ධම්මචක්ක කථා
2. 7.
2. 7.
ධම්මචක්ක කථා
දම්සක් කථා
“එකං සමයං භගවා බාරාණසියං විහරති -පෙ- ඉතිහිදං ආයස‍්මතො කොණ‍්ඩඤ‍්ඤස‍්ස අඤ‍්ඤාකොණ‍්ඩඤ‍්ඤා ත්‍වෙව නාමං අහොසි.
එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බරණැස් නුවර වැඩ වාසය කරන සේක ... මෙසෙයින් ආයුෂ්මත් කෞණ්ඩින්‍ය ස්ථවිරයන්හට ‘අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ’යයි මෙ නම් වී.
‘ඉදං දුක‍්ඛං අරියසච‍්චන‍්ති පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදි.
‘මේ දුඃඛ නම් වූ ආර්‍ය්‍යසත්‍ය යැ’ යි පෙර නො ඇසු විරූ දහම්හි ප්‍රඥාචක්‍ෂුස පහළ විය, ඥානය පහළ විය, ප්‍රඥාව පහළ විය, විද්‍යාව පහළ විය, ආලෝකය පහළ විය.
‘චක්ඛුං උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන, ‘ඤාණං උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන, ‘පඤ්ඤා උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන, ‘විජ්ජා උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන, ‘ආලොකො උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන, ‘චක්ඛුං උදපාදී’ති දස‍්සනනට‍්ඨෙන, ‘ඤාණං උදපාදී’ති ඤාතට‍්ඨෙන, ‘පඤ්ඤා උදපාදී’ති පජානනට‍්ඨෙන, විජ්ජා උදපාදී’ති පටිවෙධට‍්ඨෙන, ‘ආලොකො උදපාදී’ති ඔභාසට‍්ඨෙන.
‘චක්ඛුං උදපාදි’ යනු කවර අර්‍ත්‍ථයෙන, ‘ඤාණං උදපාදි’ යනු කවර අර්‍ත්‍ථයෙන, ‘පඤ්ඤා උදපාදි’ යනු කවර අර්‍ත්‍ථයෙන, ‘විජ්ජා උදපාදි’ යනු කවර අර්‍ත්‍ථයෙන, ‘ආලෝකො උදපාදි’ යනු කවර අර්‍ත්‍ථයෙන යත්: ‘චක්ඛුං උදපාදි’ යනු දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන, ‘ඤාණං උදපාදි’ යනු ඥාතාර්‍ත්‍ථයෙන, ‘පඤ්ඤා උදපාදි’ යනු ප්‍රජානනාර්‍ත්‍ථයෙන, ‘විජ්ජා උදපාදි’ යනු ප්‍රතිවේධාර්‍ත්‍ථයෙන, ‘ආලෝකො උදපාදි’ යනු අවභාසාර්‍ත්‍ථයෙනි.
චක්ඛුං ධම‍්මො, දස‍්සනට‍්ඨො අත්‍ථො, ඤාණං ධම‍්මො, ඤාතට‍්ඨො අත්‍ථො, පඤ්ඤා ධම‍්මො, පාජානනට‍්ඨො අත්‍ථො, විජ්ජා ධම‍්මො, පටිවෙධට‍්ඨො අත්‍ථො, ආලොකො ධම‍්මො, ඔභාසට‍්ඨො අත්‍ථො. ඉමෙ පඤ‍්චධම‍්මා, පඤ්ච අත්‍ථා දුක‍්ඛවත්‍ථුකා සච‍්චවත්‍ථුකා සච‍්චාරම‍්මණා සච‍්චගොචරා සච‍්චසඞ‍්ගහිතා සච‍්චපරියාපන‍්නා සච‍්චෙ සමුදාගතා සච‍්චෙ ඨිතා සච‍්චෙ පතිට‍්ඨිතා.
චක්‍ෂුස ධර්‍ම යැ, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යැ, ඥානය ධර්‍ම යැ, ඥාතාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යැ, ප්‍රඥාව ධර්‍ම යැ, ප්‍රජානනාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යැ, විද්‍යාව ධර්‍ම යැ, ප්‍රතිවේධාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යැ, ආලෝකය ධර්‍ම යැ, අවභාසාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යැ. මේ පඤ්චධර්‍මයෝ පඤ්ච අර්‍ත්‍ථයෝ දුඃඛය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ සත්‍යය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ සත්‍යය ආලම්බන කොට ඇත්තාහු යැ සත්‍යය විෂය කොට ඇත්තාහු යැ මාර්‍ගසත්‍යයෙන් සඞ්ගෘහීතයහ, මාර්‍ගසත්‍යයට අයත් වූවාහ යැ, දුඃඛසත්‍යයෙහි උපන්නාහු යැ, සත්‍යයෙහි සිටියාහු යැ සත්‍යයෙහි පිහිටියාහු යි.
ධම‍්මචක‍්කන‍්ති කෙනට‍්ඨෙන ධම්මචක්කං: ධම‍්මඤ‍්ච පවත‍්තෙති, චක‍්කඤ‍්චාති ධම්මචක්කං, චක‍්කඤ‍්ච පවත‍්තෙති ධම‍්මඤ‍්චාති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙන පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මචරියාය පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ ඨිතො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ පතිට‍්ඨිතො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ පතිට‍්ඨාපෙන‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ වසිප‍්පත‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ වසිං පාපෙන‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ පාරමිප‍්පත‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ පාරමිං පාපෙන‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙවෙසාරජ‍්ජප‍්පත‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ වෙසාරජ‍්ජං පාපෙන‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මසක‍්කරොන‍්තො පවත‍්තෙතීති, ධම්මචක්කං, ධම‍්මං ගරුං කරොන‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මං මානෙන‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මං පූජෙන‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මං අපචායමානො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මද‍්ධජො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මකෙතු පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මාධිපතෙය්‍යො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, තං ඛො පන ධම්මචක්කං, අප‍්පති වත‍්තියං සමණෙන වා බ්‍රාහ‍්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ‍්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස‍්මින‍්ති ධම්මචක්කං.
‘ධම්මචක්කං’ යනු කවර අරුතෙකින් ධම්මචක්ක නම් වී ද යත්, ප්‍රතිවේධ ධර්‍මය ද පවත්වයි. (කෙලෙස් සතුරන් නැසීමට වැටෙන බැවින් ප්‍රහරණචක්‍රයක් වැනි නු’ යි) චක්‍රය ද පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නමි: (ප්‍රතිවේධධර්‍මචක්‍රය යි.) චක්‍රය ද පවත්වයි. දේශනාධර්‍මය ද පවත්නා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නමි (දේශනා ධර්‍මචක්‍රය යි) (යථාස්වභාව හෙයින්) ධර්‍මයෙන් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, (චෛනෙස සන්තානයෙහි) ධර්‍මචර්‍ය්‍යාපිණිස පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි (විෂයීභාවයෙන්) සිටියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක යැ, ධර්‍මයෙහි (අචලභාවයෙන්) පිහිටියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි පිහිටුවමින් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි වශී (ඊශ්වර) භාවයට පැමිණියේ පවත්වා නු’ යි, ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි වශීභාවයට පමුණුවමින් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි කෙළවරට පැමිණියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි කෙළවරට පමුණුවමින් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි විශාරද බවට පැමිණියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි විශාරද බවට පමුණුවමින් පවත්නා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයට සත්කාර කෙරෙමින් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධම්මයට ගුරු කෙරෙමින් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයට බුහුමන් කෙරෙමින් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මය පුදමින් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මය අපචායන කෙරෙමින් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍ම ධ්වජයක් සෙයින් පෙරටු කොට ඇතියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මය කෙහෙලි කොට ඇතියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මය අධිපති කොට ඇති වැ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, තවද ඒ ධර්‍මචක්‍රය (අන්‍යලබ්ධික) මහණකු විසින් හෝ බමුණකු විසින් හෝ දෙවියකු විසින් හෝ මරකු විසින් හෝ බඔකු විසින් හෝ ලොව කිසිවක්හු විසින් හෝ නො පැවැත්විය හැකි නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’යි.
සද‍්ධින්‍ද්‍රියං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, විරියින්‍ද්‍රියං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සතින්‍ද්‍රියං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සමාධින්‍ද්‍රියං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං.
ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, වීර්ය්‍යේන්‍ද්‍රියය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සමාධීන්‍ද්‍රියය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නමි.
සද‍්ධාබලං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, විරිබලං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සතිබලං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සමාධිබලං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, පඤ‍්ඤාබලං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං.
ශ්‍රද්ධාබලය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, වීර්‍ය්‍යබලය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ස්මෘතිබලය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සමාධිබලය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ප්‍රඥාබලය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නමි.
සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මවිචයසම‍්බොඣඞ‍්ගො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, විරියසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, පීතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, පස‍්සද‍්ධිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සමාධිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං,
ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ධර්‍මවිචයසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, වීර්‍ය්‍යසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ප්‍රීතිසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ප්‍රශ්‍රබ්ධිසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සමාධිසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ධර්‍මය යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නමි.
සම‍්මාදිට‍්ඨි ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සම‍්මාසඞ‍්කප‍්පො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සම‍්මාවාචා ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සම‍්මාකම‍්පන‍්තො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සම‍්මො ආජීවො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං සම‍්මාවායාමො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සම‍්මාසති ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සම‍්මාසමාධි ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං.
සම්‍යග්දෘෂ්ටිය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සම්‍යක්සංකල්පය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සම්‍යග්වචනය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සම්‍යක්කර්‍මාන්ත ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සම්‍යගාජීවය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සම්‍යග්ව්‍යායාමය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සම්‍යක්ස්මෘතිය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සම්‍යක්සමාධිය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නමි.
ආධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන ඉන්‍ද්‍රියං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, අකම‍්පියට‍්ඨෙන බලං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, නිය්‍යානට‍්ඨෙන බොජ‍්ඣඞ‍්ගො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, හෙතුට‍්ඨෙන මග‍්ගො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතිපට‍්ඨානා ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, පහදනට‍්ඨෙන සම‍්මප‍්පධානා ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ඉජ‍්ඣනට‍්ඨෙන ඉද‍්ධිපාදා ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, තථට‍්ඨෙන සච‍්චා ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමථො ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, අනුපස‍්සනට‍්ඨෙන විපස‍්සනා ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, එතරසට‍්ඨෙන සමථවිපස‍්සනා ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං අනතිවත‍්තනට‍්ඨෙන යුගනද‍්ධං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සංවරට‍්ඨෙන සීලවිසුද‍්ධි ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන චිත‍්තවිසුද‍්ධි ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං. දස‍්සනට‍්ඨෙන දිට‍්ඨිවිසුද‍්ධි ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සමුච‍්ඡෙදට‍්ඨෙන ඛයෙ ඤාණං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, පටිප‍්පස‍්සද‍්ධට‍්ඨෙන අනුප‍්පාදෙ ඤාණං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ඡන්‍දො මූලට‍්ඨෙන ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං,
අධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, අකම්ප්‍යාර්‍ත්‍ථයෙන් බලය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, නිර්‍ය්‍යාණාර්‍ත්‍ථයෙන් බෝධ්‍යඞ්ගය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, හෙත්‍වර්‍ත්‍ථයෙන් මාර්‍ගය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, වටහන අර්‍ත්‍ථයෙන් සතිපට්ඨානයෝ ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ප්‍රදහනාර්‍ත්‍ථයෙන් සම්‍යක්ප්‍රධානයෝ ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සමෘද්ධ වන අර්‍ත්‍ථයෙන් ඍද්ධිපාදයෝ ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, යථාස්වභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් සත්‍යයෝ ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් ශමථය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, අනුදර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් විදර්‍ශනාව ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ඔවුනොවුන් නො ඉක්ම පවත්වා අර්‍ත්‍ථයෙන් යුගනද්ධය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සංවරාර්‍ත්‍ථයෙන් ශීලවිශුද්ධිය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් චිත්තවිශුද්ධිය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් දෘෂ්ටිවිශුද්ධිය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, මුක්ත්‍යර්‍ත්‍ථයෙන් විමෝක්‍ෂය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ප්‍රතිවේධාර්‍ත්‍ථයෙන් විද්‍යාව ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, පරිත්‍යාගාර්‍ත්‍ථයෙන් විමුක්තිය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සමුච්ඡේදාර්‍ත්‍ථයෙන් ක්‍ෂයඥානය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ප්‍රතිප්‍රශ්‍රබ්ධ්‍යර්‍ත්‍ථයෙන් අනුත්පාදඥානය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ඡන්‍දය මූලාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම,
මනසිකාරො සමුට‍්ඨානට‍්ඨෙන ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ඵස‍්සො සමොධානට‍්ඨෙන ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, වෙදනා සමොසරණට‍්ඨෙන ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සමාධි පමුඛට‍්ඨෙන ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, සති ආධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, පඤ්ඤා තදුත‍්තරට‍්ඨෙන ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං. විමුත‍්ති සාරට‍්ඨෙන ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, අමතොගධං නිබ‍්බානං පරියොසානට‍්ඨෙන ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං,
මනසිකාරය සමුත්‍ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ස්පර්‍ශ සමවධානාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, වේදනාව සමවසරණාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, සමාධිය ප්‍රමුඛාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ස්මෘතිය අධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, ප්‍රඥාව තදුත්තරාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, විමුක්තිය සාරාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නම, අමතෝගධ සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණය පර්‍ය්‍යවසානාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ නමි.
තං ඛො පනිදං දුක‍්ඛං අරියසච‍්චං පරිඤ‍්ඤෙය’න‍්ති -පෙ- පරිඤ‍්ඤාත’න‍්ති පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි.
තව ද ඒ මේ දුඃඛ නම් වූ ආර්‍ය්‍යසත්‍යය ‘පිරිසිඳ දතයුතු යැ’ යි ... ‘පිරිසිඳ දන්නාලදැ’ යි පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය.
‘චක්ඛුං උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන -පෙ- ‘ආලොකො උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන චක්ඛුං උදපාදී’ති දස‍්සනට‍්ඨෙන -පෙ- ‘ආලොකො උදපාදී’ති ඔභාසට‍්ඨෙන.
‘චක්ඛුං උදපාදි’ යනු කවර අර්‍ත්‍ථයෙන ... ‘ආලෝකෝ උදපාදි’ යනු කවර අර්‍ත්‍ථයෙන් යත්: ‘චක්ඛුං උදපාදි’ යනු දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන ... ‘ආලෝකෝ උදපාදි’ යනු අවභාසාර්‍ත්‍ථයෙනි.
චක්ඛුං ධම‍්මො, දස‍්සනට‍්ඨො අත්‍ථො -පෙ- ආලොකො ධම‍්මො, ඔභාසට‍්ඨො අත්‍ථො. ඉමෙ පඤ‍්චධම‍්මා පඤ්ච අත්‍ථා දුක‍්ඛවත්‍ථුකා සච‍්චවත්‍ථුකා සච‍්චාරම‍්මණා සච‍්චගොචරා සච‍්චසඞ‍්ගහිතා සච‍්චපරියාපන‍්නා සච‍්චෙ සමුදාගතා සච‍්චෙ ඨිතා සච‍්චෙ පතිට‍්ඨිතා.
චක්‍ෂුස ධර්‍ම යැ, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යැ ... ආලෝකය ධර්‍ම යැ අවභාසාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යි. මේ පඤ්චධර්‍මයෝ පඤ්චඅර්‍ත්‍ථයෝ දුඃඛය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ, සත්‍යය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ, සත්‍යය ආලම්බන කොට ඇත්තාහු යැ, සත්‍යය ගෝචර කොට ඇත්තාහු යැ, මාර්‍ගසත්‍යයෙන් සඞ්ගෘහීත යැ, මාර්‍ගසත්‍යයට අයත් වූවාහු යැ, දුඃඛසත්‍යයෙහි උපන්නාහු යැ, සත්‍යයෙහි සිටියාහු යැ, සත්‍යයෙහි පිහිටියා හු යි.
ධම‍්මචක‍්කන‍්ති කෙනට‍්ඨෙන ධම්මචක්කං: ධම‍්මඤ‍්ච පවත‍්තෙති, චක‍්කඤ‍්චාති ධම්මචක්කං, චක‍්කඤ‍්ච පවත‍්තෙති ධම‍්මඤ‍්චාති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙන පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මචරියාය පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ ඨිතො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ පතිට‍්ඨිතො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං -පෙ- අමතොගධං නිබ‍්බානං පරියොසානට‍්ඨෙන ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං.
ධම්මචක්කං යනු කවර අර්‍ත්‍ථයෙන් ‘ධම්මචක්ක’ නම් වී ද යත්: ප්‍රතිවේධ ධර්‍මය ද පවත්වයි චක්‍රය ද පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ. (ප්‍රතිවේධධර්‍ම චක්‍රය යි.) චක්‍රය ද පවත්වයි දේශනාධර්‍මය ද පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ (දේශනාධර්‍මචක්‍රය යි), ධර්‍මයෙන් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ. ධර්‍මචර්‍ය්‍යා පිණිස පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි සිටියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි පිහිටියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ ... අමතෝගධ සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණය පර්‍ය්‍යවසානාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යි.
‘ඉදං දුක‍්ඛසමුදයො අරියසච‍්ච’න‍්ති පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි -පෙ- තං ඛොපනිදං දුක‍්ඛසමුදයො අරියසච‍්චං ‘පහාතබ‍්බ’න‍්ති -පෙ- ‘පහීන’න‍්ති පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි
‘මේ දුඃඛසමුදය නම් වූ ආර්‍ය්‍යසත්‍ය යැ’ යි පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය .. තවද ඒ මේ දුඃඛ නම් වූ ආර්‍ය්‍යසත්‍යය ‘ප්‍රහාතව්‍ය යැ’ යි ... ‘ප්‍රහීණ යැ’ යි පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය.
‘චක්ඛුං උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන -පෙ- ‘ආලොකො උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන: ‘චක්ඛුං උදපාදී’ති දස‍්සනට‍්ඨෙන -පෙ- ‘ආලොකො උදපාදී’ති ඔභාසට‍්ඨෙන.
‘චක්ඛුං උදපාදි’ යනු කවර අර්‍ත්‍ථයෙන ... ‘ආලෝකෝ උදපාදි’ යනු කවර අර්‍ත්‍ථයෙන යත්: ‘චක්ඛුං උදපාදි’ යනු දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන ... ‘ආලෝකො උදපාදි’ යනු අවභාසාර්‍ත්‍ථයෙනි.
චක්ඛුං ධම‍්මො, දස‍්සනට‍්ඨො අත්‍ථො -පෙ- ආලොකො ධම‍්මො, ඔභාසට‍්ඨො අත්‍ථො, ඉමෙ පඤ්ච ධම‍්මා, පඤ්ච අත්‍ථා දුක‍්ඛවත්‍ථුකා සච‍්චවත්‍ථුකා -පෙ- නිරොධවත්‍ථුකා සච‍්චවත්‍ථුකා -පෙ- මග‍්ගවත්‍ථුකා සච‍්චවත්‍ථුකා සච‍්චාරම‍්මණා සච‍්චගොචරා සච‍්චසඞ‍්ගහිතා සච‍්චපරියාපන‍්නා සච‍්චෙ සමුදාගතා සච‍්චෙ ඨිතා සච‍්චෙ පතිට‍්ඨිතා.
චක්‍ෂුස ධර්‍ම යැ, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යැ ... ආලෝකය ධර්‍ම යැ, අවභාසාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යි. මේ පඤ්චධර්‍මයෝ පඤ්චඅර්‍ත්‍ථයෝ සමුදය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ සත්‍යය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ නිරෝධය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ සත්‍යය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ ... මාර්‍ගය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ සත්‍යය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ සත්‍යය ආලම්බන කොට ඇත්තාහු යැ සත්‍යය විෂය කොට ඇත්තාහු යැ මාර්‍ගසත්‍යයෙන් සඞ්ගෘහීතයහ. (මාර්‍ග) සත්‍යයට අයත් වූවාහු යැ (දුඃඛ) සත්‍යයෙහි උපන්නාහු යැ සත්‍යයෙහි සිටියාහු යැ සත්‍යයෙහි පිහිටියාහු යි.
ධම‍්මචක‍්කන‍්ති කෙනට‍්ඨෙන ධම්මචක්කං: ධම‍්මඤ‍්ච පවත‍්තෙති, චක‍්කඤ‍්චාති ධම්මචක්කං, චක‍්කඤ‍්ච පවත‍්තෙති ධම‍්මඤ‍්චාති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙන පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මචරියාය පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ ඨිතො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ පතිට‍්ඨිතො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං -පෙ- අමතොගධං නිබ‍්බානං පරියොසානට‍්ඨෙන ධම‍්මො. තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං.
ධම්මචක්කං යනු කවර අරුතෙකින් ‘ධම්මචක්ක’ නම් වී ද යත්: ප්‍රතිවේධධර්‍මය ද පවත්වයි චක්‍රය ද පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, චක්‍රය ද පවත්වයි දේශනාධර්‍මය ද පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙන් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’යැ, ධර්‍මචර්‍ය්‍යා පිණිස පවත්වානු’ යි ධම්මචක්ක’යැ, ධර්‍මයෙහි සිටියේ පවත්වානු’ යි ‘ධම්මචක්ක’යැ, ධර්‍මයෙහි පිහිටියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ ... අමතෝගධ සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණය පර්‍ය්‍යවසානාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍ම ය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යි.
අයං කායෙ කායානුපස්සනා’ති මෙ භික‍්ඛවෙ පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි, සා ඛො පනායං කායෙ කායානුපස්සනා භාවෙතබ‍්බා’ති මෙ භික‍්ඛවෙ -පෙ- ‘භාවිතා’ති මෙ භික‍්ඛවෙ පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි.
මහණෙනි, මට ‘මේ කයෙහි කායානුපස්සනා යැ’ යි පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය. තවද මහණෙනි, මට ‘ඒ මේ කයෙහි කායානුපස්සනාව භාවිතව්‍ය යැ’ යි ... ‘භාවිත යැ’ යි මහණෙනි, මට පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය.
‘අයං වෙදනාසු -පෙ- අයං චිත‍්තෙ චිත‍්තා -පෙ- ‘අයං ධම‍්මෙසු ධම‍්මානුපස‍්සනා’ති මෙ භික‍්ඛවෙ පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි, ‘සා ඛො පනායං ධම‍්මෙසු ධම‍්මානුපස‍්සනා භාවෙතබ‍්බා’ති මෙ භික‍්ඛවෙ -පෙ- ‘භාවිතා’ති මෙ භික‍්ඛවෙ පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි.
‘මේ වේදනාවන්හි ... මේ චිත්තයෙහි මේ ධර්‍මයන්හි ධර්‍මානුදර්‍ශනා යැ’ යි මහණෙනි, මට පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය. ‘තව ද ඒ මේ ධර්‍මයන්හි ධර්‍මානුදර්‍ශනාව භාවිතව්‍ය යැ’ යි මහණෙනි, මට ... ‘භාවිත යැ’ යි මහණෙනි, මට පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය.
‘අයං කායෙ කායානුපස්සනා’ති මෙ භික‍්ඛවෙ පුබ‍්බෙ අනනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි, සා ඛො පනායං කායෙ කායානුපස්සනා භාවෙතබ‍්බා’ති -පෙ- ‘භාවිතා’ති පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදී.
‘මේ කයෙහි කායානුපස්සනා යැ’ යි පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය. ‘තවද ඒ මේ කයෙහි කායානුපස්සනාව වැඩියයුතු යැ’ යි ... වඩනලදැ’ යි පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය.
‘චක්ඛුං උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන -පෙ- ආලොකො උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන: ‘චක්ඛුං උදපාදී’ති දස‍්සනට‍්ඨෙන -පෙ- ‘ආලොකො උදපාදී’ති ඔභාසට‍්ඨෙන.
‘චක්ඛුං උදපාදි’ යනු කවර අරුතෙකින ... ‘ආලෝකො උදපාදි’ යනු කවර අරුතෙකින යත්: ‘චක්ඛුං උදපාදි’ යනු දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන ... ‘ආලෝකො උදපාදි’ යනු අවභාසාර්‍ත්‍ථයෙනි.
චක්ඛුං ධම‍්මො, දස‍්සනට‍්ඨො අත්‍ථො -පෙ- ආලොකො ධම‍්මො, ඔභාසට‍්ඨො අත්‍ථො, ඉමෙ පඤ්ච ධම‍්මා පඤ්ච අත්‍ථා කායවත්‍ථුකා සතිපට‍්ඨානවත්‍ථුකා -පෙ- වෙදනාවත්‍ථුකා සතිපට‍්ඨානවත්‍ථුකා -පෙ- චිත‍්තවත්‍ථුකා සතිපට‍්ඨානවත්‍ථුකා -පෙ- ධම‍්මවත්‍ථුකා සතිපට‍්ඨානවත්‍ථුකා සතිපට‍්ඨානාරම‍්මණා සතිපට‍්ඨානගොචරා සතිපට‍්ඨානසඞ‍්ගහිතා සතිපට‍්ඨානපරියාපන‍්නා සතිපට‍්ඨානෙ සමුදාගතා සතිපට‍්ඨානෙ ඨිතා සතිපට‍්ඨානෙ පතිට‍්ඨිතා.
චක්‍ෂුස ධර්‍ම යැ, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යැ ... ආලෝකය ධර්‍ම යැ, අවභාසාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යි. මේ පඤ්චධර්‍මයෝ පඤ්චඅර්‍ත්‍ථයෝ කායවස්තුක වූ සතිපට්ඨානය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ ... වේදනාවස්තුක වූ සතිපට්ඨානය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ ... චිත්තවස්තුක වූ සතිපට්ඨානය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ ... ධර්‍මවස්තුක වූ සතිපට්ඨානය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ, සතිපට්ඨානය අරමුණු කොට ඇත්තාහු යැ, සතිපට්ඨානය ගොදුරු කොට ඇත්තාහු යැ, සතිපට්ඨානයෙන් සඞ්ගෘහීතය හ, සතිපට්ඨානයට අයත් වූවාහු යැ, සතිපට්ඨානයෙහි උපන්නාහු යැ, සතිපට්ඨානයෙහි සිටියාහු යැ, සතිපට්ඨානයෙහි පිහිටියාහු යි.
ධම‍්මචක‍්කන‍්ති කෙනට‍්ඨෙන ධම්මචක්කං: ධම‍්මඤ‍්ච පවත‍්තෙති, චක‍්කඤ‍්චාති ධම්මචක්කං, චක‍්කඤ‍්ච පවත‍්තෙති ධම‍්මඤ‍්චාති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙන පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මචරියාය පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ ඨිතො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ පතිට‍්ඨිතො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, -පෙ- අමතොගධං නිබ‍්බානං පරියොසානට‍්ඨෙන ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං.
ධම්මචක්කං යනු කවර අරුතෙකින් ‘ධම්මචක්ක’ වේ ද යත්: ප්‍රතිවේධධර්‍මය ද පවත්වයි චක්‍රය ද පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, චක්‍රය ද පවත්වයි දේශනාධර්‍මය ද පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙන් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මචර්‍ය්‍යා පිණිස පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි සිටියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි පිහිටියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’, යැ ... අමතෝගධ සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණය පර්‍ය්‍යවසානාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යි.
‘අයං ඡන්‍දසමාධිපධානසඞ‍්ඛාරසමන‍්නාගතො ඉද‍්ධිපාදො’ති මෙ භික‍්ඛවෙ පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි. -පෙ- ආලොකො උදපාදි, සො ඛො පනායං ඡන්‍දසමාධිපධානසඞ‍්ඛාරසමන‍්නාගතො ඉද‍්ධිපාදො භාවෙතබ‍්බො’ති මෙ භික‍්ඛවෙ -පෙ- ‘භාවිතො’ති මෙ භික‍්ඛවෙ පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි.
‘මේ ඡන්‍දය අධිපති කොට ඇති සමාධියෙන් හා ප්‍රධන්වීර්‍ය්‍යයෙන් සමන්‍වාගත වූ ඍද්ධිපාද යැ’ යි මහණෙනි, මට පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය. තවද ඒ මේ ඡන්‍දය අධිපති කොට ඇති සමාධියෙන් හා ප්‍රධන්වීර්‍ය්‍යයෙන් සමන්‍වාගත වූ ඍද්ධිපාදය ‘භාවිතව්‍ය යැ’ යි මහණෙනි, මට ... ‘භාවිත යැ’ යි මහණෙනි, මට පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය.
‘අයං විරියසමාධි -පෙ- අයං චිත‍්තසමාධි -පෙ- ‘අයං වීමංසාසමාධිපධානසඞ‍්ඛාරසමන‍්නාගතො ඉද‍්ධිපාදො’ති මෙ භික‍්ඛවෙ පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි, සො ඛො, පනායං වීමංසාසමාධිපධානසඞ‍්ඛාරසමන‍්නාගතො ඉද‍්ධිපාදො භාවෙතබ‍්බො’ති මෙ භික‍්ඛවෙ -පෙ- ‘භාවිතො’ති මෙ භික‍්ඛවෙ පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි.
‘මේ වීර්‍ය්‍යය අධිපති කොට ඇති සමාධියෙන් හා ... මේ චිත්තය අධිපති කොට ඇති සමාධියෙන් හා ... මේ වීමංසාව අධිපති කොට ඇති සමාධියෙන් හා ප්‍රධන්වීර්‍ය්‍යයෙන් සමන්‍වාගත වූ ඍද්ධිපාද යැ’ යි මහණෙනි, මට පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය. තවද ඒ මේ විමංසාධිපති සමාධියෙන් හා ප්‍රධන්වීර්‍ය්‍යයෙන් සමන්‍වාගත වූ ඍද්ධිපාදය ‘භාවිතව්‍ය යැ’ යි මහණෙනි, මට ... ‘භාවිත යැ’ යි මහණෙනි, මට පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය.
‘අයං ඡන්‍දසමාධිපධානසඞ‍්ඛාරසමන‍්නාගතො ඉද‍්ධිපාදො’ති පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි සො ඛො පනායං ඡන්‍දසමාධිපධානසඞ‍්ඛාරසමන‍්නාගතො ඉද‍්ධිපාදො ‘භාවෙතබ‍්බො’ති -පෙ- ‘භාවිතො’ති පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදි.
‘මේ ඡන්‍දාධිපතිසමාධියෙන් හා ප්‍රධන්වීර්‍ය්‍යයෙන් සමන්‍වාගත වූ ඍද්ධිපාද යැ’ යි පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය. තවද ඒ මේ ඡන්‍දාධිපතිසමාධියෙන් හා ප්‍රධන්වීර්‍ය්‍යයෙන් සමන්‍වාගත වූ ඍද්ධිපාදය ‘භාවිතව්‍ය යැ’ යි ... ‘භාවිත යැ’ යි පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය, ඥානය පහළ විය, ප්‍රඥාව පහළ විය, විද්‍යාව පහළ විය, ආලෝකය පහළ විය.
‘චක්ඛුං උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන -පෙ- ‘ආලොකො උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන: ‘චක්ඛුං උදපාදී’ති දස‍්සනට‍්ඨෙන -පෙ- ‘ආලොකො උදපාදී’ති ඔභාසට‍්ඨෙන.
‘චක්ඛුං උදපාදි’ යනු කවර අරුතෙකින ... ‘ආලෝකො උදපාදි’ යනු කවර අරුතෙකින යත්: ‘චක්ඛුං උදපාදි’ යනු දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන ... ‘ආලෝකො උදපාදි’ යනු අවභාසාර්‍ත්‍ථයෙනි.
චක්ඛුං ධම‍්මො දස‍්සනට‍්ඨො අත්‍ථො, -පෙ- ආලොකො ධම‍්මො, ඔභාසට‍්ඨො අත්‍ථො, ඉමෙ පඤ්ච ධම‍්මා, පඤ්ච අත්‍ථා, ඡන්‍දවත්‍ථුකා ඉද‍්ධිපාදවත්‍ථුකා ඉද‍්ධිපාදාරම‍්මණ ඉද‍්ධිපාදගොචරා ඉද‍්ධිපාදසඞ‍්ගහිතා ඉද‍්ධිපාදපරියාපන‍්නා ඉද‍්ධිපාදෙ සමුදාගතො ඉද‍්ධිපාදෙ ඨිතා ඉද‍්ධිපාදෙ පතිට‍්ඨිතා.
චක්‍ෂුස ධර්‍ම යැ, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යැ ... ආලෝකය ධර්‍ම යැ, අවභාසාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යි. මේ පඤ්ච ධර්‍මයෝ මේ පඤ්ච අර්‍ත්‍ථයෝ ඡන්‍දවස්තුක වූ ඍද්ධිපාදය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ, ඍද්ධිපාදය ආලම්බන කොට ඇත්තාහු යැ, ඍද්ධිපාදය විෂය කොට ඇත්තාහු යැ, ඍද්ධිපාදයෙන් සඞ්ගෘහීතයහ, සෘද්ධිපාදයට අයත් වූවාහු යැ, ඍද්ධිපාදයෙහි උපන්නාහු යැ, ඍද්ධිපාදයෙහි සිටියාහු යැ, ඍද්ධිපාදයෙහි පිහිටියාහු යි.
ධම‍්මචක‍්කන‍්ති කෙනට‍්ඨෙන ධම්මචක්කං: ධම‍්මඤ‍්ච පවත‍්තෙති, චක‍්කඤ‍්චාති ධම්මචක්කං, චක‍්කඤ‍්ච පවත‍්තෙති ධම‍්මඤ‍්චාති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙන පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මචරියාය පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං ධම‍්මෙ ඨිතො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ පතිට‍්ඨිතො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ පතිට‍්ඨාපෙන‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ වසිප‍්පත‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං ධම‍්මෙ වසිං පාපෙන‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම‍්ම-චක‍්කං, ධම‍්මෙ පාරමිප‍්පත‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ පාරමිංපාපෙන‍්තො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං -පෙ- ධම‍්මං අපචායමානො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මද‍්ධජො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මකෙතු පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මාධිපතෙය්‍යො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, තං ඛො පන ධම්මචක්කං, අප‍්පතිවත‍්තියං සමණෙන වා බ්‍රාහ‍්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ‍්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස‍්මින‍්ති ධම්මචක්කං.
ධම්මචක්කං යනු කවර අරුතෙකින් ‘ධම්මචක්ක’ නම් වී ද යත්: ප්‍රතිවේධධර්‍මය ද පවත්වයි චක්‍රය ද පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ චක්‍රය ද පවත්වයි දේශනාධර්‍මය ද පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙන් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මචර්‍ය්‍යා පිණිස පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’යැ, ධර්‍මයෙහි සිටියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි පිහිටියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි පිහිටුවමින් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි වශීභාවයට පැමිණියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි වශීභාවයට පමුණුවමින් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි කෙළවරට පැමිණියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’යැ, ධර්‍මයෙහි කෙළවරට පමුණුවමින් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’යැ ... ධර්‍ම අපචායන කෙරෙමින් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍ම ධ්වජයක් සෙයින් පෙරටු කොට ඇතියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මය කෙහෙලි කොට ඇතියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මය අධිපති කොට ඇතියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යි. තවද ඒ ධර්‍මචක්‍රය මහණකු විසින් හෝ බමුණකු විසින් හෝ දෙවියකු විසින් හෝ මරකු විසින් හෝ බඹකු විසින් හෝ ලොවැ කිසිවක්හු විසින් හෝ නො පැවැත්විය හැකි නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යි.
සද‍්ධින්‍ද්‍රියං ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං -පෙ- අමතොගධං නිබ‍්බානං පරියොසානට‍්ඨෙන ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං.
ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ධම්මචක්ක යැ ... අමතෝගධ සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණය පර්‍ය්‍යවසානාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’යි.
‘අයං විරියසමාධිපධානසඞ‍්ඛාරසමන‍්නාගතො ඉද‍්ධිපාදො’ති පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි -පෙ- සො ඛො පනායං විරියසමාධිපධානසඞ‍්ඛාරසමන‍්නාගතො ඉද‍්ධිපාදො ‘භාවෙතබ‍්බො’ති -පෙ- ‘භාවිතො’ති පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි -පෙ- ආලොකො උදපාදි.
‘මේ වීර්‍ය්‍යාධිපතිසමාධියෙන් හා ප්‍රධන්වීර්‍ය්‍යයෙන් සමන්‍වාගත වූ ඍද්ධිපාද යැ’ යි පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය ... තව ද ඒ මේ වීර්‍ය්‍යාධිපතිසමාධියෙන් හා ප්‍රධන්වීර්‍ය්‍යයෙන් සමන්‍වාගත වූ ඍද්ධිපාදය ‘භාවිතව්‍ය යැ’ යි ... ‘භාවිත යැ’ යි පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි චක්‍ෂුස පහළ විය ... ආලෝකය පහළ විය.
‘චක්ඛුං උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන -පෙ- ‘ආලොකො උදපාදී’ති කෙනට‍්ඨෙන, ‘චක්ඛුං උදපාදී’ති දස‍්සනට‍්ඨෙන -පෙ- ‘ආලොකො උදපාදී’ති ඔභාසට‍්ඨෙන.
‘චක්ඛුං උදපාදි’ යනු කවර අරුතෙකින ... ‘ආලෝකෝ උදපාදි’ යනු කවර අරුතෙකින යත්: ‘චක්ඛුං උදපාදි’ යනු දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන, ... ‘ආලෝකෝ උදපාදි’ යනු අවභාසාර්‍ත්‍ථයෙනි.
චක්ඛුං ධම‍්මො, දස‍්සනට‍්ඨො අත්‍ථො -පෙ- ආලොකො ධම‍්මො, ඔභාසෙට‍්ඨො අත්‍ථො. ඉමෙ පඤ්ච ධම‍්මා, පඤ්ච අත්‍ථා, ඉද‍්ධිපාදවත්‍ථුකා -පෙ- චිත‍්තවත්‍ථුකා -පෙ- වීමංසාවත්‍ථුකා ඉද‍්ධිපාදවත්‍ථුකා ඉද‍්ධිපාදාරම‍්මණා ඉද‍්ධිපාදගොචරා ඉද‍්ධිපාදසඞ‍්ගහිතා ඉද‍්ධිපාදෙ ඨිතා ඉද‍්ධිපාදෙ පතිට‍්ඨිතා.
චක්‍ෂුස ධර්‍ම යැ, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යැ … ආලෝකය ධර්‍ම යැ, අවභාසාර්‍ත්‍ථය අර්‍ත්‍ථ යි. මේ පඤ්චධර්‍මයෝ පඤ්චඅර්‍ත්‍ථයෝ වීර්‍ය්‍යවස්තුක වූ ඍද්ධිපාදය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ ... චිත්තවස්තුක වූ ඍද්ධිපාදය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ ... විමංසාවස්තුක වූ ඍද්ධිපාදය වස්තු කොට ඇත්තාහු යැ, ඍද්ධිපාදය ආලම්බන කොට ඇත්තාහු යැ, ඍද්ධිපාදය විෂය කොට ඇත්තාහු යැ, ඍද්ධිපාදයෙන් සඞ්ගෘහීතයහ. සෘද්ධිපාදයට අයත් වූවාහු යැ, ඍද්ධිපාදයෙහි උපන්නාහු යැ, ඍද්ධිපාදයෙහි සිටියාහු යැ, ඍද්ධිපාදායෙහි පිහිටියාහු යි.
ධම‍්මචක‍්කන‍්ති කෙනට‍්ඨෙන ධම්මචක්කං: ධම‍්මඤ‍්ච පවත‍්තෙති, චක‍්කඤ‍්චාති ධම්මචක්කං. චක‍්කඤ‍්ච පවත‍්තෙති ධම‍්මඤ‍්චාති ධම්මචක්කං ධම‍්මෙන පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං; ධම‍්මචරියාය පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ ඨිතො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම‍්මෙ පතිට‍්ඨිතො පවත‍්තෙතීති ධම්මචක්කං -පෙ- අමතොගධං නිබ‍්බානං පරියොසානට‍්ඨෙන ධම‍්මො, තං ධම‍්මං පවත‍්තෙතීති ධම‍්මචක‍්කන‍්ති.
ධම්මචක්කං යනු කවර අරුතෙකින් ‘ධම්මචක්ක’ නම් වී ද යත්: ප්‍රතිවේධධර්‍මය ද පවත්වයි චක්‍රය ද පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, චක්‍රය ද පවත්වයි දේශනාධර්‍මය ද පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙන් පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මචර්‍ය්‍යා පිණිස පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි සිටියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ධර්‍මයෙහි පිහිටියේ පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යැ, ... අමතෝගධ සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණය පර්‍ය්‍යවසානාර්‍ත්‍ථයෙන් ධර්‍ම යැ, ඒ ධර්‍මය පවත්වා නු’ යි ‘ධම්මචක්ක’ යි.
ධම‍්මචක‍්කකථා සමත‍්තා.
ධර්‍මචක්‍ර කථා නිමි.