2. ආරම‍්මණපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා
2. ආරම‍්මණපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
2. ආරම්මණ පච්චය නිද්දේසය
ආරම‍්මණපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ රූපායතනන‍්ති රූපසඞ‍්ඛාතං ආයතනං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතුයාති චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණසඞ‍්ඛාතාය ධාතුයා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තංසම‍්පයුත‍්තකානන‍්ති තාය චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතුයා සම්පයුත්තකානං තිණ‍්ණං ඛන්‍ධානං, සබ‍්බෙසම‍්පි චක‍්ඛුපසාදවත්‍ථුකානං චතුන‍්නං ඛන්‍ධානං රූපායතනං ආරම‍්මණපච‍්චයෙන පච්චයොති අත්‍ථො. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. මනොධාතුයාති සසම‍්පයුත‍්තධම‍්මාය තිවිධායපි මනොධාතුයා රූපායතනාදීනි පඤ්ච ආරම‍්මණපච‍්චයෙන පච්චයො, නො ච ඛො එකක‍්ඛණෙ. සබ්බෙ ධම‍්මාති එතානි ච රූපායතනාදීනි පඤ්ච අවසෙසා ච සබ‍්බෙපි ඤෙය්‍යධම‍්මා ඉමා ඡ ධාතුයො ඨපෙත්‍වා සෙසාය සසම‍්පයුත‍්තධම‍්මාය මනොවිඤ‍්ඤාණධාතුයා ආරම‍්මණපච‍්චයෙන පච්චයොති අත්‍ථො. යං යං ධම්මං ආරබ‍්භාති ඉමිනා යෙ එතෙ එතාසං සත‍්තන‍්නං විඤ‍්ඤාණධාතූනං ආරම‍්මණධම‍්මා වුත‍්තා, තෙ තාසං ධාතූනං ආරම‍්මණං කත්‍වා උප‍්පජ‍්ජනක‍්ඛණෙයෙව ආරම‍්මණපච‍්චයො හොන‍්තීති දීපෙති. එවං හොන‍්තාපි ච න එකතො හොන‍්ති, යං යං ආරබ‍්භ යෙ යෙ උප්පජ්ජන්ති, තෙසං තෙසං තෙ තෙ විසුං විසුං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොන‍්තීතිපි දීපෙති. උප‍්පජ‍්ජන‍්තීති ඉදං යථා නජ‍්ජො සන්‍දන‍්ති, පබ‍්බතා තිට‍්ඨන‍්තීති සබ‍්බකාලසඞ‍්ගහවසෙන, එවං වුත‍්තන‍්ති වෙදිතබ‍්බං. තෙන යෙපි ආරබ‍්භ යෙ උප‍්පජ‍්ජිංසු, යෙපි උප‍්පජ‍්ජිස‍්සන‍්ති, තෙ සබ්බෙ ආරම‍්මණපච‍්චයෙනෙව උප‍්පජ‍්ජිංසු ච උප‍්පජ‍්ජිස‍්සන‍්ති චාති සිද‍්ධං හොති. චිත‍්තචෙතසිකා ධම‍්මාති ඉදං “යෙ යෙ ධම්මා”ති වුත‍්තානං සරූපතො නිදස‍්සනං. තෙ තෙ ධම‍්මාති තෙ තෙ ආරම‍්මණධම‍්මා. තෙසං තෙසන‍්ති තෙසං තෙසං චිත‍්තචෙතසිකධම‍්මානං. අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා.
ආරම්මණ පච්චය නිද්දේසයෙහි රූපායතනං - රූප සංඛ්‍යාත ආයතනයයි. සෙස්සෙහි ද මෙම නයයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණධාතුයා - චක්ඛු විඤ්ඤාණධාතුයා - චක්ඛු විඤ්ඤාණ සංඛයාත ධාතුවෙන් සෙසු පදවලද මෙම නයයි. තං සම්පයුත්තකානං ඒ චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ ස්කන්ධ තුනට සියළු චක්‍ෂු ප්‍රසාදක වස්තුවල ස්කන්ධ සතරට රූපායතනයට ආරම්මණ පච්චයෙන් පච්චය වේයයි අර්ථයයි. මෙයින් පසුව ද මෙම නයයි. මනොධාතුයා සම්පයුක්ත ධර්මයෙන් ත්‍රිවිධ මනෝධාතුවට රූපායතනාදි විසම ආරම්මණ පච්චයෙන් පච්චය වේ. එක ක්‍ෂණයෙහි නොවේ. සබ්බෙ ධම්මා මේ රූපායතනාදි විසි අවසේස සියළු ඤෙය්‍ය ධර්ම, මේ ධාතු සය, හැර සෙසු සම්පයුක්ත ධර්මයටද මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවටද ආරම්මණ පච්චය වේ යයි දක්වයි. උප්පජ්ජන්ති මේ නදිය ගලයි. පර්වත සිටියි. සියළු කාල සංග්‍රහ වශයෙන් මෙසේ කියන ලදැයි දතයුතුය. එයින් යමක් අරබයා යමක් ඉපදුනහ. උපදින්නේ යයිද සිදුවේ. චිත්ත චෙතසිකා ධම්මා මෙය ඒ ඒ ධර්මයයි කියන ලද්දේ ස්වරූප වශයෙන් නිදර්ශනයි. තෙ තෙ ධම්මා ඒ ඒ අරමුණු ධර්ම. තෙසං තෙසං ඒ ඒ චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ගේ මේ මෙහි පෙළ වර්ණනාවයි.
ඉදං පන ආරම‍්මණං නාම රූපාරම‍්මණං සද‍්දගන්‍ධරසඵොට‍්ඨබ‍්බධම‍්මාරම‍්මණන‍්ති කොට‍්ඨාසතො ඡබ‍්බිධං හොති. තත්‍ථ ඨපෙත්‍වා පඤ‍්ඤත‍්තිං අවසෙසං භූමිතො කාමාවචරං…පෙ… අපරියාපන‍්නන‍්ති චතුබ‍්බිධං හොති. තත්‍ථ කාමාවචරං කුසලාකුසලවිපාකකිරියරූපභෙදතො පඤ‍්චවිධං; රූපාවචරං කුසලවිපාකකිරියතො තිවිධං, තථා අරූපාවචරං, අපරියාපන‍්නං කුසලවිපාකනිබ‍්බානවසෙන තිවිධං හොති. සබ‍්බමෙව වා එතං කුසලාකුසලවිපාකකිරියරූපනිබ‍්බානපඤ‍්ඤත‍්තිභෙදතො සත‍්තවිධං හොති. තත්‍ථ කුසලං භූමිභෙදතො චතුබ‍්බිධං හොති, අකුසලං කාමාවචරමෙව, විපාකං චතුභූමකං, කිරියං තිභූමකං, රූපං එකභූමකං කාමාවචරමෙව, නිබ‍්බානම‍්පි එකභූමකං අපරියාපන‍්නමෙව, පඤ්ඤත්ති භූමිවිනිමුත‍්තාති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
මේ අරමුණ වනාහි රූපාරම්මණයයි. සද්ද, ගන්‍ධ, රස, පොට්ඨබ්බ ධම්මාරම්මණ යයි කොටස් වශයෙන් සයාකාරය. එහි පඤ්ඤත්තිය හැර සෙස්ස භූමි වශයෙන් කාමාවචර...... අපරියාපන්න යයි සතරාකාරය. එහි කාමාවචර කුසල අකුසල විපාක කිරිය රූප භේදයෙන් පස් ආකාරය. රූපාවචර කුසල විපාක කිරිය වශයෙන් තුන් ආකාරය. අරූපාවචරද එසේය. අපරියාපන්න කුසල් විපාක නිබ්බාන වශයෙන් ත්‍රිවිධය. සියල්ලම හෝ මේ කුසල අකුසල විපාක කිරිය රූප නිබ්බාන පඤ්ඤත්ති භේද වශයෙන් සත්විධ වේ. එහි කුසලය භූමි භේදයෙන් සතරවිධ වේ. අකුසලය කාමාවචරම වේ. විපාකය චතුභූමකය. (සිව්භූමි වේ.) කිරිය තුන් භූමිය. රූප ඒකභූමි වේ. පඤ්ඤත්තිය භූමි විනිර්මුක්තය. මෙසේ මෙහි නානාප්‍රකාර භේදයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙතස‍්මිං ආරම‍්මණෙ කාමාවචරකුසලාරම‍්මණං කාමාවචරකුසලස‍්ස, රූපාවචරකුසලස‍්ස, අකුසලස‍්ස, කාමාවචරවිපාකස‍්ස, කාමාවචරකිරියස‍්ස, රූපාවචරකිරියස‍්ස චාති ඉමෙසං ඡන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති. රූපාවචරකුසලාරම‍්මණං තෙසු ඡසු රාසීසු කාමාවචරවිපාකවජ‍්ජානං පඤ‍්චන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති. අරූපාවචරකුසලාරම‍්මණං කාමාවචරකුසලස‍්ස, රූපාවචරකුසලස‍්ස, අරූපාවචරකුසලස‍්ස, අකුසලස‍්ස, අරූපාවරචරවිපාකස‍්ස, කාමාවචරකිරියස‍්ස, රූපාවචරකිරියස‍්ස, අරූපාවචරකිරියස‍්ස චාති ඉමෙසං අට‍්ඨන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති. අපරියාපන‍්නකුසලාරම‍්මණං කාමාවචරරූපාවචරතො කුසලකිරියානමෙව ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති. අකුසලාරම‍්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස‍්ස, අකුසලස‍්ස, කාමාවචරවිපාකස‍්ස, කාමාවචරරූපාවචරකිරියස‍්ස චාති ඉමෙසං ඡන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති.
මෙසේ බෙදුණු මේ අරමුණෙහි කාමාවචර කුසල අරමුණ කාමාවචර කුසලයට රූපාවචර කුසලයට අකුසලයට කාමාවචර විපාකයට කාමාවචර කිරියට රූපාවචර කිරියටදැයි මේ රාසි හයට ආරම්මණ පච්චය වේ. රූපාවචර කුසල අරමුණ ඒ රාසි හය අතරෙන් කාමාවචර විපාකය හැර රාසි පහට ආරම්මණ පච්ච වේ. අරූපාවචර කුසල අරමුණ කාමාවචර කුසලයට රූපාවචර කුසලයට අරූපාවචර කුසලයට අකුසලයට අරූපාවචර විපාකයටදැයි මේ රාසි අටට ආරම්මණ පච්චය වේ. අපරියාපන්න කුසලාරම්මණය කාමාවචර රූපාවචරවලින් කුසලක්‍රියාවනටම ආරම්මණ පච්චය වේ. කාමාවචර රූපාවචර කුසලයට අකුසලයට කාමාවචර විපාකයට කාමාවචර රූපාවචර කිරියටදැයි මේ රාසි හයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍ය වේ.
කාමාවචරවිපාකාරම‍්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස‍්ස, අකුසලස‍්ස, කාමාවචරවිපාකස‍්ස, කාමාවචරරූපාවචරකිරියස‍්ස චාති ඉමෙසං ඡන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති. රූපාවචරවිපාකාරම‍්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස‍්ස, අකුසලස‍්ස, කාමාවචරරූපාවචරකිරියස‍්ස චාති ඉමෙසං පඤ‍්චන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති. අරූපාවචරවිපාකාරම‍්මණම‍්පි ඉමෙසංයෙව පඤ‍්චන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති. අපරියාපන‍්නවිපාකාරම‍්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලකිරියානඤ‍්ඤෙව ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති.
[missing trans]
කාමාවචරකිරියාරම‍්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස‍්ස, අකුසලස‍්ස, කාමාවචරවිපාකස‍්ස, කාමාවචරරූපාවචරකිරියස‍්ස චාති ඉමෙසං ඡන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති. රූපාවචරකිරියාරම‍්මණං ඉමෙසු ඡසු රාසීසු කාමාවචරවිපාකවජ‍්ජානං පඤ‍්චන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති. අරූපාවචරකිරියාරම‍්මණං තෙසං පඤ‍්චන‍්නං අරූපාවචරකිරියස‍්ස චාති ඉමෙසං ඡන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති. චතුසමුට‍්ඨානං රූපක‍්ඛන්‍ධසඞ‍්ඛාතං රූපාරම‍්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස‍්ස අකුසලස‍්ස කාමාවචරවිපාකස‍්ස කාමාවචරරූපාවචරකිරියස‍්ස චාති ඉමෙසං ඡන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති. නිබ‍්බානාරම‍්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස‍්ස, අපරියාපන‍්නතො කුසලවිපාකස‍්ස, කාමාවචරරූපාවචරකිරියස‍්ස චාති ඉමෙසං ඡන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති. රූපාවචරකුසලකිරියානං කෙචි නිච‍්ඡන‍්ති, තං යුත‍්තිතො උපධාරෙතබ‍්බං. නානප‍්පකාරකං පන පඤ‍්ඤත‍්තිආරම‍්මණං තෙභූමකකුසලස‍්ස, අකුසලස‍්ස, රූපාවචරවිපාකස‍්ස, අරූපාවචරවිපාකස‍්ස, තෙභූමකකිරියස‍්ස චාති ඉමෙසං නවන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණපච‍්චයො හොති. තත්‍ථ යං යං ආරම‍්මණං යෙසං යෙසං පච්චයො, තෙ තෙ තංතංපච‍්චයුප‍්පන‍්නා නාම හොන‍්තීති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
[missing trans] නිබ්බාන ආරම්මණය කාමාවචර රූපාවචර කුසලයට අපරියාපන්න වශයෙන් කුසල විපාකයට කාමාවචර රූපාවචර කිරියටදැයි මේ රාසි හයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍ය වේ. රූපාවචර කුසල කිරියාවලට කිසිවෙක් බැහැර කරති. එය යුක්ති වශයෙන් සැලකිය යුතුය. නා නා ප්‍රකාර වනාහි ප්‍රඥපන ආරම්මණය ත්‍රෛභූමක කුසලයට අකුසලයට රූපාවචර විපාකයට අරූපාවචර විපාකයට ත්‍රෛභූමක කිරියට යන මේ රාසි නවයට ආරම්මණ පච්චය වේ. එහි යම් යම් අරමුණු යමෙකුගේ ප්‍රත්‍ය ඒවා ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය උත්පන්න නම් වේයයි මෙසේ මෙහි වර්තමාන වශයෙන් ද විනිශ්චය දතයුතුය.
ආරම‍්මණපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
ආරම්මණ පච්චය නිද්දේස නිමි.
3. අධිපතිපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
3. අධිපති පච්චය නිද්දේසය
අධිපතිපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ ඡන්‍දාධිපතීති ඡන්‍දසඞ‍්ඛාතො අධිපති. ඡන්‍දං ධුරං කත්‍වා ඡන්‍දං ජෙට‍්ඨකං කත්‍වා චිත‍්තුප‍්පත‍්තිකාලෙ උප‍්පන‍්නස‍්ස කත‍්තුකම්‍යතාඡන්‍දස‍්සෙතං නාමං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. කස‍්මා පන යථා හෙතුපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ හෙතූ හෙතුසම‍්පයුත‍්තකාන”න‍්ති වුත‍්තං, එවමිධ “අධිපතී අධිපතිසම‍්පයුත‍්තකානන‍්ති අවත්‍වා “ඡන්‍දාධිපති ඡන්‍දසම‍්පයුත‍්තකාන”න‍්තිආදිනා නයෙන දෙසනා කතාති? එකක‍්ඛණෙ අභාවතො. පුරිමනයස‍්මිඤ‍්හි ද‍්වෙ තයො හෙතූ එකක‍්ඛණෙපි හෙතුපච‍්චයො හොන‍්ති මූලට‍්ඨෙන. උපකාරකභාවස‍්ස අවිජහනතො. අධිපති පන ජෙට‍්ඨකට‍්ඨෙන උපකාරකො, න ච එකක‍්ඛණෙ බහූ ජෙට‍්ඨකා නාම හොන‍්ති. තස‍්මා එකතො උප‍්පන‍්නානම‍්පි නෙසං එකක‍්ඛණෙ අධිපතිපච‍්චයභාවො නත්‍ථි. තස‍්ස අධිපතිපච‍්චයභාවස‍්ස එකක‍්ඛණෙ අභාවතො ඉධ එවං දෙසනා කතාති.
අධිපති පච්චය නිද්දේසයෙහි ඡන්‍දාධිපති යයි ඡන්‍ද සංඛ්‍යාත අධිපති වේ. ඡන්‍දය ධුරය කොට ඡන්‍දය ජ්‍යෙෂ්ඨ කොට සිත උපදින කාලයෙහි උපන්නහුට කත්තු කම්‍යතා ඡන්‍ද යයි මෙයට නම් වේ. සෙස්සෙහි ද මෙම නයම වේ. එහෙයින් හේතුපච්චය නිද්දේසයෙහි යම්සේ හේතු හේතු සම්පයුත්තකානං යයි කියන ලදද එසේ මෙහි අධිපති අධිපති සම්පයුත්තකානං යයි නොකියා ඡන්‍දාධිපති ඡන්‍ද සම්පයුත්තකානං යනාදි නයින් දේශනා කරන ලදද? ඒක ක්‍ෂණයෙහි අභාවයෙන්. පෙර නයෙහි නය දෙක හේතු ඒක ක්‍ෂණයෙහි හේතු පච්චය වේ. මූල අර්ථයෙන් උපකාරක බවට අත්නොහැරීමෙනි. අධිපති වනාහි ජ්‍යෙෂ්ඨ අර්ථයෙන් උපකාරකය. ඒක ක්‍ෂණයෙහි බොහෝ ජ්‍යෙෂ්ඨයෝ නොවෙති. එහෙයින් එකට උපන්නේ නමුදු ඒක ක්‍ෂණයෙහි අධිපතිභාවය නැත. එහි අධිපතිභාවය ඒකක්‍ෂණයෙහි අභාවයෙන් මෙහි මෙසේ දේශනා කරන ලදි.
එවං සහජාතාධිපතිං දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි ආරම‍්මණාධිපතිං දස‍්සෙතුං යං යං ධම්මං ගරුං කත්‍වාතිආදි ආරද‍්ධං. තත්‍ථ යං යං ධම‍්මන‍්ති යං යං ආරම‍්මණධම‍්මං. ගරුං කත්‍වාති ගරුකාරචිත‍්තීකාරවසෙන වා අස‍්සාදවසෙන වා ගරුං භාරියං ලද‍්ධබ‍්බං අවිජහිතබ‍්බං අනවඤ‍්ඤාතං කත්‍වා. තෙ තෙ ධම‍්මාති තෙ තෙ ගරුකාතබ‍්බධම‍්මා. තෙසං තෙසන‍්ති තෙසං තෙසං ගරුකාරකධම‍්මානං. අධිපතිපච‍්චයෙනාති ආරම‍්මණාධිපතිපච‍්චයෙන පච්චයො හොතීති අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා.
මෙසේ සහජාත අධිපති දක්වා දැන් ආරම්මණ අධිපති දැක්වීමට යං යං ධම්මං ගරු කත්‍වා යනාදිය අරඹන ලදි. එහි යං යං ධම්මං යයි යම් යම් ආරම්මණ ධර්ම. ගරුං කත්‍වා ගරුකාර ගෞරව කිරීම් වශයෙන් හෝ ආශ්වාද වශයෙන් හෝ ගරුබව ලැබිය යුතුය. අත්නොහැරිය යුතුය. අවමන් නොලැබීම කොට. තෙ තෙ ධම්මා ඒ ඒ ගරුකළයුතු ධර්ම. තෙසං තෙසං. ඒ ඒ ගරුකළයුතු ධර්මයන්ගේ. අධිපති පච්චයෙන ආරම්මණ අධිපති පච්චයෙන් පච්චය වේ යයි. මෙය මෙහි පෙළ වර්ණනාවයි.
අයං පන අධිපති නාම සහජාතාරම‍්මණවසෙන දුවිධො. තත්‍ථ සහජාතො ඡන්‍දාදිවසෙන චතුබ‍්බිධො. තෙසු එකෙකො කාමාවචරාදිවසෙන භූමිතො චතුබ‍්බිධො. තත්‍ථ කාමාවචරො කුසලාකුසලකිරියවසෙන තිවිධො. අකුසලං පත්‍වා පනෙත්‍ථ වීමංසාධිපති න ලබ‍්භති. රූපාරූපාවචරො කුසලකිරියවසෙන දුවිධො, අපරියාපන‍්නො කුසලවිපාකවසෙන දුවිධො. ආරම්මණාධිපති පන ජාතිභෙදතො කුසලාකුසලවිපාකකිරියරූපනිබ‍්බානානං වසෙන ඡබ‍්බිධොති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
මේ අධිපති වනාහි සහජාත ආරම්මණ වශයෙන් ද්විධය. එහි සහජාත ඡන්‍දාදි වශයෙන් සතරාකාරය. ඒවායින් එක එකක් කාමාවචරාදි වශයෙන් භූමියෙන් සිව්වැදෑරුම්ය. එහි කාමාවචර කුසල අකුසල කිරිය වශයෙන් ත්‍රිවිධය. අකුසලයට පැමිණ වනාහි මෙහි වීමංස අධිපති නො ලබයි. රූප අරූප කුසල කිරිය වශයෙන් ද්විධය. ආරම්මණ අධිපති වනාහි ජාති භේදයෙන් කුසල අකුසල විපාක කිරිය රූප නිබ්බාන වශයෙන් සවැදෑරුම් වේ. මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ සහජාතාධිපතිම‍්හි තාව කාමාවචරකුසලකිරියසඞ‍්ඛාතො අධිපති දුහෙතුකතිහෙතුකෙසු චිත‍්තුප‍්පාදෙසු ඡන්‍දාදීනං අඤ‍්ඤතරං ජෙට‍්ඨකං කත්‍වා උප‍්පත‍්තිකාලෙ අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච අධිපතිපච‍්චයො හොති. රූපාවචරකුසලකිරියසඞ‍්ඛාතෙපි එසෙව නයො. අයං පන එකන‍්තෙනෙව ලබ‍්භති. න හි තෙ ධම්මා සහජාතාධිපතිං විනා උප්පජ්ජන්ති. අරූපාවචරකුසලකිරියසඞ‍්ඛාතො පන පඤ‍්චවොකාරෙ රූපාවචරඅධිපතිසදිසොව චතුවොකාරෙ පන සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව අධිපතිපච‍්චයො හොති. තථා තත්‍ථුප‍්පන‍්නො සබ‍්බොපි කාමාවචරාධිපති. අපරියාපන‍්නො කුසලතොපි විපාකතොපි පඤ‍්චවොකාරෙ එකන‍්තෙනෙව සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපානඤ‍්ච අධිපතිපච‍්චයො හොති, චතුවොකාරෙ අරූපධම‍්මානඤ‍්ඤෙව. අකුසලො කාමභවෙ මිච‍්ඡත‍්තනියතචිත‍්තෙසු එකන‍්තෙනෙව සම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපානඤ‍්ච අධිපතිපච‍්චයො හොති. අනියතො කාමභවරූපභවෙසු අත‍්තනො අධිපතිකාලෙ තෙසඤ‍්ඤෙව. අරූපභවෙ අරූපධම‍්මානඤ‍්ඤෙව අධිපතිපච‍්චයො හොති. අයං තාව සහජාතාධිපතිම‍්හි නයො.
මෙසේ වෙන් වූ කල මෙහි සහජාත අධිපති කෙරෙහි කාමාවචර කුසල් කිරිය සංඛ්‍යාත අධිපති දුහේතුක ත්‍රිහේතුක චිත්තුප්පාදවල ඡන්‍දාදි අන්‍යතරයක් ජ්‍යෙෂ්ඨ කොට උත්පත්ති කාලයෙහි තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලට ද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලට ද අධිපති පච්චය වේ. රූපාවචර කුසල කිරිය සඳහා ද මෙම නයම වේ. මෙය වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම ලැබේ. ඒ ධර්ම සහජාත අධිපති හැර නූපදී. අරූපාවචර කුසල කිරිය නියම කළ බැවින් පංචවෝකාර රූපාවචර අධිපති හා සමානය. චතුවෝකාරයෙහි වනාහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ද අධිපති පච්චය වේ. එසේම එහි උපන්න සියල්ල ද කාමාවචරාධිපති වේ. අපරියාපන්න කුසලයෙන් වූ විපාකයෙන් ද පංචවෝකාරයෙහි ඒකාන්තයෙන්ම සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලට ද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලටද අධිපති පච්චය වේ. චතුවෝකාරයෙහි අරූප ධර්මවලට ද කාමභවයෙහි අකුසලය මිච්ඡත්ත නියත සිත්වල ඒකාන්තයෙන් ම සම්පයුත්තකයන්ට ද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලට ද අධිපති පච්චය වේ. අනියත වශයෙන් කාමරූප භවවල තමා අධිපති කාලයෙහි ඒවාගේම අරූප භවයෙහි අරූප ධර්මවලට ද ආරති පච්චය වේ. මෙය සහජාත අධිපති නයයි.
ආරම‍්මණාධිපතිම‍්හි පන කාමාවචරකුසලො ආරම්මණාධිපති කාමාවචරකුසලස‍්ස ලොභසහගතාකුසලස‍්සාති ඉමෙසං ද‍්වින‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණාධිපතිපච‍්චයො හොති. රූපාවචරාරූපාවචරෙපි කුසලාරම‍්මණාධිපතිම‍්හි එසෙව නයො. අපරියාපන‍්නකුසලො පන ආරම්මණාධිපති කාමාවචරතො ඤාණසම‍්පයුත‍්තකුසලස‍්ස චෙව ඤාණසම‍්පයුත‍්තකිරියස‍්ස ච ආරම‍්මණාධිපතිපච‍්චයො හොති. අකුසලො පන ආරම්මණාධිපති නාම ලොභසහගතචිත‍්තුප‍්පාදො වුච‍්චති. සො ලොභසහගතාකුසලස‍්සෙව ආරම‍්මණාධිපතිපච‍්චයො හොති. කාමාවචරො පන විපාකාරම‍්මණාධිපති ලොභසහගතාකුසලස‍්සෙව ආරම‍්මණාධිපතිපච‍්චයො හොති. තථා රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකාරම‍්මණාධිපති. ලොකුත‍්තරො පන විපාකාරම‍්මණාධිපති කාමාවචරතො ඤාණසම‍්පයුත‍්තකුසලකිරියානඤ‍්ඤෙව ආරම‍්මණාධිපතිපච‍්චයො හොති. කාමාවචරාදිභෙදතො පන තිවිධොපි කිරියාරම‍්මණාධිපති ලොභසහගතාකුසලස‍්සෙව ආරම‍්මණාධිපතිපච‍්චයො හොති. චතුසමුට‍්ඨානිකරූපසඞ‍්ඛාතො රූපක‍්ඛන්‍ධො ආරම්මණාධිපති ලොභසහගතාකුසලස‍්සෙව ආරම‍්මණාධිපතිපච‍්චයො හොති. නිබ‍්බානං කාමාවචරතො ඤාණසම‍්පයුත‍්තකුසලස‍්ස ඤාණසම‍්පයුත‍්තකිරියස‍්ස ලොකුත‍්තරකුසලස‍්ස ලොකුත‍්තරවිපාකස‍්ස චාති ඉමෙසං චතුන‍්නං රාසීනං ආරම‍්මණාධිපතිපච‍්චයො හොතීති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
අරමුණු අධිපති කෙරෙහි කාමාවචර කුසල අරමුණු අධිපති කාමාවචර කුසලයට ලෝභ සහගත අකුසලවලට යයි මේ රාශි දෙකට ආරම්මණ අධිපති පච්චය වේ. රූපාවචර අරූපාවචරයෙහි ද කුසල ආරම්මණ අධිපති කෙරෙහි මෙම නයම වේ. අපරියාපන්න කුසලය වනාහි ආරම්මණ අධිපති කාමාවචර බැවින් ඤාණ සම්පයුත්ත කුසලයට මෙන්ම ඤාණ සම්පයුත්ත කියටද ආරම්මණ අධිපති පච්චය වේ. අකුසලය වනාහි ආරම්මණ අධිපති නම් ලෝභසහගත චිත්තුප්පාදයයි කියයි. ඒ ලෝභ සහගත කුසලයටම ආරම්මණ අධිපති පච්චය වේ. එසේම රූපාවචර අරූපාවචර විපාක ආරම්මණ අධිපති ලෝකෝත්තර වනාහි විපාක ආරම්මණාධිපති කාමාවචර හෙයින් ඤාණ සම්පයුක්ත කුසල කිරියාම ආරම්මණ අධිපති පච්චය වේ. කාමාවචරාදි භේද වශයෙන් වනාහි ත්‍රිවිධ කිරිය ආරම්මණ අධිපති ලෝභ සහගත අකුසලයටම ආරම්මණ අධිපති පච්චය වේ. චතු සමුට්ඨානික රූප නියමයන් රූපස්කන්ධය ආරම්මණ අධිපති ලෝභ සහගත අකුසලයටම ආරම්මණ අධිපති පච්චය වේ. නිවන කාමාවචර හෙයින් ඤාණසම්පයුත්ත කුසලයට ඤාණ සම්පයුත්ත කිරියට ලෝකෝත්තර කුසලයට ලෝකෝත්තර විපාකයටදැයි මේ රාහි සතරම ආරම්මණ අධිපති පච්චය මේ යයි මෙසේ මෙහි පච්චය උත්පත්ති වශයෙන් ද විනිශ්චය දතයුතුය.
අධිපතිපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
අධිපති පච්චය නිද්දේසය නිමි.
4. අනන‍්තරපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
4. අනන්තර පච්චය නිද්දේසය
අනන‍්තරපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ මනොධාතුයාති විපාකමනොධාතුයා. මනොවිඤ‍්ඤාණධාතුයාති සන‍්තීරණකිච‍්චාය අහෙතුකවිපාකමනොවිඤ‍්ඤාණධාතුයා. තතො පරං පන වොට‍්ඨබ‍්බනජවනතදාරම‍්මණභවඞ‍්ගකිච‍්චා මනොවිඤ‍්ඤාණධාතුයො වත‍්තබ‍්බා සියුං, තා අවුත‍්තාපි ඉමිනාව නයෙන වෙදිතබ‍්බාති නයං දස‍්සෙත්‍වා දෙසනා සඞ‍්ඛිත‍්තා. “පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා”තිආදිකෙ ච ඡට‍්ඨනයෙ තා සඞ‍්ගහිතාතිපි ඉධ න වුත‍්තාති වෙදිතබ‍්බා. තත්‍ථ පුරිමා පුරිමාති ඡසු ද‍්වාරෙසුපි අනන‍්තරාතීතා කුසලජවනධම‍්මා දට‍්ඨබ‍්බා. පච්ඡිමානං පච‍්ඡිමානන‍්ති අනන‍්තරඋප‍්පජ‍්ජමානානඤ‍්ඤෙව. කුසලානන‍්ති සදිසකුසලානං. අබ්‍යාකතානන‍්ති ඉදං පන කුසලානන‍්තරං තදාරම‍්මණභවඞ‍්ගඵලසමාපත‍්තිවසෙන වුත‍්තං. අකුසලමූලකෙ අබ්‍යාකතානන‍්ති තදාරම‍්මණභවඞ‍්ගසඞ‍්ඛාතානඤ‍්ඤෙව. අබ්‍යාකතමූලකෙ අබ්‍යාකතානන‍්ති ආවජ‍්ජනජවනවසෙන වා භවඞ‍්ගවසෙන වා පවත‍්තානං කිරියවිපාකාබ්‍යාකතානං කිරියමනොධාතුතො පට‍්ඨාය පන යාව වොට‍්ඨබ‍්බනකිච‍්චා මනොවිඤ‍්ඤාණධාතු, තාව පවත‍්තෙසු වීථිචිත‍්තෙසුපි අයං නයො ලබ‍්භතෙව. කුසලානන‍්ති පඤ‍්චද‍්වාරෙ වොට‍්ඨබ‍්බනානන‍්තරානං මනොද‍්වාරෙ ආවජ‍්ජනාන‍්තරානං පඨමජවනකුසලානං. අකුසලානන‍්ති පදෙපි එසෙව නයො. යෙසං යෙසන‍්ති ඉදං සබ‍්බෙසම‍්පි අනන‍්තරපච‍්චයධම‍්මානං. සඞ‍්ඛෙපලක‍්ඛණන‍්ති අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා.
අනන්තර පච්චය නිද්දේසයෙහි මනොධාතුයා - විපාක මනෝධාතුව වේ. මනො විඤ්ඤාණධාතුයා සන්තීරණ කෘත්‍යය පිණිස අහේතුක විපාක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව. ඉන්පසුව වනාහි වොත්‍ථපන ජවන තදාරම්මණ භංග කෘත්‍යය මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු කිවයුතු වේ. ඒවා නොකියා ද මෙම නයෙන්ම දතයුතුයයි නය දක්වා දේශනාව සංක්‍ෂේප කරන ලදි. ‘පුරිමා පුරිමා කුසලං ධම්මා’ යයි ආදිකයෙහි ද සවැනි නයෙහි ඒවා සංග්‍රහ කරන ලද බැවින් මෙහි නොකියන ලදැයි දතයුතුය. එහි පුරිමා පුරිමා යයි දොරවල් සයෙහිද අනන්තර අතීත කුසල ජවන ධර්ම දැකිය යුතුය. පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං යයි අනන්තර උපදින්නා වූම වේ. කුසලානං සමාන කුසල. අබ්‍යාකතානං මෙය වනාහි කුසල අනන්තර තදාරම්මණ භවාංග ඵලසමාපත්ති වශයෙන් කියන ලදි. අකුසල මූලකයෙහි. අබ්‍යාකතානං තදාරම්මණ භවංග නියමයෙන්ම. අබ්‍යාකත මූලකයෙහි. අබ්‍යාකතානං ආවර්ජන ජවන වශයෙන් හෝ භවංග වශයෙන් හෝ පවත්වන කිරිය විපාක අබ්‍යාකතයන්ගේ කිරිය මනෝධාතුවේ සිට වොත්‍ථපන කෘත්‍ය දක්වා මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු එතෙක් පවතින වීථි සිත්වලද මේ නය ලැබේමය. කුසලානං පංචද්වාරයෙහි වොත්‍ථපනයට අනතුරුව මනෝ ද්වාරයෙහි ආවර්ජනයට අනතුරුව පළමු ජවන කුසලයන්ගේ. අකුසලානං පදයෙහි ද මෙම නයමය. යෙසං යෙසං මෙය සියළුම අනන්තර පච්චය ධර්මයන්ගේ සංක්‍ෂෙප ලක්‍ෂණ වේ. මෙය මෙහි පෙළෙහි වර්ණනාවය.
අයං පන අනන‍්තරපච‍්චයො නාම ඨපෙත්‍වා නිබ‍්බානං චතුභූමකො අරූපධම‍්මරාසියෙවාති වෙදිතබ‍්බො. සො ජාතිවසෙන කුසලාකුසලවිපාකකිරියතො චතුධා භිජ‍්ජති. තත්‍ථ කුසලො කාමාවචරාදිභෙදතො චතුබ‍්බිධො හොති, අකුසලො කාමාවචරොව විපාකො චතුභූමකො, කිරියානන‍්තරපච‍්චයො පන තෙ භූමකොති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
මේ අනන්තර පච්චය නම් නිවන හැර චතුභූමක අරූප ධම්ම රාශියම යයි දතයුතුය. එය ජාති වශයෙන් කුසල අකුසල විපාක කිරිය වශයෙන් සතරාකාරයට බෙදේ. එහි කුසලය කාමාවචරාදි භේදයෙන් සතර අයුරුය. අකුසලය කාමාවචරම වේ. විපාකය චතුභූමකය. කිරිය අනන්තර පච්චය වනාහි ත්‍රෛභූමකය. මෙසේ මෙහි නානා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ කාමාවචරකුසලො අත‍්තනා සදිසස‍්සෙව කාමාවචරකුසලස‍්ස අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. ඤාණසම‍්පයුත‍්තකාමාවචරකුසලො පන රූපාවචරකුසලස‍්ස අරූපාවචරකුසලස‍්ස ලොකුත‍්තරකුසලස‍්සාති ඉමෙසං තිණ‍්ණං රාසීනං අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. කාමාවචරකුසලො ච කාමාවචරවිපාකස‍්ස, රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකස‍්ස, ඤාණසම‍්පයුත‍්තො ලොකුත‍්තරවිපාකස‍්සාපීති ඉමෙසං චතුන‍්නං රාසීනං අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. රූපාවචරකුසලො රූපාවචරකුසලස‍්ස, ඤාණසම‍්පයුත‍්තකාමාවචරවිපාකස‍්ස, රූපාවචරවිපාකස‍්සාති ඉමෙසං තිණ‍්ණං රාසීනං අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. අරූපාවචරකුසලො තෙසං ද‍්වින‍්නං විපාකානං අත‍්තනො කුසලස‍්ස විපාකස‍්ස චාති අවිසෙසෙන චතුන‍්නං රාසීනං අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. විසෙසෙන පනෙත්‍ථ නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනකුසලො අනාගාමිඵලසඞ‍්ඛාතස‍්ස ලොකුත‍්තරවිපාකස‍්සපි අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. ලොකුත‍්තරකුසලො ලොකුත‍්තරවිපාකස‍්සෙව අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. අකුසලො අවිසෙසෙන අකුසලස‍්ස චෙව කුසලාකුසලවිපාකස‍්ස ච. විසෙසෙන පනෙත්‍ථ සුඛමජ‍්ඣත‍්තවෙදනාසම‍්පයුත‍්තො අකුසලො රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකස‍්සාපීති ඉමෙසං චතුන‍්නං රාසීනං අනන‍්තරපච‍්චයො හොති.
මෙසේ බෙදුණුවිට වනාහි මෙහි කාමාවචර කුසලය අනන්තර පච්චය තමා සමානවම කාමාවචර කුසලයට අනන්තර පච්චය වේ. ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත කාමාවචර කුසලය වනාහි රූපාවචර කුසලයට අරූපාවචර කුසලයට ලෝකෝත්තර කුසලයට යයි මේ රාසි තුනට අනන්තර පච්චය වේ. කාමාවචර කුසලයද කාමාවචර විපාකයට රූපාවචර අරූපාවචර විපාකයට ඤාණ සම්පයුත්ත ලෝකෝත්තර විපාකයටදැයි මේ රාශි සතරට අනන්තර පච්චය වේ. රූපාවචර කුසලය රූපාවචර කුසලයට ඤාණ සම්පයුත්ත කාමාවචර විපාකයට රූපාවචර විපාකයටදැයි මේ රාශි තුනට අනන්තර පච්චය වේ. අරූපාවචර කුසලය ඒ දෙකේ විපාකවලට තමාගේ කුසලයේ විපාකයටදැයි අවිශේෂයෙන් රාශි හතරට අනන්තර පච්චය වේ. මෙහි විශේෂයෙන් වනාහි නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන කුසලය අනාගාමි ඵලයට ද ලෝකෝත්තර විපාකයටද අනන්තර පච්චය වේ. අකුසලය අවිශේෂයෙන් අකුසලයට මෙන්ම කුසල අකුසල විපාකයට ද විශේෂයෙන් වනාහි මෙහි සැප මැදහත් වේදනා යුත් අකුසලය රූපාවචර අරූපාවචර විපාකයටදැයි මේ රාසි සතරට අනන්තර පච්චය වේ.
කාමාවචරවිපාකස‍්ස ඤාණසම‍්පයුත‍්තො වා ඤාණවිප‍්පයුත‍්තො වා විපාකො කාමාවචරකිරියාවජ‍්ජනස‍්ස, ඤාණසම‍්පයුත‍්තවිපාකො පනෙත්‍ථ පටිසන්‍ධිවසෙන උප‍්පජ‍්ජමානස‍්ස රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකස‍්සාපීති ඉමෙසං චතුන‍්නං රාසීනං අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. රූපාවචරවිපාකො සහෙතුකකාමාවචරවිපාකස‍්ස රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකස‍්ස කාමාවචරකිරියාවජ‍්ජනස‍්සාති ඉමෙසං චතුන‍්නං රාසීනං අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. අරූපාවචරවිපාකො තිහෙතුකකාමාවචරවිපාකස‍්ස අරූපාවචරවිපාකස‍්ස කාමාවචරකිරියාවජ‍්ජනස‍්සාති තිණ‍්ණං රාසීනං අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. ලොකුත‍්තරවිපාකො තිහෙතුකකාමාවචරවිපාකස‍්ස රූපාවචරාරූපාවචරලොකුත‍්තරවිපාකස‍්සාති චතුන‍්නං රාසීනං අනන‍්තරපච‍්චයො හොති.
කාමාවචර විපාකය කාමාවචර විපාකයටද ඤාණ සම්පයුත්ත හෝ ඤාණ විප්පයුත්ත විපාකය කාමාවචර කිරිය ආවර්ජනයට ඤාණ සම්පයුත්ත විපාකය වනාහි මෙහි ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් උපදින්නාට රූපාවචර අරූපාවචරන විපාකයටදැයි මේ රාසි සතරට අනන්තර පච්චය වේ. රූපාවචර විපාකය සහේතුක කාමාවචර විපාකයට රූපාවචර අරූපාවචර විපාකයට කාමාවචර කිරිය ආවර්ජනයටදැයි මේ රාසි සතරට අනන්තර පච්චය වේ. අරූපාවචර විපාකය ත්‍රිහේතුක කාමාවචර විපාකයට අරූපාවචර විපාකයට කාමාවචර කිරිය ආවර්ජනයටදැයි රාසි තුනට අනන්තර පච්චය වේ. ලෝකෝත්තර විපාකය ත්‍රිහේතුක කාමාවචර විපාකයට රූපාවචර අරූපාවචර ලෝකෝත්තර විපාකයටදැයි රාසි සතරට අනන්තර පච්චය වේ.
කාමාවචරකිරියං කාමාවචරකුසලාකුසලස‍්ස චතුභූමකවිපාකස‍්ස තෙභූමකකිරියස‍්සාති නවන‍්නං රාසීනං අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. රූපාවචරකිරියං තිහෙතුකකාමාවචරවිපාකස‍්ස රූපාවචරවිපාකස‍්ස රූපාවචරකිරියස‍්සාති තිණ‍්ණං රාසීනං අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. අරූපාවචරකිරියං තිහෙතුකකාමාවචරවිපාකස‍්ස රූපාවචරාරූපාවචරලොකුත‍්තරවිපාකස‍්ස අරූපාවචරකිරියස‍්සාති පඤ‍්චන‍්නං රාසීනං අනන‍්තරපච‍්චයො හොතීති. එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
කාමාවචර කිරිය කාමාවචර කුසලයට, අකුසලයට චතුභූමක විපාකයට ත්‍රෛභූමක කිරියටදැයි රාසි නවයට අනන්තර පච්චය වේ. රූපාවචර කිරිය ත්‍රිහේතුක කාමාවචර විපාකයට රූපාවචර විපාකයට රූපාවචර කිරියටදැයි රාසි තුනට අනන්තර පච්චය වේ. අරූපාවචර කිරිය ත්‍රිහේතුක කාමාවචර විපාකයට රූපාවචර අරූපාවචර ලෝකෝත්තර විපාකයට අරූපාවචර කිරියටදැයි රාසි පහට අනන්තර පච්චය වේ. මෙසේ මෙහි උප්පන්න වශයෙන් ද විනිශ්චය දතයුතුය.
අනන‍්තරපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
අනන්තර පච්චය නිද්දේසය නිමි.
5. සමනන‍්තරපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
5. සමනන්තර පච්චය නිද්දේසය
සමනන‍්තරපච‍්චයනිද‍්දෙසොපි ඉමිනා සමානගතිකොව. ඉමෙ පන ද‍්වෙ පච‍්චයා මහාවිත්‍ථාරා, තස‍්මා සබ‍්බචිත‍්තුප‍්පත‍්තිවසෙන තෙසං උපපරික‍්ඛිත්‍වා විත්‍ථාරො ගහෙතබ‍්බොති.
සමනන්තර පච්චය නිද්දේසය ද මෙයට සමාන ගතික වේ. මෙම ප්‍රත්‍ය දෙක වනාහි මහා විත්‍ථාර වේ. එහෙයින් සියළු චිත්තූප්පත්ති වශයෙන් ඒවායෙහි පරීක්‍ෂා කොට විස්තර ගතයුතුය.
සමනන‍්තරපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
සමනන්තර පච්චය නිද්දේසය නිමි.
6. සහජාතපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
6. සහජාත පච්චය නිද්දේසය
සහජාතපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤන‍්ති අඤ‍්ඤො අඤ‍්ඤස‍්ස. ඉමිනා එතෙසං ධම්මානං එකක‍්ඛණෙ පච‍්චයභාවඤ‍්චෙව පච‍්චයුප‍්පන‍්නභාවඤ‍්ච දීපෙති. ඔක‍්කන‍්තික‍්ඛණෙති පඤ‍්චවොකාරභවෙ පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ. තස‍්මිඤ‍්හි ඛණෙ නාමරූපං ඔක‍්කන‍්තං විය පක‍්ඛන්‍දන‍්තං විය පරලොකතො ඉමං ලොකං ආගන‍්ත්‍වා පවිසන‍්තං විය උප‍්පජ‍්ජති, තස‍්මා සො ඛණො “ඔක‍්කන‍්තික‍්ඛණො”ති වුච‍්චති. එත්‍ථ ච රූපන‍්ති හදයවත්‍ථුමත‍්තමෙව අධිප‍්පෙතං. තඤ‍්හි නාමස‍්ස, නාමඤ‍්ච තස‍්ස අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච‍්චයට‍්ඨං ඵරති. චිත‍්තචෙතසිකාති පවත‍්තියං චත්තාරො ඛන්‍ධා. සහජාතපච‍්චයෙනාති එත්‍ථ චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපා චිත‍්තචෙතසිකානං පච‍්චයට‍්ඨං න ඵරන‍්ති, තස‍්මා “අඤ්ඤමඤ්ඤ”න‍්ති න වුත‍්තං. තථා උපාදාරූපා භූතානං. රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම‍්මානන‍්ති හදයවත්‍ථු චතුන‍්නං ඛන්‍ධානං. කිඤ්චි කාලෙති කිස‍්මිඤ‍්චි කාලෙ. සහජාතපච‍්චයෙනාති පටිසන්‍ධිං සන්‍ධාය වුත‍්තං. න සහජාතපච‍්චයෙනාති පවත‍්තිං සන්‍ධාය වුත‍්තං.
සහජාත පච්චය නිද්දේසයෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං අනිකෙක් අනෙකෙකුට. ඒ ධර්මයන්ගේ ඒක ක්‍ෂණයෙහි පච්චය භාවය ද පච්චය උප්පන්න භාවයද දක්වයි. ඔක්කන්තික්ඛණෙ පංචවෝකාර භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි. එකෙණෙහි නාමරූප බැසගත්තාක් මෙන් ඇතුළට වදින්නාක් මෙන් පරලොවින් මෙලොවට පිවිසෙන්නාක් මෙන් උපදී. එහෙයින් ඒ ක්‍ෂණය ඔක්කන්තික්ඛණ යයි කියනු ලැබේ. මෙහි ද රූපං හෘදය වස්තුව පමණක් අදහස් කරයි. එහි නාමය වේ. එහි නාමයට අඤ්ඤමඤ්ඤ සහජාත පච්චය ස්ථාන පැතිරෙයි. චිත්ත චෙතසිකා පැවැත්මෙහි සතර ස්කන්ධ. සහජාත පච්චයෙන මෙහි චිත්ත සමුට්ඨාන රූප චිත්ත චෛතසිකයන්ට නො පැතිරේ. එහෙයින් අඤ්ඤමඤ්ඤ යයි නොකියන ලදි. එසේම උපාදා රුප භූත රූපයන්ගේ. රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානං හෘදය වස්තුව සතර ස්කන්ධයන්ට. කිඤ්චි කාලෙ කිසියම් කාලයක. සහජාත පච්චයෙන ප්‍රතිසන්ධි සඳහා කියන ලදි. [missing trans]
අයං පන ‘චත්තාරො ඛන්‍ධා අරූපිනො අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච‍්චයෙන පච්චයො’ති එවං ඡහි කොට‍්ඨාසෙහි ඨිතො. තත්‍ථ තයො කොට‍්ඨාසා අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤවසෙන වුත‍්තා, තයො න අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤවසෙන. තත්‍ථ පඨමකොට‍්ඨාසෙ අරූපමෙව පච්චයො චෙව පච‍්චයුප‍්පන‍්නඤ‍්ච, දුතියෙ රූපමෙව, තතියෙ නාමරූපං, චතුත්‍ථෙ පච්චයො අරූපං, පච‍්චයුප‍්පන‍්නං රූපං; පඤ‍්චමෙ පච‍්චයොපි පච‍්චයුප‍්පන‍්නම‍්පි රූපමෙව; ඡට‍්ඨෙ පච්චයො රූපං, පච‍්චයුප‍්පන‍්නං අරූපන‍්ති අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා.
මේ ස්කන්ධ සතර වනාහි අරූපීය. අඤ්ඤමඤ්ඤ සහජාත පච්චයෙන් පච්චය වේයයි මෙසේ කොටස් හයක සිටියේය. එහි කොටස් තුනක් අඤ්ඤමඤ්ඤ වශයෙන් කියන ලදි. තුනක් අඤ්ඤමඤ්ඤ වශයෙන් නොවේ. එහි පළමු කොටසෙහි අරූප පච්චය මෙන්ම පච්චය උප්පන්න ද වේ. දෙවැන්නෙහි රූපම වේ. තුන්වැන්නෙහි නාමරූප වේ. සතරවැන්නෙහි පච්චය අරූප වේ. පස්වැන්නෙහි පච්චය ද පච්චය උප්පන්න ද රූප ම වේ. සවැන්නෙහි පච්චය රූප වේ. පච්චය උප්පන්න අරූප වේයයි මේ මෙහි පෙළෙහි වර්ණනාවයි.
අයං පන සහජාතපච‍්චයො ජාතිවසෙන කුසලො අකුසලො විපාකො කිරියං රූපන‍්ති පඤ‍්චධා භිජ‍්ජති. තත්‍ථ කුසලො භූමිතො චතුබ‍්බිධො හොති, අකුසලො එකවිධොව විපාකො චතුබ‍්බිධො, කිරියසඞ‍්ඛාතො තිවිධො, රූපං එකවිධං කාමාවචරමෙවාති එවං තාවෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
මේ සහජාත පච්චය වනාහි ජාති වශයෙන් කුසලය, අකුසලය, විපාකය, කිරිය, රූප යයි පඤ්චවිධියට බෙදේ. එහි කුසලය භූමි වශයෙන් චතුර්විධය. අකුසලය ඒකවිධය. විපාකය චතුර්විධය. කිරිය නියමය ත්‍රිවිධය. රූපය ඒකවිධය. කාමාවචරම වේ. මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිස දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ චතුභූමකම‍්පි කුසලං පඤ‍්චවොකාරභවෙ අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච සහජාතපච‍්චයො හොති, තථා අකුසලං. යං පනෙත්‍ථ අරූපෙ උප‍්පජ‍්ජති, තං අරූපධම‍්මානංයෙව සහජාතපච‍්චයො හොති.
මෙසේ බෙදුණු මෙහි චතුභූමක කුසලය පංචවෝකාර භවයෙහි තමා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද සහජාත පච්චය වේ. එසේම අකුසලය මෙහි අරූපයෙහි යමක් උපදීද ඒ අරූප ධර්මයන්ටම සහජාත පච්චය වේ.
කාමාවචරරූපාවචරවිපාකං චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස චෙව සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ච සහජාතපච‍්චයො හොති. යං පනෙත්‍ථ රූපං න සමුට‍්ඨාපෙති, තං සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව. යං පටිසන්‍ධියං උප‍්පජ‍්ජති, තං කටත‍්තාරූපානඤ‍්චාපි සහජාතපච‍්චයො හොති. අරූපාවචරවිපාකං සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව. ලොකුත‍්තරවිපාකං පඤ‍්චවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපානඤ‍්ච, චතුවොකාරෙ අරූපානඤ‍්ඤෙව. කාමාවචරඅරූපාවචරකිරියා පඤ‍්චවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපානඤ‍්ච සහජාතපච‍්චයො හොති, චතුවොකාරෙ අරූපානඤ‍්ඤෙව. රූපාවචරකිරියා සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපානඤ‍්ච එකන‍්තෙන සහජාතපච‍්චයො හොති.
කාමාවචර රූපාවචර විපාකය චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට මෙන්ම සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ද සහජාත පච්චය වේ. යමක් මෙහි රූප ඇති නොකරයිද ඒ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ද යමක් පටිසන්ධියෙහි උපදීද ඒ කටත්තා රූපවලට ද සහජාත පච්චය වේ. අරූපාවචර විපාකය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ටද ලෝකෝත්තර විපාකය පංචවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ටම චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලට ද චතුවෝකාරයෙහි අරූපවලට ද කාමාවචර අරූපාවචර කිරිය පංචවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලටද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලටද සහජාත පච්චය වේ. චතුවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුක්තයන්ට ද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලට ද ඒකාන්තයෙන් සහජාත පච්චය වේ.
චතුසමුට‍්ඨානිකස‍්ස රූපස්ස කම‍්මසමුට‍්ඨානරූපෙ එකං මහාභූතං තිණ‍්ණං, තීණි එකස‍්ස, ද‍්වෙ ද‍්වින‍්නං මහාභූතානං, මහාභූතා උපාදාරූපස‍්ස සහජාතපච‍්චයෙන පච්චයො. කාමාවචරරූපාවචරපටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ වත්‍ථුරූපං විපාකක‍්ඛන්‍ධානං සහජාතපච‍්චයෙන පච්චයො. උතුචිත‍්තාහාරසමුට‍්ඨානෙසු පන මහාභූතානි අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤඤ‍්චෙව උපාදාරූපස‍්ස ච සහජාතපච‍්චයෙන පච්චයොති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
චතුවෝකාරයෙහි අරූපයන්ට ද රූපාවචර කිරිය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට මෙන්ම චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයන්ට ද ඒකාන්තයෙන් සහජාත පච්චය වේ. චතුසමුට්ඨානික රූපයට කම්ම සමුට්ඨාන රූපයෙහි එකක් මහාභූතයේ තුනෙන් එකට දෙකක් මහාභූතයේ දෙකකට මහාභූත උපාදාය රූපයට සහජාත පච්චයෙන් පච්චය වේ. කාමාවචර රූපාවචර පටිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි වස්තු රූපය විපාක ස්කන්ධවලට සහජාත පච්චයෙන් පච්චය වේ. උතු චිත්ත ආහාර සමුට්ඨාන රූපවල වනාහි මහාභූත අඤ්ඤමඤ්ඤ මෙන්ම උපාදාය රූපයට ද සහජාත පච්චයෙන් පච්චය වේ. මෙසේ මෙහි පච්චය උප්පන්න වශයෙන් ද විනිශ්චය දැනගත යුතුය.
සහජාතපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
සහජාත පච්චය නිද්දේසය නිමි.
7. අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
7. අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චය නිද්දේසය
අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ සහජාතපච‍්චයනිද‍්දෙසස‍්ස පුරිමානං තිණ‍්ණං කොට‍්ඨාසානං වසෙන පාළි ආගතා. තස‍්සා තත්‍ථ වුත‍්තසදිසාව වණ‍්ණනාති පුන න ගහිතා. අයම‍්පි ච අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයො ජාතිවසෙන කුසලො අකුසලො විපාකො කිරියං රූපන‍්ති පඤ‍්චධා භින‍්නො. තත්‍ථ කුසලො භූමිතො චතුබ‍්බිධො. සබ‍්බං පුරිමසදිසමෙවාති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චය නිද්දේසයෙහි සහජාත පච්චය නිද්දේසයේ පෙර කොටස් තුන වශයෙන් පෙළෙහි ආවේය. එය එහි කියන ලද්දට සමානව වර්ණනාව වේයයි නැවත නොගන්නා ලදි. මේ අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චය ද ජාති වශයෙන් කුසලය, අකුසලය, විපාකය, කිරිය, රූප යයි පංචවිධ වශයෙන් බෙදුණේය. එහි කුසලය භූමි වශයෙන් චතුර්විධය. සියල්ල පෙර සමානම යයි මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දැනගත යුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ සබ‍්බම‍්පි චතුභූමකං කුසලං අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානං අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයෙන පච්චයො. තථා අකුසලං. විපාකෙ පන කාමාවචරරූපාවචරවිපාකං පටිසන්‍ධියං වත්‍ථුරූපස‍්ස, පවත‍්තෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව. අරූපාවචරලොකුත‍්තරවිපාකං අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයෙන පච්චයො. සබ‍්බම‍්පි කිරියං සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයෙන පච්චයො. චතුසමුට‍්ඨානිකරූපස‍්ස කම‍්මසමුට‍්ඨානෙ එකං මහාභූතං තිණ‍්ණං, තීණි එකස‍්ස, ද‍්වෙ ද‍්වින‍්නං මහාභූතානං අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයෙන පච්චයො. කාමාවචරරූපාවචරපටිසන්‍ධියං වත්‍ථුරූපං විපාකක‍්ඛන්‍ධානං අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයෙන පච්චයො. උතුචිත‍්තාහාරසමුට‍්ඨානෙසු මහාභූතානෙව මහාභූතානං අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයෙන පච්චයොති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
මෙසේ බෙදුණු මෙහි වනාහි සියළුම චතුභූමක කුසලය තමා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චයෙන් පච්චය වේ. අකුසලයට ද එසේය. විපාකයෙහි වනාහි කාමාවචර රූපාවචර විපාකය පටිසන්ධියෙහි වස්තු රූපයට, පවින සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ද, අරූපාවචර ලෝකෝත්තර විපාකය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ද, අරූපාවචර ලෝකෝත්තර විපාකය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ද අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චයෙන් පච්චය වේ. චතු සමුට්ඨානික රූපයට කම්ම සමුට්ඨානයෙහි එකක් මහාභූත තුනක්. තුනෙන් එකකට, මහා භූතයන් දෙකේ දෙකකට අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චයෙන් පච්චය වේ. කාමාවචර රූපාවචර ප්‍රතිසන්ධියෙහි වස්තු රූපය විපාක ස්කන්ධවලට අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චයෙන් පච්චය වේ. උතු චිත්ත ආහාර සමුට්ඨානවල මහාභූතම මහාභූතයන්ට අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චයෙන් පච්චය වේ. මෙසේ මෙහි පච්චය උප්පන්න වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චය නිද්දේසය නිමි.
8. නිස‍්සයපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
8. නිස්සය පච්චය නිද්දේසය
නිස‍්සයපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ සහජාතපච‍්චයනිද‍්දෙසස‍්ස පුරිමානං පඤ‍්චන‍්නං කොට‍්ඨාසානං වසෙන සහජාතනිස‍්සයනයං දස‍්සෙත්‍වා පුන ඡට‍්ඨෙන කොට‍්ඨාසෙන පුරෙජාතනිස‍්සයනයං දස‍්සෙතුං චක්ඛායතනං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතුයාතිආදි ආරද‍්ධං. තත්‍ථ යං රූපං නිස‍්සායාති වත්‍ථුරූපං සන්‍ධාය වුත‍්තං. තඤ‍්හි නිස්සාය තිවිධා මනොධාතු, ඨපෙත්‍වා අරූපවිපාකං ද‍්වාසත‍්තතිවිධා මනොවිඤ‍්ඤාණධාතූති ඉමානි පඤ‍්චසත‍්තති චිත‍්තානි වත‍්තන‍්තීති අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා. අයම‍්පි නිස‍්සයපච‍්චයො ජාතිවසෙන කුසලාදිභෙදතො පඤ‍්චධාව භිජ‍්ජති. තත්‍ථ කුසලො භූමිතො චතුබ‍්බිධොව අකුසලො එකවිධො විපාකො චතුබ‍්බිධො, කිරියසඞ‍්ඛාතො තිවිධො, රූපං එකවිධමෙවාති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
නිස්සය පච්චය නිද්දේසයෙහි සහජාත පච්චය නිද්දේසයේ පෙර කොටස් පහේ සහජාත නය දක්වා නැවත සවැනි කොට්ඨාශයෙන් පුරෙජාත නිස්සය නය දැක්වීමට චක්ඛායතනං චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුයා යනාදිය අරඹන ලදි. එහි යං රූපං නිස්සායං වස්තු රූපය සඳහා කියන ලදි. එහි නිස්සය ත්‍රිවිධය. මනෝධාතු හැර අරූප විපාකය, දෙසැත්තෑ විධ මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතු යයි මේ සිත් සැත්තෑපහ පවතී යයි මෙය මෙහි පෙළෙහි වර්ණනාවය. මේ නිස්සය පච්චය ද ජාති වශයෙන් කුසලාදි භේදයෙන් පංචවිධම වේ. එහි කුසලය භූමි වශයෙන් සතරවිධය. අකුසලය ඒකවිධය. විපාකය සතරවිධය. කිරිය තුන්විධය. රූපය ඒකවිධ යයි මෙසේ මෙහි නානා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ චතුභූමකම‍්පි කුසලං පඤ‍්චවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච නිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො හොති. තථා අකුසලං . යං පනෙත්‍ථ ආරුප‍්පෙ උප‍්පජ‍්ජති, තං අරූපධම‍්මානඤ‍්ඤෙව නිස‍්සයපච‍්චයො හොති. කාමාවචරරූපාවචරවිපාකං පවත‍්තෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච, පටිසන්‍ධියං කටත‍්තාරූපස‍්සාපි නිස‍්සයපච‍්චයො හොති. අරූපාවචරවිපාකං සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානංයෙව හොති. ලොකුත‍්තරවිපාකං පඤ‍්චවොකාරෙ; සම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච, චතුවොකාරෙ අරූපස‍්සෙව නිස‍්සයපච‍්චයො හොති. කාමාවචරඅරූපාවචරකිරියා පඤ‍්චවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච නිස‍්සයපච‍්චයො හොති, චතුවොකාරෙ අරූපානඤ‍්ඤෙව. රූපාවචරකිරියා සම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච එකන‍්තෙන නිස‍්සයපච‍්චයො හොති.
මෙසේ බෙදුණුවිට වනාහි චතු භූමක කුසලය පංචවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලට ද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද නිස්සය පච්චයෙන් පච්චය වේ. අකුසලයට ද එසේය. ආරුප්පයෙහි යමක් උපදීද ඒ ආරුප්ප ධර්මයන්ට ද නිස්සය ප්‍රත්‍යය වේ. කාමාවචර රූපාවචර විපාකය පවත්නා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට මෙන්ම චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද ප්‍රතිසන්ධියෙහි කටත්තා රූපයට ද නිස්සය පච්චය වේ. අරූපාවචර විපාකය සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන්ටම වේ. ලෝකෝත්තර විපාකය පංචවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට මෙන්ම චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද චතුවෝකාරයෙහි අරූපයට ද නිස්සය පච්චය වේ. කාමාවචර රූපාවචර කිරිය පංචවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුක්තකයින්ට මෙන්ම චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයටද නිස්සය පච්චය වේ. චතුවෝකාරයෙහි අරූපවලටද රූපාවචර කිරිය පංචවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුක්තයන්ට ද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයටද ඒකාන්තයෙන් නිස්සය පච්චය වේ.
චතුසමුට‍්ඨානිකරූපස‍්ස ච කම‍්මසමුට‍්ඨානරූපෙ එකං මහාභූතං තිණ‍්ණං, තීණි එකස‍්ස, ද‍්වෙ ද‍්වින‍්නං මහාභූතානං, මහාභූතා උපාදාරූපානං, වත්‍ථුරූපං පඤ‍්චවොකාරභවෙ චතුභූමකකුසලස‍්ස, අකුසලස‍්ස, ඨපෙත්‍වා ආරුප‍්පවිපාකඤ‍්චෙව ද‍්වෙ පඤ‍්චවිඤ‍්ඤාණානි ච සෙසතෙභූමකවිපාකස‍්ස, තෙභූමකකිරියස‍්සාති ඉමෙසං චතුන‍්නං ධම‍්මරාසීනං නිස‍්සයපච‍්චයො හොති. චක‍්ඛායතනාදීනි පඤ්ච සසම‍්පයුත‍්තානං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණාදීනං නිස‍්සයපච‍්චයො හොති. උතුචිත‍්තාහාරසමුට‍්ඨානෙසු පන මහාභූතා මහාභූතානඤ‍්චෙව උපාදාරූපස‍්ස ච නිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයොති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
[missing trans] කම්ම සමුට්ඨාන රූපයෙහි එකක් මහාභූත තුනක්, මහාභූත දෙකෙන් දෙකක්, මහාභූත උපාදානය රූපවලට, වස්තු රූපය පංචවෝකාර භාවයෙහි චතුභූමක කුසලයට අකුසලයට ආරුප්ප හැර විපාකයට ද දෙපස් විඤ්ඤාණයට ද සෙසු ත්‍රෛභූමක විපාකයට ද ත්‍රෛභූමක කිරියට දැයි මේ ධර්මයන්ට නිස්සය පච්චය වේ. චක්ඛායතනාදි පංච සම්ප්‍රයුත්තයන්ට චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියට නිස්සය පච්චය වේ. උතු චිත්ත ආහාර සමුට්ඨානවලද මහාභූත මහාභූත උපාදාය රූපවලටද නිස්සය පච්චයෙන් පච්චය වේ. මෙසේ මෙහි පච්චය උප්පන්න වශයෙන් ද විනිශ්චය දතයුතුය.
නිස‍්සයපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
නිස්සය පච්ච නිද්දේසය නිමි.
9. උපනිස‍්සයපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
9. උපනිස්සය පච්චය නිද්දේසය
උපනිස‍්සයපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ පුරිමා පුරිමාති අනන‍්තරූපනිස‍්සයෙ සමනන‍්තරාතීතා ලබ‍්භන‍්ති, ආරම‍්මණූපනිස‍්සයපකතූපනිස‍්සයෙසු නානාවීථිවසෙන පුරිමතරා. තෙ තයොපි රාසයො කුසලවසෙන කුසලපදෙ ලබ‍්භන‍්ති, කුසලෙන පන අකුසලෙ සමනන‍්තරාතීතා න ලබ‍්භන‍්ති. තෙනෙව වුත‍්තං – “අකුසලානං ධම්මානං කෙසඤ්චි උපනිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො”ති . ඉදඤ‍්හි – “කුසලො ධම‍්මො අකුසලස‍්ස ධම‍්මස‍්ස උපනිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො; ආරම‍්මණූපනිස‍්සයො පකතූපනිස‍්සයො. ආරම‍්මණූපනිස‍්සයො – දානං දත්‍වා සීලං සමාදියිත්‍වා උපොසථකම‍්මං කත්‍වා තං ගරුං කත්‍වා අස‍්සාදෙති අභිනන්‍දති, තං ගරුං කත්‍වා රාගො උප‍්පජ‍්ජති, දිට්ඨි උප‍්පජ‍්ජති, පුබ‍්බෙ සුචිණ‍්ණානි ගරුං කත්‍වා අස‍්සාදෙති අභිනන්‍දති, තං ගරුං කත්‍වා රාගො උප‍්පජ‍්ජති, දිට්ඨි උප‍්පජ‍්ජති. ඣානා වුට‍්ඨහිත්‍වා ඣානං ගරුං කත්‍වා අස‍්සාදෙති අභිනන්‍දති, තං ගරුං කත්‍වා රාගො උප‍්පජ‍්ජති දිට්ඨි උප‍්පජ‍්ජති. පකතූපනිස‍්සයො – සද‍්ධං උපනිස‍්සාය මානං ජප‍්පෙති, දිට‍්ඨිං ගණ‍්හාති. සීලං සුතං චාගං පඤ‍්ඤං උපනිස‍්සාය මානං ජප‍්පෙති, දිට‍්ඨිං ගණ‍්හාති. සද්ධා සීලං සුතං චාගො පඤ්ඤා රාගස‍්ස දොසස‍්ස මොහස‍්ස මානස‍්ස දිට‍්ඨියා පත්‍ථනාය උපනිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො”ති ඉමං නයං සන්‍ධාය වුත‍්තං. කුසලෙන අබ්‍යාකතෙ තයොපි ලබ‍්භන‍්ති, තථා අකුසලෙන අකුසලෙ.
උපනිස්සය පච්චය නිද්දේසයෙහි පුරිමා පුරිමා යයි අනන්තර උපනිස්සයෙහි සමනන්තර අතීත ලබයි. ආරම්මණ උපනිස්ස ප්‍රකෘති උපනිස්සයවල නානා වීථි වශයෙන් පුරිමතරය. ඒ රාශි තුනම කුසල වශයෙන් කුසලය පදය ලබයි. කුසලයෙන් වනාහි අකුසලයෙහි සමනන්තර අතීත නොලබයි. එයින් කියන ලදි. අකුසලානං ධම්මානං කෙසඤ්චි උපනිස්සය පච්චයෙන පච්චයො මෙය වනාහි කුසල ධර්මය අකුසල ධර්මයට උපනිස්සය පච්චයෙන් පච්චය වේ. ආරම්මණ උපනිස්සය, ප්‍රකෘති උපනිස්සය වශයෙන් වේ. ආරම්මණ උපනිස්සය දන් දී සිල් සමාදන් වී උපෝසථ කර්ම කොට එය ගුරුකොට ආශ්වාස කරයි. එය ගුරු රාගය උපදියි. දෘෂ්ටිය උපදියි. පෙර යහපත් ක්‍රියා ගරුකොට ආශ්වාද කරයි. සතුටුවෙයි. එය ගරුකොට රාගය උපදියි. දෘෂ්ටිය උපදියි. ධ්‍යානයෙන් නැගිට ධ්‍යානය ගරුකොට ආශ්වාද කරයි. සතුටු වෙයි. එය ගරුකොට රාගය උපදී. දෘෂ්ටිය උපදී. ප්‍රකෘති උපනිස්සය ශ්‍රද්ධාව නිසා මානය ජපකරයි. දෘෂ්ටිය ගනියි. සීල, සුත, චාග, පඤ්ඤා ඇසුරුකොට මානය මතුරයි. දෘෂ්ටිය ගතිය. සද්ධා, සීල සුත චාග පඤ්ඤා රාගයට දෝසයට මෝහයට මානයට දෘෂ්ටියෙන් පැතුමෙන් උපනිස්සය පච්චයෙන් පච්චය වේ. මෙම නය සඳහා කියන ලදි. කුසලයෙන් අව්‍යාකෘතයෙහි තුනම ලැබේ. අකුසලයෙන් එසේම අකුසලයෙහි.
අකුසලෙන පන කුසලෙ සමනන‍්තරාතීතා න ලබ‍්භන‍්ති. තෙන වුත‍්තං – “කුසලානං ධම්මානං කෙසඤ්චි උපනිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො”ති. ඉදම‍්පි හි – “අකුසලො ධම‍්මො කුසලස‍්ස ධම‍්මස‍්ස උපනිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො. පකතූපනිස‍්සයො – රාගං උපනිස‍්සාය දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම‍්මං කරොති, ඣානං උප‍්පාදෙති විපස‍්සනං උප‍්පාදෙති, මග‍්ගං උප‍්පාදෙති, අභිඤ‍්ඤං උප‍්පාදෙති, සමාපත‍්තිං උප‍්පාදෙති; දොසං මොහං මානං දිට‍්ඨිං පත්‍ථනං උපනිස‍්සාය දානං දෙති…පෙ… සමාපත‍්තිං උප‍්පාදෙති. රාගො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි පත්‍ථනා සද‍්ධාය සීලස‍්ස සුතස‍්ස චාගස‍්ස පඤ‍්ඤාය උපනිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො. පාණං හන‍්ත්‍වා තස‍්ස පටිඝාතත්‍ථාය දානං දෙතී”තිආදිනා නයෙන පඤ‍්හාවාරෙ ආගතං පකතූපනිස‍්සයමෙව සන්‍ධාය වුත‍්තං. අකුසලං පන කුසලස‍්ස ආරම‍්මණූපනිස‍්සයො න හොති. කස‍්මා? තං ගරුං කත්‍වා තස‍්ස අප‍්පවත‍්තනතොති යථා අනන‍්තරූපනිස‍්සයො, එවං ආරම‍්මණූපනිස‍්සයොපෙත්‍ථ න ලබ‍්භතීති වෙදිතබ‍්බො. අකුසලෙන අබ්‍යාකතපදෙ ආරම‍්මණූපනිස‍්සයොව න ලබ‍්භති. න හි අබ්‍යාකතා ධම්මා අකුසලං ගරුං කරොන‍්ති . යස‍්මා පන අනන‍්තරතා ලබ‍්භති, තස‍්මා එත්‍ථ “කෙසඤ‍්චී”ති න වුත‍්තං. අබ්‍යාකතෙන පන අබ්‍යාකතෙ කුසලෙ අකුසලෙති තීසු නයෙසු තයොපි උපනිස‍්සයා ලබ‍්භන‍්තෙව. පුග්ගලොපි සෙනාසනම‍්පීති ඉදං ද‍්වයං පකතූපනිස‍්සයවසෙන වුත‍්තං. ඉදඤ‍්හි ද‍්වයං කුසලාකුසලපවත‍්තියා බලවපච‍්චයො හොති. පච‍්චයභාවො චස‍්ස පනෙත්‍ථ පරියායවසෙන වෙදිතබ‍්බොති අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා.
අකුසලෙන් වනාහි කුසලයෙහි සමනන්තර අතීතය නොලබයි. එයින් කියන ලදි. කුසලානං ධම්මානං කෙසඤ්චි උපනිස්ස පච්චයෙන පච්චයොති මෙයද :- අකුසල ධර්ම කුසල ධර්මයට උපනිස්සය පච්චයෙන් පච්චය වේ. ප්‍රකෘති උපනිස්සය රාගය ආශ්‍රයකොට දන් දෙයි. සිල් සමාදන් වේ. ධ්‍යාන උපදවයි. විපස්සනා උපදවයි. මාර්ගය උපදවයි. අභිඤ්ඤා උපදවයි. සමාපත්ති උපදවයි. දෝස, මෝහ, මාන, දිට්ඨි, ප්‍රාර්ථනා ඇසුරුකොට දන්දෙයි. සමාපත්ති උපදවයි. රාග, දෝස, මෝහ, මාන, දිට්ඨි, පත්‍ථනා, ශ්‍රද්ධාවට, සීලයට, සුතයට, ත්‍යාගයට, ප්‍රඥාවට උපනිස්සය පච්චයෙන් පච්චය වේ. ප්‍රාණය නිසා ඒ පටිඝාතය සඳහා දන් දෙයි. ආදි නයින් ප්‍රශ්න වාරයෙහි ආ ප්‍රකෘති උපනිස්සය සඳහා කියන ලදි. අකුසලය වනාහි කුසලයට ආරම්මණ උපනිස්සය නොවේ. කුමක් නිසාද? එය ගරුකොට එය නොපවත්වන හෙයිනි. අනන්තර උපනිස්සය මෙන් මෙසේ ආරම්මණ උපනිස්සය ද මෙහි නොලැබේ යයි දතයුතුය. අකුසලයෙන් අබ්‍යාකත පදයෙහි ආරම්මණ උපනිස්සය නොලැබේ. අබ්‍යාකත ධර්ම අකුසලය ගරු නොකරයි. යම්හෙයකින් වනාහි අනන්තර බව ලබයිද එහෙයින් මෙහි කිසිවක් නොකියන ලදි. අබ්‍යාකතයෙන් වනාහි අබ්‍යාකත කුසලයෙහි අකුසලෙහි යයි තුන් නයෙහි තුන ද උපනිස්සය ලබයි. පුග්ගලොපි සෙනාසනම්පි මේ දෙක ප්‍රකෘති උපනිස්සය වශයෙන් කියන ලදි. මේ දෙක කුසල අකුසල පැවැත්මෙන් බලවත් ප්‍රත්‍ය වේ. මෙහි පච්චයභාවය වනාහි පරියාය වශයෙන් දතයුතුය. මේ පෙළෙහි වර්ණනාවයි.
අයං පන උපනිස‍්සයපච‍්චයො නාම සද‍්ධිං එකච‍්චාය පඤ‍්ඤත‍්තියා සබ‍්බෙපි චතුභූමකධම‍්මා. විභාගතො පන ආරම‍්මණූපනිස‍්සයාදිවසෙන තිවිධො හොති. තත්‍ථ ආරම‍්මණූපනිස‍්සයො ආරම‍්මණාධිපතිනා නින‍්නානාකරණොති හෙට‍්ඨා වුත‍්තනයෙනෙව නානප‍්පකාරභෙදතො ගහෙතබ‍්බො. අනන‍්තරූපනිස‍්සයො අනන‍්තරපච‍්චයෙන නින‍්නානාකරණො, සොපි හෙට‍්ඨා වුත‍්තනයෙනෙව නානප‍්පකාරභෙදතො වෙදිතබ‍්බො. පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි නෙසං තත්‍ථ වුත‍්තනයෙනෙව විනිච‍්ඡයො වෙදිතබ‍්බො. පකතූපනිස‍්සයො පන ජාතිවසෙන කුසලාකුසලවිපාකකිරියරූපභෙදතො පඤ‍්චවිධො හොති, කුසලාදීනං පන භූමිභෙදතො අනෙකවිධොති එවං තාවෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
මේ උපනිස්සය පච්චය නම් එක් ප්‍රඥප්තියක් සමග සියළුම චතුභූමක ධර්ම වේ. විභාග වශයෙන් වනාහි ආරම්මණ උපනිස්සය ආදි වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ. එහි ආරම්මණ උපනිස්සය ආරම්මණ අධිපති විසින් නානා කරන නොකරන ලදැයි යට කියන ලද නයින් ම නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් ගතයුතුය. අනන්තර උපනිස්සය අනන්තර පච්චයෙන් නින් නානා කරණ ලදි. එය යට කියන ලද නයින්ම නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් දතයුතුය. පච්චය උප්පන්න වශයෙන් එහි කියන ලද නයින් ම විනිශ්චය දතයුතුය. ප්‍රකෘති උපනිස්සය වනාහි ජාති වශයෙන් කුසල අකුසල විපාක කිරිය රූප භේදයෙන් පංචවිධ වේ. කුසලාදීන්ගේ වනාහි භූමි භේදයෙන් අනේකවිධ යයි මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ තෙභූමකකුසලො චතුභූමකස‍්සාපි කුසලස‍්ස අකුසලස‍්ස විපාකකිරියස‍්සාති චතුන‍්නං රාසීනං පකතූපනිස‍්සයො හොති. ලොකුත‍්තරො අකුසලස‍්සෙව න හොති. අම‍්හාකං ආචරියෙන “ලොකුත‍්තරධම‍්මො නිබ‍්බත‍්තිතො”ති ඉමිනා පන නයෙන අඤ‍්ඤෙසං අකුසලස‍්සාපි හොති. යස‍්ස වා උප‍්පජ‍්ජිස‍්සති, තස‍්සාපි අනුත‍්තරෙසු විමොක‍්ඛෙසු පිහං උපට‍්ඨාපයතො ඉමිනා නයෙන හොතියෙව. අකුසලො සබ‍්බෙසම‍්පි චතුභූමකානං ඛන්‍ධානං පකතූපනිස‍්සයො හොති, තථා තෙභූමකවිපාකො. ලොකුත‍්තරවිපාකෙ හෙට‍්ඨිමානි තීණි ඵලානි අකුසලස‍්සෙව න හොන‍්ති, උපරිට‍්ඨිමං කුසලස‍්සාපි. පුරිමනයෙන පන අඤ‍්ඤෙසං වා යස‍්ස වා උප‍්පජ‍්ජිස‍්සති, තස‍්ස සන‍්තානෙ සබ‍්බොපි ලොකුත‍්තරවිපාකො සබ‍්බෙසං කුසලාදීනං අරූපක‍්ඛන්‍ධානං පකතූපනිස‍්සයො හොති. කිරියසඞ‍්ඛාතොපි පකතූපනිස‍්සයො චතුභූමකානං අකුසලාදිඛන්‍ධානං හොතියෙව, තථා රූපසඞ‍්ඛාතො. සයං පන රූපං ඉමස‍්මිං පට‍්ඨානමහාපකරණෙ ආගතනයෙන උපනිස‍්සයපච‍්චයං න ලභති, සුත‍්තන‍්තිකපරියායෙන පන ලභතීති වත‍්තුං වට‍්ටති. එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
මෙසේ බෙදුණු මෙහි වනාහි ත්‍රෛභූමක කුසලය චතු භූමක කුසලයට ද අකුසලයට විපාක කිරියටදැයි රාසි හතරට ප්‍රකෘති උපනිස්සය වේ. ලෝකෝත්තර අකුසලයට නොවේ. අපගේ ආචාර්යවරයන් විසින් ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවන ලදැයි මෙම නයින් වනාහි අන්‍යයන් අකුසල් ද වේ. යමෙකුට හෝ උපදින්නේ ද ඔහුටද අනුත්තර විමෝක්‍ෂවල ආශාවෙන් උපස්ථාන කරවයි මෙම නයින් වේ. අකුසලය සියළු චතුභූමක ඛන්‍ධවලට ප්‍රකෘති උපනිස්සය වේ. ත්‍රෛභූමක විපාකය ද එසේය. ලෝකෝත්තර විපාකයෙහි යටම තුන්පල අකුසල නොවේ. උපරි කුසලයද පෙර නයෙන් වනාහි අන්‍යයන්ට හෝ යමෙකුට හෝ උපදින්නේය. ඔහුගේ සන්තානයෙහි සියළු ලෝකෝත්තර විපාකය සියළු කුසල් ආදිය අරූප ස්කන්ධවලට ප්‍රකෘති උපනිස්සය වේ. කිරිය නියමය ද ප්‍රකෘති උපනිස්සය චතුභූමක කුසලාදි ස්කන්ධවලට වේමය. රූප නියමයද එසේය. ස්වකීය රූපය මේ පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි ආවා වූ නයින් උපනිස්සය පච්චය නොලබයි. සූත්‍රාන්තික පරියායෙන් වනාහි ලැබේ යයි කීමට වටී. මෙසේ මෙහි වර්තමාන වශයෙන් ද විනිශ්චය දතයුතුය.
උපනිස‍්සයපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
උපනිස්සය පච්චය නිද්දේසය නිමි.
10. පුරෙජාතපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
10. පුරෙජාත පච්චය නිද්දේසය
පුරෙජාතපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ පුරෙජාතපච‍්චයෙන පච්චයොති එත්‍ථ පුරෙජාතං නාම යස‍්ස පච්චයො හොති, තතො පුරිමතරං ජාතං ජාතික‍්ඛණං අතික‍්කමිත්‍වා ඨිතික‍්ඛණප‍්පත‍්තං. චක‍්ඛායතනන‍්තිආදි වත්‍ථුපුරෙජාතවසෙන වුත‍්තං. රූපායතනන‍්තිආදි ආරම‍්මණපුරෙජාතවසෙන. කිඤ්චිකාලෙ පුරෙජාතපච‍්චයෙනාති පවත‍්තිං සන්‍ධාය වුත‍්තං. කිඤ්චිකාලෙ න පුරෙජාතපච‍්චයෙනාති පටිසන්‍ධිං සන්‍ධාය වුත‍්තං. එවං සබ‍්බථාපි පඤ‍්චද‍්වාරෙ වත්‍ථාරම‍්මණවසෙන, මනොද‍්වාරෙ වත්‍ථුවසෙනෙවායං පාළි ආගතා, පඤ‍්හාවාරෙ පන “ආරම‍්මණපුරෙජාතං – සෙක‍්ඛා වා පුථුජ‍්ජනා වා චක‍්ඛුං අනිච‍්චතො දුක‍්ඛතො අනත‍්තතො විපස‍්සන‍්තී”ති ආගතත‍්තා මනොද‍්වාරෙපි ආරම‍්මණපුරෙජාතං ලබ‍්භතෙව. ඉධ පන සාවසෙසවසෙන දෙසනා කතාති අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා.
පුරෙජාත පච්චය නිද්දේසයෙහි පුරෙජාත පච්චයෙන පච්චයො යයි මෙහි පුරේජාත නම් යමෙකුට පච්චය වේ. එයින් පෙර උපන් ජාති ක්‍ෂණය නොඉක්මවා ඨීති ක්‍ෂණයට පැමිණි. චක්ඛායතනං යනාදි වස්තු පුරේජාත වශයෙන් කියන ලදි. රූපායතනං ආරම්මණ පුරේජාත වශයෙන්. කිඤ්චිකාලෙ පුරෙජාත පච්චයෙන පැවතීම සඳහා කියන ලදි. කිඤ්චිකාලෙ න පුරෙජාත පච්චයෙන ප්‍රතිසන්ධිය සඳහා කියන ලදි. මෙසේ හැම ආකාරයෙන්ම පඤ්ච ද්වාරයෙහි වස්තු ආරම්මණ වශයෙන් මනෝද්වාරයේ වස්තු වශයෙන් ද පෙළෙහි ආයේය. පඤ්ච ද්වාරයෙහි වනාහි ආරම්මණ පුරේජාතය සේඛයෝ හෝ පෘථග්ජනයෝ හෝ ඇස අනිත්‍ය දුක්ඛ අනාත්ම වශයෙන් බලත් යයි ආ බැවින් මනෝද්වාරයේ ද ආරම්මණ පුරේජාත ලැබේ. මෙහි වනාහි සාවසේස (ඉතිරියක් ඇතිව) වශයෙන් දේශනාව කරන ලදැයි මේ එහි පෙළ වර්ණනාවයි.
අයං පන පුරෙජාතපච‍්චයො සුද‍්ධරූපමෙව හොති. තඤ‍්ච ඛො උප‍්පාදක‍්ඛණං අතික‍්කමිත්‍වා ඨිතිප‍්පත‍්තං අට‍්ඨාරසවිධං රූපරූපමෙව. තං සබ‍්බම‍්පි වත්‍ථුපුරෙජාතං ආරම‍්මණපුරෙජාතන‍්ති ද‍්විධා ඨිතං. තත්‍ථ චක්ඛායතනං…පෙ… කායායතනං වත්‍ථුරූපන‍්ති ඉදං වත්‍ථුපුරෙජාතං නාම. සෙසං ඉමාය පාළියා ආගතඤ‍්ච අනාගතඤ‍්ච වණ‍්ණො සද‍්දො ගන්‍ධො රසො චතස‍්සො ධාතුයො තීණි ඉන්‍ද්‍රියානි කබළීකාරො ආහාරොති ද‍්වාදසවිධං රූපං ආරම‍්මණපුරෙජාතපච‍්චයො නාමාති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
මෙය වනාහි පුරෙජාත පච්චය සුද්ධ රූපයම වේ. එය ද උත්පාද ක්‍ෂණය නො ඉක්මවා ඨිති භාවයට පැමිණි අටළොස් ආකාර වූ රූපයම වේ. ඒ සියල්ලම වස්තු පුරේජාත ආරම්මණ පුරේජාත යයි දෙයාකාරයකින් සිටියේය. එහි චක්ඛු ආයතනය..... කාය ආයතනය වස්තු රූපයයි මෙය වස්තු පුරේජාත නම් වේ. සෙස්ස මේ පෙළෙහි ආවා වූද අනාගතයද වර්ණ, ශබ්ද, ගන්‍ධ, රස, සතර ධාතු ඉන්‍ද්‍රිය තුන, කබලීකාර ආහාරය යයි දොළොස් ආකාර රූපය ආරම්මණ පුරේජාත යයි මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ චක්ඛායතනං ද‍්වින‍්නං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණානං පුරෙජාතපච‍්චයෙන පච්චයො, තථා ඉතරානි චත‍්තාරි සොතවිඤ‍්ඤාණාදීනං. වත්‍ථුරූපං පන ඨපෙත්‍වා ද‍්විපඤ‍්චවිඤ‍්ඤාණානි චත්තාරො ච ආරුප‍්පවිපාකෙ සෙසානං සබ‍්බෙසම‍්පි චතුභූමකානං කුසලාකුසලාබ්‍යාකතානං චිත‍්තචෙතසිකානං පුරෙජාතපච‍්චයො හොති. රූපාදීනි පන පඤ‍්චාරම‍්මණානි ද‍්විපඤ‍්චවිඤ‍්ඤාණානඤ‍්චෙව මනොධාතූනඤ‍්ච එකන‍්තෙනෙව පුරෙජාතපච‍්චයා හොන‍්ති. අට‍්ඨාරසවිධම‍්පි පනෙතං රූපරූපං කාමාවචරකුසලස‍්ස රූපාවචරතො අභිඤ‍්ඤාකුසලස‍්ස අකුසලස‍්ස තදාරම‍්මණභාවිනො කාමාවචරවිපාකස‍්ස කාමාවචරකිරියස‍්ස රූපාවචරතො අභිඤ‍්ඤාකිරියස‍්සාති ඉමෙසං ඡන‍්නං රාසීනං පුරෙජාතපච‍්චයො හොතීති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
මෙසේ බෙදුණු මෙහි වනාහි චක්ඛායතනය චක්ඛු විඤ්ඤාණ දෙකට පුරේජාත පච්චයෙන් පච්චය වේ. ඉතිරි සෝතාදි සතර විඤ්ඤාණයට ද එසේය. වස්තු රූපය වනාහි පඤ්ච විඤ්ඤාණ හැර ආරුප්ප විපාක සතරෙහි ද සෙසු සියළු චතු භූමක කුසල අකුසල අව්‍යාකතවලට චිත්ත චෛතසිකයන්ට පුරේජාතය පච්චය වේ. රූපාදිය වනාහි පඤ්චද්වාර අරමුණු වේ. දෙපස් විඤ්ඤාණයන්ට ද මනෝධාතුවලටද ඒකාන්තයෙන්ම පුරේජාත පච්චය වේ. මේ රූපාරූප අටළොස් ආකාරය, කාමාවචර කුසලයට රූපාවචර වශයෙන් අභිඤ්ඤා කුසලයට තදාරම්මණ කාමාවචර කිරියට රූපාවචරයෙන් අභිඤ්ඤා කිරියටදැයි මේ රාසි සයට පුරේජාත පච්චය වේ යයි මෙසේ මෙහි පච්චය උප්පන්න වශයෙන් ද විනිශ්චය දතයුතුය.
පුරෙජාතපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
පුරේජාත පච්චය නිද්දේසය නිමි.
11. පච‍්ඡාජාතපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
11. පච්ඡාජාත පච්චය නිද්දේසය
පච‍්ඡාජාතපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ පච‍්ඡාජාතාති යස‍්ස කායස්ස පච‍්චයා හොන‍්ති, තස‍්මිං උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා ඨිතෙ ජාතා. පුරෙජාතස‍්සාති තෙසං උප‍්පාදතො පඨමතරං ජාතස‍්ස ජාතික‍්ඛණං අතික‍්කමිත්‍වා ඨිතිප‍්පත‍්තස‍්ස. ඉමස්ස කායස‍්සාති ඉමස්ස චතුසමුට‍්ඨානිකතිසමුට‍්ඨානිකභූතඋපාදාරූපසඞ‍්ඛාතස‍්ස කායස්ස. එත්‍ථ ච තිසමුට‍්ඨානිකකායොති ආහාරසමුට‍්ඨානස‍්ස අභාවතො බ්‍රහ‍්මපාරිසජ‍්ජාදීනං කායො වෙදිතබ‍්බො. අයමෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා. අයං පන පච‍්ඡාජාතපච‍්චයො නාම සඞ‍්ඛෙපතො ඨපෙත්‍වා ආරුප‍්පවිපාකෙ අවසෙසා චතුභූමකා අරූපක‍්ඛන්‍ධා. සො ජාතිවසෙන කුසලාකුසලවිපාකකිරියභෙදෙන චතුධා භිජ‍්ජතීති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
පච්ඡාජාත පච්චය නිද්දේසයෙහි පච්ඡා ජාතා යයි යමෙකුගේ කයට පච්චය වේ. එහි ඉපදී සිටිකල්හි උපන්. පුරෙජාතස්ස ඒවායේ ඉපදීම්වලින් මුලින් උපන් ජාති ක්‍ෂණය නො ඉක්මවා ඨිතියට පැමිණියට. ඉමස්ස කායස්ස මේ චතු සමුට්ඨානික ති සමුට්ඨානික භූත පාදාය රූපයයි කියන ලද කයට. මෙහි ද තිසමුට්ඨාතික කායො ආහාර සමුට්ඨාන අභාවයෙන් බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජාදීන්ගේ කය දැනගත යුතුය. මේ මෙහි පෙළ වර්ණනාවයි. මෙය වනාහි පච්ඡාජාත පච්චය නම් සංක්‍ෂෙපයෙන් ආරුප්ප විපාක හැර අවශේෂ චතුභූමක අරූප ස්කන්ධ එය ජාති වශයෙන් කුසල අකුසල විපාක කිරිය භේදයෙන් සතර ආකාරයට බෙදේ යයි මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ පඤ‍්චවොකාරභවෙ උප‍්පන‍්නං චතුභූමකකුසලඤ‍්ච අකුසලඤ‍්ච උප‍්පාදක‍්ඛණං අතික‍්කමිත්‍වා ඨිතිප‍්පත‍්තස‍්ස චතුසමුට‍්ඨානිකතිසමුට‍්ඨානිකරූපකායස‍්ස පච‍්ඡාජාතපච‍්චයො හොති. විපාකෙපි ඨපෙත්‍වා පටිසන්‍ධිවිපාකං අවසෙසො කාමාවචරරූපාවචරවිපාකො තස‍්සෙව එකන‍්තෙන පච‍්ඡාජාතපච‍්චයො හොති. ලොකුත‍්තරොපි පඤ‍්චවොකාරෙ උප‍්පන‍්නවිපාකො තස‍්සෙව පච‍්ඡාජාතපච‍්චයො හොති. තෙභූමකකිරියාපි පඤ‍්චවොකාරෙ උප‍්පන‍්නාව වුත‍්තප‍්පකාරස‍්ස කායස්ස පච‍්ඡාජාතපච‍්චයො හොතීති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
මෙසේ බෙදුණු මෙහි වනාහි පංචවෝකාර භවයෙහි උපන් චතුභූමක කුසලයද අකුසලය ද උපන් ක්‍ෂණය නො ඉක්මවා ඨිතියට පැමිණියහුට චතු සමුට්ඨානික තිසමුට්ඨානික රූප කයට පච්ඡාජාත පච්චය වේ. ප්‍රතිසන්ධි විපාකය හැර විපාකයෙහි ද අවසේස කාමාවචර රූපාවචර විපාකය එයටම ඒකාන්තයෙන් පච්ඡාජාත වේ. ලෝකෝත්තරයෙහි ද පංචවෝකාරයෙහි උපන් විපාකය එයටම පච්ඡාජාත පච්චය වේ. ත්‍රෛභූමක කිරියද පංචවෝකාරයෙහි උපන් කියන ලද ආකාර කයට පච්ඡාජාත පච්චය වේ යයි මෙසේ මෙහි පච්චයුප්පන්න වශයෙන්ද විනිශ්චය දතයුතුය.
පච‍්ඡාජාතපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
පච්ඡාජාත පච්චය නිද්දේසය නිමි.
12. ආසෙවනපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
12. ආසෙවන පච්චය නිද්දේසය
ආසෙවනපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ පුරිමා පුරිමාති සබ‍්බනයෙසු සමනන‍්තරාතීතාව දට‍්ඨබ‍්බා. කස‍්මා පනෙත්‍ථ අනන‍්තරපච‍්චයෙ විය “පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං අබ්‍යාකතානං ධම‍්මාන”න‍්තිආදිනා නයෙන භින‍්නජාතිකෙහි සද‍්ධිං නිද‍්දෙසො න කතොති? අත‍්තනො ගතිං ගාහාපෙතුං අසමත්‍ථතාය. භින‍්නජාතිකා හි භින‍්නජාතිකානං අරූපධම‍්මානං ආසෙවනගුණෙන පගුණබලවභාවං සාධයමානා අත‍්තනො කුසලාදිභාවසඞ‍්ඛාතං ගතිං ගාහාපෙතුං න සක‍්කොන‍්ති. තස‍්මා තෙහි සද‍්ධිං නිද‍්දෙසං අකත්‍වා යෙ යෙසං වාසනාසඞ‍්ඛාතෙන ආසෙවනෙන පගුණතරබලවතරභාවවිසිට‍්ඨං අත‍්තනො කුසලාදිභාවසඞ‍්ඛාතං ගතිං ගාහාපෙතුං සක‍්කොන‍්ති, තෙසං තෙහි සමානජාතිකෙහෙව සද‍්ධිං නිද‍්දෙසො කතොති වෙදිතබ‍්බො. අථ විපාකාබ්‍යාකතං කස‍්මා න ගහිතන‍්ති? ආසෙවනාභාවෙන. විපාකඤ‍්හි කම‍්මවසෙන විපාකභාවප‍්පත‍්තං කම‍්මපරිණාමිතං හුත්‍වා වත‍්තති නිරුස‍්සාහං දුබ‍්බලන‍්ති තං ආසෙවනගුණෙන අත‍්තනො සභාවං ගාහාපෙත්‍වා පරිභාවෙත්‍වා නෙව අඤ‍්ඤං විපාකං උප‍්පාදෙතුං සක‍්කොති, න පුරිමවිපාකානුභාවං ගහෙත්‍වා උප‍්පජ‍්ජිතුන‍්ති. කම‍්මවෙගක‍්ඛිත‍්තං පන පතිතං විය හුත්‍වා උප‍්පජ‍්ජතීති සබ‍්බථාපි විපාකෙ ආසෙවනං නත්‍ථීති ආසෙවනාභාවෙන විපාකං න ගහිතං. කුසලාකුසලකිරියානන‍්තරං උප‍්පජ‍්ජමානම‍්පි චෙතං කම‍්මපටිබද‍්ධවුත‍්තිතාය ආසෙවනගුණං න ගණ‍්හාතීති කුසලාදයොපිස‍්ස ආසෙවනපච‍්චයා න හොන‍්ති. අපිච නානාජාතිකත‍්තාපෙතෙ න හොන‍්තියෙව. භූමිතො පන ආරම‍්මණතො වා නානාජාතිකත‍්තං නාම නත්‍ථි. තස‍්මා කාමාවචරකුසලකිරියාමහග‍්ගතකුසලකිරියානම‍්පි, සඞ‍්ඛාරාරම‍්මණඤ‍්ච අනුලොමකුසලං නිබ‍්බානාරම‍්මණස‍්ස ගොත්‍රභුකුසලස‍්ස ආසෙවනපච‍්චයො හොතියෙවාති අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා. අයං පන ආසෙවනපච‍්චයො ජාතිතො තාව කුසලො අකුසලො කිරියාබ්‍යාකතොති තිධා ඨිතො. තත්‍ථ කුසලො භූමිතො කාමාවචරො රූපාවචරො අරූපාවචරොති තිවිධො හොති, අකුසලො කාමාවචරොව කිරියාබ්‍යාකතො කාමාවචරො රූපාවචරො අරූපාවචරොති තිවිධොව, ලොකුත‍්තරො ආසෙවනපච‍්චයො නාම නත්‍ථීති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
ආසේවන පච්චය නිද්දේසයෙහි පුරිමා පුරිමා සියළු නයවල සමනන්තර අතීතබව දතයුතුය. එහෙයින් මෙහි අනන්තර පච්චයෙහි මෙන් ‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං අබ්‍යාකතානං ධම්මානං’ යනාදි නයින් වෙනස් ජාතීන් සමග නිද්දේස නො කරන ලදද? තමාගේ ගතිය ගැන්වීමට අසමර්ථ බැවින්, වෙනස් ජාතිකයෝ වෙනස් ජාතිකයින්ට අරූප ධම්මානං අරූප ධර්මවලට ආසේවන ගුණයෙන් ප්‍රගුණ බලවත් බව සාදමින් තමාගේ කුසලාදි භාව ගතිය ගැන්වීමට නොහැකි වේ. එහෙයින් ඒවා සමග නිද්දේසය නොකොට යමෙක් ඔවුන්ගේ වාසනා සංඛයාත ආසේවනයෙන් ප්‍රගුණ බව බලවත් බවින් විශිෂ්ඨ වූ තමාගේ කුසලාදි භාව ගතිය ගැන්වීමට හැකිවේ. ඒවායේ ඒවා සමග සමාන ජාතිකයන් සමගම නිද්දේසය කරන ලදැයි දතයුතුය. ඉක්බිති විපාක අබ්‍යාකත කුමක් නිසා නො ගන්නා ලදද? ආසේවන අභාවයෙන්, විපාකයෙහි කර්ම වශයෙන් විපාක භවයට පැමිණ කම්ම පරිණාමය මෙන් වී පවතී. නිරුත්සාහ දුර්වල එය ආසේවන ගුණයෙන් තමාගේ ස්වභාවය ගන්වා වඩා නෙවසඤ්ඤා විපාකය ඉපදවීමට හැකිය. පෙර විපාක අනුභාවයෙන් ගෙන ඉපදවීමට යයි කර්ම වේගයෙන් තබන ලද වැටුනාක් මෙන් වී උපදී යයි විපාකයෙහි සියළු ආකාරයෙන් ආසේවන නැතැයි ආසේවන අභාවයෙන් විපාකය නොගන්නා ලදි. කුසල අකුසල කිරිය අනතුරු උපදින්නේ ද මෙය කර්ම ප්‍රතිබද්ධ පැවැත්මෙන් ආසේවන නොගනී යයි කුසලාදියටද ආසේවන පච්චය නොවේ. තවද නා නා ජාතික බවද මෙහි නොවේ. භූමි වශයෙන් වනාහි ආරම්මණ වශයෙන් හෝ නා නා ජාතික බව නම් නැත. එහෙයින් කාමාවචර කුසල කිරිය මහග්ගත කුසල කිරියවලට ද සංඛාර අරමුණ ද අනුලෝම කුසලය නිවන් අරමුණට ගොත්‍රභූ කුසලයට ආසේවන පච්චය වේයයි මේ එහි පෙළ වර්ණනාවයි. මේ ආසේවන පච්චය ජාති වශයෙන් කුසල, අකුසල, කිරියඅබ්‍යාකත යයි තුන් විදියකින් සිටියේය. එහි කුසලය භූමි වශයෙන් කාමාවචර, රූපාවචර, අරූපාවචර යයි ත්‍රිවිධය. අකුසලය කාමාවචරමය. කිරිබ්‍යාකතා කාමාවචර, රූපාවචර, අරූපාවචර යයි ත්‍රිවිධය. ලෝකෝත්තරයට ආසේවන පච්චය නම් නැතැයි මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර බේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ කාමාවචරකුසලං අත‍්තනො අනන‍්තරස‍්ස කාමාවචරකුසලස‍්සෙව. යං පනෙත්‍ථ ඤාණසම‍්පයුත‍්තං, තං අත‍්තනා සදිසවෙදනස‍්ස රූපාවචරකුසලස‍්ස අරූපාවචරකුසලස‍්ස ලොකුත‍්තරකුසලස‍්සාති ඉමෙසං රාසීනං ආසෙවනපච‍්චයො හොති. රූපාවචරකුසලං පන රූපාවචරකුසලස‍්සෙව. අරූපාවචරකුසලං අරූපාවචරකුසලස‍්සෙව. අකුසලං පන අකුසලස‍්සෙව ආසෙවනපච‍්චයො හොති. කිරියතො පන කාමාවචරකිරියසඞ‍්ඛාතො තාව කාමාවචරකිරියස‍්සෙව. යො පනෙත්‍ථ ඤාණසම‍්පයුත‍්තො, සො අත‍්තනා සදිසවෙදනස‍්ස රූපාවචරකිරියස‍්ස අරූපාවචරකිරියස‍්සාති ඉමෙසං රාසීනං ආසෙවනපච‍්චයො හොති. රූපාවචරකිරියසඞ‍්ඛාතො පන රූපාවචරකිරියස‍්සෙව, අරූපාවචරකිරියසඞ‍්ඛාතො අරූපාවචරකිරියස‍්සෙව ආසෙවනපච‍්චයො හොති. විපාකො පන එකධම‍්මස‍්සාපි එකධම‍්මොපි වා කොචි විපාකස‍්ස ආසෙවනපච‍්චයො නත්‍ථීති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
මෙසේ බෙදුණු මෙහි කාමාවචර කුසලය තමාගේ අනතුරු කාමාවචර කුසලයටම, යමක් වනාහි මෙහි ඤාණ සම්පයුත්තද, එය තමා හා සමාන වේදනා රූපාවචර කුසලයට අරූපාවචර කුසලයට ලෝකෝත්තර කුසලයටදැයි මේ රාසිවලට ආසේවන පච්චය වේ. රූපාවචර කුසලය වනාහි රූපාවචර කුසලයට ද අරූපාවචර කුසලය අරූපාවචර කුසලයට ද අකුසලය වනාහි අකුසලයට ආසේවන පච්චය වේ. කිරියෙන් වනාහි කාමාවචර කිරිය නියමයෙන් කාමාවචර කිරියටම යමෙක් ඤාණ සම්පයුත්ත වේද එය තමා හා සමාන වේදනා රූපාවචර කිරියට අරූපාවචර කිරියටදැයි මේ රාසිවලට ආසේවන පච්චය වේ. රූපාවචර කිරිය නියමයෙන් වනාහි රූපාවචර කිරියටම අරූපාවචර කිරිය නියමයෙන් අරූපාවචර කිරියටම ආසේවන පච්චය වේ. විපාකය වනාහි එක් ධර්මයකට එක් ධර්මයක් හෝ කිසි විපාකයකට ආසේවන පච්චය නැතැයි මෙසේ මෙහි පච්චයුප්පන්න වශයෙන් ද විනිශ්චය දතයුතුය.
ආසෙවනපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
ආසේවන පච්චය නිද්දේසය නිමි.
13. කම‍්මපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
13. කම්ම පච්චය නිද්දේසය
කම‍්මපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ කම‍්මන‍්ති චෙතනාකම‍්මමෙව. කටත්තා ච රූපානන‍්ති කම‍්මස‍්ස කටත්තා උප‍්පන‍්නරූපානං. කම‍්මපච‍්චයෙනාති අනෙකානම‍්පි කප‍්පකොටීනං මත්‍ථකෙ අත‍්තනො ඵලං උප‍්පාදෙතුං සමත්‍ථෙන නානාක‍්ඛණිකකම‍්මපච‍්චයෙනාති අත්‍ථො. කුසලාකුසලඤ‍්හි කම්මං අත‍්තනො පවත‍්තික‍්ඛණෙ ඵලං න දෙති. යදි දදෙය්‍ය, යං මනුස‍්සො දෙවලොකූපගං කුසලකම‍්මං කරොති, තස‍්සානුභාවෙන තස‍්මිංයෙව ඛණෙ දෙවො භවෙය්‍ය. යස‍්මිං පන ඛණෙ තං කතං, තතො අඤ‍්ඤස‍්මිං ඛණෙ අවිජ‍්ජමානම‍්පි කෙවලං කටත‍්තායෙව දිට‍්ඨෙව ධම‍්මෙ උපපජ‍්ජෙ වා අපරෙ වා පරියායෙ අවසෙසපච‍්චයසමායොගෙ සති ඵලං උප‍්පාදෙති නිරුද‍්ධාපි පුරිමසිප‍්පාදිකිරියා විය කාලන‍්තරෙ පච‍්ඡිමසිප‍්පාදිකිරියාය. තස‍්මා නානාක‍්ඛණිකකම‍්මපච‍්චයොති වුච‍්චති. චෙතනා සම්පයුත්තකානං ධම‍්මානන‍්ති යා කාචි චෙතනා අත‍්තනා සම්පයුත්තකානං ධම්මානං. තංසමුට‍්ඨානානන‍්ති ඉමිනා පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ කටත‍්තාරූපම‍්පි ගණ‍්හාති. කම‍්මපච‍්චයෙනාති ඉදං සහජාතචෙතනං සන්‍ධාය වුත‍්තං. කුසලාදීසු හි යා කාචි සහජාතචෙතනා සෙසධම‍්මානං චිත‍්තපයොගසඞ‍්ඛාතෙන කිරියාභාවෙන උපකාරිකා හොති. තස‍්මා සහජාතකම‍්මපච‍්චයොති වුච‍්චති. අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා.
කම්ම පච්චය නිද්දේසයෙහි කම්මං චේතනා කර්මයම. කටත්තා ච රූපානං කර්මයේ කටත්තා උපන් රූපයන්ගේ කම්ම පච්චයෙන අනේක කල්පකෝටි මත්තෙහි තමාගේ ඵලය ඉපදවීමට සමත් බැවින් නා නා ක්‍ෂණික කර්ම පච්චයෙන් යන අර්ථයයි. කුසල අකුසලවල කර්මය තමාගේ පවත්ති ක්‍ෂණයෙහි ඵල නොදේ. ඉදින් දෙන්නේ නම් යම් මනුෂ්‍යයෙක් දෙව්ලෝගාමී කුසල කර්මයක් කරයිද එය ආනුභාවයෙන් ඒ කෙණෙහි දෙවියෙක් වන්නේය. යම් ක්‍ෂණයක එය කරන ලදද එයින් අනිත් ක්‍ෂණයක විද්‍යමාන නොවේද හුදෙක් කටත්තා පමණක් මෙම ආත්මයෙහි උපදී හෝ වෙනත් අවස්ථාවක හෝ අවසේස පච්චය එක්වූ කල්හි ඵල උපදවයි. නිරුද්ධ වීමද පළමු ශිල්පාදි ක්‍රියා මෙන් කාලාන්තරයෙහි පැසුළු ශිල්පාදි ක්‍රියාවෙන් එහෙයින් නා නා ක්‍ෂණික කම්ම පච්චය යයි කියයි. චේතනා සම්පයුත්තකානං ධම්මානං යම් චේතනාවක් තමා සම්පයුත්ත ධර්මයන්ගේ තං සමුට්ඨා නානන්ති මේ ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි කටත්තා රූපද ගනී. කම්ම පච්චයෙන මේ සහජාත චේතනා සඳහා කියන ලදි. කුසලාදියෙහි යම්කිසි චේතනාවක් සෙසු ධර්මයන්ගේ චිත්ත ප්‍රයෝග නියමයෙන් කිරිය අභාවයෙන් උපකාරක වේ. එහෙයින් සහජාත කම්ම පච්චයයි කියයි. මෙහි පෙළ වර්ණනාවයි.
අයං පන කම‍්මපච‍්චයො අත්‍ථතො චතුභූමිකචෙතනාමත‍්තමෙව. සො හි ජාතිභෙදතො කුසලො අකුසලො විපාකො කිරියාති චතුධා භිජ‍්ජති. තත්‍ථ කුසලො භූමිතො කාමාවචරාදිවසෙන චතුධා භිජ‍්ජති. අකුසලො එකධාව විපාකො චතුධා, කිරියා තිධාවාති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
මෙය කම්ම පච්චය වනාහි අර්ථ වශයෙන් චතුභූමක චේතනා පමණක්ම වේ. එය ජාති භේදයෙන් කුසල, අකුසල, විපාක, කිරිය යයි සතරාකාරය. එහි කුසලම භූමි වශයෙන් කාමාවචරාදි වශයෙන් සතරාකාරය. අකුසල ඒකාකාරය. විපාකය සතරවිධය. කිරිය තුන් අයුරුයයි මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ සහජාතා කාමාවචරකුසලචෙතනා පඤ‍්චවොකාරෙ අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච, චතුවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්ඤෙව සහජාතකම‍්මපච‍්චයො හොති. උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා නිරුද්ධා පන අත‍්තනො විපාකානං ඛන්‍ධානං කටත්තා ච රූපානං නානාක‍්ඛණිකකම‍්මපච‍්චයෙන පච්චයො හොති. සා ච ඛො පඤ‍්චවොකාරෙයෙව, න අඤ‍්ඤත්‍ථ. සහජාතා රූපාවචරකුසලචෙතනා අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපානඤ‍්ච එකන‍්තෙනෙව සහජාතකම‍්මපච‍්චයෙන පච්චයො. උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා නිරුද්ධා පන අත‍්තනො විපාකානඤ‍්චෙව කටත‍්තාරූපානඤ‍්ච නානාක‍්ඛණිකකම‍්මපච‍්චයෙන පච්චයො. අරූපාවචරා පන ලොකුත‍්තරා ච සහජාතා කුසලචෙතනා පඤ‍්චවොකාරෙ අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපානඤ‍්ච, චතුවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්ඤෙව සහජාතකම‍්මපච‍්චයෙන පච්චයො. උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා නිරුද්ධා පනෙසා දුවිධාපි අත‍්තනො අත‍්තනො විපාකක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්ඤෙව නානාක‍්ඛණිකකම‍්මපච‍්චයෙන පච්චයො. සහජාතා අකුසලචෙතනා පඤ‍්චවොකාරෙ අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපානඤ‍්ච චතුවොකාරෙ අරූපක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්ඤෙව සහජාතකම‍්මපච‍්චයෙන පච්චයො. උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා නිරුද්ධා පන විපාකක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්චෙව කටත‍්තාරූපානඤ‍්ච නානාක‍්ඛණිකකම‍්මපච‍්චයෙන පච්චයො.
මෙසේ බෙදුණු මෙහි වනාහි සහජාත කාමාවචර කුසල චේතනා පංචවෝකාරයෙහි තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලට මෙන්ම චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද චතුවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධ ධ්‍යානවලටද සහජාත කම්ම පච්චය වේ. ඉපදී නිරුද්ධ වූ තමාගේ විපාකවලට ස්කන්ධයන්ට කටත්තා රූපවලට නා නා ක්‍ෂණික කම්ම පච්චයෙන් පච්චය වේ. එය ද වනාහි පංචවෝකාරයේමය. අන්තැනක නොවේ. සහජාත රූපාවචර කුසල චේතනා තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලටද ඒකාන්තයෙන් සහජාත කම්ම පච්චයෙන් පච්චය වේ. ඉපදී නිරුද්ධ වූ තමාගේ විපාකවලටද කටත්තා රූපවලටද නා නා ක්‍ෂණික කම්ම පච්චයෙන් පච්චය වේ. අරූපාවචර වනාහි ලෝකෝත්තර සහජාත කුසල චේතනා ද පංචවෝකාරයෙහි තමා හා සම්පයුත්ත ධම්මවලට ද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලට ද චතුවෝකාරයෙහි සම්පයුත්ත ස්කන්ධ ධ්‍යාන ද සහජාත කම්ම පච්චයෙන් පච්චය වේ. ඉපදී නිරුද්ධ වූවෝ වනාහි ද්විධ වෙති. තම තමාගේ විපාක ස්කන්ධ ධ්‍යානවලට නා නා ක්‍ෂණික කම්ම පච්චයෙන් පච්චය වේ. සහජාත අකුසල චේතනා පංචවෝකාරයෙහි තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධවලටද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලටද චතුවෝකාරයෙහි අරූප ස්කන්ධ ධ්‍යානවලටද සහජාත කම්ම පච්චයෙන් පච්චය වේ. ඉපදී නිරුද්ධ වූ වනාහි විපාක ස්කන්ධ ධ්‍යානවලටද කටත්තා රූපවලටද නා නා ක්‍ෂණික කම්ම පච්චයෙන් පච්චය වේ.
කාමාවචරරූපාවචරතො විපාකචෙතනා අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානං පවත‍්තෙ චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපානං, පටිසන්‍ධියං කටත‍්තාරූපානඤ‍්ච සහජාතකම‍්මපච‍්චයෙන පච්චයො. අරූපාවචරවිපාකචෙතනා අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව සහජාතකම‍්මපච‍්චයෙන පච්චයො. ලොකුත‍්තරවිපාකචෙතනා පඤ‍්චවොකාරෙ අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච, චතුවොකාරෙ අරූපස‍්සෙව සහජාතකම‍්මපච‍්චයෙන පච්චයො. තෙභූමිකා කිරියචෙතනා පඤ‍්චවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච සහජාතකම‍්මපච‍්චයෙන පච්චයො. යා පනෙත්‍ථ ආරුප‍්පෙ උප‍්පජ‍්ජති, සා අරූපධම‍්මානඤ‍්ඤෙව සහජාතකම‍්මපච‍්චයෙන පච්චයොති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
කාමාවචර රූපාවචර වශයෙන් විපාක චේතනා තමා හා සම්පයුත්ත ධර්මයන්ටද සහජාත කම්ම පච්චයෙන් පච්චය වේ. අරූපාවචර විපාක චේතනා තමා හා සම්පයුත්ත ධර්මවලටද සහජාත පච්චයෙන් පච්චය වේ. ලෝකෝත්තර විපාක චේතනා පංචවෝකාරයෙහි තමා හා සම්පයුත්ත ධර්මවලටද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයටද චතුවෝකාරයෙහි අරූපාවචරයටද සහජාත කම්ම පච්චයෙන් පච්චය වේ. ත්‍රෛභූමික කිරිය චේතනා පංචවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුත්ත ධර්මවලට ද චිත්ත සමුට්ටාන රූපයට ද, සහජාත කම්ම පච්චයෙන් පච්චය වේ. යමෙක් ආරුප්පයෙහි උපදීද ඒ අරූප ධර්මවලට ද සහජාත කම්ම පච්චයෙන් පච්චය වේයයි මෙසේ මෙහි පච්චයුප්පන්න වශයෙන් ද විනිශ්චය දතයුතුය.
කම‍්මපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
කම්ම පච්චය නිද්දේසය නිමි.
14. විපාකපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
14. විපාක පච්චය නිද්දේසය
විපාකපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ විපාකා චත්තාරො ඛන්‍ධාති යස‍්මා කම‍්මසමුට‍්ඨානාපි රූපා විපාකා න හොන‍්ති, තස‍්මා “විපාකා”ති වත්‍වා “චත්තාරො ඛන්‍ධා”ති වුත‍්තං. එවං අයං පාළි අරූපධම‍්මානඤ‍්ඤෙව විපාකපච‍්චයවසෙන ආගතා. පඤ‍්හාවාරෙ පන “විපාකාබ්‍යාකතො එකො ඛන්‍ධො තිණ‍්ණං ඛන්‍ධානං චිත‍්තසමුට‍්ඨානානඤ‍්ච රූපානං විපාකපච‍්චයෙන පච්චයො. පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතො එකො ඛන්‍ධො තිණ‍්ණන‍්නං ඛන්‍ධානං කටත්තා ච රූපානං විපාකපච‍්චයෙන පච්චයො”ති ආගතත‍්තා චිත‍්තසමුට‍්ඨානකම‍්මසමුට‍්ඨානරූපානම‍්පි විපාකපච‍්චයො ලබ‍්භති. ඉධ පන සාවසෙසවසෙන දෙසනා කතාති අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා. අයං පන විපාකපච‍්චයො විපාකභාවෙන ජාතිතො එකවිධො, භූමිභෙදතො කාමාවචරාදිවසෙන චතුධා භිජ‍්ජතීති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
විපාක පච්චය නිද්දේසයෙහි විපාකා චත්තාරො ඛන්‍ධා යයි යම්සේ කම්ම සමුට්ඨාන රූපද විපාක නොවේ. එහෙයින් විපාකයයි කියා සතර ස්කන්ධ කියන ලදි. මෙසේ මේ පෙළෙහි අරූප ධර්මම විපාක පච්චයෙන් ආයේය. ප්‍රශ්න වාරයේ වනාහි :- විපාක අබ්‍යාකත එක් ස්කන්ධයකි. ස්කන්ධ තුනටද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලටද විපාක පච්චයෙන් පච්චය වේ. ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි විපාක අබ්‍යාකත එක් ස්කන්ධයකි. ස්කන්ධ තුනටද කටත්තා රූපවලටද විපාක පච්චයෙන් පච්චය වේ. ආවා වූ චිත්ත සමුට්ඨාන කම්ම සමුට්ඨාන රූපද විපාක පච්චය ලබයි. මෙහි වනාහි සාවසේස වශයෙන් දේශනා කළායයි මෙහි පෙළ වර්ණනාවයි. මේ විපාක පච්චය විපාක භාවයෙන් ජාති වශයෙන් ඒකවිධය. භූමි භේද වශයෙන් කාමාවචරාදි වශයෙන් චතුර්විධය. මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ කාමාවචරරූපාවචරවිපාකො අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානං පවත‍්තෙ චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපානං පටිසන්‍ධියං කටත‍්තාරූපානඤ‍්ච විපාකපච‍්චයො හොති. අරූපාවචරවිපාකො සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව. ලොකුත‍්තරවිපාකො පඤ‍්චවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච, චතුවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්ඤෙව විපාකපච‍්චයො හොතීති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
මෙසේ බෙදුණු මෙහි කාමාවචර රූපාවචර විපාකය තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලට පැවති චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලට ප්‍රතිසන්ධියෙහි කටත්තා රූපවලටද විපාක පච්චය වේ. අරූපාවචර විපාකය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ද ලෝකෝත්තර විපාකය පංචවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ටද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයටද චතුවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන්ට ම විපාක පච්චය වේ යයි මෙසේ මෙහි පච්චයුප්පන්න වශයෙන් ද විනිශ්චය දතයුතුය.
විපාකපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
විපාක පච්චය නිද්දේසය නිමි.
15. ආහාරපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
15. ආහාර පච්චය නිද්දේසය
ආහාරපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ කබළීකාරො ආහාරොති චතුසන‍්තතිසමුට‍්ඨානෙ රූපෙ ඔජා ආහාරො නාම. සො පන යස‍්මා කබළං කරිත්‍වා අජ‍්ඣොහරිතොව ආහාරකිච‍්චං කරොති, න බහි ඨිතො, තස‍්මා ආහාරොති අවත්‍වා “කබළීකාරො ආහාරො”ති වුත‍්තං. කබළං කරිත්‍වා අජ‍්ඣොහරිතබ‍්බවත්‍ථුකත‍්තා වා කබළීකාරොති නාමමෙතං තස‍්ස. අරූපිනො ආහාරාති ඵස‍්සචෙතනාවිඤ‍්ඤාණාහාරා . තංසමුට‍්ඨානානන‍්ති ඉධාපි කම‍්මසමුට‍්ඨානානි ගහිතානෙව. වුත‍්තඤ‍්හෙතං පඤ‍්හාවාරෙ – පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා ආහාරා සම්පයුත්තකානං ඛන්‍ධානං කටත්තා ච රූපානං ආහාරපච‍්චයෙන පච්චයොති. අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා.
ආහාර පච්චය නිද්දේසයෙහි කබලීකාරො ආහාරො සතර සන්තති සමුට්ඨාන රූපයෙහි ඕජාව ආහාර නමි. එය වනාහි යම්සේ පිඬු කොට ගිලීමෙන් ආහාර කෘත්‍ය කරයි. පිටත නො සිටියේය. එහෙයින් ආහාර යයි නොකියා කබලීකාර ආහාර යයි කියන ලදි. පිඬු කොට ගිලිය යුතු වස්තු බැවින් හෝ කබලීකාර යයි මේ නම වේ. ඊට අරූපිනො ආහාරා ඵස්ස චේතනා විඤ්ඤාණ ආහාර. තං සමුට්ඨානානං මෙහිද කම්ම සමුට්ඨාන ගන්නා ලදි. පඤ්හ වාරයේ මෙය කියන ලදි. ‘ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි විපාක අබ්‍යාකත ආහාර සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන්ට කටත්තා රූපයන්ටද ආහාර පච්චයෙන් පච්චය වේ’ යයි මේ මෙහි පෙළෙහි වර්ණනාවය.
අයං පන ආහාරපච‍්චයො සඞ‍්ඛෙපතො කබළීකාරො ආහාරො, ඵස‍්සො, චෙතනා, විඤ‍්ඤාණන‍්ති චත‍්තාරොව ධම්මා හොන‍්ති. තත්‍ථ ඨපෙත්‍වා කබළීකාරාහාරං සෙසා තයො අරූපාහාරා ජාතිවසෙන කුසලාකුසලවිපාකකිරියභෙදතො චතුධා භිජ‍්ජන‍්ති. පුන භූමිභෙදෙන කුසලො චතුධා, අකුසලො එකධා, විපාකො චතුධා, කිරියා තිධාති එවං අනෙකධා භිජ‍්ජන‍්ති. කබළීකාරාහාරො පන ජාතිතො අබ්‍යාකතො, භූමිතො කාමාවචරොවාති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
මේ ආහාර පච්චය වනාහි සංක්‍ෂේපයෙන් කබලීකාර ආහාරය. ඵස්ස, චේතනා, විඤ්ඤාණ යයි සතර දහම් වේ. එහි කබලීකාර ආහාරය හැර සෙසු තුන අරූප ආහාර වේ. ජාති වශයෙන් කුසල, අකුසල, විපාක, කිරිය භේද වශයෙන් සතරට බෙදේ. නැවත භූමි භේදයෙන් කුසලය සතරාකාරය. අකුසලය එක්විධය. විපාකය සතරවිධය. කිරිය ත්‍රිවිධය. මෙසේ විවිධව බෙදේ. කබලීකාර ආහාරය වනාහි ජාති වශයෙන් අව්‍යාකෘතය. භූමි වශයෙන් කාමාවචරයයි මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ චතුභූමකාපි තයො කුසලාහාරා පඤ‍්චවොකාරෙ අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච ආහාරපච‍්චයෙන පච්චයො, ඨපෙත්‍වා පන රූපාවචරං අවසෙසා ආරුප‍්පෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව ආහාරපච‍්චයෙන පච්චයො. අකුසලාහාරෙසුපි එසෙව නයො. චතුභූමකවිපාකාහාරා පන සබ‍්බත්‍ථ සම්පයුත්තකානං ආහාරපච‍්චයා හොන‍්ති. කාමාවචරරූපාවචරවිපාකා පනෙත්‍ථ පඤ‍්චවොකාරෙ උප‍්පජ‍්ජමානා පවත‍්තෙ චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස පටිසන්‍ධියං කටත‍්තාරූපස‍්සාපි ආහාරපච‍්චයා හොන‍්ති. ලොකුත‍්තරා පන චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්සෙව, ආරුප‍්පෙ උප‍්පන‍්නා රූපස්ස පච‍්චයා න හොන‍්ති. තෙභූමකාපි තයො කිරියාහාරා පඤ‍්චවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච, කාමාවචරාරූපාවචරා පන ආරුප‍්පෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව ආහාරපච‍්චයෙන පච්චයො . චතුසන‍්තතිසමුට‍්ඨානො කබළීකාරාහාරො කිඤ‍්චාපි “ඉමස්ස කායස‍්සා”ති අවිසෙසතො වුත‍්තො, විසෙසතො පනායමෙත්‍ථ ආහාරසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ජනකො චෙව අනුපාලකො ච හුත්‍වා ආහාරපච‍්චයෙන පච්චයො හොති, සෙසතිසන‍්තතිසමුට‍්ඨානස‍්ස අනුපාලකොව හුත්‍වා ආහාරපච‍්චයෙන පච්චයො හොතීති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
මෙසේ බෙදුණු මෙහි චතු භූමිකද කුසල ආහාර තුන ද පංච වෝකාරයෙහි තමා හා සම්පයුත්ත ධර්මයන්ට මෙන්ම චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද ආහාර පච්චයෙන් පච්චය වේ. රූපාවචර හැර අවසේස ආරුප්පයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ටද ආහාර පච්චයෙන් පච්චය වේ. අකුසල ආහාරයෙහි ද මෙම නයම වේ. චතුභූමක විපාක ආහාරය වනාහි සියළු තැන සම්ප්‍රයුත්තකයන්ට ආහාර පච්චය වේ. මෙහි කාමාවචර රූපාවචර විපාකය වනාහි පංචවෝකාරයේ උපදිමින් පවත්නේ චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ප්‍රතිසන්ධියේ උපදිමින් පවත්නේ චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ප්‍රතිසන්ධියේ කටත්තා රූපයට ද ආහාර පච්චය වේ. ලෝකෝත්තර චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද, ආරුප්පයෙහි උපන් රූපයට පච්චය නොවේ. ත්‍රෛභූමකයද කිරිය ආහාර තුන පංචවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුත්ත ධර්මයන්ටද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයටද ආහාර පච්චයෙන් පච්චය වේ. කාමාවචර අරූපාවචර වනාහි ආරුප්පයෙහි සම්ප්‍රයුත්ත ධර්මයන් ආහාර ප්‍රත්‍ය වේ. සතර සන්තති සමුට්ඨාන කබලීකාර ආහාර කිසිවක් මේ කයට යයි අවිසේසයෙන් කියන ලදි. විශේෂයෙන් වනාහි මෙහි ආහාර සමුට්ඨාන රූපයට උපදවන්නාද අනුපාලකයාද වී ආහාර පච්චයෙන් පච්චය වේ. සෙසු සමුට්ඨාන සැත්තෑ තුන අනුපාලක වී ආහාර පච්චයෙන් පච්චය වේ යයි මෙසේ මෙහි පච්චයුප්පන්න වශයෙන් ද විනිශ්චය දැනගත යුතුය.
ආහාරපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
ආහාර පච්චය නිද්දේසය නිමි.
16. ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
16. ඉන්‍ද්‍රිය පච්චය නිද්දේසය
ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ චක‍්ඛුන්‍ද්‍රියන‍්ති චක‍්ඛුසඞ‍්ඛාතං ඉන්‍ද්‍රියං. ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයෙනාති සයං පුරෙජාතො හුත්‍වා අරූපධම‍්මානං උප‍්පාදතො පට‍්ඨාය යාව භඞ‍්ගා ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයෙන පච්චයො හොති. සොතින්‍ද්‍රියාදීසුපි එසෙව නයො. අරූපිනො ඉන්‍ද්‍රියාති එත්‍ථ අරූපජීවිතින්‍ද්‍රියම‍්පි සඞ‍්ගහිතං. තංසමුට‍්ඨානානන‍්ති එත්‍ථ හෙට‍්ඨා වුත‍්තනයෙනෙව කටත‍්තාරූපම‍්පි සඞ‍්ගහිතං. වුත‍්තඤ‍්හෙතං පඤ‍්හාවාරෙ – පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා ඉන්‍ද්‍රියා සම්පයුත්තකානං ඛන්‍ධානං කටත්තා ච රූපානං ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයෙන පච්චයොති. එවං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා වෙදිතබ‍්බා.
ඉන්‍ද්‍රිය පච්චය නිද්දේසයෙහි චක්ඛුන්ද්රියං චක්ඛු සංඛ්‍යාත ඉන්‍ද්‍රිය. ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයෙන තමා පෙර ඉපදී අරූප ධර්ම ඉපදවීමේ සිට නිරුද්ධ වන තුරු ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයෙන් පච්චය වේ. සෝත ඉන්‍ද්‍රියාදියෙහි ද මෙම නයයි. අරූපිනො ඉන්‍ද්‍රියානි මෙහි අරූප ජීවිතෙන්‍ද්‍රිය ද ඇතුළත්ය. තං සමුට්ඨානං මෙය යට කියන ලද නයින්ම කටත්තා රූප ද ඇතුළත් කරන ලදි. ප්‍රශ්න වාරයෙහි මෙය කියන ලදි. ‘ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි විපාක අබ්‍යාකත ඉන්‍ද්‍රිය සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන්ට කටත්තා රූපවලට ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයෙන් පච්චය වේ’ යයි මෙසේ මෙහි පෙළ වර්ණනාව දතයුතුය.
අයං පන ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයො ඉත්‍ථින්‍ද්‍රියපුරිසින්‍ද්‍රියවජ‍්ජානං සමවීසතියා ඉන්‍ද්‍රියානං වසෙන ඨිතො. ඉත්‍ථින්‍ද්‍රියපුරිසින්‍ද්‍රියානි හි කිඤ‍්චාපි ඉත්‍ථිලිඞ‍්ගපුරිසලිඞ‍්ගාදීනං බීජභූතානි, කලලාදිකාලෙ පන විජ‍්ජමානෙසුපි තෙසු ඉත්‍ථිලිඞ‍්ගපුරිසලිඞ‍්ගාදීනං අභාවා තානි නෙව තෙසං, න අඤ‍්ඤෙසං ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයතං ඵරන‍්ති. ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයො හි අත‍්තනො විජ‍්ජමානක‍්ඛණෙ අවිනිබ‍්භුත‍්තධම‍්මානං ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයතං අඵරන‍්තො නාම නත්‍ථි, තස‍්මා තානි ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයා න හොන‍්ති. යෙසං පනෙතානි බීජභූතානි, තෙසං තානි සුත‍්තන‍්තිකපරියායෙන පකතූපනිස‍්සයභාවං භජන‍්ති. ඉති ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයො සමවීසතියා ඉන්‍ද්‍රියානං වසෙන ඨිතොති වෙදිතබ‍්බො. සො ජාතිතො කුසලාකුසලවිපාකකිරියරූපවසෙන පඤ‍්චධා භිජ‍්ජති. තත්‍ථ කුසලො භූමිවසෙන චතුධා, අකුසලො කාමාවචරොව විපාකො චතුධාව කිරියාසඞ‍්ඛාතො තිධා, රූපං කාමාවචරමෙවාති එවං අනෙකධා භිජ‍්ජතීති එවං තාවෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
මේ ඉන්‍ද්‍රිය පච්චය වනාහි ස්ත්‍රී පුරුෂ ඉන්‍ද්‍රිය හැර ඉන්‍ද්‍රිය විස්සක් පවතී, ස්ත්‍රී පුරුෂ ඉන්‍ද්‍රිය කිසිවක් ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංගවලට බීජ වේ. කලල ආදි කාලයෙහි පවතින ඒවායෙහි ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංගාදීන්ගේ අභාව නොමැති බව ඒවා ඒවට, වෙනත් ඒවාට ඉන්‍ද්‍රිය ප්‍රත්‍ය බව නොපතුරුවයි. ඉන්‍ද්‍රිය පච්චය තමාගේ විද්‍යමාන ක්‍ෂණයෙහි නො නිවි දහම්වලට ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයභාවය නො පතුරුවන්නේ නම් නැත. එහෙයින් ඒවා (ස්ත්‍රී පුරුෂ) ඉන්‍ද්‍රිය පච්චය නොවේ. ඒවා යමකට බීජ වේද ඒවාට ඒවා සූත්‍රාන්තික පරියායෙන් (ක්‍රමයෙන්) ප්‍රකෘති උපනිස්සය භාවය භජනය කරයි. මෙසේ ඉන්‍ද්‍රිය පච්චය සමවිසි ඉන්‍ද්‍රිය වශයෙන් පවතී යයි දතයුතුය. එය ජාති වශයෙන් කුසල, අකුසල, විපාක, කිරිය, රූප වශයෙන් පස් ආකාරයකට බෙදේ. එහි කුසලය භූමි වශයෙන් සිව් අයුරුය. අකුසලය කාමාවචර වේ. විපාකය සිව් අයුරුය. කිරිය තුන් අයුරුය. රූපය කාමාවචරමය. මෙසේ විවිධව බෙදේ. මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දැනගත යුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ චතුභූමකොපි කුසලින්‍ද්‍රියපච‍්චයො පඤ‍්චවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයෙන පච්චයො, තථා අකුසලො. ඨපෙත්‍වා පන රූපාවචරකුසලං අවසෙසා කුසලාකුසලා ආරුප‍්පෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයෙන පච්චයො. චතුභූමකො විපාකින්‍ද්‍රියපච‍්චයො එකන‍්තෙනෙව සම්පයුත්තකානං ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයෙන පච්චයො. කාමාවචරරූපාවචරා පනෙත්‍ථ පඤ‍්චවොකාරෙ උප‍්පජ‍්ජනතො පවත‍්තෙ චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස, පටිසන්‍ධියං කටත‍්තාරූපස‍්සාපි ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයෙන පච‍්චයා හොන‍්ති. ලොකුත‍්තරා චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්සෙව. ආරුප‍්පෙ උප‍්පන‍්නා ලොකුත‍්තරවිපාකා ඉන්‍ද්‍රියා රූපස්ස පච‍්චයා න හොන‍්ති. තෙභූමකා කිරියින්‍ද්‍රියා පඤ‍්චවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච, කාමාවචරාරූපාවචරා පන ආරුප‍්පෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයතං ඵරන‍්ති. චක‍්ඛුන්‍ද්‍රියාදිවසෙන ඡබ‍්බිධෙ රූපින්‍ද්‍රියෙ චක්ඛුන්ද්රියං කුසලාකුසලවිපාකතො සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානං ද‍්වින‍්නං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණානං, සොතින්‍ද්‍රියාදීනි තථාවිධානඤ‍්ඤෙව සොතවිඤ‍්ඤාණාදීනං, රූපජීවිතින්‍ද්‍රියං අත‍්තනා සහජාතරූපානං ඨිතික‍්ඛණෙ ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයෙන පච්චයො. සහජාතපච‍්චයතා පන තස‍්ස නත්‍ථීති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
මෙසේ බෙදුණු මෙහි චතු භූමක කුසල ඉන්‍ද්‍රිය පච්චය පංචවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයෙන් පච්චය වේ. අකුසලය ද එසේය. රූපාවචර කුසලය හැර අවසේස කුසල අකුසල, ආරුප්පයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලටද ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයෙන් පච්චය වේ. චතුභූමක විපාක ඉන්‍ද්‍රිය පච්චය ඒකාන්තයෙන්ම සම්ප්‍රයුක්තකයන්ට ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයෙන් පච්චය වේ. මෙහි කාමාවචර රූපාවචර වනාහි පංචවෝකාරයෙහි ඉපදීමෙන් පවතින චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ප්‍රතිසන්දියෙහි කටත්තා රූපයට ද ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයෙන් පච්චය වේ. ලෝකෝත්තරය චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයටද අරූපයෙහි උපන් ලෝකෝත්තර විපාකයට ඉන්‍ද්‍රිය රූපෝ පච්චය නොවේ. ත්‍රෛභූමක කිරිය ඉන්‍ද්‍රිය පංචවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද (කාමාවචර රූපාවචර) ආරුප්පයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ද ඉන්‍ද්‍රිය පච්චය භාවය පතුරයි. චක්ඛු ඉන්‍ද්‍රියාදි වශයෙන් සවැදෑරුම් රූප ඉන්‍ද්‍රියෙහි චක්ඛු ඉන්‍ද්‍රිය කුසල අකුසල විපාක වශයෙන් සම්ප්‍රයුත්ත ධම්මවලට චක්ඛු විඤ්ඤාණ දෙකට. සෝත ඉන්‍ද්‍රියාදි එබඳු වූවන්, සෝත, විඤ්ඤාණාදියට, රූප ජීවිතේන්‍ද්‍රිය තමා හා සහජාතයන්ට ඨිති ක්‍ෂණයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයෙන් පච්චය වේ. සහජාත පච්චයභාවය වනාහි එයට නැතැයි මෙසේ මෙහි පච්චයුප්පන්න වශයෙන් ද විනිශ්චය දතයුතුය.
ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
ඉන්‍ද්‍රිය පච්චය නිද්දේසය නිමි.
17. ඣානපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
17. ඣාන පච්චය නිද්දේසය
ඣානපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ ඣානඞ‍්ගානීති ද‍්විපඤ‍්චවිඤ‍්ඤාණවජ‍්ජෙසු සෙසචිත‍්තෙසු උප‍්පන‍්නානි විතක‍්කවිචාරපීතිසොමනස‍්සදොමනස‍්සුපෙක‍්ඛාචිත‍්තෙකග‍්ගතාසඞ‍්ඛාතානි සත‍්ත අඞ‍්ගානි. පඤ‍්චන‍්නං පන විඤ‍්ඤාණකායානං අභිනිපාතමත‍්තත‍්තා තෙසු විජ‍්ජමානානිපි උපෙක‍්ඛාසුඛදුක‍්ඛානි උපනිජ‍්ඣානාකාරස‍්ස අභාවතො ඣානඞ‍්ගානීති න උද‍්ධටානි. තත්‍ථ පච‍්ඡින‍්නත‍්තා පන සෙසාහෙතුකෙසුපි ඣානඞ‍්ගං න උද‍්ධටමෙව. තංසමුට‍්ඨානානන‍්ති ඉධාපි කටත‍්තාරූපං සඞ‍්ගහිතන‍්ති වෙදිතබ‍්බං. වුත‍්තඤ‍්හෙතං පඤ‍්හාවාරෙ – “පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතානි ඣානඞ‍්ගානි සම්පයුත්තකානං ඛන්‍ධානං කටත්තා ච රූපානං ඣානපච‍්චයෙන පච්චයො”ති. අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා. අයං පන ඣානපච‍්චයො සත‍්තන‍්නං ඣානඞ‍්ගානං වසෙන ඨිතොපි ජාතිභෙදතො කුසලාකුසලවිපාකකිරියවසෙන චතුධා භිජ‍්ජති, පුන භූමිවසෙන චතුධා; එකධා, චතුධා, තිධාති ද‍්වාදසධා භිජ‍්ජතීති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
ඣාන පච්චය නිද්දේසයෙහි ඣානංගානි දෙපස් විඤ්ඤාණය හැර සෙසු සිත්වල උපන් විතක්ක විචාර පීති සෝමනස්ස දෝමනස්ස උපෙක්ඛා චිත්තෙකග්ගතා යන අංග හත. විඤ්ඤාණ කාය පහේ ඉදිරියේ වැටෙන බව ඒවා කෙරෙහි විද්‍යමාන වුවද උපේක්ඛා සුඛ දුක්ඛ ධ්‍යාන වැඩීම් ආකාරයේ අභාවයෙන් ඣාන අංග නො උපුටන ලදමය. තං සමුට්ඨානානං මෙහි ද කටත්තා රූප සංග්‍රහ කරන ලදැයි දතයුතුය. ප්‍රශ්න වාරයෙහි මෙය කියන ලදි. ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි විපාක අබ්‍යාකත ඣාන අංග සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධවලට කටත්තා රූපවලට ඣාන පච්චයෙන් පච්චය වේ. මේ ඣාන පච්චය වනාහි ඣානාංග සත වශයෙන් පැවතියේද ජාති භේදයෙන් කුසල අකුසල විපාක කිරිය වශයෙන් සතරාකාරයට බෙදේ. නැවත භූමි වශයෙන් සතර එක සතර තුන යයි ආකාර වශයෙන් දොළොස් ආකාරයට බෙදේ යයි මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ චතුභූමකම‍්පි කුසලඣානඞ‍්ගං පඤ‍්චවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච, ඨපෙත්‍වා රූපාවචරං අවසෙසං ආරුප‍්පෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව ඣානපච‍්චයෙන පච්චයො. අකුසලෙපි එසෙව නයො. කාමාවචරරූපාවචරවිපාකං පවත‍්තෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච, පටිසන්‍ධියං සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව කටත‍්තාරූපස‍්ස ච, ආරුප‍්පවිපාකං සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව, යඤ‍්ච ආරුප‍්පෙ ලොකුත‍්තරවිපාකං උප‍්පජ‍්ජති, තඤ‍්ච. පඤ‍්චවොකාරෙ පන තං චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්සපි ඣානපච‍්චයෙන පච්චයො හොති. තෙභූමකම‍්පි කිරියඣානඞ‍්ගං පඤ‍්චවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච. යං පනෙත්‍ථ ආරුප‍්පෙ උප‍්පජ‍්ජති, තං සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව ඣානපච‍්චයෙන පච්චයොති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
මෙසේ බෙදුණු මෙහි චතු භූමියද කුසල ඣාන අංගය පංච වෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුත්ත ධර්මවලට ද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද රූපාවචරය හැර අවසේස ආරුප්පයෙහි සම්ප්‍රයුත්ත ධර්මවලට ද ඣාන පච්චයෙන් පච්චය වේ. අකුසලයෙහි ද මෙම නයම වේ. කාමාවචර රූපාවචර විපාකයේ පවතින සම්ප්‍රයුත්ත ධර්මවලටද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයටද ප්‍රතිසන්ධියෙහි සම්ප්‍රයුත්ත ධර්මයන්ටද කටත්තා රූපයටද, ආරුප්පයෙහි විපාක සම්ප්‍රයුත්ත ධර්මයන්ටද ආරුප්පයෙහි ලෝකෝත්තර යම් විපාකයක් උපදීද එයද පංචවෝකාරයෙහි වනාහි ඒ චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයටද ඣාන පච්චයෙන් පච්චය වේ. තුන් බිම ද කිරිය දැහැන් අංගයද පංචවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුත්ත දහම්වලටද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයටද මෙහි ආරුප්පයෙහි යමක් උපදීද එය සම්ප්‍රයුත්ත ධර්මවලටද ඣාන පච්චයෙන් පච්චය වේයයි මෙසේ මෙහි පච්චයුප්පන්න වශයෙන්ද විනිශ්චය දතයුතුය.
ඣානපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
ඣාන පච්චය නිද්දේසය නිමි.
18. මග‍්ගපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
18. මග්ග පච්චය නිද්දේසය
මග‍්ගපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ මග‍්ගඞ‍්ගානීති අහෙතුකචිත‍්තුප‍්පාදවජ‍්ජෙසු සෙසචිත‍්තෙසු උප‍්පන‍්නානි පඤ්ඤා, විතක‍්කො, සම‍්මාවාචාකම‍්මන‍්තාජීවා, වීරියං, සති, සමාධි, මිච‍්ඡාදිට‍්ඨි, මිච‍්ඡාවාචාකම‍්මන‍්තාජීවාති ඉමානි ද‍්වාදසඞ‍්ගානි. මග‍්ගස‍්ස පන හෙතුපච‍්ඡිමකත‍්තා අහෙතුකචිත‍්තෙසු මග‍්ගඞ‍්ගානි න උද‍්ධටානි. තංසමුට‍්ඨානානන‍්ති ඉධාපි කටත‍්තාරූපං සඞ‍්ගහිතමෙව. වුත‍්තඤ‍්හෙතං පඤ‍්හාවාරෙ – “පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතානි මග‍්ගඞ‍්ගානි සම්පයුත්තකානං ඛන්‍ධානං කටත්තා ච රූපානං මග‍්ගපච‍්චයෙන පච්චයො”ති. අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා.
මග්ග පච්චය නිද්දේසයෙහි මග්ගංගානි අහේතුක චිත්තුප්පාද (සිත්) හැර සෙසු සිත්වල උපන් ප්‍රඥා විතර්ක සම්මා වාචා කම්මන්ත ආජීව විරිය සති සමාධි මිච්ඡා දිට්ඨි මිච්ඡා වාචා කම්මන්ත ආජීව යන මේ අංග දොළොසය. මාර්ගයේ වනාහි හේතු පශ්‍යමක බැවින් අහේතුක සිත්වල මාර්ග අංග නො උපුටන ලදි. තං සමුට්ඨානානං මෙහි ද කටත්තා රූපය සංගෘහීතය. ප්‍රශ්න වාරයෙහි එය කියන ලදි. ‘ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි විපාක අබ්‍යාකත මාර්ගාංග සම්ප්‍රයුත්ත ස්කන්ධවලට කටත්තා රූපවලට මග්ග පච්චයෙන් පච්චය වේ’ යයි මෙය මෙහි පෙළ වර්ණනාවය.
අයං පන මග‍්ගපච‍්චයො ද‍්වාදසන‍්නං මග‍්ගඞ‍්ගානං වසෙන ඨිතොපි ජාතිභෙදතො කුසලාදිවසෙන චතුධා, කුසලාදීනඤ‍්ච කාමාවචරාදිභූමිභෙදතො ද‍්වාදසධා භිජ‍්ජතීති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො . එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ චතුභූමකම‍්පි කුසලමග‍්ගඞ‍්ගං පඤ‍්චවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච, ඨපෙත්‍වා රූපාවචරං අවසෙසං ආරුප‍්පෙ සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානඤ‍්ඤෙව මග‍්ගපච‍්චයෙන පච්චයොති සබ‍්බං ඣානපච‍්චයෙ විය විත්‍ථාරෙතබ‍්බන‍්ති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
මේ මග්ග පච්චය දොළොස් මාර්ගාංග වශයෙන් සිටියේ ද ජාති භේදයෙන් කුසලාදි වශයෙන් චතුර්විධය. කුසලාදියේ ද කාමාවචරාදි භූමි භේදයෙන් දොළොස් අයුරුය. මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දැනගත යුතුය. මෙසේ බෙදුණු මෙහි වනාහි සිව් බිමද කුසල මග්ග අංගය පංචවෝකාරයෙහි සම්පයුත්ත ධර්මයන්ට ද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද රූපාවචරය හැර සෙසු ආරුප්පයෙහි සම්පයුත්ත ධර්මයන්ට ද මග්ග පච්චයෙන් පච්චය වේ යයි සියල්ල ඣාන පච්චයේ මෙන් විස්තර විය යුතුයයි මෙසේ මෙහි පච්චයුප්පන්න වශයෙන්ද විනිශ්චය දතයුතුය.
මග‍්ගපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
මග්ග පච්චය නිද්දේසය නිමි.
19. සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
19. සම්පයුත්ත පච්චය නිද්දේසය
සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ පාළි උත‍්තානත්‍ථා එව. අයං පන සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයො නාම සඞ‍්ඛෙපතො සබ‍්බෙපි අරූපිනො ඛන්‍ධා. පභෙදතො පනෙස ජාතිතො කුසලාදීනං, භූමිතො ච කාමාවචරාදීනං වසෙන අනෙකධා භිජ‍්ජතීති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො. එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ චතුභූමකෙසුපි කුසලක‍්ඛන්‍ධෙසු එකො ඛන්‍ධො තිණ‍්ණං ඛන්‍ධානං, තයො එකස‍්ස, ද‍්වෙ ද‍්වින‍්නන‍්ති එවං සබ‍්බෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. අකුසලවිපාකකිරියක‍්ඛන්‍ධෙසුපි එසෙව නයොති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
සම්පයුත්ත පච්චය නිද්දේසයෙහි පෙළ නො ගැඹුරු අරුත් වේ. මේ සම්පයුත්ත පච්චය නම් සංක්‍ෂේපයෙන් සියළුම අරූපී ස්කන්ධ වේ. ප්‍රභේද වශයෙන් මෙය ජාති විසින් කුසලාදිය භූමි විසින් ද කාමාවචරාදිය වශයෙන් විවිධව බෙදේ යයි මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය. මෙසේ බෙදුණු මෙහි සිව් බිමෙහි ද කුසල ස්කන්ධවල එක් ස්කන්ධයකි ස්කන්ධ තුනේ. තුන එකට දෙක දෙකට යයි මෙසේ සියළුම ඔවුනොවුන් සම්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. අකුසල විපාක කිරිය ස්කන්ධවලද මෙම නයම වේයයි මෙසේ මෙහි පච්චයුප්පන්න වශයෙන්ද විනිශ්චය දතයුතුය.
සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
සම්පයුත්ත පච්චය නිද්දේසය නිමි.
20. විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
20. විප්පයුත්ත පච්චය නිද්දේසය
විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ රූපිනො ධම්මා අරූපීනන‍්ති ඉදං තාව හදයවත්‍ථුනො චෙව චක‍්ඛුන්‍ද්‍රියාදීනඤ‍්ච වසෙන වෙදිතබ‍්බං. රූපධම‍්මෙසු හි එතෙයෙව ඡ කොට‍්ඨාසා අරූපක‍්ඛන්‍ධානං විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච‍්චයා හොන‍්ති. රූපායතනාදයො පන ආරම‍්මණධම‍්මා කිඤ‍්චාපි විප‍්පයුත‍්තධම‍්මා, විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයා පන න හොන‍්ති. කිං කාරණා? සම‍්පයොගාසඞ‍්කාය අභාවතො. අරූපිනො හි ඛන්‍ධා චක‍්ඛාදීනං වත්‍ථූනං අබ‍්භන‍්තරතො නික‍්ඛමන‍්තා විය උප්පජ්ජන්ති. තත්‍ථ ආසඞ‍්කා හොති – “කිං නු ඛො එතෙ එතෙහි සම‍්පයුත‍්තා, උදාහු විප‍්පයුත‍්තා”ති. ආරම‍්මණධම‍්මා පන වත්‍ථුනිස‍්සයෙන උප‍්පජ‍්ජමානානං ආරම‍්මණමත‍්තා හොන‍්තීති නත්‍ථි තෙසු සම‍්පයොගාසඞ‍්කා. ඉති සම‍්පයොගාසඞ‍්කාය අභාවතො න තෙ විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයා. හදයවත්‍ථුආදීසු එව පනායං විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයතා වෙදිතබ‍්බා. වුත‍්තම‍්පි චෙතං පඤ‍්හාවාරෙ – වත්‍ථු කුසලානං ඛන්‍ධානං විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. වත්‍ථු අකුසලානං ඛන්‍ධානං විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. චක්ඛායතනං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණස‍්ස විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. සොත… ඝාන… ජිව්හා… කායායතනං කායවිඤ‍්ඤාණස‍්ස විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. වත්‍ථු විපාකාබ්‍යාකතානං කිරියාබ්‍යාකතානං ඛන්‍ධානං විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයොති.
විප්පයුත්ත පච්චය නිද්දේසයෙහි රූපිනො ධම්මා අරූපිනං මෙය හෘදය වස්තුවද චක්ඛු ඉන්‍ද්‍රියාදී වශයෙන් දතයුතුය. රූප ධර්මවල මේ කොටස් සයම අරූප ස්කන්ධවලට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. රූපායතනාදිය වනාහි ආරම්මණ ධම්ම කිසිවක් විප්පයුත්ත ධම්ම වේ. විප්පයුත්ත පච්චය නොවේ. කුමන කරුණකින්ද? සම්පයෝග සංකාය අභාවයෙන් අරූපී ස්කන්ධ චක්ඛු ආදී වස්තූන්ගේ අභ්‍යන්තරයෙන් නික්මෙන්නා මෙන් උපත වේ. එහි සැක වේ. මේවා මේවා සමග සම්පයුත්තද නැතහොත් විප්පයුත්ත වේද ආරම්මණ ධම්ම වනාහි වස්තු නිශ්‍රයෙන් උපදිමින් ආරම්මණය පමණක් වේ. ඒවාවල සම්පයෝග සංකා නැත. මෙසේ සම්පයෝග සංකාය අභාවයෙන් ඔවුහු විප්පයුත්ත පච්චය නොවෙති. හෘදය වස්තු ආදියෙහි මේ විප්පයුත්ත පච්චය වශයෙන් දතයුතුය. මෙය ප්‍රශ්න වාරයෙහි කියන ලදි. ‘වස්තු කුසල ස්කන්ධයන්ගේ විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. වස්තු අකුසල ස්කන්ධවලට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. චක්ඛායතනය චක්ඛු විඤ්ඤාණයට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. සෝත, ඝාන, ජිව්හා, කායායතනය කාය විඤ්ඤාණයට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. වස්තු විපාක අබ්‍යාකතවලට කිරිය අබ්‍යාකත ස්කන්ධවලට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ.’
අරූපිනො ධම්මා රූපීනන‍්ති ඉදං පන චතුන‍්නං ඛන්‍ධානං වසෙන වෙදිතබ‍්බං. අරූපධම‍්මෙසු හි චත්තාරො ඛන්‍ධාව සහජාතපුරෙජාතානං රූපධම‍්මානං විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, නිබ‍්බානං පන අරූපම‍්පි සමානං රූපස්ස විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයො න හොති. “චතූහි සම‍්පයොගො චතූහි විප‍්පයොගො”ති හි වුත‍්තං. ඉති චතුන‍්නං අරූපක‍්ඛන්‍ධානංයෙව විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයතා වෙදිතබ‍්බා. වුත‍්තම‍්පි චෙතං පඤ‍්හාවාරෙ – සහජාතා කුසලා ඛන්‍ධා චිත‍්තසමුට‍්ඨානානං රූපානං විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. පච‍්ඡාජාතා කුසලා ඛන්‍ධා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා ඛන්‍ධා කටත‍්තාරූපානං විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො, ඛන්‍ධා වත්‍ථුස‍්සාති. එවං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා වෙදිතබ‍්බා.
අරූපී ධර්ම රූපී ධර්මවලට මෙය වනාහි සතර ස්කන්ධයන්ගේ වශයෙන් දතයුතුය. අරූප ධර්මවල සතර ස්කන්ධම සහජාත පුරේජාත රූප ධර්මවලට විප්පයුත්ත පච්චය වේ. නිවන අරූප හා සමාන නිසා රූපයට විප්පයුත්ත පච්චය නොවේ. ‘සතරකින් සම්පයෝගය සතරකින් විප්පයෝගය වේ’ යයි කියන ලදි. මෙසේ සතර අරූප ස්කන්ධවලටම විප්පයුත්ත පච්චයභාවය දතයුතුය. ප්‍රශ්න වාරයෙහි මෙය කියන ලදි. සහජාත කුසල ස්කන්ධ චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. පච්ඡාත කුසල ස්කන්ධ පුරේජාත මේ කයට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි විපාක අබ්‍යාකත ස්කන්ධ කටත්තා රූපවලට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. ස්කන්ධ වස්තුවලට’ යයි මෙසේ මෙහි පෙළ වර්ණනාව දතයුතුය.
අයං පන විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයො නාම සඞ‍්ඛෙපතො පඤ‍්චවොකාරභවෙ වත‍්තමානා රූපාරූපධම‍්මා. තෙසු රූපං වත්‍ථුනො චක‍්ඛාදීනඤ‍්ච වසෙන ඡධා භින‍්නං, අරූපං පඤ‍්චවොකාරභවෙ උප‍්පන‍්නකුසලාකුසලවිපාකකිරියවසෙන චතුධා භින‍්නං. තස‍්ස භූමිතො කාමාවචරාදිවසෙන චතුධා, එකධා, තිධා, තිධාති එකදසධා භෙදො හොති. ආරුප‍්පවිපාකඤ‍්හි විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයො න හොතීති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
මේ විප්පයුත්ත පච්චය නම් සංක්‍ෂේපයෙන් පංචවෝකාර භවයෙහි පවත්නා රූප අරූප ධර්ම වේ. ඒවායින් රූපය චක්ඛු ආදි වස්තු වශයෙන් සවැදෑරුම් බෙදෙන ලදි. අරූපය පංචවෝකාර භවයෙහි උපන් කුසල අකුසල විපාක කිරිය වශයෙන් සතර වැදෑරුම්ව බෙදෙන ලදි. එහි භූමි, කාමාවචරාදි වශයෙන් චතුර්විධය. එක්විධය. තිවිධය යයි එකොළොස් ආකාර භේද වේ. ආරුප්ප විපාකයට විප්පයුත්ත පච්චය නොවේ යයි මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ පඤ‍්චවොකාරභවෙ උප‍්පන‍්නං චතුභූමකම‍්පි කුසලං අකුසලඤ‍්ච අත‍්තනා සමුට‍්ඨාපිතචිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස සහජාතවිප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො හොති. උප‍්පාදක‍්ඛණං පන අතික‍්කමිත්‍වා ඨිතික‍්ඛණං පත‍්තස‍්ස පුරෙජාතස්ස චතුසමුට‍්ඨානිකතිසමුට‍්ඨානිකරූපකායස‍්ස පච‍්ඡාජාතවිප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො හොති. එත්‍ථ ච තිසමුට‍්ඨානිකකායොති ආහාරසමුට‍්ඨානස‍්ස අභාවතො බ්‍රහ‍්මපාරිසජ‍්ජාදීනං කායො වෙදිතබ‍්බො. කාමාවචරරූපාවචරවිපාකං පන පවත‍්තෙ චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස, පටිසන්‍ධියං කටත‍්තාරූපස‍්ස ච සහජාතවිප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො හොති. ලොකුත‍්තරවිපාකං චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්සෙව. තිවිධම‍්පි පනෙතං පුරෙජාතස්ස චතුසමුට‍්ඨානිකතිසමුට‍්ඨානිකකායස‍්ස පච‍්ඡාජාතවිප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. තෙභූමකම‍්පි කිරියං චිත‍්තසමුට‍්ඨානස‍්ස සහජාතවිප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො, පුරෙජාතස්ස චතුසමුට‍්ඨානිකතිසමුට‍්ඨානිකකායස‍්ස පච‍්ඡාජාතවිප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. ඡධා ඨිතෙසු පන රූපෙසු වත්‍ථුරූපං පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ කාමාවචරරූපාවචරවිපාකානං සහජාතවිප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො, පවත‍්තෙ උප‍්පජ‍්ජමානානං චතුභූමකකුසලානං අකුසලානං ද‍්විපඤ‍්චවිඤ‍්ඤාණවජ‍්ජානං තෙභූමකවිපාකානං තෙභූමකකිරියානඤ‍්ච පුරෙජාතවිප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. චක‍්ඛායතනාදීනි චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණාදීනං පුරෙජාතවිප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයොති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
මෙසේ බෙදුණු මෙහි වනාහි පංචවෝකාර භවයෙහි උපන් චතු භූමක කුසලය අකුසලයද තමා විසින් උපදවන ලද චිත්ත සමුට්ඨානික රූපයට සහජාත විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. උත්පාද ක්‍ෂණය නො ඉක්මවා ඨිති ක්‍ෂණයට පැමිණි පුරේජාත චතුසමුට්ඨානික තිසමුට්ඨානික රූප කයට පච්ඡාජාත විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. ලෝකෝත්තර විපාකය චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයටම. මෙය ත්‍රිවිධ වේ. පුරේජාත චතුසමුට්ඨානික තිසමුට්ඨානික කයට පච්ඡාජාත විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. ත්‍රෛභූමක කිරිය චිත්ත සමුට්ඨානිකයට සහජාත විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. [missing trans] රූප සය අයුරින් සිටි කල්හි වස්තු රූපය ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි කාමාවචර රූපාවචර විපාකවලට චතුභූමක කුසල්වලට අකුසල්වලට දෙපස් විඤ්ඤාණය හැර ත්‍රෛභූමක විපාකවලට ත්‍රෛභූමක කිරියවලට පුරේජාත විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. චක්ඛායතන ආදිය චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදියට පුරේජාත විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. මෙසේ මෙහි පච්චයුප්පන්න වශයෙන් ද විනිශ්චය දතයුතුය.
විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
විප්පයුත්ත පච්චය නිද්දේසය නිමි.
21. අත්‍ථිපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
21. අත්‍ථි පච්චය නිද්දේසය
අත්‍ථිපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ චත්තාරො ඛන්‍ධාතිආදීහි සහජාතවසෙන අත්‍ථිපච‍්චයො නිද‍්දිට‍්ඨො. චක‍්ඛායතනන‍්තිආදීහි පුරෙජාතවසෙන. යං රූපං නිස‍්සායාති එත්‍ථ සහජාතපුරෙජාතවසෙන අත්‍ථිපච‍්චයො නිද‍්දිට‍්ඨො. එවමයං පාළි සහජාතපුරෙජාතානඤ‍්ඤෙව අත්‍ථිපච‍්චයානං වසෙන ආගතා. පඤ‍්හාවාරෙ පන සහජාතං, පුරෙජාතං, පච‍්ඡාජාතං, ආහාරං, ඉන්‍ද්‍රියන‍්ති ඉමෙසං වසෙන ආගතත‍්තා පච‍්ඡාජාතආහාරින්‍ද්‍රියවසෙනාපි අත්‍ථිපච‍්චයො ලබ‍්භති. ඉධ පන සාවසෙසවසෙන දෙසනා කතාති අයං තාවෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා.
අත්‍ථි පච්චය නිද්දේසයෙහි චත්තාරො ඛන්‍ධා යනාදියෙන් සහජාත වශයෙන් අත්‍ථි පච්චය නිර්දිෂ්ඨය. චක්ඛායතනං යනාදියෙන් පුරේජාත වශයෙන් යං රූපං නිස්සාය මෙහි සහජාත පුරේජාත වශයෙන් අත්‍ථි පච්චය දක්වන ලදි. මෙසේ මෙය පෙළෙහි සහජාත පුරේජාතම අත්‍ථි පච්චය වශයෙන් ආයේය. ප්‍රශ්න වාරයෙහි වනාහි සහජාත, පුරේජාත, පච්ඡාජාත, ආහාර, ඉන්‍ද්‍රිය යන ඒවායේ වශයෙන් ආ බැවින් පච්ඡාත ආහාර ඉන්‍ද්‍රිය වශයෙන් ද අත්‍ථි පච්චය ලැබේ. මෙහි වනාහි සාවසේස වශයෙන් දේශනය කරන ලදැයි මෙය පෙළ වර්ණනාවය.
අයං පන අත්‍ථිපච‍්චයො නාම දුවිධො – අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤතො, න අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤතො. තත්‍ථ අඤ්ඤමඤ්ඤං තිවිධං – අරූපං අරූපෙන, රූපං රූපෙන, රූපාරූපං රූපාරූපෙන. “චත්තාරො ඛන්‍ධා අරූපිනො”ති එත්‍ථ හි සබ‍්බචිත‍්තුප‍්පත‍්තිවසෙන අරූපං අරූපෙන වුත‍්තං. “චත්තාරො මහාභූතා”ති එත්‍ථ සබ‍්බසන‍්තතිවසෙන රූපං රූපෙන. “ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූප”න‍්ති එත්‍ථ පටිසන්‍ධිඛන්‍ධානඤ‍්චෙව වත්‍ථුනො ච වසෙන රූපාරූපං රූපාරූපෙන වුත‍්තං. න අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤම‍්පි තිවිධං – “අරූපං රූපස්ස, රූපං රූපස්ස, රූපං අරූපස්ස චිත‍්තචෙතසිකා ධම්මා”ති එත්‍ථ හි පඤ‍්චවොකාරවසෙන අරූපං රූපස්ස වුත‍්තං. “මහාභූතා උපාදාරූපාන”න‍්ති එත්‍ථ සබ‍්බසන‍්තතිවසෙන රූපං රූපස්ස. “චක්ඛායතනං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතුයා”තිආදීසු වත්‍ථාරම‍්මණවසෙන රූපං අරූපස්ස අත්‍ථිපච‍්චයොති වුත‍්තං.
මේ අත්‍ථි පච්චය වනාහි අඤ්ඤමඤ්ඤ වශයෙන් හා අඤ්ඤමඤ්ඤ වශයෙන් නොවේ යයි දෙයාකාරය. මෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤ ත්‍රිවිධය. අරූප අරූපයෙන්, රූප රූපයෙන්, රූපාරූප රූපාරූපයෙන් වශයෙනි. චත්තාරො ඛන්‍ධා අරූපිනො මෙහි සියලු සිත් ඉපදීම් වශයෙන් අරූප අරූපයෙන් යයි කියන ලදි. චත්තාරො මහාභූතා මෙහි සියළු සිත් වශයෙන් රූප රූපයෙන් යයි කියන ලදි. ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූපං මෙහි ප්‍රතිසන්ධි ස්කන්ධයන් මෙන්ම වස්තු වශයෙන් රූපා රූප රූපාරූපයෙන් යයි කියන ලදි. අඤ්ඤමඤ්ඤ නොවත් ද අරූපං අරූපස්ස, රූපං රූපස්ස, රූපං අරූපස්ස වශයෙන් ත්‍රිවිධය. චිත්ත චෙතසිකා ධම්මා මෙහි පංචවෝකාර වශයෙන් අරූපය අරූපයට යයි කියන ලදි. මහාභූත උපාදාය රූපානං මෙහි සියළු සිත් වශයෙන් රූපය රූපයට යයි කියන ලදි. චක්ඛායතනං චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුයා යනාදියෙහි වස්තු ආරම්මණ වශයෙන් රූපය අරූපයට යයි අත්‍ථි පච්චය කියන ලදි.
අපිචෙස අත්‍ථිපච‍්චයො නාම සඞ‍්ඛෙපතො ඛණත‍්තයප‍්පත‍්තං නාමඤ‍්චෙව රූපඤ‍්ච, වත‍්තමානා පඤ‍්චක‍්ඛන්‍ධාතිපි වත‍්තුං වට‍්ටති. සො ජාතිභෙදතො කුසලාකුසලවිපාකකිරියරූපවසෙන පඤ‍්චධා භිජ‍්ජති . තත්‍ථ කුසලො සහජාතපච‍්ඡාජාතවසෙන දුවිධො හොති, තථා අකුසලො විපාකකිරියසඞ‍්ඛාතො ච. තෙසු කුසලො කාමාවචරාදිභෙදෙන චතුධා භිජ‍්ජති, අකුසලො කාමාවචරොව විපාකො චතුභූමකො, කිරියාසඞ‍්ඛාතො තිභූමකො. රූපසඞ‍්ඛාතො අත්‍ථිපච‍්චයො කාමාවචරොව. සො පන සහජාතපුරෙජාතවසෙන දුවිධො. තත්‍ථ පඤ්ච වත්‍ථූනි ආරම‍්මණානි ච පුරෙජාතානෙව, හදයවත්‍ථු සහජාතං වා හොති පුරෙජාතං වා. පඤ‍්හාවාරෙ පන ආගතො ආහාරො ඉන්‍ද්‍රියඤ‍්ච සහජාතාදිභෙදං න ලභතීති එවමෙත්‍ථ නානප‍්පකාරභෙදතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
තව මේ අත්‍ථි පච්චය නම් සංක්‍ෂෙපයෙන් ක්‍ෂණ තුනට පැමිණියේය. නාමය මෙන්ම රූපයද වර්තමාන ස්කන්ධ යයි කීමට වටී. එය ජාති භේදයෙන් කුසල, අකුසල, විපාක, කිරිය, රූප වශයෙන් පස් ආකාරයට බෙදේ. එහි කුසලය සහජාත පච්ඡාජාත වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එසේම අකුසලය විපාකය හා කිරියද, ඒවායින් කුසලය කාමාවචරාදි භේදයෙන් සතරට බෙදේ. අකුසලය කාමාවචරමය. විපාකය චතුභූමකය. කිරිය තිභූමකය. රූප නියමයෙන් අත්‍ථි පච්චය කාමාවචරය. එය සහජාත පුරේජාත වශයෙන් ද්විධය. එහි පංච වස්තු ආරම්මණ ද පුරේජාත වේ. හෘදය වස්තුව සහජාත හෝ පුරේජාත හෝ වේ යයි ප්‍රශ්න වාරයෙහි ආවේය. ආහාරය ඉන්‍ද්‍රිය ද සහජාතාදි භේද නො ලැබේ යයි මෙසේ මෙහි නා නා ප්‍රකාර භේද වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
එවං භින‍්නෙ පනෙත්‍ථ චතුභූමකකුසලොපි සහජාතො අත්‍ථිපච‍්චයො පඤ‍්චවොකාරෙ “එකො ඛන්‍ධො තිණ‍්ණන‍්නං ඛන්‍ධාන”න‍්තිආදිනා නයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ඛන්‍ධානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච ඨපෙත්‍වා පන රූපාවචරකුසලං අවසෙසො ආරුප‍්පෙ සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්ඤෙව සහජාතකුසලො අත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො හොති. චතුභූමකො පනෙස පඤ‍්චවොකාරෙ චතුසමුට‍්ඨානිකතිසමුට‍්ඨානිකකායස‍්ස පච‍්ඡාජාතො කුසලො අත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො හොති. අකුසලෙපි එසෙව නයො. සොපි හි පඤ‍්චවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච, චතුවොකාරෙ සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්ඤෙව සහජාතාකුසලො අත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො. පඤ‍්චවොකාරෙ චතුසමුට‍්ඨානිකතිසමුට‍්ඨානිකකායස‍්ස පච‍්ඡාජාතාකුසලො අත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො.
මෙසේ බෙදුණු මෙහි වනාහි චතුභූමක කුසලය ද සහජාත අත්‍ථි පච්චය වේ. එක් ස්කන්ධයක් ස්කන්ධ තුනකට ආදි නයින් අඤ්ඤමඤ්ඤ ස්කන්ධයන්ට මෙන්ම චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද රූපාවචර කුසලය හැර අවසේස ආරුප්පයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන්ටම සහජාත කුසලය අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. අකුසලයෙහි ද මෙම නයම වේ. එය ද පංචවෝකාරයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධවලට මෙන්ම චිත්ත සමුට්ඨාන රූඵයටද චතුවෝකාරයෙහි සම්පයුත්ත ස්කන්ධයන්ට ද සහජාත කුසලය අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. පංචවෝකාරයෙහි චතු සමුට්ඨානික තිසමුට්ඨානික කයට පච්ඡාත කුසලය අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ.
විපාකතො පන කාමාවචරරූපාවචරො අත්‍ථිපච‍්චයො නියමෙනෙව පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ ඛන්‍ධානඤ‍්චෙව කටත‍්තාරූපස‍්ස ච සහජාතත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො. පවත‍්තෙ පන සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච සහජාතත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො, ඨිතිප‍්පත‍්තස‍්ස චතුසමුට‍්ඨානිකතිසමුට‍්ඨානිකකායස‍්ස පච‍්ඡාජාතත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො. අරූපාවචරවිපාකො පන ආරුප‍්පෙ උප‍්පන‍්නලොකුත‍්තරවිපාකො ච අත‍්තනා සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්ඤෙව සහජාතත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො. පඤ‍්චවොකාරෙ ලොකුත‍්තරවිපාකො සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච සහජාතත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො, චතුසමුට‍්ඨානිකතිසමුට‍්ඨානිකකායස‍්ස පච‍්ඡාජාතත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො. කිරියතො රූපාවචරො අත්‍ථිපච‍්චයො සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්චෙව චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්ස ච සහජාතත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො, චතුසමුට‍්ඨානිකතිසමුට‍්ඨානිකකායස‍්ස පච‍්ඡාජාතත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො. කාමාවචරාරූපාවචරො පන ආරුප‍්පෙ සම‍්පයුත‍්තක‍්ඛන්‍ධානඤ‍්ඤෙව, පඤ‍්චවොකාරෙ චිත‍්තසමුට‍්ඨානරූපස‍්සාපි සහජාතත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො, චතුසමුට‍්ඨානිකතිසමුට‍්ඨානිකකායස‍්ස පච‍්ඡාජාතත්‍ථි පච්චයෙන පච්චයො.
විපාකය වනාහි කාමාවචර රූපාවචර අත්‍ථි පච්චය නියමයෙන් ම ප්‍රතිසන්ධි - ක්‍ෂණයෙහි ස්කන්ධවලටද කටත්තා රූපයටද සහජාත අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. පවතින සම්පයුත්ත ස්කන්ධයන්ට ද චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද සහජාත අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. ඨිතිභාවයට පැමිණි චතු සමුට්ඨානික සමුට්ඨානික කයට පච්ඡාජාත අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. අරූපාවචර විපාකය වනාහි ආරුප්පයෙහි උපන් ලෝකෝත්තර විපාකයද තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධම සහජාත අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. පංචවෝකාරයෙහි ලෝකෝත්තර විපාකය සම්පයුත්ත ස්කන්ධයන්ටම චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයද සහජාත අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. චතුසමුට්ඨානික තිසමුට්ඨානික කයට පච්ඡාජාත පච්චයෙන් පච්චය වේ. තිරිය වශයෙන් රූපාවචර අත්‍ථි පච්චය වේ. සම්පයුත්ත ස්කන්ධයන්ටද චිත්ත සමුට්ඨානික රූපයට ද සහජාත පච්චයෙන් පච්චය වේ. චතු සමුට්ඨානික තිසමුට්ඨානික කයට පච්ඡාජාත අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. කාමාවචර රූපාවචර වනාහි ආරුප්පයෙහි සම්පයුත්ත ස්කන්ධයටද පංචවෝකාරයෙහි චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයට ද සහජාත අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ.
රූපසඞ‍්ඛාතො පන අත්‍ථිපච‍්චයො සහජාතො, පුරෙජාතො, ආහාරො, ඉන්‍ද්‍රියන‍්ති චතුබ‍්බිධො. තත්‍ථ සහජාතරූපත්‍ථිපච‍්චයො චතුසමුට‍්ඨානවසෙන චතුධා ඨිතො. තත්‍ථ කම‍්මසමුට‍්ඨානො එකං මහාභූතං තිණ‍්ණන‍්නං මහාභූතානං, තීණි එකස‍්ස, ද‍්වෙ ද‍්වින‍්නං, මහාභූතා උපාදාරූපානන‍්ති එවං සහජාතත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො හොති. පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ වත්‍ථුරූපං කාමාවචරරූපාවචරවිපාකක‍්ඛන්‍ධානං සහජාතත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො හොති. තෙසම‍්පි තිසමුට‍්ඨානිකරූපං එකං මහාභූතං තිණ‍්ණන‍්නං මහාභූතානං, තීණි එකස‍්ස, ද‍්වෙ ද‍්වින‍්නං, මහාභූතා උපාදාරූපානන‍්ති එවං සහජාතත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො හොති. පුරෙජාතත්‍ථිපච‍්චයො පන වත්‍ථුපුරෙජාතආරම‍්මණපුරෙජාතවසෙන දුවිධො හොති. සො දුවිධොපි හෙට‍්ඨා පුරෙජාතපච‍්චයෙ වුත‍්තනයෙනෙව යොජෙත්‍වා ගහෙතබ‍්බො. ආහාරත්‍ථිපච‍්චයොපි හෙට‍්ඨා කබළීකාරාහාරපච‍්චයෙ යොජිතනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බො. ඉධ පනෙස අත‍්තනො අනිරුද‍්ධක‍්ඛණෙ පච‍්චයභාවෙන අත්‍ථිපච‍්චයොති වුත‍්තො. රූපජීවිතින්‍ද්‍රියම‍්පි හෙට‍්ඨා ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයෙ රූපජීවිතින්‍ද්‍රියයොජනායං වුත‍්තනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං. ඉධ පනෙතම‍්පි අත‍්තනො අනිරුද‍්ධක‍්ඛණෙයෙව පච‍්චයභාවෙන අත්‍ථිපච‍්චයොති වුත‍්තන‍්ති එවමෙත්‍ථ පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයොති.
රූප සංඛ්‍යාතය අත්‍ථි පච්චය සහජාත, පුරේජාත, ආහාර, ඉන්‍ද්‍රිය යයි සතරාකාරය. එහි සහජාත අත්‍ථි පච්චය චතු සමුට්ඨානික වශයෙන් සතරාකාරයෙන් සිටියේය. එහි කම්ම සමුට්ඨාන එකය, මග්ග මහාභූත තුනය. තුන එකටය. දෙක දෙකටය. මහාභූත උපාදාය රූප යයි මෙසේ සහජාත පච්චයෙන් පච්චය වේ. ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි වස්තුරූපය කාමාවචර රූපාවචර විපාක ස්කන්ධයන්ට සහජාත අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. සෙසු ති සමුට්ඨාන රූපද එක මහාභූතය. මහාභූත තුනට තුන එකට මහාභූත දෙක දෙකට උපාදාය රූපවලට යයි මෙසේ සහජාත අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. පුරේජාත අත්‍ථි පච්චය වනාහි වත්‍ථු පුරේජාත ආරම්මණ පුරේජාත වශයෙන් ද්විධ වේ. ඒ දෙවිධියම යට පුරේජාත පච්චයෙහි කියන ලද නයින්ම යොදා ගතයුතුය. ආහාර පච්චය ද යට කබලීකාර ආහාර පච්චයෙහි යොදන ලද නයින්ම යෙදිය යුතුය. මෙහි වනාහි මෙය නිරුද්ධ නොවූ ක්‍ෂණයෙහි පච්චයභාවයෙන් අත්‍ථි පච්චය යයි කියන ලදි. රූප ජීවිතේන්‍ද්‍රියද යට ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයෙහි රූප ජීවිතේන්‍ද්‍රිය යෙදීමෙහි කියන ලද නයින්ම යෙදිය යුතුය. මෙහි වනාහි මෙයද තමාගේ අනිරුද්ධ ක්‍ෂණයෙහිම පච්චය භාවයෙන් අත්‍ථි පච්චය යයි කියන ලදැයි මෙසේ මෙහි පච්චයුප්පන්න වශයෙන් ද විනිශ්චය දතයුතුය.
අත්‍ථිපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
අත්‍ථි පච්චය නිද්දේසය නිමි.
22. නත්‍ථිපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
22. නත්‍ථි පච්චය නිද්දේසය
නත්‍ථිපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ සමනන‍්තරනිරුද‍්ධාති අඤ‍්ඤෙන චිත‍්තුප‍්පාදෙන අනන‍්තරිකා හුත්‍වා සමනන‍්තරනිරුද‍්ධා. පටුප‍්පන‍්නානන‍්ති පච්චුප්පන්නානං. ඉමිනා නත්‍ථිපච‍්චයස‍්ස ඔකාසදානට‍්ඨෙන නත්‍ථිපච‍්චයභාවං සාධෙති. පුරිමෙසු හි නිරොධවසෙන පච්ඡිමානං පවත‍්තනොකාසං අදෙන‍්තෙසු තෙසං පටුප‍්පන‍්නභාවො න සියාති අයමෙත්‍ථ පාළිවණ‍්ණනා. සෙසං සබ‍්බං අනන‍්තරපච‍්චයෙ වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බං. පච‍්චයලක‍්ඛණමෙව හෙත්‍ථ නානං, පච‍්චයානං පන පච‍්චයුප‍්පන‍්නානඤ‍්ච නානාකරණං නත්‍ථි. කෙවලං පන තත්‍ථ “චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතු තංසම‍්පයුත‍්තකා ච ධම්මා මනොධාතුයා”තිආදිනා නයෙන පච‍්චයා ච පච‍්චයුප‍්පන‍්නා ච සරූපතො දස‍්සිතා. ඉධ පන “සමනන‍්තරනිරුද‍්ධා චිත‍්තචෙතසිකා ධම්මා පටුප‍්පන‍්නානං චිත‍්තචෙතසිකානං ධම‍්මාන”න‍්ති සබ‍්බෙපි තෙ නිරොධුප‍්පාදවසෙන සාමඤ‍්ඤතො දස‍්සිතාති.
නත්‍ථි පච්චය නිද්දේසයෙහි සමනන්තර නිරුද්ධා යයි අන්‍ය සතකින් අනන්තරිකව සමනන්තර නිරුද්ධ වේ. පච්චුප්පන්නාතං යනු පච්චුප්පන්නානං (වර්තමානයේ). මෙයින් නත්‍ථි පච්චයට අවකාස දීම් අර්ථයෙන් නත්‍ථි පච්චයභාවය සාදයි. පෙර නිරෝධ වශයෙන් පසුව වූවන්ට පැවතීමේ අවකාස (ඉඩ) නොදෙන්නවුන් අතරෙහි ඔවුන්ගේ පැවතීම් බව නොවන්නේය. මේ මෙහි පෙළ වර්ණනාවයි. සෙසු සියල්ල අනන්තර පච්චයෙහි කියන ලද නයින්ම දතයුතුය. පච්චය ලක්‍ෂණයම මෙහි වෙනසයි. පච්චයන්ගේ වනාහි වර්තමාන කාලයේද විවිධ කිරීම් නැත. හුදෙක් එහි චක්ඛු විඤ්ඤාණධාතු සම්පයුත්තයන්ටද ‘ධම්මා මනොධාතුයා’ යනාදි නයින් පච්චයද පච්චය උපන්නද ස්වරූප වශයෙන් දක්වන ලදි. මෙහි වනාහි සමනන්තර නිරුද්ධ චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ගේ යයි ඒ සියල්ලද නිරෝධ උප්පාද වශයෙන් සමානව දක්වන ලදි.
නත්‍ථිපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
නත්‍ථි පච්චය නිද්දේසය නිමි.
23. විගතපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
23. විගත පච්චය නිද්දේසය
විගතපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ සමනන‍්තරවිගතාති සමනන‍්තරමෙව විගතා. ඉමිනා විගතපච‍්චයස‍්ස විගච‍්ඡමානභාවෙනෙව පච‍්චයභාවං දස‍්සෙති. ඉති නත්‍ථිපච‍්චයස‍්ස ච ඉමස්ස ච බ්‍යඤ‍්ජනමත‍්තෙයෙව නානත‍්තං, න අත්‍ථෙති.
විගත පච්චය නිද්දේසයෙහි සමනන්තර විගත යයි සමනන්තරම විගත වේ. මෙයින් විගත පච්චයේ වෙන්ව ගමන්කිරීම් භවයෙන්ම පච්චය භාවය දක්වයි. නත්‍ථි පච්චයේද මෙහිද ව්‍යඤ්ජන මාත්‍රයෙන්ම (අකුරුවලින්) විවිධත්වය වේ. අර්ථයෙහි නොවේ.
විගතපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
විගත පච්චය නිද්දේසය නිමි.
24. අවිගතපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
24. අවිගත පච්චය නිද්දේසය
අවිගතපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ චත්තාරො ඛන්‍ධාතිආදීනං සබ‍්බාකාරෙන අත්‍ථිපච‍්චයනිද‍්දෙසෙ වුත‍්තනයෙනෙව අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො. ඉමස‍්සපි හි පච‍්චයස‍්ස අත්‍ථිපච‍්චයෙන සද‍්ධිං බ්‍යඤ‍්ජනමත‍්තෙයෙව නානත‍්තං, න අත්‍ථෙති.
අවිගත පච්චය නිද්දේසයෙහි චත්තාරො ඛන්‍ධා යනාදියේ සියළු ආකාරයෙන් අත්‍ථි පච්චය නිද්දේසයෙහි කියන ලද නයින්ම අර්ථය දතයුතුය. මේ පච්චයේ අත්‍ථි පච්චය සමග අක්‍ෂරවලින් පමණක් නානත්වය වේ. අර්ථයෙහි නොවේ.
අවිගතපච‍්චයනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
අවිගත පච්චය නිද්දේසය නිමි.