සොධනහාරවිහඞ‍්ගො
3. 1. 13.
3. 1. 13.
සොධනහාරවිහඞ‍්ගො
සෝධනහාරවිභඞ්ගය
තත්‍ථ කතමො සොධනො හාරො: “විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හෙ”ති ගාථා. යථා ආයස‍්මා අජිතො පාරායනෙ භගවන‍්තං පඤ්හං පුච‍්ඡති:
එහි සෝධනහාරය කවරෙ යැ: “විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හෙ” යනාදි නිද්දේසගාථා යි. ආයුෂ්මත් අජිත පාරායනයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් මෙසේ පැන පුළුවුස්සි:
1. “කෙනස්සු නිවුතො ලොකො කෙනස්සු නප්පකාසති, කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසි කිංසු තස්ස මහබ‍්භය”න‍්ති?
1. (ආයුෂ්මත් අජිත මෙසේ පුළුවුස්සි) ලෝවැසි තෙමේ කුමකින් වැසුණේ ද? කුමක් හේතු කොට ප්‍රකාශයට නො පැමිණේ ද? ඒ ලෝවැසිහට කුමක් අභිලේපන (ඇලීම) යයි වදාරන දැ ද? ඒ ලෝවැසියාට මහත් භයහේතුව කුමක් දැ’ යි.
2 “අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො (අජිතාති භගවා) විවිච්ඡා පමාදා නප්පකාසති, ජප්පාභිලෙපනං බ්‍රූමි දුක්ඛමස්ස මහබ‍්භය”න‍්ති.
2. (අජිත’ යී බුදුහු මෙසේ වදාරති) ධර්‍මස්වභාව ප්‍රතිච්ඡාදනලක්‍ෂණ අවිද්‍යාව විසින් සත්ලොව වසනලද, විචිකිත්සා ප්‍රමාද හේතුයෙන් ප්‍රකාශයට නො පැමිණෙයි, තෘෂ්ණාව අභිලේපන යයි කියමි, ජාත්‍යාදි වට්ටදුක්ඛය ඒ ලෝවැසිහට මහත් භයහේතුව වේ යයි.
‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’ති පඤ්හෙ ‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො’ති භගවා පදං සොධෙති නො ච ආරම‍්භං. ‘කෙනස්සු නප‍්පකාසතී’ති පඤ්හෙ ‘විවිච්ඡා පමාදා නප‍්පකාසතී’ති භගවා පදං සොධෙති නො ච ආරම‍්භං. ‘කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසී’ති පඤ්හෙ ‘ජප්පාභිලෙපනං බ්‍රූමී’ති භගවා පදං සොධෙති නො ච ආරම‍්භං. ‘කිංසු තස්ස මහබ‍්භය’න‍්ති පඤ්හෙ ‘දුක්ඛමස්ස මහබ‍්භය’න‍්ති භගවා පදං සොධෙති, සුද‍්ධො ආරම‍්භො. තෙනාහ භගවා: “අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො”ති.
‘කෙනස්සු නිවුතො ලෝකෝ’ යන ප්‍රශ්නයෙහි ‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලෝකෝ’ යි බුදුහු (අජිත තෙරුන් ප්‍රශ්නවශයෙන් අසන ලද) පදය (එහි අර්‍ත්‍ථය විසඳන හෙයින්) ශෝධනය කරන සේක, එහෙත් (දැනගන්නට රිසි වූ අර්‍ත්‍ථය නිමාවට නොගිය හෙයින්) ආරම්භය ශෝධනය නො කෙරෙති. ‘කෙනස්සු නප්පකාසති’ යන ප්‍රශ්නයෙහි ‘විවිච්ඡා පමාදා නප්පකාසති’ යී බුදුහු (තදර්‍ත්‍ථවිසර්‍ජනයෙන්) පදය ශෝධනය කෙරෙති, ඊප්සිතාර්‍ත්‍ථය නො නිමියෙන් නො ද ආරම්භශෝධනය කෙරෙති. ‘කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රෑසි’ යන ප්‍රශ්නයෙහි ‘ජප්පාභිලෙපනං බ්‍රෑමි’ යී පදය ශෝධනය කෙරෙති, නො ද ආරම්භශෝධනය කෙරෙති. ‘කිංසු තස්ස මහබ්භයං’ යන ප්‍රශ්නයෙහි ‘දුක්ඛමස්ස මහබ්භයං’ යි බුදුහු පදය ශෝධනය කෙරෙති, (දැනගනුකැමැති අර්‍ත්‍ථය ප්‍රබෝධ කළ බැවින්) ආරම්භය ශුද්ධ වී, එයින් වදාළහ, බුදුහු: “අවිජ්ජාය නිවුතො ලෝකෝ” යනාදිය.
3. “සවන්ති සබ්බධි සොතා (ඉච‍්චායස‍්මා අජිතො) සොතානං කිං නිවාරණං?, සොතානං සංවරං බ්‍රූහි කෙන සොතා පිථියරෙ”ති?
3. (ආයුෂ්මත් අජිත මෙසේ පුළුවුස්සි:) තෘෂ්ණාදි ස්‍රෝතස්හු සියලු රූපාදි ආයතනයන්හි ගලාබසිති, ඒ ස්‍රෝතසුන්ගේ ආවරණය කිම? ආරක්‍ෂාව කවරැ’ යි සේයි, ස්‍රෝතසුන්ගේ සංවරය වදාළ මැනැව, කවර දහමෙකින් තෘෂ්ණාදි ස්‍රෝතස්හු වසනු ලැබෙත් දැ? යි.
4. “යානි සොතානි ලොකස‍්මිං (අජිතාති භගවා) සති තෙසං නිවාරණං. සොතානං සංවරං බ්‍රූමි පඤ්ඤායෙතෙ පිථියරෙ”ති.
4. (අජිත’ යී බුදුහු වදාරති:) ලොවැ තෘෂ්ණාදි යම් ස්‍රෝතස් කෙනෙක් වෙත් ද, විදර්‍ශනාසම්ප්‍රයුක්ත ස්මෘතිය ඒ ස්‍රෝතසුන්ගේ ආරක්‍ෂාව නුයි (ඒ ස්මෘතිය මැ) ස්‍රෝතසුන්ගේ සංවරය යි කියමි, මාර්‍ගප්‍රඥායෙන් තෙල ස්‍රෝතස්හු (සර්‍වාකාරයෙන්) වසනු ලැබෙත්. (සමුච්ඡේද කරනු ලැබෙතී සේයි.)
‘සවන්ති සබ්බධි සොතා සොතානං කිං නිවාරණ’න‍්ති පඤෙහ ‘යානි සොතානි ලොකස‍්මිං සති තෙසං නිවාරණ’න‍්ති භගවා පදං සොධෙති නො ච ආරම‍්භං. ‘සොතානං සංවරං බ්‍රූහි කෙන සොතා පිථියරෙ’ති පඤ්හෙ ‘සොතානං සංවරං බ්‍රූමි පඤ්ඤායෙතෙ පිථීයරෙ’ති සුද‍්ධො ආරම‍්භො. තෙනාහ භගවා: “යානි සොතානි ලොකස‍්මිං”ති.
“සවන්ති සබ්බධි සෝතා සෝතානං කිං නිවාරණං” යන ප්‍රශ්නයෙහි ‘යානි සෝතානි ලෝකස්මිං සති තෙසං නිවාරණං’ යි බුදුහු පදය ශෝධනය කෙරෙති, නො ද ආරම්භය ශුද්ධ කෙරෙත්. ‘සෝතානං සංවර බ්‍රෑහි කෙන සෝතා පිථියරෙ’ යන ප්‍රශ්නයෙහි ‘සෝතානං සංවර බ්‍රෑමි පඤ්ඤායෙතෙ පිථියරෙ’ යි (දැනගන්නට රිසි වූ අර්‍ත්‍ථය අවබෝධ කරවනලද හෙයින්) ආරම්භය ශුද්ධ යි. එයින් වදාළහ බුදුහු: “යානි සෝතානි ලෝකස්මිං” යනාදිය.
5. “පඤ‍්ඤා චෙව සති ච (ඉච‍්චායස‍්මා අජිතො) නාමරූපං ච මාරිස, එතං මෙ පුටෙඨා පබ්‍රූහි කත්‍ථෙතං උපරුජ‍්ඣතී”ති?
5. (ආයුෂ්මත් අජිත මෙසේ පුළුවුස්සි) නිදුකාණන් වහන්ස, මාර්‍ගප්‍රඥාව ද ස්මෘතිය ද තදවශේෂ නාමරූපය ද යන තෙල සියල්ල කොතැන්හි ලා නිරුද්ධ වේ ද? තෙල කරුණ මා විසින් පුළුවුස්නා ලද සේක් වදාළ මැනැවැ’ යි.
පඤ්හෙ:
6. “යමෙතං පඤ්හං අපුච්ඡි අජිත තං වදාමි තෙ, යත්‍ථ නාමඤ‍්ච රූපඤ‍්ච අසෙසං උපරුජ්ඣති: විඤ‍්ඤාණස‍්ස නිරොධෙන එත්‍ථෙතං උපරුජ‍්ඣතී”ති.
6. අජිතයැ තෙල (කත්‍ථේතං උපරුජ්ඣති’ යි) යම් ප්‍රශ්නයක් පුළුවුස්හි ද, එය තොපට කියමි, යම් තැනෙක ලා නාමයත් රූපයත් නිරවශේෂ කොට නිරුද්ධ වේ ද, (පශ්චිම) විඥානයාගේ නිරෝධය හා මැ (පෙරපසු නො ව) ඒ විඥානනිරෝධයෙහි මැ තෙල නාමරූපය නිරුද්ධ වෙයි. (විඥානනිරෝධය ඉක්මැ නොයෙයි.)
සුද‍්ධො ආරම‍්භො. තෙනාහ භගවා: “යමෙතං පඤ්හං අපුච්ඡි”ති. යත්‍ථ එවං සුද‍්ධො ආරම‍්භො, සො පඤ‍්හො විස‍්සජ‍්ජිතො භවති. යත්‍ථ පන ආරම‍්භො අසුද‍්ධො න තාව සො පඤ‍්හො විස‍්සජ‍්ජිතො භවති. තෙනාහ ආයස‍්මා මහාකච‍්චානො “විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හෙ”ති.
මේ ගාථාදේශනායෙන් ආරම්භ ශුද්ධ වී. එයින් වදාළහ, බුදුහු: “යමෙතං පඤ්හං අපුච්ඡි” යනාදිය. යම් ප්‍රශ්නවිසර්‍ජනයෙකැ දැනගනු කැමැති අර්‍ත්‍ථ සංඛ්‍යාත ආරම්භය ශුද්ධ වූයේ ද, ඒ ප්‍රශ්නය විසඳනලදුයේ වෙයි, වැළි යම් තැනෙක ආරම්භය අශුද්ධ වූයේ ද, තව ඒ ප්‍රශ්නය නො විසඳනලදුයේ වේ. එයින් වදාළහ, ආයුෂ්මත් මහා කාත්‍යායනස්ථවීරයන් වහන්සේ: “විස්සජ්ජිතමහි පඤ්හෙ” යනාදිය.
නියුත‍්තො සොධනො හාරො.
සෝධනහාරය යොදන ලද්දේ යි.