8. නිධිකණ‍්ඩසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

නික්ඛෙපකාරණං

දැන් ඉදින් මේ තිරොකුඩ්ඩ සූත්‍රයෙන් අනතුරුව “නිධිං නිධෙති පුරිසො” (පුරුෂතෙම නිධානයක් තැන්පත් කෙරේ) යි ආදී වශයෙන් නිධිකණ්ඩ සූත්‍රය ඇතුළත් කරන ලද්දේ ද එහි :

“නිධිකණ්ඩ සූත්‍රය මෙහි ඇතුළත් කිරීමට හේතුව කියා දේශනා කිරීමට හේතුව හෙවත් නිදානය පැහැදිලි කොට අර්‍ථ වර්ණනාව කරන්නෙමි”

එහි පළමුකොට මේ ඛුද්දක පාඨයෙහි ඇතුළත් කිරීමට හේතුව මෙසේ දත යුතුය. මේ නිධිකණ්ඩ සූත්‍රය වනාහී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ පිළිවෙලට දේශනා නොකරන ලද්දේ නමුදු යම්හෙයකින් අනුමෝදනා වශයෙන් දේශනා කළ තිරොකුඩ්ඩ සූත්‍රයෙහි (මේ පුණ්‍ය නිධානය) නියම කරන ලද්දේ ද එහෙයින් මෙහි ඇතුළත් කරන ලදී. නැතහොත් තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍රයෙන් පිනෙන් තොර වූවන්ගේ විපත්තිය දක්වා මේ නිධිකණ්ඩ සූත්‍රයෙන් කළ පින් ඇත්තන්ගේ සම්පත්තිය දැක්වීම සඳහා ද මේ සූත්‍රය මෙහි ඇතුළත් කරන ලද්දේ යයි දත යුතුය. මේ මෙය මෙහි ඇතුළත් කිරීමේ හේතුවයි.

සුත්තට්ඨුප්පත්ති

මේ සූත්‍රය දේශනා කිරීමේ හේතුව වනාහී :- සැවැත් නුවර වනාහි එක් කෙළෙඹියෙක් ආඪ්‍යය. මහත් ධන ඇත්තේය. මහත් භෝග ඇත්තේය. හෙතෙම සැදැහැති ද තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදුණේ ද වෙයි. පහ වූ මසුරු මල ඇති සිතින් යුතුව ගිහියෙහි වසයි. හෙතෙම එක් දිනක් බුද්ධ ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට දන් දෙයි. එකල්හි රජතුමාට ධනය අවශ්‍ය වූයේ වෙයි. රජු “බොල”, යව අසවල් නම් ඇති කෙළෙඹියා ගෙනෙව”යි කියා ඔහු සමීපයට පුරුෂයෙකු යැවීය. හෙතෙම ගොස් ඒ කෙළෙඹියාට “ගෘහපතිය, රජ නුඹ කැඳවයි” යයි කීවේය. කෙළෙඹියා ශ්‍රද්ධා ආදී ගුණයෙන් යුත් සිතින් බුද්ධ ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයා වළඳවන්නේ “එම්බා පුරුෂය, යව පසුව එන්නෙමි. දැන් මම නිධානයක් තැන්පත් කරමින් සිටියේ වෙමි” කීය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන් වළඳා අවසන් කළාහු ඒ පුණ්‍ය සම්පත්තියම පරමාර්ථ වශයෙන් “නිධානයකැ”යි දැක්වීමට ඒ කෙළෙඹියාට අනුමෝදනා පිණිස “නිධිං නිධෙති පුරිසො” යන මේ ගාථා වදාළහ. මේ මෙහි අර්ථොත්පත්ති කථාවයි.

මෙසේ

මේ නිධිකණ්ඩ සූත්‍රය මෙහි ඇතුළත් කිරීමට හේතුව කියා අර්ථොත්පත්තිය හෙවත් නිදානය පැහැදිලි කොට දැන් අර්‍ථ වර්ණනාව කරන්නෙමි.

පඨමගාථාවණ්ණනා

එහි “නිධිං නිධෙති පුරිසො” යන්නෙහි නිදන් කරනු ලැබේනුයි = නිධි වේ. තබනු ලැබේ. රකිනු ලැබේ. ආරක්ෂා කරනු ලැබේ යන අර්‍ථයයි. ඒ නිධානය සතරාකාර වේ. ථාවර, ජඞ්ගම, අඞ්ගසම, අනුගාමික වශයෙනි. එහි ථාවර නිධානය නම්: භූමිගත හෝ ආකාශගත හෝ අමුරන් හෝ රන් හෝ කුඹුරු හෝ ඉඩම් හෝ වෙනත් යම් මෙබඳු වූ ඉරියව් පැවැත්මෙන් තොර යමක් වේ ද මේ ථාවර නිධානයයි. ජඞ්ගම නිධානය නම් : දැසිදස්, ඇත්ගව, අස් වෙළඹ, එළු කුකුල්, ඌරන් හෝ වෙනත් යම් මෙබඳු ඉරියව් පැවැත්මෙන් යුත් යමෙක් වේ ද මේ ජඞ්ගම නිධානයයි. අඞ්ගසම නිධානය නම් : කර්‍මාන්ත දැනුමක් හෝ ශිල්ප දැනුමක් හෝ විද්‍යා දැනුමක් හෝ බහුශ්‍රැත බවක් හෝ තම අඟ පසඟ මෙන් ආත්මභාවය හා බැඳුණු මෙබඳු ඉගෙන ගෙන ලබාගත් වෙනත් යමක් වේ ද මේ අඞ්ගසම නිධානයයි. අනුගාමික නිධානය නම් : දානමය, ශීලමය, භාවනාමය, ධර්‍මශ්‍රවණමය, ධර්‍ම දේශනාමය පිනක් හෝ යම් මෙබඳු වූ ඒ ඒ තන්හි තමා අනුව ගොස් ඉෂ්ට ඵල ලබාදෙන වෙනත් පිනක් වේ ද මෙය අනුගාමික නිධානයයි. මෙතැනදී වනාහී ථාවර නිධානය අදහස් කරන ලදී.

“නිධෙති” යනු තබයි, තැන්පත් කරයි. ආරක්ෂා කර තබයි; “පුරිසො” යනු මිනිසාය; ඒකාන්තයෙන් පුරුෂයා ද ස්ත්‍රිය ද නපුංසකයා ද නිධාන තැත්පත් කරති. මෙහි වනාහී පුරුෂ ශීර්ෂයෙන් දේශනාව කරන ලදී. අර්‍ථ වශයෙන් වනාහී ඔවුන් ද මෙහි ඇතුළත් බව දත යුතුය. “ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ” යනු බැස ගත යුතු බැවින් ගැඹුරු වූ; ජලය අවසන් කොට ඇති බැවින් “ඔදකන්තික” වේ. නිසරු භූමි භාගයක පුරුෂයන් සියයකගේ ගැඹුරු ඇති වළක් වැනි ගැඹුරු වූ එහෙත් ජලය අවසන් කොට නොමැති තැන් ඇත. පහත් මඩ වගුරු සහිත භූමියක එක් වියත් දෙවියත් පමණ වූ වළක් වැනි ජලය අවසන් කොට ඇති එහෙත් නොගැඹුරු තැන් ඇත. නිසරු භූමි භාගයක ජලය ලැබෙන තෙක් සාරන ලද වළක් වැනි ගැඹුරු වූ ද ජලය අවසන් කොට ඇත්තා වූ ද තැන් ඇත. එබඳු තැනක් සඳහා “ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ” යන මෙය කියන ලදී. “අත්‍ථෙ කිච්චෙ සමුප්පන්නෙ” යනු : අර්‍ථයෙන් ඉවත් නොවූයේනුයි = ‘අත්‍ථ’ වේ. අර්‍ථය ගෙන දෙන යහපත ගෙන දෙන යයි කියන ලද්දේ වෙයි. කළ යුත්තේනුයි =– කිච්ච වේ. කළ යුතු දේ යයි කියන ලද්දේ වෙයි. උපන් බවම = “සමුප්පන්න” යි. කළ යුතු වශයෙන් එළඹි යයි කියන ලද්දේ වෙයි. එබඳු කළ යුතු කාර්‍ය්‍යයක් එළඹි කල්හි; “අත්‍ථාය මෙ භවිස්සති” යන මෙය නිධානයෙහි ප්‍රයෝජන දක්වයි. අර්‍ථවත් කිසියම් කටයුත්තක් එළඹි කල්හි මට ප්‍රයෝජනය සඳහා වන්නේය. ඒ මාගේ කටයුත්ත නිමා කර ගැනීමට ප්‍රයෝජන වන්නේය” යන මෙම අර්‍ථය සදහා හෙතෙම නිදන් කරයි. ඔහුට කටයුත්තක් උපන් කල්හිම යනු “කිච්චෙ සමුප්පන්නෙ” යන්නෙහි අර්‍ථය බව දත යුතුය.

දුතියගාථාවණ්ණනා

මෙසේ නිධානයෙහි ප්‍රයෝජන දක්වන්නාහු අර්‍ථය ළඟාකර ගැනීමේ අභිප්‍රාය දක්වා දැන් අනර්ථය පහකර ගැනීමේ අභිප්‍රාය දැක්වීමට වදාළහ:

“රාජතොවා දුරුත්තස්ස චොරතො පීළිතස්ස වා ඉණස්ස වා පමොක්ඛාය දුබ්භික්ඛෙ ආපදාසුවා”

“අත්‍ථාය මෙ භවිස්සති” යයි ද “ඉණස්ස වා පමොක්ඛාය” යයි ද මෙහි කියන ලද “භවිස්සති” “පමොක්ඛාය” යන පද දෙක සමග සුදුසු පරිදි යොදා එහි අර්ථය දත යුතුය.

එහි යෙදීම මෙසේය: හුදෙක් පුරුෂයෙක් “මට අර්‍ථය පිණිස වන්නේ යයි සළකාම නිධාන තැත්පත් නොකෙරේ. තවද, “මොහු සොරෙකි”යි කියා හෝ අනුන්ගේ අඹුවන් කරා යන්නෙකි”යි කියා හෝ අයබදු නොගෙවන්නෙකි”යි කියා හෝ මේ ආදී ක්‍රමයට විරුද්ධකාරයන් විසින් පස මිතුරන් විසින් “දුරුත්තස්ස” නපුරු කොට කියනු ලබන්නාවූ මට “රාජතොවා” රජුගෙන් හෝ මිදීම පිණිස වන්නේය. ගෘහසන්ධි බිදීම් ආදියෙන් ධනය පැහැර ගැනීමෙන් හෝ “මෙපමණ අමුරන් හෝ රන් දෙව”යි පණ පිටින් අල්ලා ගැනීමෙන් හෝ සොරුන් විසින් පෙළනු ලබන කල්හි මට “චොරතොවා පමොක්ඛාය” සොරුන්ගෙන් මිදීම සඳහා වන්නේය. මට ණය හිමියෝ වන්නාහ. ඔවුහු “ණය දෙව”යි මට චෝදනා කරන්නාහ. ඔවුන් විසින් චෝදනා කරනු ලබන මට ”ඉණස්ස වා පමොක්ඛාය” ණයෙන් නිදහස් වීම සඳහා වන්නේය. ශස්‍ය ලබා ගැනීමට අපහසු, දුකසේ ලැබිය යුතු ආහාර ඇති යම් දුර්භික්ෂ කාලයක් වේ ද එම කාලයෙහි ස්වල්ප වූ ධනයෙන් යැපීම පහසු නොවේ. එබඳු “දුබ්භික්ඛෙවා” දුර්භික්ෂ කාලයක දී හෝ මට (යැපීම පිණිස) වන්නේය. යම් ඒ ආපදාවෝ ගින්නෙන් හෝ ජලයෙන් හෝ නොමනාප දායාද කෙරෙන් හෝ උපදිත් ද එබඳු වූ ‘වා’ හෝ “ආපදාසු” ආපදාවන් උපන් කල්හි මට (උපකාර පිණිස) වන්නේ යයි පුරුෂ තෙම නිධානයක් තැන්පත් කෙරේ යනුයි.

මෙසේ අර්‍ථයන් ළඟාකර ගැනීමේ අභිප්‍රාය හා අනර්ථයන් දුරු කිරිමේ අභිප්‍රාය යන නිධානයන්ගේ දෙආකාර වූ ප්‍රයෝජන ගාථා දෙකෙන් දක්වා දැන් - ඒ දෙ ආකාර වූ ප්‍රයෝජනම තහවුරු කරමින් “එතදත්‍ථය ලොකස්මිං නිධි නාම නිධීයති” යයි වදාළහ.

එහි අර්‍ථය : යම් මේ “අත්‍ථාය මෙ භවිස්සති” යයි ද “රාජතොවා දුරුත්තස්ස” යයි ද මේ ආදී වශයෙන් අර්ථාධිගමයක් හා අනර්ථාපගමයක් දක්වන ලද්දේ ද “එත දත්‍ථාය” මෙම ප්‍රයෝජනයක් නිපදවා ගැනීම සඳහා මේ අවකාශ “ලොකෙ” ලෝකයෙහි යම් කිසිවෙක් අමුරන්, රන්, ආදී ප්‍රභේද ගත වූ “නිධි නාම නිධීයති’’ නිධාන නම් වූවක් නිදන් කෙරේ. තබනු ලැබේ. තැත්පත් කරනු ලැබේ යනුයි.

තතියගාථාවණ්ණනා

දැන් මෙසේ තැන්පත් කරන ලද්දේ නමුදු යම් හෙයකින් එම නිධානය පුණ්‍යවන්තයන්ටම බලාපොරොත්තු වූ අර්‍ථයන් සාධනය කරන්නේ වේ ද අන්‍යයන්ට එසේ නොවේද එහෙයින් එම අර්ථය පැහැදිලි කරමින් වදාළහ.

“තාව සුනිහිතො සන්තො ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ න සබ්බො සබ්බදා එව තස්ස තං උපකප්පති”

එහි අර්‍ථය : - ඒ නිධානය “තාව සුනිහිතො සන්තො” එතරම් මනාකොට පොළොව සාරා තබන ලද්දේ නමුදු යයි කියන ලද්දේ වෙයි. කෙතරම් සුරක්‍ෂිතවද යත්? “ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ” යම් තාක් ජලයට සමීප ගැඹුරු තැනෙක්හි තැන්පත් කරන ලද්දේ යයි ගණන් ගැනේ ද ඒ තාක් සුරක්‍ෂිතව යයි කියන ලද්දේ වෙයි. “න සබ්බො සබ්බදා එව තස්ස තං උපකප්පති” යනු යම් පුරුෂයෙකු විසින් තැන්පත් කරන ලද්දේ ද ඔහුට සියල්ලම සියලු කල්හි සමීපයට නොපැමිණේ. කාර්‍ය්‍ය සිද්ධිය නොකරයි. කියන ලද කාර්‍ය්‍යන් කිරීමට සමත් නොවේ යයි කියන ලද්දේ වෙයි. කිම කිසිවෙක් වනාහී කිසිම දිනක සමීපයට පැමිණෙන්නේද? නැතහොත් කිසිම දිනක නොපැමිණෙන්නේද? එහි “තං” යනු “යථා තං අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො” යනාදී තන්හි මෙන් පද පූරණ නිපාතයක් පමණක් බව දත යුතුය. නැතහොත් ලිඞ්ගය වෙනස් කොට “සො” යයි කිවයුතු කල්හි “තං” යයි කියන ලදී. මෙසේ කියනු ලබන කල්හි ඒ අර්‍ථය සුවසේ අවබෝධ වේ.

චතුත්ථපඤ්චමගාථාවණ්ණනා

මෙසේ “ඒ සියලු ධනය හැම කල්හිම ඔහුගේ කාර්‍ය්‍ය සිද්ධිය පිණිස ළගට නොපැමිණේ” යයි දේශනා කොට දැන් යම් හේතූන් නිසා නොපැමිණේ ද ඒවා දක්වන්නාහු වදාළහ.

“නිධි වා ඨානා චවති සඤ්ඤා වාස්ස විමුය්හති නාගවා අපනාමෙන්ති යක්ඛා වාපි හරන්ති නං අප්පියාවාපි දායාදා උද්ධරන්ති අපස්සතො” යනුයි.

එහි අර්‍ථය : යම් ස්ථානයක නිධානය මැනවින් තැන්පත් කරන ලද්දේ වේ ද එම “නිධි” නිධානය ඒ “ඨානා චවති” ස්ථානයෙන් චුත වේ. පහ වේ. ඉවත් වේ. අචේතනික වුව ද පින් ගෙවීම හේතුවෙන් වෙනත් තැනකට යයි. සඤ්ඤා වා අස්ස විමුය්හති” යම් ස්ථානයක නිධානය තැන්පත් කරන ලද්දේ වේ ද එම ස්ථානය නොදනී. මොහුගේ පුණ්‍යක්‍ෂය වීමෙන් මෙහෙය වන ලද “නාගාවා” නාගයෝ හෝ එම නිධානය “අපනාමෙන්ති” වෙනත් තැනකට ගෙන යති. “යක්ඛාවාපි හරන්ති” යක්‍ෂයෝ හෝ කැමති තැනකට ගෙන යති. “අපස්සතො” නොදකිද්දී හෝ මොහුගේ “අප්පියා වා දායාදා” අප්‍රිය උරුමක්කාරයෝ පොළොව සාරා එම නිධානය “උද්ධරන්ති” ගොඩ ගනිති. මෙසේ මෙම ස්ථානයෙන් චුතවීම් ආදී කාරණයන් කරණකොට ගෙන මොහුගේ ඒ නිධානය කාර්‍ය්‍ය සිද්ධිය පිණිස නොවේ.

මෙසේ ස්ථානයෙන් ඉවත්වීම් ආදී තම කාර්‍ය්‍ය සිද්ධිය ඉටු නොවන ලෝක සම්මත කාරණයන් දේශනා කොට දැන් : මේ කාරණයන්ට මූල හේතුව වූ යම් ඒ පුණ්‍යක්‍ෂය සඞ්ඛ්‍යාත එකම කාරණයක් වේ ද එය දක්වන්නාහු :

“යදා පුඤ්ඤක්ඛයො හොති සබ්බමෙතං විනස්සති” යයි වදාළහ.

එහි අර්ථය : යම් කලෙක්හි භෝග සම්පත් නිපදවන්නාගේ “පුඤ්ඤස්ස ඛයො හොති” පින ක්‍ෂය වූයේ වේ ද භෝග පරිහානියට හේතුවන පාපයක් අවසර ලැබ සිටියේ වේ ද ඉක්බිති නිධානයක් තැන්පත් කරන්නා විසින් තැන්පත් කරන ලද යම් හිරණ්‍ය සුවර්ණාදී ධනයක් වේ ද “සබ්බමෙතං විනස්සති” ඒ සියල්ල විනාශ වේ යනුයි.

ඡට්ඨගාථාවණ්ණනා

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ බලාපොරොත්තුවෙන් තැත්පත් කරන ලද්දේ නමුදු තම බලාපොරොත්තු ඉටු නොකරන, නොයෙක් ආකාරයෙන් වෙනස් වීම ස්වභාව කොට ඇති ලෝක සම්මත නිධානය දේශනා කොට දැන් යම් පුණ්‍ය සම්පත්තියක් පරමාර්ථ වශයෙන් නිධාන යයි දැක්වීමට ඒ කෙළෙඹියාට අනුමෝදනා වශයෙන් මේ නිධිකණ්ඩය ආරම්භ කළහ. එය දක්වන්නාහු වදාළහ :

“යස්ස දානෙන සීලෙන සඤ්ඤමෙන දමෙනච නිධී සුනිහිතො හොති ඉත්‍ථියා පුරිසස්සවා”

එහි “දානෙන” යනු “දානඤ්ච ධම්ම චරියාච” යන මෙහි කී අයුරින් ගත යුතුය. “සීලං” යනු කායික වාචසික වශයෙන් නොඉක්ම වීමයි. නැතහොත් පඤ්චඞ්ග, අට්ඨඞ්ග, පාතිමොක්ඛ සංවර ආදී සියලු ශීලය මෙහි “සීල” යයි අදහස් කරන ලදී. “සඤ්ඤමො” යනු සංවරයයි. සිතින් විවිධ අරමුණු කරා යාම වැළැක්වීම යයි කියන ලද්දේ වෙයි. මෙය සමාධියට නමකි. යම් සංයමයකින් යුත් තැනැත්තා “අතින් සංයත වූයේ පයින් සංයත වූයේ වචනයෙන් සංයත වූයේ හැම අතින්ම සංයත වුයේ (ධම්ම පද - 362) යනුවෙන් මෙහි හැම අතින්ම සංයුත වූයේ යයි දේශනා කරන ලද්දේ ද එම තැනැත්තාය. සමහරු “හික්මීම සංයමයයි. වැළැක්වීම යයි කියන ලද්දේ වෙයි. මෙය ඉන්ද්‍රිය සංවරයට නමකි”යි කීහ. “දමො” යනු දමනයයි. කෙලෙස් සංසිඳවීම යයි කියන ලද්දේ වෙයි. මෙය ප්‍රඥාවට නමකි. ප්‍රඥාව වනාහි කිසියම් තැනෙක්හි “පඤ්ඤා” යන්නෙන්ම කියනු ලැබේ. “සූස්සූසා ලභතෙ පඤ්ඤං” (අසනු කැමැත්ත හේතු කොට ගෙන ප්‍රඥාව ලබයි) යන මේ ආදී තන්හිය. කිසියම් තැනෙක්හි “ධර්‍මය” කියනු ලැබේ. “සච්චං ධම්මො ධිතී චාගො” යන මේ ආදී තන්හිය. කිසියම් තැනෙක්හි “දම” යයි කියනු ලැබේ. “යදි සච්චා දමා චාගා ඛන්ත්‍යා භිය්‍යො න විජ්ඡති” (සත්‍යයට, ඉන්ද්‍රිය දමනයට, පරිත්‍යාගයට, ඉවසීමට වඩා ලෞකික ලෝකෝත්තර ධනය ලබා දෙන අන් කිසිවක් නැත) ආදී තන්හිය.

මෙසේ දානාදිය දැන දැන් මේ ගාථාවෙහි අර්‍ථය මෙසේ පිඬුකොට දත යුතුය. “යස්ස ඉත්‍ථියා වා පුරිසස්ස වා දානෙන සීලෙන සඤ්ඤමෙන දමෙනච” යම් ස්ත්‍රියකට හෝ පුරුෂයෙකුට හෝ දානයෙන් ශීලයෙන් සංයමයෙන් දමනයෙන් යන මේ සතර ධර්‍මයන්ගෙන් - යම් සේ අමු රනින් හෝ රනින් හෝ මුතුවලින් හෝ මැණිකෙන් හෝ ධනමය නිධානයක් වේ ද ඒ රන් ආදිය එක් තැනක තැන්පත් කිරීමෙන් නිදන් කෙරේද, ඒ ආකාරයට පුණ්‍යමය “නිධි” නිධානයක් ඔවුන්ගේ දානාදිය එක් චිත්ත සන්තානයක හෝ චෛත්‍ය ආදී වස්තුවක් කෙරෙහි හෝ මැනවින් කිරීම් වශයෙන් “සුනිහිතො හොති” මනා ලෙස තැන්පත් කරන ලද්දේ වෙයි යනුයි.

සත්තමගාථාවණ්ණනා

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “යස්ස දානෙන” යන මේ ගාථාවෙන් පුණ්‍ය සම්පත්තියෙහි පරමාර්ථ වශයෙන් නිධානයක් බව දේශනා කොට දැන් යම් තැනක තැන්පත් කළ ඒ නිධානය මැනවින් තැන්පත් කළේ වන්නේ ද ඒ වස්තුව දක්වන්නාහු

“චෙතියම්හිච සංඝෙ වා පුග්ගලෙ අතිථිසු වා මාතරි පිතරි වාපි අථො ජෙට්ඨම්හි භාතරී”

එහි පිදිය යුතු හෙයින් = චෙතිය වේ. පූජා කළ යුතු යයි කියන ලද්දේ වෙයි. නැතහොත් රැස් කළ හෙයින් = චෙතිය වේ. එය වනාහී පාරිභෝගික චෛත්‍යය, උද්දිස්සක චෛත්‍යය, ධාතු චෛත්‍යය වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ. එහි බෝධි වෘක්‍ෂය පාරිභෝගික චෛත්‍යයි. බුද්ධ ප්‍රතිමාව උද්දිස්සක චෛත්‍යයයි. සධාතුක ධාතු ගර්භ ස්තූප ධාතුක චෛත්‍යයයි. “සංඝො” යනු බුද්ධ ප්‍රමුඛාදීන් අතුරෙන් යම් කිසිවෙක්, “පුග්ගලො” යනු ගිහි හා පැවිද්දන් අතුරෙන් යම් කිසිවෙක්; මොහුට වේලාවක් නැත්තේනුයි දවසේ යම් ඒ වේලාවක්හි පැමිණෙනුයි = “අතිථි” වේ. එකෙණෙහිම පැමිණි ආගන්තුකයාට මෙය නමකි. ඉතිරි පද කියන ලද අයුරින්මය.

මෙසේ චෛත්‍යය ආදිය දැන; දැන් මෙසේ මේ ගාථාවෙහි අර්‍ථය පිඬුකොට දත යුතුය. යමෙක් වනාහී ඒ නිධානය මැනවින් තැන්පත් කළේ වේ යයි කියන ලද්දේ ද හෙතෙම මේ වස්තූන්හි මැනවින් තැන්පත් කළේ වෙයි. කුමක් හෙයින්ද යත්? බොහෝ කලක් ඉෂ්ට ඵල ලබා දීමෙහි සමත් බැවිනි. ඒ එසේමය. චෛත්‍යයක් විෂයෙහි ස්වල්පයක් නමුත් දී බොහෝ කලක් ඉෂ්ට ඵල ලබන්නෝ වෙති. යම් සේ කියන ලද්දේ ද ?

“එක් මලක් පූජා කොට කල්ප අසූ කෝටියක් දුගතියක නූපන්නෙමි. මේ පුෂ්පදානයෙහි ඵලයයි” යනු ද

“ස්වල්ප මාත්‍ර වූ සැප පරිත්‍යාගයෙන් මහත් සැපයක් ලැබෙන බව පෙනේ” යනු ද වේ.

මෙසේ දක්‍ෂිණා විසුද්ධිය - වෙලාම සූත්‍රාදීන්හි දේශනා කළ අයුරින්ම සංඝාදි වස්තූන්හි ද දානයෙහි ආනිසංස විභාගය දත යුතුය. යම් සේ චෛත්‍යය ආදියෙහි දානයාගේ පැවැත්මෙහි ඵල සම්පත්තිය දක්වන ලද්දේ ද ඒ ආකාරයට සුදුසු පරිදි සියලු තන්හි ඒ ඒ දෙය අරමුණු කොට චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර වශයෙන් ශීලයෙහි ද බුද්ධානුස්සති වශයෙන් සංයමයෙහි ද ඒ ඒ වස්තූන් පිළිබඳ විදර්ශනා මනසිකාර ප්‍රත්‍යවේක්ෂා වශයෙන් දමනයෙහි ද පැවැත්ම ද එහි ඵල සම්පත් ද දත යුතුය.

අට්ඨමගාථාවණ්ණනා

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දානාදියෙන් නිදන් කරනු ලබන පුණ්‍යමය නිධානයෙහි චෛත්‍ය ආදී ප්‍රභේද ගත වස්තූන් දක්වා දැන් මේ වස්තූන්හි මැනවින් තැන්පත් කළ ඒ පුණ්‍ය නිධානයෙහි ගැඹුරු වූ ද ජලය අවසන් කොට ඇත්තා වූ ද තැන්හි නිදන් කළ නිධානයට වඩා ඇති විශේෂත්වය දක්වන්නාහු වදාළහ :

“එසො නිධි සුනිහිතො අජෙය්‍යො අනුගාමිකො පහාය ගමනීයෙසු එත මාදාය ගච්ඡති”

එහි පූර්‍ව පදයෙන් දානාදියෙන් මැනවින් තැන්පත් කළ ඒ පුණ්‍ය නිධානය “එසො නිධි සුනිහිතො” යනුවෙන් දක්වයි. “අජෙය්‍යො” යනු අනුන් විසින් පරාජය කොට ගත නොහැකි බැවින් “අජෙය්‍යො” වේ. “අජ්ජෙය්‍යො” යයි ද පාඨයකි. එහි රැස් කළ යුතු, රැස් කර ගැනීමට සුදුසු, හිතසුව කැමැත්තා විසින් සමීපයට ගත යුතු යන අර්‍ථය වේ. නැතහොත් එම පාඨයෙහි “මේ නිධානය රැස් කර ගත යුතු යයි සම්බන්ධ කොට නැවත කුමක් නිසා දැයි ප්‍රශ්න කිරීම දක්වා යම් හෙයකින් මනාව තැන්පත් කරන ලද දෙය තමා අනුව යන්නේ ද ඒ නිසා යයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. අනෙක් අතට වනාහි මැනවින් තැන්පත් කළ නිධානයාගේ රැස් කර ගත් බවද කියන ලද්දේ වන්නේය. මැනවින් තැන්පත් කළ නිධානය රැස් කර ගත යුතු දෙයක් නොවේ. එය වනාහි රැස් කර ගත් දෙයක්මය. අනුව යන්නේනුයි “අනුගාමිකො” වේ. ඒ ඒ භවයන්හි ඵල ප්‍රදානය කිරීම කරණ කොට ගෙන පරලොව යන තැනැත්තා ද අත් නොහරී යන අර්‍ථයයි.

“පහාය ගමනීයෙසු එතමාදාය ගච්ඡති” යනු මැරෙන කාලය එළඹි කල්හි, සියලු භෝගයන් අත්හැර යන කල්හි, මේ පුණ්‍ය නිධානය රැගෙන පරලොව යන්නේය යන මෙය වනාහි එහි අර්‍ථයයි. එම අර්ථය වනාහි නොගැළපෙන්නේ නොවේද? කුමක් හෙයින් ද යත්? භෝගයන් (පරලොව) නොයන හෙයිනි. ඒ ඒ භෝගයෝ දුරු කළ යුත්තෝමය. ඒ ඒ ගති විශේෂයෝ යා යුතු ස්ථාන වන්නෝය. යම් හෙයකින් - ඉදින් මේ අර්‍ථය වන්නේ නම් “භෝගයන් අත්හැර සුගති විශේෂයකට යා යුතු කල්හි” යයි කියන්නේය. එහෙයින් මෙසේ මෙහි අර්‍ථය දත යුතුය. “නිධානය තිබූ ස්ථානයෙන් ඉවත්වීම හෝ වේ” යන මේ ආදී ක්‍රමයෙන් මිනිසා භෝගයන් අත්හැර යන කල්හි මේ (පුණ්‍ය නිධානය) රැගෙන යයි. මේ නිධානය වනාහි අනුගාමික බැවින් ඔහු අත් නොහරී” යනුයි.

“ගමනීයෙසු” යන මෙහි “යා යුතු කල්හි” යන අර්‍ථයයි. “යන කල්හි” යන අර්‍ථය නොවේ යයි අදහසක් වේ නම් එය ඒකාන්ත වශයෙන් නොගත යුතුය. “අරියා නිය්‍යාණිකා” (ආර්‍ය්‍යයෝ නිවනට පමුණුවන්නෝය) යන මෙහි “ගෙන යන්නෝ” යන අර්‍ථය මිස “ගෙන යා යුත්තෝ” යන අර්‍ථය නොවන්නේ යම්සේ ද එසේම මෙහි ද “යන කල්හි” යන අර්‍ථය මිස “යා යුතු කල්හි” යන අර්‍ථය නොවේ.

නැතහොත් මෙතෙම මැරෙන කාලයෙහි කිසිවෙකුට (යමක්) දෙනු කැමැත්තේ භෝගයන් ස්පර්‍ශ කිරීමටවත් නොලබයි. එහෙයින් ඔහු විසින් ඒ භෝගයෝ මුලින් කයින් දුරු කළ යුතුය. පසුව පහ වූ ආශා ඇති සිතින් (දුරු කොට) යන කල්හි යයි මෙසේ මෙහි අර්‍ථය දත යුතුය. භෝගයන් අත්හැර යන කල්හි මෙසේ පුණ්‍ය නිධි විභාගය එයින් බැහැර කොට රැගෙන යයි යනුවෙන් මුලින් කී අර්‍ථයේ දී නිර්ධාරණාර්ථයේ සත්තමී විභක්තියි. භෝගයන්ගේ ගමනීය භාවයෙන් මේ නිධානය රැගෙන යන බව කියවෙන හෙයින් පසු අර්‍ථයෙහි භාවාර්ථය කරණ කොට ගෙන භාව ලක්‍ෂණයෙහි සන්තමී විභක්තියි.

නවමගාථාවණ්ණනා

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුණ්‍ය නිධානයෙහි ගැඹුරු ජලය අන්තකොට ඇති භූමියෙහි නිදන් කළ නිධානයට වඩා ඇති විශේෂයෙන් දක්වා නැවත තමාගේ භාණ්ඩයන්හි ගුණ වර්ණනා කිරීමෙන් මිළදී ගන්නා ජනයා තුළ උනන්දුව ඇති කරන උසස් භාණ්ඩ වෙළෙන්දෙකු මෙන් තමන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද පුණ්‍ය නිධානයෙහි ගුණ වර්ණා කිරීමෙන් එම පුණ්‍ය නිධානයෙහි දෙවි මිනිසුන්ගේ උත්සාහය ඇති කරමින් වදාළහ.

“අසාධාරණ මඤ්ඤෙසං අචොරහරණො නිධි කයිරාථ ධීරො පුඤ්ඤානි යො නිධි අනුගාමිකො”

එහි “අසාධාරණ මඤ්ඤෙසං” යනු අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ; මකාරය “අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා” ආදී තැන්හි මෙන් පද සන්ධිකර අක්‍ෂරයකි. සොරුන් නොගන්නේ = “අචොරහරණො”යි සොරුන් විසින් ගත යුත්තක් නොවේ යන අර්‍ථයයි. නිදන් කළ යුතු බැවින් “නිධි” වේ. මෙසේ පද දෙකෙන් පුණ්‍ය නිධානයෙහි ගුණ වර්ණනා කොට ඉන් අනතුරු පද දෙකෙන් “කයිරාථ ධීරො පුඤ්ඤානි යො නිධි අනුගාමිකො” යනුවෙන් එම පුණ්‍ය නිධානයෙහි උත්සාහය උපදවයි. එහි අර්‍ථය : යම් හෙයකින් පින නම් අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ ද සොරුන් විසින් ගත නොහැකි වූ ද නිධානයක් වේ ද, හුදෙක් අසාධාරණ හා සොරුන් විසින් ගත නොහැකි පමණක් ම නොවේ. තවද “එසො නිධි සුනිහිතො අජෙය්‍යො අනුගාමිකො” යයි මෙහි කියන ලද්දේ ද “යො නිධි අනුගාමිකො” යම් නිධානයක් අනුගාමික වේ ද එය ද යම් හෙයකින් පිනම වේ ද එහෙයින් “ධීරො” බුද්ධියෙන් යුත් ධෛර්‍ය්‍යයෙන් යුත් පුද්ගලයා “පුඤ්ඤානි” පින් “කයිරාථ” කරන්නේය යනුයි.

දසමගාථාවණ්ණනා

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගුණ වර්ණනාවෙන් පුණ්‍ය නිධානයෙහි දෙවි මිනිසුන්ගේ උත්සාහය උපදවා දැන් යමෙක් උත්සාහවත් වී පුණ්‍ය නිධානය ක්‍රියාවෙන් සම්පාදනය කරත් ද ඔවුන්ට ඒ පුණ්‍ය නිධානය යම් ඵලයක් දෙයි ද එය කෙටියෙන් දක්වන්නාහු

“එස දෙවමනුස්සානං සබ්බකාම දදො නිධි” යයි වදාළහ.

දැන් යම් හෙයකින් ප්‍රාර්ථනාව හා ප්‍රතිබද්ධ වූ පුණ්‍ය නිධානය සියලු කැමති දේ දීම ප්‍රාර්ථනාවෙන් තොරව සිදු නො වේද? යම් සේ වදාළේද?

“ගෘහපතියෙනි, ධම්මචාරි සමචාරි පුද්ගල තෙමේ “මම කයෙහි බිදීමෙන් මරණින් මතු ක්ෂත්‍රිය මහාසාල කුලයන්හි හෝ - පෙ - සහභාවයට පැමිණෙම් නම් මැනවැයි කැමති වේ නම් හෙතෙම කයෙහි බිඳීමෙන් මරණින් පසු ක්‍ෂත්‍රිය මහාසාල කුලයන්හි සහභාවයට පැමිණේ යන කරුණ සිදු වන්නේය. ඒ කවර හෙයින්ද යත්? හෙතෙම ධම්මචාරී සමචාරි වන හෙයිනි”

එසේම “අනාශ්‍රව වූ චේතෝ විමුක්ති, ප්‍රඥා විමුක්ති මෙලොවදීම තමා විසින් දැන ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කොට එළඹ වාසය කෙරෙයි. ඒ කවර හෙයින්ද යත්? හෙතෙම ධම්මචාරී සමචාරී වන හෙයිනි”

එසේම වදාළහ -

“මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුව ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වේ ද ශීලයෙන්, ශ්‍රැතයෙන්, ත්‍යාගයෙන්, ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වේ ද ඔහුට මෙසේ සිත් වෙයි. “මම ඒකාන්තයෙන් කයෙහි බිඳීමෙන් මරණින් මතු ක්‍ෂත්‍රිය මහාසාල කුලයන්හි හෝ - පෙ- සහභාවයට පැමිණෙම් නම් යෙහෙකි” යනුවෙනි. හෙතෙම එම සිත ස්ථිර ලෙස පිහිටුවයි. එම සිත අධිෂ්ඨාන කරයි. එම සිත වඩයි. ඔහුගේ එම සංස්කාරයෝ ද විහරණයෝ ද මෙසේ වඩා මෙසේ බහුලව කොට එහි ඉපදීමට හේතු වෙති” යන මේ ආදියයි.

එහෙයින් එසේ එසේ කැමැත්තට අනුකූල වූ චිත්ත, පදහන, අධිෂ්ඨාන, භාවනා පිරිකර කොට ඇති ඒ ප්‍රාර්ථනාව ඔහුට කැමති දේ දීමෙහි හේතුව දක්වන්නාහු -

“යං යදෙවාභි පත්‍ථෙන්ති සබ්බමෙතෙන ලබ්භති” යයි වදාළහ.

එකාදසමගාථාවණ්ණනා

දැන් මේ පුණ්‍ය නිධානයෙන් යම් ඒ සියල්ලක් ලැබේ ද එය සීමා වශයෙන් දක්වන්නාහු “සුවණ්ණතා සුස්සරතා” යන මේ ආදී ගාථාවන් වදාළහ.

එහි පළමු ගාථාවෙහි පළමු කොට “සුවණ්ණතා” නම් සුන්දර ඡවි වර්ණ ඇති බවයි. රන්වන් සමක් ඇති බවයි. එය ද මේ පුණ්‍ය නිධානයෙන් ලබයි. යම්සේ වදාළේ ද

“මහණෙනි, තථාගත තෙමේ යම් පූර්ව ජාතියෙහි - පෙ - පෙර මිනිස් වූයේ නොකිපෙන සුළු වූයේ උපාය බහුල කොට ඇත්තේ විය. බොහෝ සේම කියන ලද්දේ නමුදු ක්‍රෝධ වශයෙන් නොගැටුණේය. නොකිපුණේය. ව්‍යාපාදයට නොපැමිණියේ ය. ක්‍රෝධය සිත නොපිහිටුවීය. කෝපයත්, ද්වේෂයත් නොසතුටත් පහළ නොකළේය. සියුම් වූ මොළොක් වූ ඇතිරිලි ද පොරෝනා ද සියුම් කොමු පිළි ද සියුම් කපු පිළි ද - පෙ - සියුම් පට පිළි හා පලස් ද දෙන්නෙක් විය. හෙතෙම ඒ කර්මය කළ බැවින් රැස් කළ බැවින් - පෙ - මේ මිනිස් බවට ආයේම මේ මහා පුරුෂ ලක්‍ෂණ ලබයි. හේ රන්වන් වෙයි. රන්බඳු පැහැ ඇති සිවිය ඇත්තේ වෙයි” යනුවෙනි.

“සුස්සරතා” නම් බ්‍රහ්ම ස්වර ඇති බවයි. කුරවි කොවුලෙකුගේ බඳු මිහිරි හඬ ඇති බවයි. එය ද මෙයින් ලැබේ. යම් සේ වදාළේ ද?

“මහණෙනි තථාගත තෙමේ යම් පූර්‍ව ජාතියක - පෙ - ඵරුෂ වචනය අත්හැර ඵරුෂ වචනයෙන් වැළකුණේ වේ ද නිදොස් වූ කණට සැප වූ - පෙ - යම් වචනයක් වේ ද එබඳු වූ වචන කීවේ වේ ද හෙතෙම එම කර්මය කළ බැවින් රැස් කළ බැවින් - පෙ - මේ මිනිස් බවට ආයේම මේ මහා පුරුෂ ලක්‍ෂණ දෙක ලබයි. දික් පුළුල් දිව ඇත්තේ වෙයි. බ්‍රහ්ම ස්වර ඇත්තේ ද කුරවි කොවුලෙකුගේ බඳු මිහිරි හඬ ඇත්තේ ද වෙයි” යනුවෙනි.

“සුසණ්ඨාන” යනු යහපත් සටහන් ඇති බවයි. සුදුසු ස්ථානයන්හි අඟපසඟ සුදුසු පරිදි මැනවින් පිහිටියේ යයි කියන ලද්දේ වෙයි. එය ද මෙයින් ලැබේ. යම්සේ වදාළේ ද

“මහණෙනි, තථාගත තෙමේ පෙර ජාතියෙහි - පෙ මිනිස් වූයේම “මේ සත්ත්වයෝ කෙසේ නම් සැදැහැයෙන් වැඩෙන්නාහුද? ශීලයෙන්, ශ්‍රැතයෙන්, ත්‍යාගයෙන්, ප්‍රඥාවෙන් ධන ධාන්‍යයෙන් කෙත්වතුවලින් දෙපා සිවුපා සතුන්ගෙන් අඹු දරුවන්ගෙන්, දැසි කම්කරු පුරුෂයගෙන්, නැදෑයන්ගෙන්, මිතුරන්ගෙන්, බන්ධුන්ගෙන් වැඩෙන්නාහුදැයි බොහෝ දෙනාට වැඩ කැමති වුයේ හිත කැමති වුයේ පහසුව කැමති වූයේ නිරුපද්‍රැත බව කැමති වූයේ විය. හෙතෙම ඒ කර්මය (කළ බැවින්) - පෙ - මේ මහා පුරුෂ ලක්ෂණ තුන ලබයි. සිංහයාගේ පෙරඩ කය මෙන් පරිපූර්ණ වූ සිරුර ඇත්තේ වෙයි. මසින් පිරුණ පිටිකර ඇත්තේ වෙයි. සම වූ වට වූ කඳ ඇත්තේ වෙයි.” යන මේ ආදියයි.

මේ ක්‍රමයට මෙයින් පසුවද මේ පුණ්‍ය නිධානයේ ප්‍රතිලාභ පිළිබඳ සාධක වූ දේශනා පාඨයෝ ඒ ඒ තැන්වලින් ගෙන කිව යුත්තාහ. විස්තර අධික වේය යන භයින් වනාහී කෙටි කරන ලදී. දැන් ඉතිරි පදයන්ගේ වර්ණනාව කරන්නෙමි.

“සුරූපතා” යන මෙහි සියලු ශරීරය රූපය යයි දත යුතුය. “පරිවරන ලද ආකාශය රූපය යයි ව්‍යවහාරයට යේ” ආදියෙහි මෙනි. එම රූපයෙහි සුන්දර බව, සුරුපී බව, ඉතා දිර්ඝ නොවන බව, ඉතා කොට නොවන බව, ඉතා කෘෂ නොවන බව, ඉතා මහත් නොවන බව, ඉතා කළු නොවන බව, ඉතා සුදු නොවන බව යයි කියන ලද්දේ වෙයි. “ආධිපච්චං” යනු අධිපතිභාවයි. ක්‍ෂත්‍රිය මහාසාර ආදී වශයෙන් අධිපතිභාවය යයි කියන ලද්දේ වෙයි. “පරිවාරො” යනු අගාරිකයන්ගේ (ගෘහවාසීන්ගේ) නෑජන පිරිවර ජන සම්පත්තියත් අනගාරිකයන්ගේ පිරිස් සම්පත්තියත්ය. ආධිපච්චඤ්ච පරිවාරොච “ආධිපච්ච පරිවාරා” වේ. මෙහිද සුවණ්ණතා ආදියෙන් ශරීර සම්පත්තියත් “ආධිපච්ච” යන්නෙන් භෝග සම්පත්තියත් “පරිවාරා” යන්නෙන් සජන පරිජන සම්පත්තියත් කියන ලද්දේ යයි දත යුතුය. “සබ්බමෙතෙන ලබ්භති” යනු “යං යදෙවාපත්‍ථෙන්ති සබ්බමෙතෙන ලබ්භති” යයි යමක් කියන ලද්දේ ද එය ද මෙහි සීමා වශයෙන් කියන ලද සුවණ්ණතා ආදී හයට අයත් සියල්ල ද යන මේවා මේ පුණ්‍ය නිධානයෙන් ලැබේ යයි දත යුතු බව දක්වයි.

ද්වාදසමගාථාවණ්ණනා

මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් පුණ්‍යානුභාවයෙන් ලැබිය යුතු රාජ්‍ය සම්පත්තියෙන් මෙහා දෙව් මිනිස් සම්පත් දක්වා දැන් ඒ රාජ්‍ය සම්පත් දෙක දක්වන්නාහු “පදෙස රජ්ජං” යන මේ ගාථාව වදාළහ.

එහි “පදෙස රජ්ජං” යනු එක් දිවයිනක සම්පූර්ණ රාජ්‍යයට නොපැමිණ පොළොවෙහි එක් එක් ප්‍රදේශයක පවත්නා රාජ්‍යයි. ඉසුරුමත් බව “ඉස්සරිය” වේ. මෙයින් දීපචක්‍රවර්ති රාජ්‍යය දක්වයි. “චක්කවත්ති සුඛං පියං” යනු මනොඥ වූ ප්‍රිය වූ මනා වූ සක්විති සැපයයි. මෙයින් සතර දික් කෙළවර කොට ඇති චක්‍රවර්ති රාජ්‍යය දක්වයි. දෙවියන් අතර රාජ්‍ය: දෙවරජ්ජ වේ. මෙයින් මන්ධාතු ආදී මිනිසුන්ගේ ද දේව රාජ්‍යය දක්වන ලද්දේ වෙයි. “අපි දිබ්බෙසු” යන මෙයින් යමෙක් දිව්‍යභාවය නිසා “දිබ්බ” යයි කියත් ද ඒ දිව්‍යමය භවයන්හි උපන්නවුන්ගේ දේව රාජ්‍යය දක්වයි. “සබ්බ මෙතෙන ලබ්භති” යන්නෙන් යමක් “යං යදෙවාභිපත්ථෙන්ති සබ්බමෙතෙන ලබ්භති” යයි කියන ලද්දේ ද එහි සීමා වශයෙන් ප්‍රදේශ රාජ්‍යා දී මේ දෙවෙනි සියල්ල මෙයින් ලැබේ යයි දත යුතු බව දක්වයි.

තෙරසමගාථාවණ්ණනා

මෙසේ මේ ගාථාවෙන් පුණ්‍යානුභාවයෙන් ලැබිය යුතු දෙව් මිනිස් රජ සම්පත් දක්වා දැන් ගාථා දෙකෙන් කියන ලද සම්පත් කෙටියෙන් පෙරටු කොට ගෙන නිර්‍වාණ සම්පත්තිය දක්වන්නාහු “මානුසිකාච සම්පත්ති” යන මේ ගාථාව වදාළහ.

මේ එහි පද වර්ණනාවයි. මිනිසුන්ට අයත් දේ = මානුසී වේ. එයම “මානුසිකා” වේ. සමෘද්ධ වීම : සම්පත්ති වේ. දෙවියන්ගේ ලෝකය = දෙව ලොක වේ. එහි “දෙව ලොකෙච යා රති” යනු ඉතිරියක් නොකොට ගැනීමයි. අධ්‍යාත්මයෙහි හටගත් දෙයින් හෝ බාහිර උපකරණ වූ යමකින් ප්‍රීතිමත් වෙත්නුයි = රති වේ. සැපයට සැප වස්තුවට මෙය නමකි. “යා” යනු අනියත වචනයකි. “ච” ශබ්දය මුලින් සඳහන් කළ සම්පත් සමඟ සම්පිණ්ඩනාර්ථ කොට ඇත්තේය. නිර්වාණයම = “නිබ්බාණසම්පත්ති” වේ.

මේ වනාහී අර්ථ වර්ණනාවයි. මේ “සුවණ්ණතා” ආදී පදයන්ගෙන් යම් මානුෂික සම්පත්තියක් හා දේව ලෝකයෙහි යම් රතියක් කියන ලද්දේ ද ඒ සියල්ල ද යම් මේ සද්ධානුසාරිභාව වශයෙන් පැමිණිය යුතු නිර්වාණ සම්පත්තියක් වේ ද එයද වශයෙන් මේ තුන්වෙනි පියවරට අයත් සම්පත් ද සීමා වශයෙන් “සබ්බමෙතෙන ලබ්භති” සියල්ල මේ පුණ්‍ය නිධානයෙන් ලබයි යනුයි.

නැතහොත් පෙර සුවණ්ණතාදියෙහි යමක් නොකියන ලද ද “සුසතීමන්තො පෙ - ඉධ බ්‍රහ්මචරිය වාසො” යන මේ ආදී ක්‍රමයෙන් දක්වන ලද පඤ්ඤාවෙය්‍යත්ති ආදී භේදයෝ ද මානුෂික සම්පත් ද අනෙක් දිව්‍ය ලෝකයෙහි යම් ධ්‍යානාදී රතියක් වේ ද එය ද යම් ඒ කියන ලද ආකාර ඇති නිර්වාණ සම්පත්තිය ද යන මේ සියල්ල ද තුන්වෙනුව සීමා වශයෙන් මෙයින් ලැබේ යයි මෙසේ ද මෙහි අර්ථ වර්ණනාව දත යුතුය.

චුද්දසමගාථාවණ්ණනා

මෙසේ මේ ගාථාවෙන් පුණ්‍යානුභාවයෙන් ලැබිය යුතු සද්ධානුසාරීභාව ආදී වශයෙන් පැමිණිය යුතු නිර්වාණ සම්පත්තිය ද දක්වා දැන් - ත්‍රිවිද්‍යා උභතො භාග විමුත්තභාව වශයෙන් ද පැමිණිය යුතු ඒ නිර්වාණයම එයට එළඹෙන උපාය ද දක්වමින් “මිත්තසම්පදමාගම්ම’’ යන මේ ගාථාව වදාළහ.

මේ එහි පද වර්ණනාවයි: මෙයින් සමෘද්ධ වේ. ගුණ සමූහයට පැමිණෙනුයි = සම්පදා වේ. මිත්‍රයාම සම්පදාව වූයේ = මිත්ත සම්පදා වේ. එය “මිත්තසම්පදං” වේ. “ආගම්ම” යනු හේතු කොට ගෙන; “යොනිසො” යනු උපායෙන්; “පයුඤ්ජතො” යනු යෝගයෙන් නොනැගීටීම කරන්නාහට; මෙයින් දැන ගනීනුයි = විජ්ජා වේ. මෙයින් මිදේ හෝ තෙමේ මිදුණේනුයි = විමුත්ති වේ. විජ්ජාව විමුත්තීච = විජ්ජා විමුත්තියො වේ. විද්‍යා විමුක්තීන්හි වශීභාවය = “විජ්ජා විමුත්තිවසීභාවො” වේ.

මේ වනාහී අර්ථ වර්ණනාවයි. යම් මේ මිත්‍ර සම්පත්තියකට පැමිණ ශාස්තෲන් වහන්සේ හෝ වෙනත් ගරු කටයුතු සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේ නමක් ඇසුරු කොට උන්වහන්සේගෙන් අවවාද අනුශාසනා ද ලැබ අනුශාසනා පරිදි ප්‍රතිපත්තියෙහි නුවණින් යෙදෙන්නේ පුබ්බෙනිවාස ආදී ත්‍රිවිද්‍යාවන්හි “එහි විමුක්තිය කවරේද? සිතෙහි මිදීමයි. “නිවන” ද යනුවෙන් මෙසේ සඳහන් වන අෂ්ට සමාපත්තියෙහි හා නිර්වාණ සංඛ්‍යාත විමුක්තියෙහි ද එසේ එසේ දක්ෂ ලෙස වශීභාවයට පත්වීමයි. මෙය ද සතර වෙනුවට ප්‍රමාණ වශයෙන් මේ පුණ්‍ය නිධානයෙන් ලැබේ” යනුයි.

පන්නරසමගාථාවණ්ණනා

මෙසේ මේ ගාථාවෙන් පෙර කියන ලද විජ්ජාවිමුත්තිවසීභාව හා සම්බන්ධ වූ පුණ්‍යානුභාවයෙන් ලැබිය යුතු ත්‍රිවිද්‍යා උභතොභාග විමුක්ත වශයෙන් ද පැමිණිය යුතු නිර්වාණ සම්පත්තිය දක්වා දැන් යම් හෙයකින් විද්‍යා විමුක්ති වශීභාවයට පත් වූවෝ ද ත්‍රිවිද්‍යා උභතොභාග විමුක්ත වූවෝ ද යන සියල්ලෝ පටිසම්භිදා ආදී ගුණ සම්පත්ති ලබත්ද, මේ පුණ්‍ය සම්පත්තියෙන් ද ඒ සම්පත්තියට පදස්ථාන වශයෙන් එසේ එසේ ඒ සම්පත්තිය ද ලබයි. එහෙයින් එයද දක්වන්නාහු “පටිසම්භිදා විමොක්ඛාච” යන මේ ගාථාව වදාළහ.

යම් හෙයකින් මනාකොට කළ ධර්ම, අර්ථ, නිරුක්ති, ප්‍රතිභානයන්හි ප්‍රභේදගත ප්‍රඥාව “පටිසම්භිදා” යයි කියනු ලැබේ ද යම් මේ “රූපී වූයේ රූප දකී” යනාදී ක්‍රමයට අෂ්ට විමෝක්‍ෂයෝ වෙත් ද යම් මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් විසින් පැමිණිය යුතු ශ්‍රාවක සම්පත්තිය ඇති කරන ශ්‍රාවක පාරමී වෙත් ද ස්වයම්භූභාවය ඇති කරන යම් ප්‍රත්‍යෙක බෝධියක් වේ ද සියලු සත්ත්වයන්ට උත්තමභාවය ඇති කරන යම් බුද්ධ භූමියක් වේ ද මේ සියල්ල ද පස් වෙනුව ප්‍රමාණ වශයෙන් මේ පුණ්‍ය නිධානයෙන් ලැබේ යයි දත යුතුය.

සොළසමගාථාවණ්ණනා

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමක් “යං යදෙවාභිපත්ථෙන්ති සබ්බමෙතෙන ලබ්භති” යයි දේශනා කරන ලද්දේ ද එය මේ ගාථාවන්ගෙන් දක්වා දැන් - මේ සියලු කැමති දේ දෙන නිධානයක් බඳු වූ පුණ්‍ය සම්පත්තියට ප්‍රශංසා කරන්නාහු “එවං මහිද්ධිකා එසා” යන මේ ගාථාවෙන් දේශනාව නිමා කළහ.

මේ එහි පද වර්ණනාවයි. “එවං” යනු අතීතාර්ථය දැක්වීමයි. මහත් වූ අර්ථයක් මෙහි ඇත්තේනුයි: “මහත්‍ථිකා” වේ. මහත් වූ අර්‍ථයක් සදහා හේතු වේ යයි කියන ලද්දේ වෙයි. “මහිද්ධිකා” යයි ද පාඨයකි. “එසා” යනු උද්දේස වචනයකි. එයින් “යස්ස දානෙන සීලෙන” යන මේ ගාථාවේ සිට “කයිරාථ ධීරො පුඤ්ඤාති” දක්වා කියන ලද පුණ්‍ය සම්පත්තිය දක්වයි. “යදිදං” යනු අභිමුඛකරණාර්ථයෙහි නිපාතයක් පමණි. එයින් “එසා” යයි දක්වන ලද දෙය පෙන්වා දීමට “යා එසා”යි අභිමුඛ කරයි. “පුඤ්ඤානං සම්පදා” = පුඤ්ඤසම්පදා” වේ. “තස්මා” යනු හේතුව දක්වන වචනයකි. “ධීරා” යනු උත්සාහවන්තයෝ ය. ‘පසංසන්ති’ යනු වර්ණනා කරති. පණ්ඩිතා යනු ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූවෝය. “කත පුඤ්ඤතං” යනු කළ පින් ඇති බවයි.

මේ වනාහි අර්ථ වර්ණනාවයි - මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “සුවණ්ණතා” මුල්කොට ඇති බුද්ධ භූමිය අවසන් කොට ඇති පුණ්‍ය සම්පදාවේ ආනුභාවයෙන් ලැබිය යුතු අර්ථය වර්ණනා කොට දැන් - එම අර්ථයම පිඬුකොට දක්වන්නාහු එම අර්ථයෙන්ම කියන ලද ස්වභාවය ඇති පුණ්‍ය සම්පදාවෙහි මහත් අර්ථවත් බව වර්ණනා කරන්නාහු වදාළහ. මෙසේ මහත් අර්ථයක් ගෙන දීම කරණකොට ගෙන මහත්‍ථික වූ මේ පුණ්‍ය සම්පදාව ඉදින් මා විසින් “යස්ස දානෙන සීලෙන” ආදී ක්‍රමයට දක්වන ලද්දාහු ද එහෙයින් සත්ත්වයන්ට හිත සුව ගෙන දෙන ධර්ම දේශනාවෙහි පසුබට නොවීමෙන් හා තත්වූ පරිදි ගුණයන් කරණ කොට ගෙන ද මා වැනි ධෛර්‍ය්‍යවත් පණ්ඩිතයෝ “අසාධාරණ මඤ්ඤෙසං අචොරහරණො නිධි” යනාදියෙන් මෙහි කියන ලද කරුණුවලින් ද “මහණෙනි පිනට බිය නොවවු, මහණෙනි, යම් මේ පින යයි යමක් වේ ද එය සැපයට නමකි” ආදී වචනයන්ගෙන් ද නොයෙක් ආකාරයන්ගෙන් කළ පින් ඇති බව ප්‍රශංසා කරති. පක්ෂපාතිභාවයෙන් නොවේ.

දේශනාව කෙළවර ඒ උපාසකයා බොහෝ ජනයා සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. පසේ නදී කොසොල් රජුගේ සමීපයට ගොස් මේ කාරණය දැන්වීය. රජතුමා අතිශයින් සතුටු වී ගෘහපතිය, මැනවි. ගෘහපතිය නුඹ මා වැන්නන් විසින් ද ගෙන්වා ගත නොහැකි නිධානයක් නිදන් කෙළෙහි යයි සතුටු කරවා මහත් පූජාවක් කළේය.

නිධිකණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමියේය.