙහිද මේ විනිශ්චය වේ.

‘හිරඤ්ඤං වා සුවණ්ණං වා ඡිජ්ජමානං’ අබරණලා සැරසෙන මිනිසුන්ගේ ග්‍රීවාභරණාදී වූ පලඳනාවක් හෝ රන්කූරක් සිඳින රන්කරුවන්ගේ රන්කඩක් හෝ සිඳිනු ලබන්නේ වැටේද. මහණතෙමේ අහසින් එන ඒ රන්කඩ, සොරසිත් ඇත්තේ අතින් ගනීද, ගැනීමම ස්ථානය වේ. අල්ලාගත් පෙදෙසින් අත පහකෙරේද, පාරාජිකය වේ. සිවුර මතුවෙහි වැටුනක් අතින් ඔසොවාද පාරාජිකය වේ. නොඋදුරාම යේද දෙවන පියවරෙහි පාරාජිකය වේ. පාත්‍රයෙහි වැටුනු කල්හිද මෙම ක්‍රමය වේ. හිසෙහි හෝ මුවෙහි හෝ පයෙහි හෝ පිහිටියක් අතින් ගනීද පාරාජිකය වේ. නොගෙනම යේද, දෙවන පියවරෙහි පාරාජිකය වේ. යම්කිසි තැනක වැටේද, එය පිහිටාගත් අවකාශයම ස්ථානය වේ. සියලු අඟපසඟ පාසිවුරු ස්ථාන නොවේ.

ආකාසට්ඨකථා නිමි.

වෙහාසට්ඨකථා

වෙහාසට්ඨ කථාවෙහි - ඇඳ පුටු ආදියෙහි තැබූ භාණ්ඩයක් පැහැසියයුතු හෝ වේවා නොපැහැසියයුතු හෝ වේවා, එය සොරසිතින් පහසන්නහුට දුක්කටය වේ. ඇඳ පුටුවල තැබූ භාණ්ඩයන්හිද මෙහි ථලට්ඨයෙහි කියූලෙසින්ම විනිශ්චය දතයුතුය. මේ වනාහි විශේෂය වේ: ඉදින් පිටිතලපයෙන් බැඳි සළුව ඇඳක හෝ පුටුවක හෝ එලන ලද්දේ මැදින් ඇඳෙහි තට්ටුව නොපහසාද ඇඳපාම පහසාද ඔවුන්ගේ වසයෙන් ස්ථානය දතයුතුය. මා මතුවෙහි පැහැසූ අවකාශයම ඉක්මවූ ඇසිල්ලකින් එහි පාරාජිකය වේ. ඇඳ පුටු සමග ගෙන යන්නහුට වනාහි ඇඳ පුටුවල පා පිහිටි අවකාශයාගේ වසයෙන් ස්ථානය දතයුතුය.

‘චීවරවංසෙ’ සිවුරු තැබීම පිණිස බැඳතැබු හුණදඬුවෙහි හෝ දැවදඬුවෙහි හෝ එහි සිවුර හකුළා හුණදඬුවෙන් පරභාගයෙහි නමා එක්කළ නුවා කෙළවරද, තමා සිටිපසෙහි, නැමූ සිවුරෙහි මැද කොටසද කොටතැබූ සිවුර පිහිටි අවකාශයෙන් පැහැසූ අවකාශයම ස්ථාන වේ. සිවුරුලන සියලු හුණදඬුවම ස්ථාන නොවේ. එහෙයින් සොරසිතින් නවාතුබූ සිවුරෙහි මැද කොටස අල්ලාගෙන සිවුර අදින හුණදඬුවෙහි පරභාගයෙන් හුණදඬුවෙහි පිහිටි අවකාශයද, නමාසිටි දිශාවෙන් සිවුරෙන් හුණදඬුවෙහි පහසලද අවකාශයද ඉක්මවන්නහුටද එකඟුල් පමණ ඇදීමෙන්ම පාරාජිකය වේ. කෙළවර ගෙන අදින්නහුටද මෙම නයවේ. එහිම සිවුරලන හුණදඬුවෙහි වමින් හෝ දකුණෙන් හෝ ඈතමෑත කරන්නහුට වම් කෙළවරින් දකුණු කෙළවර, දකුණු කෙළවරින් හෝ වම්කෙළවර ඉක්මනු ඇසිල්ලෙහි දසදොළොස් අඟුල් පමණ ඈතමෑත හැසිරවීමෙන්ම පාරාජිකය වේ. උඩට ඔසවන්නහුට කෙසගක් පමණ එසවීමෙන් පාරාජිකය වේ. සිවුරලන හුණදඬුව පහසන්නාවූ හෝ නොපහසන්නාවූ හෝ රැහණින් බැඳ තැබූ සිවුර එයින් මුදන්නහුට ථුල්ලච්චය වේ. මිදුනුකල්හි පාරාජිකය වේ. මිදුනු ඇසිල්ලම ඒ සිවුර ස්ථානයෙන් ගිලිහුනේය යන ගිණීමට යන්නේය. හුණදඬුවෙහි වෙළා තබන ලද්ද වෙළුම හරින්නහුට ථුල්ලච්චය වේ. වෙළීම හළ ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. වලල්ලක්කොට තැබූකල්හි වලල්ල සිඳියි හෝ මුදයි හෝ එක් වලල්ලක් හෝ හුණදඬුකෙළවරින් මුදා බැහැරට ගනීද, ථුල්ලච්චය වේ. සුන්ඇසිල්ලෙහි මිදුනු ඇසිල්ලෙහි බැහැරටගත් ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. එසේ නොකොටම සිවුරුලන හුණදඬුවෙහි ඈතමෑත හසුරුවාද, ඒතාක් රකින්නේය. වලල්ලට වනාහි සියලු හුණදඬුව ස්ථාන වේ. කුමක්හෙයින්දයත්: එහි හැසිරෙන සැහැවි ඇති බැවිනි. ඉදින්වනාහි ඒ වලල්ල අතින්ගෙන අහස්ගතවූවක් කෙරේද, පාරාජිකය වේ. දිගහැර තැබූ සිවුරට පිහිටි අවකාශයෙන් පැහැසු අවකාශයම ස්ථාන වේ. එහි හකුළා තැබූකල්හි විනිශ්චයතෙමේ කියූනයින් දතයුතුය. යම් සිවුරක් වනාහි එක් කෙළවරකින් බිම පහසා සිටියේද ඒ සිවුරට හුණදඬුවෙහිද පොළොවෙහි ද පිහිටි අවකාශ වශයෙන් ස්ථාන දෙකක් වේ. එහි පොළොවෙහි එක් කෙළවරකින් පිහිටි කල්හි අබද්ධසාටකයෙහි කියූ ලෙසින්ම විනිශ්චය දතයුතුය. සිවුරුලන රැ හණෙහිද මේ විනිශ්චය වේ.

අකුස්සෙහි එල්වා තැබූ භාණ්ඩය වනාහි බෙහෙත් කළයක් හෝ වේවා, බෙහෙත් පසුම්බියක් හෝ වේවා, ඉදින් බිත්තිය හෝ පොළොව හෝ නොපහසා සිටි එල්බෙන්නක් ගටමින් පහකරන්නහුට අකුස් කෙළවරින් ගිලිහුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. එල්බෙන්නක් බැඳුනක්වේද, මුලින් ඔසොවා අහස්ගතවූවක් කරන්නහුට අකුස් කෙළවරින් නොමිදුනු කල්හිද පාරාජිකය වේ. බිත්තියෙහි ලැගීසිටි එය පළමුකොට අකුස් කෙළවරින් පහකෙරේද, ථුල්ලච්චය වේ. පසුව බිත්තිය මුදාද, පාරාජිකය වේ. පළමුකොට බිත්තිය මුදා පසුව අකුස්සෙන් බැහැර කරන්නහුටද මේ ක්‍රමය වේ. ඉදින්වනාහි බර ඇති භාණ්ඩයක් බැහැරට ගන්නට නොහැක්කේ, තෙමේ බිත්තිය ඇසුරුකළ එකක්කොට අකුස්සෙන් බැහැර කෙරේද, නැවත බිත්තිය නොමුදාම අකුස්සෙන් බැහැරට ගත් ඇසිල්ලෙහිම පාරාජිකය වේ. තමන් කළතැන වනාහි ස්ථානය නොවේ. බිම පහසාසිටි භාණ්ඩයට ස්ථාන දෙකක් වේ. එහි විනිශ්චය කියන ලද්දේමය. යම් භාණ්ඩයක් වනාහි සහල්ලෙකලා එල්වන ලද්දේවේද, ඒ භාණ්ඩය සහල්ලෙන් බැහැරට ගන්නහුටද සහල්ල සමග අකුස්සෙන් බැහැරට ගන්නහුටද පාරාජිකය වේ. භික්තිභූමිනිශ්ශ්‍රිත වශයෙන්ද මෙහි ස්ථානභෙදයද දතයුතුය,

‘භිත්තිඛීලො’ යනු සෘජුකොට බිත්තියෙහි ගසන ලද්දක් හෝ එහි හටගත්තේම හෝ වේ. ‘නාගදන්තො’ නාගදන්තය වනාහි වක්ව ගසන ලද්දක්මය. ඒ තන්හි එල්වා තැබූ භාණ්ඩය අකුස්සෙහි කියූනයින්ම විනිශ්චය කටයුතුය. දෙකක් තුනක් පිළිවෙළින් තැබූ නාදැතිවල නගා තැබූ කුන්තයක් හෝ භිණ්ඩිවාලයක් හෝ අග හෝ මුල ගෙන අදීද, එකක් එකක්හුගේ පැහැසූ අවකාශමාත්‍රය ඉක්මනු කල්හි පාරාජිකය වේ. පැහැසූ අවකාශමාත්‍රයම ඔවුනට ස්ථාන වේ. සියලු හුල් හෝ නාදැති හෝ ස්ථාන නොවේ. බිත්තියට අභිමුඛව සිට මැද අල්ලාගෙන අදීද, මෑත කෙළවරින් පැහැසූ අවකාශය ඈත කෙළවරින් ඉක්මුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. බිත්ති දෙසට මූණදී පරභාගයෙන් පෙළන්නහුටද මෙම ක්‍රමය වේ. අතින් අල්ලාගෙන සෘජුව ඔසොවනුයේ කෙසගක් පමණකුදු අහස්ගත වූවක් කෙරේද, පාරාජිකය වේ. බිත්තිය ඇසුරුකොට තබන ලද්දක් බිත්තිය ගටමින් අදීද, අගින් පැහැසූ අවකාශය වූ මූල හෝ මුලින් පැහැසූ අවකාශය වූ අග හෝ ඉක්මවන්නහුට පාරාජිකය වේ. බිත්තියට අභිමුඛව සිට අදිනුයේ එක් කෙළවරකින් පැහැසූ අවකාශය අනික් කෙළවර ඉක්මවාද, පාරාජිකය වේ. සෘජුව ඔසොවනුයේ කෙසඟක් පමණ අහස්ගතවූවක් කෙරේද, පාරාජිකය වේ.

‘රුක්‍ඛෙ වා ලග්ගිතං’ තල්රුක් ආදියෙහි නගා එල්වා තබන ලද්දෙහි. විනිශ්චය අකුස් ආදියෙහි කියූ ලෙසින්ම දතයුතුය. එහි හටගන්නා වූ තල්ගෙඩිවල්ල වනාහි සොලවන්නහුට ථුල්ලච්චය වේ. යම් ඵලයකින් පාරාජික වස්තුව පිරේද, ඒ ඵලය නටුවෙන් ගිලිහුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. ගෙඩිවල්ල කපාහරීද, පාරාජිකය වේ. අගින් කොළ අතරෙහි නගා තබන ලද්දේ, තැබූතැනද නටුවදැයි දෙතැනක් ලබයි. එහි විනිශ්චය කියූනයින් දතයුතුය. යමෙක් වනාහි සිඳි පමණ ඇති තල්ගෙඩිවල්ල බිම වැටෙන්නේ හඬ නගන්නේයයි බියෙන්, තෙමේ එය අගින්ගෙන කොළ අතරට නගා කපාහරීද, කැපූ ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. තමන් කළ තැනම ස්ථාන නොවේ. මේ උපායෙන් සියලු වෘක්‍ෂයන්ගේ පුෂ්ප ඵලයන්හි විනිශ්චය දතයුතුය.

‘පත්තාධාරකෙපි’ මෙහි වෘක්‍ෂාධාරයෙක් හෝ වේවා, වලයාධාරයෙන් හෝ වේවා, දණ්ඩාධාරයෙක් හෝ වේවා, පාත්‍රය තබන යම් කිසිවක් වේ. පැසක් හෝ වේවා පාත්‍රාධරකයි ගිනීමට යන්නේය. එහි තැබූ පාත්‍රයට පාත්‍රයෙන් පැහැසූ අවකාශයම ස්ථාන වේ. එහි වෘක්‍ෂාධාරකයෙහි පස් අයුරකින් ස්ථාන පිරිසිඳීම වේ. එහි තැබූ පාත්‍රය මුවවිටින් ගෙන සිවුදිසා අතුරෙහි යම්කිසි දිසාවකින් අදින්නේ එක් කෙළවරකින් පැහැසූ අවකාශය අනික් කෙළවර ඉක්මවාද, පාරාජිකය වේ. කෙසගක් පමණ උඩට ඔසොවන්නහුට පාරාජිකය වේ. පාත්‍රාධාරකය සමග ගෙනයන්නහුටද මේ නයවේ.

වෙහාසට්ඨකථා නිමි.

උදකට්ඨකථා

උදකට්ඨකථායෙහි - ‘උදකෙ නික්‍ඛිත්තං හොති’ රාජභයාදියෙන් බියපත් වූවන් විසින් දියෙන් නොනස්නා සැහැවි ඇති තඹලෝ බඳුන් ආදීන්හිලා මැනවින් පිළිසන්කොට වැව් පොකුණු ආදියෙහි ගලානොබස්නා දියෙහි බහාලන ලද්දේද, ඒ භාණ්ඩයට පිහිටි අවකාශයම ස්ථාන වේ. සියලුදිය ස්ථාන නොවේ. ‘ගච්ඡති වා ආපත්ති දුක්කටස්ස’ නොගැඹුරු දියෙහි පයින් යන්නහුට පියවරක් පියවරක් පාසා දුක්කට වේ. ගැඹුරු දියෙහි අත්වලින් හෝ පාවලින් හෝ අත්පාවලින් හෝ ප්‍රයෝග කරන්නහුට ප්‍රයොගයක් ප්‍රයොගයක් පාසා දුක්කට වේ. සැළිය නගාගැනීම පිණිස දියෙහි ගැලීම් ඉපිලීම්හි මෙම ක්‍රමය වේ. ඉදින් වනාහි මේ අතර කිසි දිය නයෙකු හෝ සැඬමසෙකු හෝ දැක බියපැමිණියේ පලායේද, අනාපත්තිය වේ. ආමර්‍ශනාදියෙහිලා භූමිගතවූ සැළියෙහි කියූනයින්ම විනිශ්චය දතයුතුය. මේවනාහි විශෙෂය වේ: එහි බිම කැන යටින් අදියි. මෙහි මඩෙහි කිඳාබස්වයි. මෙසේ සයයුරකින් ස්ථාන පරිච්ඡෙදය වේ.

උපුල් පියුම්, හෙලපියුම් ආදීන් අතුරෙහි යම් පුෂ්පයක වස්තුව පිරේද, ඒ පුෂ්පය සිඳි ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. මෙහි උත්පල ජාතීන්ගේ එකද පසෙක්හි යම්තාක් එකද වැහැරියක් නොසිඳේද, ඒ තාක් රකියි. පද්ම ජාතීන්ගේ වනාහි පියුම්දඬුව සිඳිකල්හි ඇතුළත හුයක් නොසිඳ පැවැත්තේද, නොරකියි. හිමියන් විසින් සිඳතැබූ උත්පලාදීහු වෙත්ද යමක් පාරාජික වස්තුව පුරාද, ඒ පුෂ්පය ඉදුරූ ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. මල්දසයක් එක්කොට මිටි බඳින ලද්දේ යම් මිටියක පාරාජික වස්තුව පිරේද, ඒ මිටිය ඉදුරූ කල්හි පාරාජිකය වේ. මහත් මිටිකොට බඳින ලද්දාහු වෙත්ද, ඒ මහත් මිටිය උඩ යටදිග් හා සිවුදිගද යන සයයුරින් යම් අයුරකින් තුබූතැනින් පහකරන්නට බිමසිටි සැළියෙහි කියූ ලෙසින් පාරාජිකය වේ. දිග්දඬු ඇති උපුල් ආදීහු වෙත්ද, මල්වල හෝ දඬුවල වැටිකොට දියපිට රැහැන්හි තණ අතුරා තබත් හෝ බඳිත් හෝ ඔවුන්ගේ දිගින් මල් අගින්ද දඬු කෙළවරින්ද සරසද කෙළවරින් යට පිහිටි අවකාශයෙන්ද, උඩද මතුවෙහි සිටියහුගේ පිටින්දැයි සයයුරකින් ඨානාචාවනපරිච්ඡෙදය දතයුතුය.

යම් මහණ දියමතුපිට තැබූ මල්මිටියක් දිය සොලොවා රැළ ගනන්වා කෙසගක් පමණ නමුදු තුබූතැනින් පහකෙරේද, පාරාජික වේ. නැවත ‘මෙහි වූවක් ගන්නෙමි’යි තැන පිරිසිඳ කල්පනා කෙරේද, ඒ තාක් රකියි. ගියතැනදී එය උදුරාගන්නහුට පාරාජිකය වේ. දියෙන් ඉතා උඩට නැගුනු මලට දඬුව හා පැහැසී සිටි දිය සමග එකාබද්ධ වූ සියලු දිය ස්ථාන වේ. එය උපුටා සෘජුව උදුරන්නහුට මල් දඬුවෙහි කෙළවර කෙසඟක් පමණ දියෙන් ඉක්මුනු කල්හි පාරාජිකය වේ. මල් අල්ලාගෙන නවා අදිනුයේ උපුටාගනීද, දියස්ථාන නොවේ. උපුටාගත් ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. මිටිකොට බඳින ලද මල් දිය තිබෙන තැන හෝ රුකක හෝ ගසක හෝ බැඳතබත්ද, බැඳීම නොමුදා ඈත මෑත කරන්නහුට ථුල්ලච්චය වේ. බැඳීම බිඳීගිය කල්හි පාරාජිකය වේ. පළමු බැඳීම මුදාහැර පසුව ගෙනයේද, මෙහි සයයුරකින් ස්ථාන පරිච්ඡෙදය වේ. මෙදෙක මහාපච්චරී ආදියෙහි කියන ලද්දේය. පියුම් ගසෙහි හටගත් මල් පියුම් ගස සමග ගනු කැමැත්තහුට මල්නටුවෙන්ද, පත්නටුවෙන්ද, පැහැසූ ජලයෙහි වසයෙන් උඩ හා සරසද ස්ථානපරිච්ඡෙදයයි දතයුතුය. ඒ පියුම්ගස නොඋපුටා මල් හෝ පත් හෝ තමාට අභිමුඛව අදින්නාවූ මොහුට ථුල්ලච්චය වේ. උපුටාගත් ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ.

මල් පත් නටු තුබූ තැනින් තොර නොකොටද පළමුකොට පියුම්ගස උපුටන්නහුට ථුල්ලච්චය වේ. පසුව මල් පත් නටු තුබූ තැනින් පහවූ කල්හි පාරාජිකය වේ. උපුටනලද පියුම් ගසෙහි මලක් ගන්නේ වනාහි භාණ්ඩය අගය කරවා කරවිය යුත්තේය. පිටත තැබූ රැස්කළ අතට තරම්වන සේ මිටිකොට බඳින ලද මලෙහිද මේ නයමවේ. නෙළුඹලක් හෝ නෙළුඹුදැල්ලක් හෝ යන යමකින් පාරාජිකවස්තුව පුරාද, එය උපුටන්නහුට පාරාජිකය වේ. මඩෙහි වැදීසිටි අවකාශය වසයෙන්ද මෙහි ස්ථානය පිරිසිඳිය යුතුය. ඒ පියුම් අල උදුරන්නහුට සියුම් මුලක් නමුදු නොසිඳුනේවේද, ඒතාක් රකියි. නෙළුඹල පුරුකෙහි හටගත් පත්‍රයක් හෝ පුෂ්පයක් හෝවේද, එද රකීයයි මහාඅර්‍ත්‍ථකථාවෙහිම කියන ලදී. නෙළුඹල ගැටයෙහි වනාහි යොවුන්බවට පැමිණියවුන්ගේ මුවපිළිකා මෙන් කටුවක්වේද, මෙය නොදිග් බැවින් නොරකියි. සෙස්ස උත්පලාදීන්හි කියූනය ඇත්තේමය.

සස්වාමික වූ මත්ස්‍යකච්ඡපයන්ට වැව් ආදියෙහි සියලු ජලය ස්ථානවේද, එහෙයින් යම් මහණෙක් පෝෂණය කරන තැනක සස්වාමික වූ මසෙකු බිලියකින් හෝ දැලකින් හෝ කුමිනකින් හෝ අතින් හෝ අල්ලාගනීද, ඒ මහණහුට යම් මසකු කරණකොට පාරාජික වස්තුව පිරේද, ඒ මසු කෙසගක් පමණකුදු දියෙන් උඩටගත් ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. කිසියම් මත්ස්‍යයෙක් අල්ලාගනු ලබන්නේ ඈත මෑත දුවාද, අහසට හෝ පනීද, ඉවුරෙහි හෝ වැටේද, අහසෙහි හෝ සිටි ඉවුරෙහි හෝ වැටුනු ඒ මසු අලාගන්නහුටද පාරාජිකයම වේ. පිටත ගොදුරු සොයාගිය කැස්බහුද අල්ලාගන්නහුටද, මෙම නයවේ. ජලයෙහි සිටියෙකු ජලයෙන් මුදන්නහුට පාරාජිකය වේ.

ඒ ඒ ජනපදයන්හි සියල්ලන්ට සාධාරණ වූ මහාවිලක දිය බැහැර කරන මග ඇසුරුකොට සියල්ලන්ට සාධාරණවූම කුඩා ගඟක් සමාන මහා දියඇළක් කනිත්. එයින් කුඩාදිය ඇළවල් බැහැරකොට දිය ඇළ කෙළවර තමතමන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස වල් සාරත්. ඔවුන්ට වනාහි යම් දවසක ජලයෙන් ප්‍රයෝජනයක්වේද, එකල්හි වල්ද කුඩාදිය ඇළවද මහදියඇළ ද ශුද්ධකොට වැවෙන් දිය බැහැරකරන මග ඇරදමත්. එයින් දිය සමග මත්ස්‍යයෝ නික්ම අවුත් වළෙහි වැටී වසත්. එහි විලෙහිද මහාදිය ඇළෙහිද මසුන් අල්ලාගන්නවුන් නොවළකත්. තමතමන්ගේ කුඩාදිය ඇළවලද, උදකාවාටයන්හිද, පිවිසි මසුන් අල්ලාගන්නට නොදෙත්. වළකාලත්. එහි යම් මහණෙක් විලෙහි හෝ දිය නික්මෙන මාර්‍ගයෙහි හෝ මහාදිය ඇළෙහි හෝ මසුන් අල්ලාගනීද, ඒ මහණ අවහාරයෙන් නොකරවිය යුත්තේය. කුඩාදිය ඇළවල හෝ ආවාටයෙහි හෝ පිවිසියකු අල්ලාගන්නේ අල්ලාගත් මසුගේ අගය වසයෙන් කරවිය යුත්තේය. ඉදින් එයින් අල්ලා ගනු ලබන මත්ස්‍යයා අහස්හි පනීද, ඉවුරෙහි හෝ වැටේද, අහස්ගතවූ හෝ ඉවුර වැටුනාවූ හෝ ජලයෙන් මිදුනු ඒ මසු අල්ලාගන්නට අවහාරයක් නැත්තේය. කුමක්හෙයින්දයත්: යම්හෙයකින් ඔහු තමාට අයත්තන්හි සිටියහුගේ හිමියෝ වෙත්ද, එහෙයිනි. එහි ව්‍යවස්ථා එබඳුමවූය. කැස්බු කෙරෙහිද මෙම නයවේ.

ඉදින්වනාහි අල්ලාගනු ලබන මත්සයා ආවාටයෙන් කුඩා ඇළට නගීද, එහිදී ඒ මසු ගන්නහුටද අවහාරයම වේ. කුඩා ඇළෙන් මහා ඇළටද, මහඇළෙන් විලටද නැගුනහු ගන්නට අවහාරයක් නැත්තේය. යම් මහණෙක් බත්හුළුවලින් මසු පොළොඹවා වළෙන් කුඩාඇළට නන්වාගනීද, අවහාරයම වේ. එයින්ද මසු පොළොඹවා මහඇළට නන්වා ගන්නට අවහාරයෙක් නැත්තේය. කිසිකෙනෙක් වනාහි කොතැනින් හෝ සියල්ලන්ට සාධාරණ තැනකින් මසුන් ගෙනවුත් පශ්චිමවාස්තුභාග වූ දියවළෙහි බහා වඩා දවසක් දවසක් පාසා මසුන් දෙතුන්දෙනෙකු මාළු ව්‍යංජන පිණිස මරත්. දියෙහි හෝ අහසෙහි හෝ ඉවුරෙහි හෝ යන යම්කිසි තැනක සිටි මෙබඳු මසකු ගන්නහුට අවහාරය වේමය. කැසුබු කෙරෙහිද මෙම නයවේ.

නියං කාලයෙහි නදියෙහි සැඩපහර සිඳී ගිය කල්හි කිසි වළතැනෙක දිය රඳා පවතීද, එහි මිනිස්සු මසුන්ගේ විනාශය පිණිස කුකුරුමාන්ගෙඩි විෂ ආදිය බහා යෙත්. මත්ස්‍යයෝ ඒවා කා මැරී උඩුහුරුව දියෙහි ඉල්පෙමින් සිටිත්. යම්මහණෙක් එහි ගොස් අයිතිකරුවෝ යම්තාක් එහි නොඑත්ද, ඒතාක් මේ මසුන් ගන්නෙමියි ගනීද, එහිදී ඇගීම් වසයෙන් කරවිය යුතුය. පාංශුකුල සංඥා වශයෙන් අල්ලාගන්නහුට අවහාරයක් නැත්තේය. ගෙන්වන කල්හි භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. මසුන්ට විෂ දමාගිය මිනිස්සු බඳුන් ගෙනවුත් පුරවාගෙන යත්. ‘නැවත එන්නෙමු’යි යම්තාක් ආලයසහිත වෙත්ද, ඒ තාක් ඒ මත්ස්‍යයෝ සස්වාමික මත්ස්‍යයෝ වෙත්. යම්කලෙක වනාහි ඒ මිනිස්සු ‘අපට කම් නැතැ’යි ආලය රහිතව යෙත්ද, එතැන් පටන් සොරසිතින් ගන්නහුට දුක්කටය වේ. පාංශුකුලසංඥා ඇත්තහුට අනාපත්ති වේ. මස් කැසුබුන් කෙරෙහි යම්සේද සියලු දියෙහි උපදින සතුන් කෙරෙහිද විනිශ්චය මෙසේ දතයුතුය.

උදකට්ඨකථා නිමි.

නාවට්ඨකථා

නාවට්ඨ කථාවෙහි, පළමුකොට නැව දක්වන්නේ ‘නාවා නාම යාය තරති’ යනු කීය. එහෙයින් මෙහි යටත්පිරිසෙයින් රඳන් දෙණද උණ ලීයෙන් කළ පහුරද නාවායි දතයුතුය. සීමාසම්මතයෙහිදී වනාහි නිතර හැසිරෙන නෞකා ඇතුළත කැන හෝ පුවරුවලින් බැඳ හෝ කරන ලද්දී යටත් පිරිසිඳීමෙන් තුන් දෙනෙකු උසුලන්නීම වටී. මෙහිවනාහි එකකු උසුලන්නීද නාවායි කියනු ලැබේ. ‘නාවාය නික්‍ඛිත්තං’ ඉන්‍ද්‍රියබද්ධ වූ හෝ ඉන්‍ද්‍රිය බද්ධ නොවූ හෝ යම්කිසිවක්වේද, එහි අවහාර ලක්‍ෂණය ඵලට්ඨයෙහි කියූනයින්ම දතයුතුය. ‘නාවං අවහරිස්සාමි’ යනාදියෙහිද දෙවැන්නෙකු සෙවීම සෑම පැහැසීම සෙලවීම යන මොවුහු කියූනය ඇත්තාහුම වෙත්. ‘බන්‍ධනං මොචෙති’ යන මෙහිවනාහි යම්තාක් බැම්ම මිදුනු ඇසිල්ලෙහි තුබූ තැනින් පහ නොවේද, ඒ නැවෙහි බැම්ම යම්තාක් නොමිදුනේවේද, ඒ තාක් දුක්කටය වේ. මිදුනු කල්හි වනාහි ථුල්ලච්චයද පාරාජිකයද වේ. එය ඉදිරියෙහි පහළ වන්නේය. සෙස්ස කියූනය ඇත්තේමය. මේවනාහි පාලිවර්‍ණනාය.

මෙහිවනාහි මේ පාලිමුක්තක විනිශ්චයයි: සැඩ දියපහරෙහි බැඳතැබූ නැවට එක් ස්ථානයක් වේ. ඒ නම් බැඳීමය. ඒ බැඳීම මිදුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. එහි යුක්තිය මළපුඩුවෙහි බැඳි ශූකරයාගේ විනිශ්චයයෙහිලා කියන ලද්දීය. විෂමවාතාදියෙන් විනාශයට පැමිණ දියෙහි ගැලී පොළෝතලයට නොපැමිණ මැද සිටි නැව යම් යම් දිය පෙදෙසක් පැතිරගෙන සිටියාවේද, ඒ පෙදෙස මේ නැවට ස්ථානය වේ. එහෙයින් ඒ නැව උඩට හෝ ඔසොවා සොලොවන්නහුට, යටට හෝ ගිල්වන්නහුට, සිවුදිසාවෙහි හෝ පහසලද අවකාශය ඉක්මවන්නහුට ඉක්මුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. නිශ්චල ජලයෙහි නොබැඳුනු තමන්ගේ සැහැවියෙන් සිටි නැව ඉදිරියෙන් හෝ පසුපසින් හෝ වම්දකුණුපසින් හෝ අදින්නහුට, එක් කෙළවරකින් පහසන ලද අවකාශය, දියෙහි පිහිටි අනික් කෙළවරින් ඉක්මුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. උඩට කෙසඟක් පමණ දියෙන් මිදීසිටිකල්හි යට නැව්තෙලෙන් පහසනලද අවකාශය මුවවිට ඉක්මුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. ඉවුරෙහි බැඳ නිශ්චල ජලයෙහි තැබූ නැවට බැඳීම හා නැව සිටි අවකාශයදැයි ස්ථාන දෙකක් වේ. ඒ නැව පළමුකොට බැඳුමෙන් මුදාද, ථුල්ලච්චය වේ. පසුව සයයුරෙන් එක්තරා අයුරකින් තුබූතැනින් පහ කෙරේද පාරාජිකය වේ. පළමුකොට තුබූතැනින් පහකොට පසුව බැඳීම මුදා හැරීමෙහිද මෙම නයවේ.

ගොඩබිමට නගා උඩහුරුකොට තැබූ නැවට පහසන ලද අවකාශයම ස්ථාන වේ. පස් අයුරකින් ඒ නැවෙහි ස්ථාන පරිච්ඡෙදය දතයුතුය. යටිහුරුකොට තැබූ නැවට වනාහි මුවවිටින් පවසනලද අවකාශයම ස්ථාන වේ. ඒ නැවෙහිද පස් අයුරකින් ස්ථාන පරිච්ඡෙදය දැන යම්කිසි තැනකින් පහසලද අවකාශය උඩට කෙසගක් පමණ ඉක්මුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය දතයුතුය. ගොඩබිමට නගා දැවගැට දෙකක් මතුවෙහි තැබූ නැවෙහි ඒ දාරුඝටිකයන්ගේ පහස ලද අවකාශයම ස්ථාන වේ. එහෙයින් එහි ඇඳපා මතුවෙහිම එලූ බැඳුනු සළුවෙහිද නාගදන්තයන්හි තැබූ භිණ්ඩිවාලයෙහිද කියූනයින් විනිශ්චය දතයුතුය.

යොතින් බැඳි නැවෙහි වනාහි හැටහැත්තෑ බඹපමණ දිගයොත නොමුදාම ඇද පොළොවෙහි ලැගුනක්කොට යොත සමග ගොඩබිම තැබූ නැවට පැහැසූ අවකාශමාත්‍රයම ස්ථාන නොවේ. තවද යොතෙහි කෙළවර පටන් නැව පොළොවෙහි පිහිටි අවකාශය පිළිබඳ පශ්චිමාන්තය යම්තාක්ද, ඒතාක් දිගින්ද, සරස වනාහි නැව හා යොතද පොළොවෙහි පිහිටි කෙළවර පමණක් ස්ථානයයි දතයුතුය. ඒ නැව දිගින් හෝ සරසින් අදින්නහුට එක් කෙළවරකින් පහසලද අවකාශය, පොළොවෙහි පිහිටි අනික් කෙළවරින් ඉක්මුනු ඇසිල්ලෙහි උඩින් කෙසගක් පමණ යොත සමග පොළොවෙන් මිදුනු කල්හි පාරාජිකය වේ. යම් මහණෙක් තොට තුබූ නැවකට නැගී සොරසිත් ඇත්තේ රිටකින් හෝ පළුපතකින් හෝ පදීද, පාරාජික වේ. ඉදින්වනාහි කුඩය හෝ දිග හැර සිවුර හෝ පාවලින් පාගාගෙන අත්වලින් ඔසොවා රුවල සමාන කොට හුළං ගන්වාද බලවත් වාතයකින් නැව ගෙනයේද, වාතයෙන්ම ඒ නැව ගෙනයන ලද්දේ වේ. පුද්ගලයාහට අවහාරයක් නැත්තේය. ප්‍රයොගය ඇත්තේය. ඒවනාහි ඨානාචාවන ප්‍රයොගය නොවේ. ඉදින් වනාහි මෙසේ යන ඒ නැව පියවි ගමන සිඳදමා අන් දිසාභාගයකට පමුණුවාද, පාරාජික වේ. තෙමේම යම්කිසි ගම්තොටකට පැමිණි නැව තුබූතැනින් පහනොකරණුයේ විකුණායේද අවහාරයක් නැත්තේය. භණ්ඩදෙය්‍ය වේ.

නාවට්ඨකථා නිමි.

යානට්ඨකථා

යානට්ඨ කථාවෙහි, යානය පළමුකොට දක්වන්නේ ‘යානං නාම වය්හං’ යනාදිය කීය. එහි මතුවෙහි මණ්ඩපයක් වැනිවූ පුවරුවැසුම සියල්ල වෙළුනක්කොට හෝ වසා කරන ලද්ද වය්හ නම්වේ. දෙපස රන් රිදී ආදියෙන් කළ ගොනැස් දී ගුරුළු පියාපත් ලෙසින් කරන ලද්දී සන්‍දමානිකා නම්වේ. රියද ගැලද ප්‍රසිද්ධමය. ඒ යානයන් අතුරෙහි යම්කිසි යානයක සවිඤ්ඤාණක වූ හෝ අවිඤ්ඤාණක වූ රාසි ආදි වසයෙන් තැබූ භාණ්ඩයක් සොරසිතින් තුබූ තැනින් පහකරන්නහුට නාවට්ඨයෙහිද ථලට්ඨයෙහිද කියූනයින්ම පාරාජිකය දතයුතුය.

මේවනාහි විශෙෂය වේ: යානයෙහි තුබූ සහල්ආදී බඩුවක් පැසින් ගන්නහුට පැස නොඑසවූ කල්හිද, ඇසට පහරා සහල් ආදීන්ගේ එකටබැඳි බව වෙන්කළ කල්හිද පාරාජිකය වේ. ගොඩබිම තුබූ භාණ්ඩාදියෙහිද මේ නයලැබේ. ‘යානං අවහරිස්සාමි’ යානයක් සොර සිතින් ගන්නෙමියි යනාදියෙහි දෙවැන්නෙකු සෙවීම් ආදීහු කියනලදනය ඇත්තාහුමය. ‘ඨානා චාවෙති’ තුබූ තැනින් පහකෙරේය යන මෙහි වනාහි ගොනුන් දෙදෙනෙකු යෙදූ යානයට, ගොනුන් දෙදෙනාගේ පාඅටද රියසක් දෙකදැයි ස්ථාන දසයෙක් වේ. වියගසෙහි හිඳ ඒ යානය පදවන්නාවූ සොරසිත් ඇති මහණහුට ගොනුන්ගේ පානැගීමෙහිදී ථුල්ලච්චය වේ. පොළොවෙහි පිහිටි පෙදෙසින් රෝද දෙක කෙසගක් පමණ ඉක්මුනු කල්හි පාරාජිකය වේ. ඉදින්වනාහි ගොන්නු ‘මෙතෙමේ අපගේ හිමියා නොවන්නේය’යි දැන වියගස හැරපියා අදිමින් යම්තාක් සිටිත් හෝ වෙත්ද, සොලවත් හෝ වෙත්ද, ඒතාක් රකියි. ගොනුන් නැවත කෙලින් සිටුවා පිළියෙල කොට වියගස නන්වා දැඩිකොට යොදා කැවිටෙන් ඇන පදවන මහණහුට කියූ ලෙසින්ම ඒ ගොනුන්ගේ පානැගීමෙහිදී ථුල්ලච්චය වේ. රියසක් පොළොවෙහි පිහිටි පෙදෙසින් කෙසගක් පමණකුදු ඉක්මනු කල්හි පාරාජිකය වේ.

ඉදින් මඩ සහිත මගෙහි එක් සකක් මඩෙහි එරුණේවේද, දෙවන සක ගොනුන් පෙරළමින් අදිත්ද, එක් සකක් සිටි බැවින් අවහාරයක් නොවේ. ගොනුන් කෙළින් සිටිනසේ පිළියෙලකොට පදවන මහණහුට පිහිටා සිටි සක පැහැසූ පෙදෙසින් කෙසගක් පමණ ඉක්මවූ කල්හි පාරාජිකය වේ. ගොනුන් අටදෙනකු යෙදූ යානයට, සිවුතිසෙකැයි මේ උපායයෙන් ගොනුන් යෙදූ යානය පිළිබඳ ස්ථානභෙදය දතයුතුය.

ගොනුන් නොයෙදූ යම් ස්ථානයක් වියගසෙහි ඉදිරිපස හා පසුපස පිටිවහල්දඬු එකකින් හා පිටිවල්දඬු දෙකකින් රුකුල් දී තබන ලද්දේද, ඒ යානයට රුකුල්දුන් තුන්දඬුකඩ හා දෙසක්හුගේ වසයෙන් පස්තැනක් වේ. ඉදින් වියගසෙහි රුකුල්දඬුව යටපෙදෙසෙහි යම්සේ දෙකොටසකින් යට පිහිටාද, ස්ථාන සයක් වේ. පසුපසින් රුකුල් නොදී වියගසෙහි රුකුල් දෙන ලද්දහුගේම රුකුල්දීම් වසයෙන් ස්ථාන තුනක් හෝ සතරක් වේ. වියගසින් පුවරුයෙක හෝ දැවක හෝ මතුවෙහි තබන ලද්දහුට ස්ථාන තුනක් වේ. පොළොවෙහි තැබූ යානයට එසේය. ඒ යානය ඇද හෝ ඔසවා ඉදිරිපසින් හා පසුපසින්ද තුබූතැනින් පහකරන්නහුට ථුල්ලච්චය වේ. සක් පිහිටිතැන කෙසගක් පමණ ඉක්මුනු කල්හි පාරාජිකය වේ. සක් බැහැරකොට දෙඅක්හිසින් දැවමතුවෙහි තැබූ යානයට ස්ථාන දෙකක් වේ. ඒ යානය අදිනුයේ හෝ ඔසවනුයේ හෝ පැවැසූ අවකාශය ඉක්මවාද පාරාජිකය වේ. බිම තැබු යානයට වියගසින්ද ගැල්බා දෙකෙහි අක්දඬු ශක්තිමත් කරනු පිණිස දෙඇඟිලි මෙන් වැද්දූ දැව ඇණ සතරින්ද පිහිටා සිටීම් වශයෙන් ස්ථාන පසක් වේ. වියගස අල්ලාගෙන ඒ යානය අදින මහණහුට ඒ ඇණවල පැසුළු කෙළවරින් පළමුකෙළවර ඉක්මනු කල්හි පාරාජිකය වේ. ඇණ අල්ලාගෙන අදින මහණහුට ඇණවල ඉදිරිකෙළවරින් පැසුළුකෙළවර ඉක්මනුකල්හි පාරාජිකය වේ. ඒ ඒ පාර්‍ශවයන් ගෙන අදින මහණහුට ඇණවලම සරස පිහිටි තැන ඉක්මීමෙන් පාරාජිකය වේ. මැදින් අල්ලාගෙන ඔසවන මහණහුට කෙසඟක් පමණ පොළොවෙන් මිදුනු කල්හි පාරාජිකය වේ. නැවත උද්ධිකණු නොවේද, සමවම බාහුවකොට මැදින් විද අක්හිස් වද්දන ලද්දේවේද, ඒ යානය යටතලයෙහි හාත්පසින් සියලු පොළොව පහසා සිටීද, එහි සිවුදිසාවෙහි උඩද පැහැසූ තැන් ඉක්මීම් වසයෙන් පාරාජිකය වේයයි දතයුතුය. නැබින් පොළොවෙහි තැබූ සකටයට එක්ම ස්ථානයක් වේ. එහි පිරිසිඳීම පස්අයුරකින් වේ. නිම්වළලු පසින්ද නැබින්ද පහසා සිටි සකටයට ස්ථාන දෙකක් වේ. නිම්වළල්ලෙන් නැගීසිටි පෙදෙස පයින් පාගා බිම පහසවා අර හෝ නිම්වළල්ල හෝ අල්ලාගෙන ඔසවන්නහුට තමන් පෑගුතැන ස්ථාන නොවේ. එහෙයින් එහි සිටි කල්හිද සෙසු තැන් ඉක්මුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ.

බිත්තිය ඇසුරුකොට තැබූ චක්‍රයටද ස්ථාන දෙකක් වේ. එහි පළමුකොට බිත්තියෙන් මුදන්නහුට ථුල්ලච්චය වේ. පසුව පොළොවෙන් කෙසගක් පමණ නගාගත්කල්හි පාරාජිකය වේ. පළමුකොට පොළොවෙන් මුදන්නහුට ඉදින් බිත්තියෙහි පිහිටිතැන වෙනස්නොවේනම්, මේ නයමවේ. නැවත අර අල්ලාගෙන යටට අදින්නහුට බිත්තිය පැහැසසිටි අවකාශයෙහි උඩ කෙළවර යටකෙළවර ඉක්මවාද, පාරාජිකය වේ. මගට බැස සිටි යානයෙහි යාන හිමියා කිසියම් කටයුත්තක් හේතුකොට බැස මගින් ඉවත්වූයේවේද, එකල්හි අන් මහණෙක් පෙරමග එනුයේ රකින්නකු නැති යානය දැක ‘යානය අවහරණය කරන්නෙමි’යි නගීද, ඔහුගේ ප්‍රයොගයක් නැතිවම ගොන්නු එය ගෙන ගියාහුද අවහිරයක් නැත්තේය. සෙස්ස නැවෙහි තුබූ භාණ්ඩයෙහිලා කියනලද්ද සමාන වේ.

යානට්ඨකථා නිමි.

භාරට්ඨකථා

මෙයින් මතු භාරයම භාරට්ඨ නම්වේ. ඒ භාරය. සීසභාරාදීන්ගේ වසයෙන් සිවුපරිද්දෙකින් දක්වන ලද්දේ වේ. එහි සීසභාරාදියෙහි නොමුළාබව පිණිස ශීර්‍ෂාදීන්ගේ පිරිසිඳීම මෙසේ දතයුතුය. එහි හිස පිළිබඳ ඉදිරියෙහි බෙල්ලෙන් මතු ගලවළුය. කිසිවකුන්ගේ බෙල්ලෙහි පිටිපස කෙසයන්ගේ කෙළවර සුළියක් වේ. බෙල්ලෙහිම දෙපස කිසිවකුන්ගේ කෙසයෝත් පහතට බැස හටගනිත්. ඔවුහු කර්‍ණචූළිකායි කියනු ලබත්. ඔවුන්ගේ යට කොටසදැයි මේ යටපසින් පිරිසිඳීමය. එයින් උඩ හිසය. මේ අතර සිටි භාරය සීසභාර නම්වේ.

දෙපස කන්සිළුපටන් යට, වැලමිටපටන් උඩ, බෙල්ලෙහි පිට මැදසුළිය පටන්ද, ගලවළුයෙහි පටන්ද යට, පිට මැද සුළිය පටන්ද, උරහිස පිරිසිඳීම පිළිබඳ මැද හෘදයාවාටය පටන්ද, මතුයෙහි ස්කන්‍ධයයි. මේ අතර සිටි භාරය ඛන්‍ධභාර නම්වේ.

පිටමැද සුළියෙන්ද හෘදයාවාටයෙන්ද පටන්, යට පානිය සිළුව දක්වා වූ පෙදෙස කටිය පිළිබඳ පිරිසිඳීමය. මේ අතර හාත්පස සිරුරෙහි සිටි භාරය කටිභාර නම්වේ.

වැලමිට පටන් යට අත්නියසිළු දක්වා වූ මේ පෙදෙස ඔලම්බකපරිච්ඡෙදයයි. මේ අතර සිටිභාරය ඔලම්බක නම්වේ.

දැන් ‘සීසභාරං’ යනාදි තන්හි පෙර නොකියූ මේ විනිශ්චය වේ. යම් මහණෙක් ‘මෙය ගෙන මෙහි යව’යි අයිතිකරුවන් විසින් නොඅණවන ලදුයේ, තෙමේම ‘මට මෙනම් භාණ්ඩය දෙවු, මම තොපගේ භාණ්ඩය උසුලමි’යි ඔවුන්ගේ භාණ්ඩය හිසින් ගෙන යනුයේ සොරසිතින් ඒ භාණ්ඩය පහසාද, දුක්කටය වේ. පෙර කියූ සීසපරිච්ඡෙදය නොඉක්මවන්නේම හිසෙන් නොඔසවමින්ම ඈත මෑත ගටමින් හසුරුවාද, නැවත නැවත හසුරුවාද, ථුල්ලච්චය වේ. කරට බාගත් ඇසිල්ලෙහි ‘උසුලාවා’යි අයිතිකරුවන්ට සිතක් ඇත්තේද, ඔවුන් විසින් ඒ පිණිස නොඅණවනලද බැවින් පාරාජිකය වේ. කරට නොනගාම හිසින් කෙසගක් පමණ මුදන්නහුට පාරාජිකය වේ. බර දෙකක් අතුරෙහි එක් බරක් හිසෙහිද එක් වරක් පිටෙහිද පිහිටියේ වේ. එහි දෙතැනක්හුගේ වසයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය. මේවනාහි සුද්ධසීසභාරාදීන්ගේ වසයෙන්ම දේශන අරඹන ලද්දීය. යම් මේ විනිශ්චයක් සීසභාරයෙහි කියන ලද්දේද, බන්‍ධභාරාදියෙහිද මේ විනිශ්චය වේ.

‘හත්‍ථෙ භාරං’ යන මෙහි වනාහි අතින්ගත් බැවින් එල්බෙන බර, අතෙහි බරැයි කියන ලද්දේය. ඒ අතෙහි වූ බර, පළමුකොටම බිමින් හෝ ගන්නා ලද්දේ වේවා, පිරිසිදු සිතින් සීසාදියෙන් හෝ ගන්නා ලද්දේ වේවා, අතෙහි බරැයි කියාම ගිනීමට යන්නේය. ඒ අතෙහි බර සොරසිතින් එබඳු වූ ග්‍රහණස්ථානයක් දැක බිම හෝ ගස් ආදීන් අතුරෙහි හෝ තබන්නහුට අතින් මිදුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. ‘භූමිතො ගණ්හාති’ යන මෙහිවනාහි ඒ බරඅතුරෙහි යම්කිසිවක් උදය වැළඳීම් ආදී වූ කරුණක් හේතුකොට පිරිසිදු සිතින් බිම තබා නැවත සොර සිතින් කෙසගක් පමණ නගාගන්නහුට පාරාජිකය වේ.

භාරට්ඨකථා නිමිය.

ආරාමට්ඨකථා

ආරාමට්ඨකථායෙහිද - ආරාමය පළමුකොට දක්වන්නේ, ‘ආරාමො නාම පුප්ඵාරාමො ඵලාරාමො’ යනු කීයේය. ඔවුනතුරෙහි සීනිද්ද ආදීන්ගේ මල් පිපෙනුයේ පුෂ්පරාම නම්වේ. ආම්‍රඵලාදීන් පලගැනෙන පෙදෙස ඵලාරාම නම්වේ. ආරාමයෙහි සිවුතැනෙකින් තැබූ භාණ්ඩයේ විනිශ්චය භුම්මට්ඨාදියෙහි කියූනයම වේ.

එහි හටගත්තෙහි වනාහි ‘මූලං’ යනු සුවඳට ඉරිවෙරාදී වූ යම්කිසි මූලෙකි. එය උපුටා හෝ උපුටන ලද්දක් හෝ ගන්නහුට යම් මූලකින් පාරාජික වස්තුව පිරේද, එය ගත්කල්හි පාරාජිකය වේ. අලයද මූල යන වචනයෙන්ම සඞ්ග්‍රහ කරන ලද්දේය. උපුටන්නහුටද මෙහි ස්වල්පමාත්‍රයක් නමුත් නොසිඳුනුකල්හි ථුල්ලච්චයම වේ. එහි විනිශ්චය නෙළුඹලයෙහි කියූනයින් දතයුතුය. ‘තචං’ යනු බෙහෙත් පිණිස හෝ සිවුරු රඳන් පිණිස හෝ ප්‍රයෝජනයට ගැනීමට සුදුසු යම්කිසි රුක්සුඹුලෙකි. එය උපුටා හෝ උපුටන ලද්දක් හෝ ගන්නහුට මූලයෙහි කියූනයින් පාරාජිකය වේ. ‘පුප්ඵං’ යනු දසමන් බෝලිද්ද ආදීවූ යම්කිසි මලෙකි. එය නෙලා හෝ නෙලන ලද්දක් හෝ ගන්නහුට උපුල් පියුම්හි කියූනයින් පාරාජිකය වේ. මල්වල නටුව හෝ බැඳීම හෝ නොසිඳුනේනම් රකියි. කිසියම් මලක නටුව තුළ හිද්දක්වේද, ඕතොමෝ ඔහු නොදරකියි. ‘ඵලං’ යනු අඹඵල තල්ඵල ආදීවූ යම්කිසි ඵලයකි. එය රුකකින් නෙලාගන්නහුගේ විනිශ්චය රුකෙහි එල්ලූ බඩු පොදි ආදිය පිළිබඳ කථාවෙහි කියන ලද්දේය. බැහැරකොට තබන ලද්ද භුම්මට්ඨාදියෙහි සඞ්ග්‍රහ කරන ලද්දේමය.

‘ආරාමං අභියුඤ්ජති’ යනු අන්සතුවූවක් ‘මෙය මා සතුය’යි බොරු කියා අන්සතු බව දැන දැන තමන් සතුයයි යුක්තිබැණ අයත් කරගනු පිණිස සොරසිතින් සහායභාවාදිය පිණිස දෙවැන්නෙකු සෙවීම් වසයෙන් අභියෝග කෙරේද, අදින්නාදානයෙහි ප්‍රයොග බැවින් දුක්කටය වේ. ‘සාමිකස්ස විමතිං උප්පාදෙති’ විනිශ්චයෙහි දක්‍ෂබැවින් හෝ බලවතුන් ඇසුරු කිරීම් ආදියෙන් හෝ අරම්හිමියා හට සැක උපදවා යනුයි. කෙසේදයත්: එසේ විනිශ්චයෙහි යෙදුනු ඔහු දැක අරම්හිමිතෙමේ මෙසේ සිතයි. ‘මම මේ ආරාමය තමන් සතු කරගන්නට හැකිවන්නෙම්ද නොහැකි වන්නෙම්දැයි මෙසේ ඔහුට උපදින විමතිය ඔහු විසින් උපදවන ලද්දී වන්නීය. එහෙයින් ථුල්ලච්චයට පැමිණේ.

‘ධුරං නික්‍ඛිපති’ යම්කලෙක වනාහි හිමිතෙමේ ‘මෙතෙමේ තදය, කැකුළුය, මාගේ ජීවිතයට හා බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යයට අනතුරු කරන්නේය, දැන් මට මේ ආරමයෙන් කම්නැතැ’යි ධුරනිඃක්‍ෂෙප කෙරේද චොදක තෙමේ පාරාජිකාවට පැමිණේ. ඉදින් තෙමේත් කළ ධුරනිඃක්‍ෂෙප ඇත්තේවේද, තවද හිමියා විසින් ධුරනිඃක්‍ෂෙපය කළ කල්හිද, චොදක තෙමේ ධුරය නිඃක්‍ෂෙප නොකොටම ‘මොහු මොනවට පෙළ මාගේ අණ පැවැත්ම දක්වා කුම්කරම්දැයි විචාරන්නෙකුගේ තත්ත්‍වයෙහි ඔහු තබාදෙන්නෙමි’යි දියයුතුබැව්හි උත්සාහසහිතවේද, ඒතාක් රකියි. නැවතත් චොදකතෙමේ අසිඳැ ‘දැන් මොහුට එය නොදෙන්නෙමි’යි ධුරනිඃක්‍ෂෙපය කෙරේද, හිමිතෙමේ ධුරනිඃක්‍ෂෙපය නොකෙරේද, පක්‍ෂයක් සොයාද, ලජ්ජි පිරිසක් ලබම්ද, පසුව දැනගන්නෙමියි ඒතාක් කල්බලා ඉඳීද, නැවත ගැනීමෙහිම උත්සාහ ඇත්තේවේද, රකීමය. යම්කලෙක වනාහි හෙතෙමේද ‘නොදෙන්නෙමි’යිද හිමිතෙමේත් ‘නොලබමි’යිද මෙසේ දෙදෙනම ධුරය බහාතබත්ද, එකල්හි චොදකයා හට පාරාජිකය වේ. නැවත අභියොගකොට විනිශ්චය කරන්නේ විනිශ්චය නොනිම්කල්හි හිමියා විසිනුදු ධුරනිඃක්‍ෂෙපය නොකළ කල්හි තමන්ගේ අස්වාමිකභාවය දන්නේම එයින් කිසිමලක් හෝ ඵලයක් හෝ ගනීද, බඩුවෙහි අගය විසින් කරවිය යුත්තේය.

‘ධම්මං චරන්තො’ භික්‍ෂුසඞ්ඝයාගේ සමීපයෙහි හෝ රාජකුලයෙහි හෝ විනිශ්චය කරන්නේ. ‘සාමිකං පරාජෙති’ විනිශ්චය කරන්නවුන්ට අල්ලස් දී කූටසාක්‍ෂි බස්වා අරම්හිමියා දිනාය යන අර්‍ත්‍ථයි. ‘ආපත්ති පාරාජිකස්ස’ පාරාජිකාපත්තිය වන්නීය. හුදෙක් ඔහුටම නොවේ. දැන සිතා ඔහුගේ අර්‍ත්‍ථ සිද්ධියෙහි පැවති කූටවිනිශ්චයෙහි නියුක්ත විනයධරයන්ටද, කුට සාක්‍ෂිකයන්ටද, යන සියල්ලන්ට පාරාජිකය වේ. මෙහිද හිමියාගේ ධුරනිඃක්‍ෂෙප වශයෙන්ම පරාජය දතයුතුය. අත්නොහළ ධුරය ඇත්තේ නොපරදවන ලද්දේම වේ. ‘ධම්මං චරන්තො පරජ්ජති’ ඉදින් ධර්‍මයෙන් විනයෙන් ශාස්තෲ ශාසනයෙන් විනිශ්චය පැවති බැවින් තෙමේ පරාජයට පැමිණේද, මෙසේද මුසාවාදයෙන් හිමියන්ට පීඩාකිරීම හේතුවෙන් ථුල්ලච්චයට පැමිණේ.

ආරාමට්ඨකථා නිමි.

විහාරට්ඨකථා

විහාරට්ඨ කථාවෙහිද - සිවු තැනින් බහා තැබූ භාණ්ඩය කියූනය ඇත්තේමය. යුක්ති කියා පෑමෙහිදී සිවුදිසා වැසි සඞ්ඝයා උදෙසා භික්‍ෂූන්ට දෙනලද මහත්වූද කුඩාවූද විහාරයකට හෝ විහාරය තුළ වෙන් වෙන්ව පවුරින් වටකළ තැනකට හෝ මහත්වූද කුඩාවූද ආවාසයකට හෝ යුක්තිය කියාපාන්නහුගේ යුක්තිය කියාපෑම නොනගියි. අසිඳ ගන්නටද නොහැකි වේ. කුමහෙයින්දයත්: සියල්ලන් පිළිබඳ ධුරනිඃක්‍ෂෙපය නොකෙරෙත් යයි දීර්‍ඝභාණකාදි භෙද ඇති ගණයක් සතුවූවකට හෝ එක් පුද්ගලයක් හට සතුවූවකට හෝ යුක්තිය කියා පාන්නේ ඔවුන්ලවා ධුරනිඃක්‍ෂෙප කරවන්නට හැකිවේද, එහෙයින් එහි ආරාමයෙහි කියූනයින් විනිශ්චය දතයුතුය.

විහාරට්ඨකථා නිමි.

ඛෙත්තට්ඨකථා

ඛෙත්තට්ඨ කථාවෙහිද කෙත පළමුකොට දක්වන්නේ ‘ඛෙත්තං නාම යත්‍ථ පුබ්බන්නං වා අපරන්නං වා ජායති’ යනු කීයේය. එහි ‘පුබ්බන්නං’ යනු සාලි ආදි සප්තවිධ ධාන්‍යයෝය. ‘අපරන්නං’ යනු මුං, මෑ ආදීහුය. උක්, කෙත් ආදියද මෙහිම ඇතුළත්ය. මෙහිද සිවු තැනින් තබන ලද්ද කියූනය ඇත්තේමය. එහි හටගත්තෙහි වනාහි ඇට පමණක් අතට එන ලෙසින් හැල්කරල් ආදිය සූරාගෙන හෝ එකෙකක් අතින්ම සිඳ හෝ දෑකැත්තෙන් ලියා හෝ බොහෝ කරල් එකට උපුටා හෝ ගන්නහුට, යම් බිජුවටක හෝ කරලෙක හෝ මිටෙක හෝ මුං, මෑ, ඈපලයක හෝ පාරාජික වස්තුව පිරේද, එය බැඳුමෙන් මිදුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. දණ්ඩ හෝ පට්ටය හෝ සිවිය හෝ ස්වල්පමාත්‍ර වූයේ නොසිඳුනේනම් රකියි.

වී නටුව දිග්වූයේවේද, යම්තාක් ඇතුල් නළින් වී කරලෙහි දඬුව නොනික්මේද, ඒතාක් රකියි. කෙසගක් පමණ නමුදු නළින් දඬුවෙහි යටතලය නික්මුනු කල්හි භාණ්ඩයාගේ අගය වසයෙන් කරවිය යුතුය. දෑකැත්තෙන් සිඳගැනීමෙන් වනාහි මිටින් අල්ලාගත්තවුන් යටින් සිඳිකල්හිද, ඉදින් කරල් නොසිඳීසිටි කරල් සමග අවුල් වූයේද, බැඳුනේද ඒතාක් රකියි. අවුල් හැර කෙසගක් පමණකුදු ඔසවන්නහුට පාරාජික වස්තුව පුරාද, පාරාජිකය වේ. හිමියන් විසින් දෑකැත්තෙන් සිඳතබන ලද්දක් බොල් සහිතකොට හෝ බොල් රහිතකොට හෝ ගන්නහුට යමකින් පාරාජික වස්තුව පුරාද, එය ගත්කල්හි පාරාජිකය වේ. ‘මේ වී කරල් මැඩ බොල්ආදිය පොළාහැර හරබිජු ගන්නෙමි’යි කල්පනාකෙරේද, ඒ තාක් රකියි. මැඩීම් පොළාලීම්හි තුබූ තැනින් පහකරන්නහුටද පාරාජිකයක් නැත්තේය. පසුව ඒ වී බඳුනට දැමූ ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. මෙහි අභියොගය කියූනය ඇත්තේමය.

හුල් සිටුවීම් ආදියෙහිලා පොළොව වනාහි අගය නොකටහැකිය. එහෙයින් එක්ම හුලින් කෙසගක් පමණ නමුදු පෘථිවි ප්‍රදේශය හිමියන් බලාසිටියදී හෝ නොබලා සිටියදී තමන් සතුකෙරේද ඒ හුලෙහි නමකොටා හෝ නම නොකොටා හෝ පොළොව කැන හුල පිහිටුවාලූ ඇසිල්ලෙහි ඔහුටද, මෙහිදී යම්කෙනෙක් එකච්ඡන්‍ද වෙයිද, ඒ සියල්ලන්ටද පාරාජිකය වේ. ඉදින් හුල් දෙකකින් ගතයුතුවේනම්, පළමු හුල නිමිතිකොට ථුල්ලච්චය වේ. දෙවන හුල නිමිතිකොට පාරාජිකය වේ. ඉදින් හුල් තුනකින් ගතයුතුවේනම්, පළමු හුල නිමිතිකොට දුක්කටය වේ. දෙවන හුල නිමිතිකොට ථුල්ලච්චය වේ. තෙවන හුල නිමිතිකොට පාරාජිකය වේ. මෙසේ බොහෝ මුල් පිහිටුවාලූකල්හිද අවසන්හිවූ හුල් දෙක හැර, පළමු හුල් නිමිතිකොට දුක්කට වේ. අවසන්හිවූ හුල් දෙකින් එකකින් ථුල්ලච්චය වේ. අනිකෙන් පාරාජිකය වේයයි දතයුතුය. හෙදවනාහි හිමියන්ගේ ධුරනිඃක්‍ෂෙපයෙන් වේ. සියලු තන්හි මෙසේය.

‘රජ්ජුං වා’ ‘මෙය මාසතුය’යි හඟවනු කැමැත්තේ රැහණක් හෝ අදීද, මනිනයටක් හෝ හෙළාද, දුක්කටය වේ. දැන් ප්‍රයොග දෙකකින් තමන්සතු කරන්නෙමියි යෙදූ ඔවුන් අතුරෙහි පළමුවැන්න නිමිතිකොට ථුල්ලච්චය වේ. දෙවැන්න නිමිතිකොට පාරාජිකය වේ.

‘වතිං වා’ අන්හු අයත් කෙතක් වටකිරීම් වසයෙන් තමන්ට අයත්කරනු කැමැත්තේ දැව කැන සිටුවාද, ප්‍රයොගයක් ප්‍රයොගයක් පාසා දුක්කට වේ. එක් ප්‍රයොගයක් නොයෙදුනු කල්හි ථුල්ලච්චය වේ. එද යෙදුනු කල්හි පාරාජිකය වේ. ඉදින් එපමණකින් නොහැකිවන්නේ ශාඛාපරිවාරයෙන්ම තමාට කරන්නට හැකිවේදැයි සිතා කොළ අතු කපා හෙළීමෙහිද මේනයම වේ. මෙසේ යමකින් යමකින් වටකොට තමන්ට අයත්කරන්නට හැකිවේද, ඒ ඒ තන්හි ප්‍රථම ප්‍රයොගයන්ගෙන් දුක්කටය වේ. අවසන්හි ප්‍රයොග දෙක අතුරෙහි එකකින් ථුල්ලච්චය වේ. අනිකෙන් පාරාජිකය වේයයි දතයුතුය.

‘මරියාදං වා’ අන්හු අයත් කෙතක් ‘මේ මාගේය’යි හඟවනු කැමැතිව තමන්ගේ කෙතෙහි ඉමවූ කෙත් නියර, යම්සේ අන්හු අයත් කෙත ඉක්මවායේද, මෙසේ හුල් සිටුවාද, පස් මැටි ආදියෙන් වඩාපළල් කෙරේද, පෙර නොකළ ඉමක් පිහිටුවාද, පළමු ප්‍රයොගයන්ගෙන් දුක්කට වේ. පැසුළු ප්‍රයොග දෙකින් එකකින් ථුල්ලච්චය වේ. අනිකෙන් පාරාජිකය වේ.

ඛෙත්තට්ඨකථා නිමි.

වත්ථුට්ඨකථා

වත්‍ථුට්ඨ කථායෙහිද වාස්තුව පළමුකොට දක්වන්නේ ‘වත්‍ථු නාම ආරාමවත්‍ථු විහාරවත්‍ථු’ යනු කීයේය. එහි බිජුවට හෝ රොපණය කටයුතු පැල හෝ රොපණය නොකොටම හුදෙක් බිම පිරිසිදුකොට ගඩොල් ගල් දැව යන මෙයින් කළ තෙවැදැරුම් පවුරු අතුරෙන් යම්කිසි පවුරකින් වටකොට හෝ වටනොකොට හෝ මල්වතු ආදිය පිණිස තැබූ බිම්පෙදෙස ආරාමවත්‍ථු නම්වේ. මේ නයින්ම එක් විහාරයක් එක් පිරිවෙණක් එක් ආවාසයක් යන මොවුන් සඳහා තැබූබිම්පෙදෙස විහාරවත්‍ථු නම්වේ. යම් බිම් පෙදෙසක් පෙර ආරාමයක්ව විහාරයක්ව තුබුනේ, පසුව නැසීගොස් බිම පමණක් සිටියේ ආරාම විහාර කෘත්‍යය නොකෙරේද, ඒ බිම්පෙදෙසද ආරාම විහාරවාස්තු සඞ්ග්‍රහයෙන්ම සඞ්ග්‍රහ කරන ලද්දේය. මෙහි විනිශ්චය ඛෙත්තට්ඨයෙහි කියනලද්ද සමානවේමය.

වත්‍ථුට්ඨකථා නිමි.

ගාමට්ඨ කථාවෙහි යමක් කියයුතුද, එය කියන ලද්දේමය.

අරඤ්ඤට්ඨකථා

අරඤ්ඤට්ඨ කථාවෙහි අරණ්‍යය පළමුකොට දක්වන්නේය. ‘අරඤ්ඤං නාම යං මනුස්සානං පරිග්ගහිතං හොති තං අරඤ්ඤං’යි කීයේය. එහි යම්හෙයකින් මිනිසුන් විසින් අයත් කරගත් අරණ්‍ය ඇත්තේද, මිනිසුන් විසින් අයත්කර නොගත් අරණ්‍ය ඇත්තේද, මෙහි වනාහි මිනිසුන් විසින් අයකර ගත් ආරක්‍ෂා සහිතවූ යම් අරණ්‍යයක්වේද, යම් තැනකින් මිල නොදී දැව වැල් ආදිය ගන්නට නොලබත්ද ඒ අරණ්‍යය අදහස් කරන ලදය. එහෙයින් ‘යං මනුස්සානං පරිග්ගහිතං හොති’ කියා නැවත ‘අරඤ්ඤං’ යනු කියන ලද්දේය. එයින් මේ අර්‍ත්‍ථය දක්වාලන්නේය: මිනිසුන් විසින් අයත්කරගත්බව අරණ්‍යයය පිළිබඳ ලක්‍ෂණය නොවේ. යම් තැනක් තමන්ගේ අරණ්‍ය ලක්‍ෂණයෙන් අරණ්‍යවේද, මිනිසුන් විසිනුදු අයත්කරගන්නා ලද්දේද, එතැන මේ අර්‍ත්‍ථයෙහි අරණ්‍යයවේය. එහි විනිශ්චය ආරාමට්ඨාදියෙහි කියන ලද්ද සමාන වේ.

එහි හටගත් ගස්කොළන් අතුරෙහි වනාහි මෙහි එකද මාහැඟි රුකක් සිඳලූ කල්හි පාරාජිකය වේ. ‘ලතං වා’ යන මෙහි වේවැලද ලියද ලතාමය. එහි යම් වේවැලක් හෝ ලියක් හෝ දිග්වේද, මහරුක් හා ගස්ද විනිවිද හෝ වෙළා හෝ ගියාවේද, ඒ ලිය මුලින් සිඳින ලද්දී වේද, අවහාරය නොද උපදවයි. අගින් සිඳින ලද්දීද, අවහාරය නොද උපදවයි. යම්කලෙක්හි අගත් මුලත් සිඳින ලද්දීවේද, එකල්හි අවහාරය උපදවයි. ඉදින් වනාහි මහරුක් ඈ වෙළාගෙන සිටියාවේද, එසේ වෙළාගෙන සිටි ලිය, රුකෙන් මිදූ පමණ ඇත්තී අවහාරය උපදවයි.

‘තිණං වා’ යන මෙහි තණ හෝ වේවා පත් හෝ වේවා, ඒ සියල්ල තෘණග්‍රහණයෙන් සඞ්ග්‍රහ කරන ලද්දේය. ගෙවල් සෙවනි ආදිය කරනු පිණිස ඒ තණ අන්හු විසින් සිඳින ලද්දේ හෝ තෙමේ සිඳ හෝ ගන්නේ භාණ්ඩයාගේ අගය වසයෙන් කරවිය යුත්තේය. හුදෙක් තණපත්ම නොවේ. අනිකුදු යම්කිසි වැහැරිසුඹුලු ආදියක් වේද, යම්තැනෙක හිමියෝ ආලය සහිතවෙත්ද එය ගන්නේ බඩු අගය විසින් කරවිය යුත්තේය. සැසතැබූ කල්ගිය රුකද නොගත යුතුය. යම්රුකක් අගින්ද මුලින්ද සිඳින ලද්දේවේද, මේ රුකෙහි අතුද කුණුවී ගියාද සුඹුලුද ගිලිහී වැටුනාද මේ රුක හිමියන් විසින් හැර දැමුයේද ගන්නට වටියි. අකුරු ඇඳ ලකුණු කැපූ රුකක්හුගේද යම්කලෙක ඒ ලකුණු සුඹුලුයෙන් වැසී නොපෙනී ගියේවේද, එකල්හි ගැනීම වටියි. ගෙවල් ගොඩනැගීම පිණිස රුක්සිඳ, යම්කලෙක ගෙවල් ගොඩනගන ලද්දාහු මිනිසුන් වසන ලද්දාහු වෙත්ද, දැවද අරණ්‍යයෙහි වැස්සෙන් හා අව්වෙන් නැසීයන්නාහුද, මෙබඳු දැව දැක හැරදමන ලදහයි ගැනීම වටියි. කුමක්හෙයින්දයත්: යම්හෙයකින් අරණ්‍ය ස්වාමීහු මේ දැවට ස්වාමීහු නොවෙත්ද එහෙයිනි. යම්කෙනකු විසින් වන හිමියන්ට දියයුතු මිල දී සිඳින ලදද, ඔවුහුම එහි ස්වාමීහුය. ඔවුන් විසිනුදු ඒ දැව හැරදමන ලදහ. ඔවුහු එහි ආලය නැත්තෝ වූහ.

යම් මහණෙක් පළමුකොටම වනපල්ලන්ට දියයුතු මිල දී වනයට පිවිස තමන් කැමති රුක් ගන්වාද, ඔහුට ඒ වනපල්ලන්ගේ ආරක්‍ෂා ස්ථානයට නොගොස් තමන් කැමති මගකින් යන්නට වටීද, තවද වනයට පිවිසෙන්නේ ඔවුන්ට දියයුතුමිල දී යේද, වටීමය. තවද ‘දෙව’යි කියූකල්හි දියයුතුමය. ඉදින් කිසිවෙක් තමන්ගේ ධනය දී මහණහුට යන්නට දෙවු’යි කියානම් ලද දෙය කැපමය. යෑම වටියි. ඉදින්වනාහි කිසියම් ඉසුරුද ඇතියෙක් ධනය නොදීම ‘මහණුන්ගේ කොටස නොගනිවු’යි වළකානම් වනපල්ලෝද ‘අපි මහණුන්ගේ හා තවුසන්ගේ කොටස නොගන්නමෝ නම්, කොතැනින් ලබමුද, වහන්ස! දෙවු’යි කියත්නම් දියයුත්තේමය.

යම් මහණෙක් වනපල්ලන් නිදිගත්කල්හි හෝ කෙළිසෙල්ලම්හි නියැලුනුකල්හි හෝ කිසිතැනක ගියකල්හි හෝ අවුත් ‘වනපල්ලෝ කොහිදැ’යි කැඳවා නොදැක යේද, භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. යම් මහණෙක් ආරක්‍ෂා ස්ථානයට පැමිණ කර්‍මස්ථානාදිය මෙනෙහි කරමින් හෝ අන් තන්හි කළ සිහිඇතිව හෝ නොසිහියෙන් එතැන ඉක්මවාද, භණ්ඩදෙය්‍යම වේ. එතැනට පැමිණි යමක්හට සොරෙක් හෝ ඇතෙක් හෝ චණ්ඩමෘගයෙක් හෝ මහාමෙඝයක් හෝ නගීද, ඒ මහණතෙමේද, ඒ උවදුරෙන් මිදෙනු කැමැති බැවින් වහා එතැන ඉක්මවාද, ඒ තාක් රකියි. භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. වනයෙහි මේ ආරක්‍ෂා ස්ථානයනම් සුංවත් ගන්නා තැනටද වඩා ගරුතර වේ. සුංවත් ගන්නා තැන සීමාව නොඉක්මවා දුරින්ම යන්නේ දුක්කටයටම පැමිණේ. සොරසිතින් මෙතැන හරිමියි යන්නහුටද එතැන ඉක්මවීම් වසයෙන් අහසින් යන්නහුටද, පාරාජිකයම වේ. එහෙයින් මෙහි අප්‍රමත්තයෙකු වියයුතුය.

අරඤ්ඤට්ඨකථා නිමි.

උදකකථා

ජලයෙහි වනාහි ‘භාජනගතං’ යනු ජලය දුර්‍ලභ කාලයෙහි ප්‍රයෝජන ගනු පිණිස කුසමහත්වූ දියඇළි ආදියෙහි ආරක්‍ෂාකොට තැබූ ජලයයි. ඒ ජලය යම්බඳුනක තබන ලද්දේවේද, ඒ බඳුන තමා හෝ සිදුරක්කොට ගන්නහු පිළිබඳ විනිශ්චය ගිතෙල් තෙල්හි කියූනයින් දතයුත්තේය.

සීමා සිඳ හැරීමෙහිදී වනාහි එක් හටගත් ගස් වැල් පැලෑටි ආදීවූ භූතගාමය සමගද සීමාව බිඳින්නහුට අදින්නාදාන ප්‍රයොගය බැවින් දුක්කටය වේ. ඒ දුක්කටයද පහරක් පහරක් පාසා සිදුවේ. ඇතුළත සිට පිටතට මුහුණ දී සිඳින්නේ පිටත කෙළවර හෙතුකොට කරවිය යුත්තේය. පිටතසිට ඇතුළට මුහුණු දී සිඳින්නේ ඇතුළත කෙළවර හෙතුකොට කරවිය යුත්තේය. ඇතුළත හා පිටත සිඳින්නේ මැදහැර එය සිඳින්නේ මැද හෙතුකොට කරවිය යුත්තේය. වේල්ල දුර්‍වලකොට ගෙරින් කැඳවාද, ගම්දරුවන් ලවා හෝ කැඳවාලන්නේද, ඒ ගෙරිහු අවුත් කුරවලින් වේල්ල සිඳිත්ද, ඔහු විසින්ම සිඳින ලද්දී වේ. වේල්ල දුර්‍වලකොට ගෙරින් ජලයෙහි ප්‍රවේශ කෙරේද, ගම්දරුවන් ලවා හෝ ප්‍රවෙශ කරවාද, ඒ ගෙරින් විසින් නංවනලද රැළ, වේල්ල සිඳයෙත්ද ‘ජලයෙහි ක්‍රීඩා කරවු’යි ගම්දරුවන්ට හෝ කියාද, ක්‍රීඩා කරන්නවුන් තැතිගන්වාද, ඔවුන් විසින් නැගු රැළද වේල්ල බිඳයෙත්ද, ජලය තුළ හටගත් රුකක් සිඳහරීද, අනිකෙකු ලවා හෝ සිඳවාද, එහි ඇදවැටෙන ඒ රුකෙන්ද නැගූ රැළ වේල්ල සිඳයෙත්ද, ඔහු විසින්ම වේල්ල සිඳින ලද්දී වේ. වේල්ල දුර්‍වලකොට වැව රකිනු පිණිස වැවෙන් එහි එක් පසකින් බැහැරකළ ජලය හෝ ගොයම් ආදිය පිණිස ජලය නික්මෙන කාණුව හෝ වසාද අන්අතකින් පිටවී යන ජලය යම්සේ මෙහි ඇතුල්වේද, එසේ වේල්ලක් හෝ බඳිද, ඇල හෝ සෘජු කෙරේද, එහි මතුභාගයෙහි තුබූ තමන්ගේ වැව හෝ බිඳීද, නැගීගිය ජලය වේල්ල බිඳගෙනයේද, ඔහු විසින්ම සිඳින ලද්දී වේ. සියලු තන්හි පිටවීගිය ජලයෙහි ඇගීමට අනුරූප වූ අවහාරයෙන් කරවිය යුත්තේය.

ජලය නික්ම යන කාණුව ඇර ජලය බැහැරකරන්නහුටද මේ නයමවේ. ඉදින්වනාහි ඔහු විසින් නියර දුර්‍වලකළ කල්හි තමන්ගේම ධර්‍මතාවෙන් අවුත් හෝ නොපණවන ලද ගම්දරුවන් විසින් නංවන ලද්දාවූ හෝ දෙන්නු කුරවලින් නියර සිඳිත්ද තමන්ගේම ධර්‍මතාවෙන් නොඅණවන ලද්දා වූ ගම්දරුවන් විසින් හෝ ජලයෙහි බස්වන ලද්දාවූ දෙන්නු රැළ නංවත්ද, ගම්දරුවෝ හෝ තුමූම ඇතුල්ව ක්‍රීඩා කරන්නාහු රැළ නංවත්ද, ජලය තුළ හෝ අන්‍යයෙකු විසින් සිඳිනු ලබන ගසක් වැටී රැළ නංවාද, නංවනලද ඒ රැළ නියර සිඳිත්ද, ඉදින් නියර දුර්‍වලකොට වියලි විළෙහි දිය බැහැරකරන ඇල හෝ දිය පිටවන කාණුව හෝ වසාද, අන් තැනකින් යන මගෙහි හෝ නියරක් බඳීද, වියලි ඇල හෝ සෘජුකෙරේද, පසුව වැසිවටකල්හි දිය ගලාඅවුත් නියර බිඳීද, සියලු තැන භණ්ඩදෙය්‍ය වේ.

යම් මහණෙක් වනාහි නියං කාලයෙහි වියලි විලෙහි නියර යම්තාක් පතුලට පමුණුවා සිඳීද, පසුව වැසි වට කල්හි එහි ආ ආ දිය බැහැරට ගලායේද භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. ඒ හේතුකොට යම්පමණ ගොයම් හටගනීද, එයින් පාදයක් අගනා පමණකුත් නොදෙනුයේ අයිතිකරුවන්ගේ ධුරනිඃක්‍ෂෙපයෙන් අශ්‍රමණයෙක් වේ.

සියල්ලන්ට සාධාරණවූ යම් විලක් වේද, ඒ විලෙහි යටි පෙදෙසෙහි ගොයම් කරත්. ගොයම් රකිනු පිණිස විලෙන් මහා දියඇලක් නික්ම කෙත මැදින් යයි. ඒ දිය ඇලද බැසයන හැමකල්හි සර්‍වසාධාරණ වේ. එයින් කුඩාදියඇල කපා බැහැරකොට තමතමන්ගේ කුඹුරුවලට ජලය ඇතුල් කෙරෙත්. ඒ ජලය අන්හට ගන්නට නොදෙත්. නියං කාලයෙහිම ජලය මඳවූ කල්හි වාරයෙන් වාරය ජලය දෙත්. යමෙක් උදකවාරය පැමිණි කල්හි ජලය නොලබාද, ඔහුගේ ගොයම් මැලවීයේද, එහෙයින් අන්‍යයන්ගේ වාරයෙහි අනෙකෙක් දියගන්නට නොලබයි. එහි යම් මහණෙක් අනුන් අයත් කුඩාදිය ඇලකින් හෝ කුඹුරකින් හෝ ජලය, සොරසිතින් තමන්ගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ හෝ ඇලකට හෝ කුඹුරකට හෝ ඇතුල් කෙරේද, වනමුවට හෝ පමුණුවාද මොහුට අවහාරයම වේ.

යම් මහණෙක් ‘මට බොහෝ කලක් ගිය කල්හි උදකවාරය වන්නේය, මේ ගොයම්ද මැලවේය’යි අන්‍යයන්ගේ කුඹුරට ඇතුල් කෙරේද, ඔහුටද අවහාරයම වේ. ඉදින්වනාහි විලෙන් ජලය පිටට ගලානොගියකල්හිද, අන්‍යයන්ගේ ඇලමුවට ජලය ගලානොආකල්හි හෝ වියලි ඇලටම ගලා එන ජලය අන්‍යයන්ගේ කුඹුරට නොවැද තමන්ගේම කුඹුරට යම්සේ වදීද, මෙසේ ඒ ඒ තැන බඳීද, විලෙන් ජලය ගලානොගියකල්හි බඳින ලද්දීනම් භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. විලට ගොස් තෙමේම ජලය නිකුත්වන කාණුව ඇරදමා තමන්ගේ කුඹුරට ජලය ඇතුල් කරන්නහුටද අවහාරයක් නැත්තේය. කුමක්හෙයින්දයත්: විල ඇසුරු කොට කුඹුර කළබැවිනි. කුරුන්‍දි ආදියෙහි වනාහි අවහාරය කියන ලද්දේය. එය ‘වත්‍ථුං කාලඤ්ච දෙසඤ්ච’ යන මේ ලක්‍ෂණය හා සමනොවේ. එහෙයින් මහාඅර්‍ත්‍ථකථාවෙහි කියන ලද්දම සුදුසු වේ.

උදකකථා නිමි.

දන්තපොනකථා

දන්තපොනය ආරාමට්ඨක විනිශ්චයයෙන් විනිශ්චය කටයුතුය. මේ වනාහි විශෙෂය වේ: යමෙක් සඞ්ඝයාගේ වැටුපෙන් තරවූවෙක්ව දවස්පතා හෝ පක්‍ෂමාස වාරයෙන් හෝ දැහැටිගෙන ඒද, හෙතෙමේ එය ගෙන අවුත් සිඳීද භික්‍ෂු සඞ්ඝයාහට යම්තාක් නොපිළිගන්වාද, ඒතාක් එය ඔහුගේම වේ. එහෙයින් එය සොරසිතින් ගන්නේ බඩු ඇගීමෙන් කරවිය යුත්තේය. එහි හටගත්තේ ගරුභාණ්ඩයක් වේ. භික්‍ෂු සඞ්ඝයා විසින් රක්‍ෂිත ගොපිත වූ ඒ භාණ්ඩය ගන්නේ බඩු ඇගීමෙන් කරවිය යුත්තේය. ගණ පුද්ගල ගෘහස්ථ මනුෂ්‍යයන් සතුයෙහිද සිඳින ලද්දෙහි හා නොසිඳින ලද්දෙහිද, ඔවුන්ගේ අරම්උයන්හි හටගත්තෙහිද මෙම නයවේ. සාමණේරයෝ භික්‍ෂු සඞ්ඝයාහට වාරයෙන් වාරය දැහැටිගෙන එන්නාහු ආචාර්‍ය්‍ය උපාද්ධ්‍යායන් හටත් ගෙනඑත්. ඒ දැහැටි සිඳ යම්තාක් සඞ්ඝයාහට නොපිළිගන්වත්ද, ඒතාක් ඒ සියල්ල ඔවුන්ගේම වේ. එහෙයින් එද සොරසිතින් ගන්නේ බඩු ඇගීමෙන් කරවිය යුත්තේය. යම්කලෙක වනාහි ඔවුහු දැහැටි සිඳ සඞ්ඝයාහට පිළිගන්වා ‘භික්‍ෂුසඞ්ඝයා පහසු පරිද්දකින් පරිභොග කෙරේවා’යි දන්තකට්ඨමාලකයෙහි තබත්ද, එතැන්පටන් ගන්නහුට අවහාරයක් නැත්තේය. දැහැටිවත දතයුතුය. යමෙක් දවස්පතා සඟමැදට බසීද, ඔහු විසින් දවසක් දවසක් පාසා දැහැටි එකක්ම ගතයුතුය. යමෙක්වනාහි සඟමැදට දවස්පතා නොබසීද, ප්‍රධන්ගෙයි වැස බණ ඇසීමෙහිදී හෝ පොහෝ ගෙයිදී හෝ දක්නා ලැබේද, ඔහු විසින් පමණ සලකා දැහැටි සතරක් පහක් තමන් වසනතැන තබාගෙන පරිභොග කළයුතුය. ඒ දැහැටි අවසන්වූ කල්හි නැවතද ඉදින් දන්තකට්ඨමාලකයෙහි දැහැටි බොහෝවේනම්, නැවතද ගෙනගොස් පරිභොග කළයුතුය. ඉදින්වනාහි පමණ නොසලකා ගෙන ඒනම්, ඒ දැහැටි අවසන් නොවූ කල්හිම දන්තකට්ඨමාලකයෙහි දැහැටි අවසන්වේද, ඉන්පසු ඇතැම් තෙරහු ‘යම් කෙනෙකුන් විසින් දැහැටි ගන්නා ලද්දේද, ඔවුහු නැවත ගෙනඑත්වායි කිසිකෙනෙක් පරිභොග කරත්වා, නැවත හෙරණහු ගෙනඑන්නාහ’යි කියන්නාහුද, එහෙයින් විවාදපරිහාරය පිණිස පමණ සලකා ගැනීමෙහි දොසයක් නැත්තේය. මග යන්නහු විසින්ද දැහැටි එකක් හෝ දෙකක් හෝ ථවිකයෙහි බහාගෙන යායුතුය.

දන්තකට්ඨකථා නිමි.

වනප්පතිකථා

වනස්පති යනු වනයෙහි ස්වාමිතෙමේය. වනදෙටු රුකට මේ නමෙකි. මෙහිවනාහි මිනිසුන් විසින් අයත් කරගත් අඹ, දෙල්, කොස් ආදී වූ සියලුම රුක් අදහස් කරන ලද්දේය. යම් රුක්මුලෙක මිරිස්වැල් ආදිය රොපණය කෙරෙත්ද ඒ රුක සිඳිනු ලබන්නේ එක්ම පතුරකින් හෝ වැහරියකින් හෝ කැබල්ලකින් හෝ ඵලයෙන් හෝ සම්බන්‍ධය ඇත්තේම බිම වැටේද, ඒතාක් රකියි.

යම්රුකක් සිඳින ලද්දේ නමුත් වැල්වලින් හෝ අවට සිටි ගස් අතුවලින් හෝ දරාසිටි බැවින් කෙළින්ම සිටීද, වැටෙන්නේ හෝ බිම නොවැටේද, එහි පරිහාරයක් නැත්තේය. අවහාරයම වේ. කියතින් සිඳිනලද යම්රුකක් නොසිඳින ලද්දක් මෙන්වී එසේම සිටීද, එහිද මේ නයමවේ.

යමෙක් වනාහි රුක දුර්‍වලකොට පසුව සොලොවා බිම හෙළාද, අනිකකුලවා හෝ සොලොවාලන්නේද, මේ රුක සමීපයෙහි අන් රුකක් සිඳදමා එය යටපත් කෙරේද, අනිකෙකුලවා හෝ යටපත්කරවාද, වඳුරන් හෝ හෙළා එහි නගාද, අනිකෙකුලවා හෝ නංවාද වවුලන් හෝ එහි නගාද, අනිකෙකුලවා හෝ නංවාද, ඒ වවුලෝ ඒ රුක බිමහෙලත්ද, ඔහුටම අවහාරය වේ.

ඉදින්වනාහි ඔහු විසින් රුක දුර්‍වල කළකල්හි නොඅණවන ලද්දාවූම අනිකෙක් එය සොලොව හෙළාද, රුකකින් හෝ යටපත් කෙරේද, තමන්ගේ ධර්‍මතාවෙන් වඳුරෝ හෝ වවුලෝ හෝ එයට නගිත්ද, නොඅණවනලද අනිකෙක් හෝ එහි නගීද, තෙමේ හෝ මෙතෙමේ හුළං එනමග ශුද්ධ කෙරේද, සැඩ සුළඟක් නැග අවුත් රුක බිමහෙළාද, සියලු තන්හි භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. මෙහි වාමුව පිරිසිදු කිරීම වනාහි හුළං නොහැමූකල්හි වියලි දියඇල ඍජුකිරීම් ආදිය හා සමවේ. අන්පරිද්දක් හා සමනොවේ. රුක විද ආයුධයකින් හෝ කොටාද, ගිනි හෝ තබාද මඩු කටු හෝ විස හෝ කොටාද, යන යමකින් රුක මැරේද, සියලු තන්හි භණ්ඩදෙය්‍යම වේ.

වනස්පතිකථා නිමි.

හරණකකථා

හරණකයෙහි ‘අඤ්ඤස්ස හරණකං භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසති’ ශීර්‍ෂභාරාදියෙන් භාණ්ඩයක් ගෙන යන අනිකෙකු දැක ‘මේ භාණ්ඩය ගන්නෙමි’යි වේගයෙන් ගොස් පහසාද මෙපමණකින් මොහුට දුක්කටය වේ. ‘එන්‍දාපෙති’ ඉදිරියට පස්සට ඇදීම කෙරේද, හිමියා අත්නොහරීද, එයින් මේ මහණහුට ථුල්ලච්චය වේ. ‘ඨානා චාවෙති’ ඇද හිමියාගේ අතින් මුදා ගනීද, එයින් මේ මහණහුට පාරාජිකය වේ. ඉදින්වනාහි භාණ්ඩ ස්වාමිතෙමේ නැගිට ඔහුට තළා නැවත ඒ භාණ්ඩය මුදවාගන්නේනම්, මහණතෙමේ පළමු ගැණීමෙන්ම පාරාජික වේ. හිසින් හෝ කණින් හෝ බෙල්ලෙන් හෝ අතින් හෝ ආභරණයක් සිඳ හෝ මුදා හෝ ගන්නහුට ශීර්‍ෂාදියෙන් මිදුකල්හි පාරාජිකය වේ. අතෙහිවූ නොඇදකොට මටකළ වලල්ලක් හෝ ඇදකොට බුබුලු ආදිය නගා කළ වලල්ලක් හෝ අතින් බැහැරට නොගෙන වැලමිට පටන් බාහුඅග ගටමින්ම ඈතමෑත හෝ හසුරුවාද, අහස්ගතවූවක් හෝ කෙරේද, ඒතාක් රකියි. රුක්මුල්හිද සිවුරුහුණෙහි දැවු වලල්ල මෙන් පාරාජිකය නොඋපදවයි. කුමක් හෙයින්දයත්: සවිඥාණක බැවිනි. සවිඥාණක කොට්ඨාශගත වූවෙක් යම්තාක් එයින් බැහැරට නොගන්නා ලදද, ඒතාක් එහිම වේ. ඇඟිලිමුදු නුරුවලා උකුළු පලඳනාවන්හි මේනයම වේ.

යම්මහණෙක් තෙමේ අනිකෙකු විසින් අඳින ලද සළුවක් අසිඳගනීද, අන්‍යයාද ලජ්ජාසහිත බැවින් වහා නොමුදාද, සොරතෙමේ එක් කෙළවරකින් අදීද, අන්‍යයා එක් කෙළවරකින් අදීද, එතෙක් රකියි. එය අන්‍යයාගේ අතින් මිදුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ. තවද එසේ අදින වස්ත්‍රය සිඳීගොස් එහි එක්කොටසක් අතට ආයේද, ඒ කොටස පාදයක් අගීද, පාරාජිකයම වේ. ‘සහභණ්ඩහාරකං’ භාණ්ඩය ගෙනයන්නහු සමග භාණ්ඩය ගෙනයන්නෙමියි සිතා ‘මෙතැනින් යව’යි භාණ්ඩය ගෙනයන්නහුට තර්‍ජනය කෙරේද, බියවූ හෙතෙමේ සොරමහණහු විසින් අදහස්කළ දෙසට මූණදී එක් පයක් ඉදිරියට තබාද, සොරමහණහුට ථුල්ලච්චය වේ. දෙවන පය තැබූ කල්හි පාරජිකය වේ. ‘පාතාපෙති’ තවද සොර මහණතෙමේ භාණ්ඩය ගෙන යන්නහුගේ අතෙහි ආයුධයක් දැක සැක ඇතිව හෙළවාගනු කැමැත්තේ එකත්පසෙක නැවත සිට තැතිගන්වා හෙළවාද, අන්‍යයාගේ අතින් මිදුනු ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ.

‘පාතාපෙති ආපත්ති දුක්කටස්ස’ යනාදිය වනාහි ‘මේ දැය ගනිමි’යි පරිකල්ප වශයෙන් වදාරණ ලද්දේය. යමෙක් භාණ්ඩය හෙළවා ‘යමක් මට රුචිවේනම්, එය ගන්නෙමි’යි කල්පනාකොට හෙළවාද, ඔහුට එය එළවාලීමෙහිද, පැහැසීමෙහිද දුක්කටය වේ. සොලොවාලීම නිමිතිකොට ථුල්ලච්චය වේ. පාදයක් අගනා භාණ්ඩයක් තුබූතැනින් පහකිරීම නිමිතිකොට පාරාජිකය වේ. එය පසුව හෙලන ලදුව මුදන්නහුට ශ්‍රමණභාවයක් නැත්තේමය. යමෙක් භාණ්ඩය ගෙන ඉක්මයන්නහු දැක ලුහුබඳින්නේ ‘සිටුව, සිටුව, භාණ්ඩය හෙළව’යි කියා හෙළවාද, ඔහුටද ඔහු විසින් භාණ්ඩය අතින් මිදූ ඇසිල්ලෙහි පාරාජිකය වේ.

යමෙක්වනාහි ‘සිටුව, සිටුව’යි කියාද, හෙළව’යි නොකියාද, අන්‍යයාද ඔහු දෙස බලා ‘ඉදින් මෙතෙමේ මා කරා පැමිණෙන්නේ නම්, මා නසන්නේය’යි ආලය සහිතවම ඒ භාණ්ඩය ගහණස්ථානයක බහා නැවත පෙරළා අවුත් ගන්නෙමියි බැහැරයේද, එහි හෙළීම් හේතුවෙන් පාරාජිකයන් නැත්තේය. අවුත් සොරසිතින් ගන්නහුට ඉදිරීම නිමිතිකොට පාරාජිකය වේ. නැවත ඔහුට ‘භාණ්ඩය හෙළවන්නාවූම මා විසින්ම භාණ්ඩය මා සතුකරන ලදැ’යි මෙබඳු අදහසක් වේ. ඉන්පසු එය තමාගේ යයි හැඟීමෙන් ගනීද, ගැනීමෙහිදී රකියි. භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. ‘දෙව’යි කියූකල්හි නොදෙන්නහුට හිමියන්ගේ ධුරනිඃක්‍ෂෙපයෙන් පාරාජිකය වේ. හෙතෙමේ මේ භාණ්ඩය හැරදමා ගියේය. දැන් මෙය අන්‍යයන් විසින් අයත්කරන ලද්දක් නොවේයයි පාංශුකූල සංඥාවෙන් ගන්නහුටද මෙම නයවේ. තවද හිමියා ‘සිටුව, සිටුව’යි කියූ ඇසිල්ලකින්ම බලනුයේ, ඔහු දැක ‘දැන් මේ භාණ්ඩය මාගේ නොවේය’යි ධුරනිඃක්‍ෂෙපකොට ආලය රහිතව දමා පලායේද, එය සොරසිතින් ගන්නහුට නගාගැණීම නිමිතිකොට දුක්කටය වේ. ගෙන්වන කල්හි දියයුතුය. නොදෙන්නහුට පාරාජිකය වේ. කුමක්හෙයින්ද යත්: ඔහුගේ ප්‍රයොගයෙන් හැරදැමූ බැවිනැයි මහාඅර්‍ත්‍ථකථාවෙහි කියන ලද්දේය. අන්‍යවූ මහාපච්චරී ආදි අර්‍ත්‍ථකථාවන්හි මෙහිලා විමසීමක් නැත්තේය. පෙර කියූනයින්ම තමා සතුයයි හැඟීමෙන් හෝ පාංශුකූල සංඥාවෙන් හෝ ගන්නා කල්හිද මේ විනිශ්චයම වේ.

හරණකකථා නිමි.