හාරසඞ‍්ඛෙපො අට‍්ඨකථා

හාරසඞ්ඛෙපො

අසසාදාදීනවතො යන යම් ආරම්භක නිද්දේස ගාථා වේ ද ඒවායේ අසසාදාදීනවතා යන තැන අස්සාදො ආදීනවතා යනු පද විභාගයයි. ආදීනවතා යනු ද ආදීනවයමය. ඇතැමෙක් අස්සාදාදීනවතො යැයි කියවත්. එය යහපත් නොවේ. එහි ආශ්වාද කෙරේනුයි අස්සාද නමි. සුඛය ද සොම්නස ද යන දෙකයි. එය ‘යං භික්ඛවෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්‍ධෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං අයං පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්‍ධෙසු අසසාදො’ යැයි (මහා දුක්ඛක්ඛන්‍ධ සූත්‍රයේදී) කියන ලදි. සුඛය ද සොම්නස ද මෙසේ ඉෂ්ටාරම්මණය ද හඟවයි. එය ද ‘සො තදස්සාදෙති තං නිකාමෙතීති. රූපං අසසාදෙති අභිනන්‍දති. තං ආරබ්භ රාගො උපපජ්ජති. සංයොජනීයෙසු භික්ඛවෙ ධම්මෙසු අස්සාදානුපසසිනො’ යැයි කියන ලදි. මෙයින් ආශ්වාද කෙරේනුයි හෝ අස්සාද නමි. තණ්හාවයි. හේතුව ඒ තෘෂ්ණාවෙන් පුද්ගලයා සුඛය ද සුඛ සහගත අරමුණ ද ආශ්වාදනය කෙරේ. තෘෂ්ණාව යම්සේ ද විපල්ලාසයෝත් මෙසේමය. සත්ත්වයෝ විපර්යාස වශයෙන් අනිටු අරමුණ ද ඉෂ්ටාකාරයෙන් ආශ්වාදනය කෙරෙත්. මෙසේ වේදනාවේ ද සියලු ත්‍රෛභූමක සංස්කාරයන්ගේ ද තණ්හාවේ ද විපල්ලාසයන්ගේ ද ආශ්වාද විචාරය දත යුතුයි.

දුක්ඛ අදුක්ඛ අසුබ වේදනාවන්ගේ ආශ්වාදනීයත්වය කෙබඳු ද? විපර්යාස වශයෙන් ද සුඛ පර්යාය සද්භාවයෙන් ද එය වේ. එහෙයින්ම ‘සුඛා ඛො ආවුසො විසාඛ වෙදනා ඨිතිසුඛා විපරිනාම දුක්ඛා, දුක්ඛාවෙදනා ඨිති දුක්ඛා විපරිනාම සුඛා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ඤාණ සුඛා අඤ්ඤාණ දුක්ඛා’ යයි (චුල්ලවෙදල්ල සූත්‍රයේදී) කියන ලදි. එහි වේදනාවට අෂ්ටශත (එක්සිය අටක්) පර්යාය වශයෙන් ද, ත්‍රෛභූමක සංස්කාරයන්ට නික්ඛෙප කාණ්ඩ, රූප කාණ්ඩ වශයෙන් ද, තෘෂ්ණාවට සංකිලෙස වස්තු විභංගයෙහි ද නික්ඛෙප කාණ්ඩයේ ද තණ්හා නිර්දේශ වශයෙන් ද, විපල්ලාසයන්ට සුභ සංඥා ආදී වශයෙන් දෙසැටක් වූ දෘෂ්ටි වශයෙන් ද විභාගය දතයුතුයි.

ආදීනවය නම් දුක් වේදනාවයි. තෙවැදෑරුම් වූ දුක්ඛ භාවයයි. එසේ නැතහොත් සියලුම ත්‍රෛභූමික සංස්කාරයෝ ආදීනවයෝය. අදීන වූ ඉතා කෘපණ වූ පැවැත්ම පවතීනුයි ආදීනව නමි. දිළිඳු මනුෂ්‍යයාය. අනිත්‍යාදියෝගයෙන් ත්‍රෛභූමක ධර්මයෝ මෙවැනි ස්වභාව ඇත්තාහ. යම්හෙයකින් එහි ආදීනවානුපස්සනය අරඹන ලද විදර්ශනාව ඇත්තවුන්ගේ භූත නය යැයි කියනු ලැබේ. එසේ ද කියන ලදි. ‘යං භික්ඛවෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්‍ධා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිනාමධම්මා. අයං පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්‍ධෙසු ආදීනවො’ යනුවෙනි. එහෙයින් දුක්ඛ සත්‍යය නිර්දේශ වූ ජාති ආදී අනිත්‍යාදියේ ආදීනවය දෙසාළිස් ආකාර වශයෙන් බෙදා නිර්දේශ කළයුතුය.

මෙය කරණ කොටගෙන යේනුයි නිස්සරණ නම් වේ. ආර්ය මාර්ගයයි. නැතහොත් නික්මේ නුයි නිස්සරණ නම් වේ. නිවනයි. දෙකම සාමාන්‍ය නිර්දේශයෙන් හෝ එකකින් හෝ යෑම වේ යැයි කියන ලද්දේ වෙයි. පි ශබ්දය පළමු පදවල ද පසුපදවල ද එක්කිරීම් අර්ථයයි. එහිදී ආර්ය මාර්ග පක්‍ෂයෙහි සතිපට්ඨාන ආදී සත්තිස් බෝධිපාක්‍ෂික ධර්මයන්ගේත් කායානුපස්සනා ආදියේත් නිස්සරණය ඊට ඇතුළත් ප්‍රභේද ලෙසින් බෙදා දැක්විය යුතුය.

නිර්වාණ පක්‍ෂයෙහි දී අසංඛත ධාතුවේ නිෂ්පර්යාය විභාගයක් කෙසේවත් නැත. පර්යාය වශයෙන් වනාහි සොපාදිසේස නිරුපාදිසේස භේදයෙන් (විභාගයක් ඇත.) යම්හෙයකින් එය නිදහස් වූයේ ද පටිසම්භිදා මග්ගයෙහි දක්වන ලද ඒ චක්‍ෂු ආදී සදොර, රූපාදී අරමුණු හය, ඒ ඒ දොරටුවෙහි පැවති සයක් සයක් වූ විඥාන, ස්පර්ශ, වේදනා, සංඥා, චේතනා, තෘෂ්ණා, විතර්ක, විචාරයන්, පඨවි ධාතු ආදී ධාතු සය, දස කසිණ, කෙස් ආදී දෙතිස් ආකාර ඇති අසුභයන්, පංචස්කන්ධය, දොළොස් ආයතන, අටළොස් ධාතු, ලෞකික ඉන්‍ද්‍රිය, කාමධාතු ආදී ත්‍රිවිධ ධාතු, කාම භව ආදී ත්‍රිවිධ භවයන්, අප්පමඤ්ඤා හා ආරුප්‍ය වූ ධ්‍යාන සතර, ද්වාදශ පටිච්ච සමුප්පාද අංග යන මේ ආදී සංඛත ධර්මයන්ගේ නිස්සරණ භාවයෙන් ද බෙදා දැක්විය යුතුයි.

ඵලං යනු දේශනා ඵලයයි. ඒ කුමක්ද? දේශනාවෙන් යමක් නිෂ්පාදනය කෙරේ ද එයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාවෙන් නිර්වාණාධිගමය නිෂ්පාදනය නො කෙරේ ද? නිවන ද නිස්සරණය ද මෙයින් කියන ලද්දේමය. මෙය සත්‍යයකි. එය ද පරම්පරා වශයෙනි. මෙහි දී වනාහි ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන තැනැත්තාගේ දේශනා ඵලය අදහස් කරන ලදි. එය වනාහි සුතමය ඤාණයයි. ආර්ය මාර්ගයට පූර්ව භාගයෙහි වූ ප්‍රතිපත්ති වූ අර්ථ ධර්ම ඥාන ආදී ෂඩ්විධ විශුද්ධීන්ය. එකෙණෙහි ආර්ය මාර්ගයට නොපැමිණි පුද්ගලයාට වෙනත් විටෙක එය ලැබීමට හේතු වූ සම්පත්ති භව හේතුවක් වන්නේය. එහෙයින් අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච එවං මච්චුතරො සියා යයි ද ඉදං ඵලං යයි ද ධම්මො භවෙ රක්ඛති ධම්මචාරිං යයි ද ඉදං ඵලං යයි ද කියනු ලැබේ. මේ ක්‍රමයෙන් දෙවියන් කෙරෙහි ද මිනිසුන් කෙරෙහි ද ආයුෂය, වර්ණය, බලය, සැපය, යසස, පිරිවර ආධිපත්‍යය යන සම්පත්තීහු, උපධි සම්පත්, චක්‍රවර්ති ශ්‍රීය, දිව්‍යරාජ්‍යශ්‍රීය, සතර වැදෑරුම් සම්පත් චක්‍රය, සීල සම්පත්තිය, සමාධි සම්පදාව, ත්‍රිවිද්‍යා, ෂඩභිඥා, චතු ප්‍රතිසම්භිදා, ශ්‍රාවක බෝධිය, ප්‍රත්‍යෙකබෝධිය, සම්මා සම්බෝධිය යන සියලු සම්පත් පුණ්‍ය සම්භාර හේතුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව කරණ කොටගෙන සාධානය කළයුතු බැවින් ඵලය යැයි දතයුතුයි.

උපායො යනු ආර්ය මාර්ගයට සමීප කරුණ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවයි. එය වනාහි පළමු පළමු හා පශ්චිම පශ්චිම අධිගමයන්ට උපාය බැවින් පරපුර කරණ කොටගෙන මාර්ග නිර්වාණාධිගමයට ද හේතුවන බැවින් උපාය නම් වේ. යමක් මුලින් කියන ලද ඵලය අවබෝධ කරගැනීමට උපාය ප්‍රතිපත්තිය වේ ද, ඇතැමෙක් විදර්ශනාව සමග ඒ මාර්ගය උපාය යැයි කියත්. ඔවුන්ගේ අදහස අනුව නිස්සරණ යනු නිවනමැයි කියන ලද්දේ වන්නේය. ඵලය මෙන් උපාය ද පූර්වභාගය යැයි කියන ලද්දේ වන්නේය. සබ්බෙ ධම්මා -පෙ- විසුද්ධියාති අයං උපයො යි යමක් කියනු ලැබේ ද, මෙහි ද පූර්වභාග පටිපදාවම ගෙනහැර දක්වන ලදැයි දැනගන්නට පුළුවන. යම්හෙයකින් තෙ පහාය තරෙ ඔඝං, ඉදං නිස්සරණං යි ආර්ය මාර්ගයේ නිස්සරණ භාවය කියනු ලැබේ ද ඒ ආර්ය මාර්ගයම ඕඝතරණය වේ.

ආණත්ති යනු හික්මවිය යුතු ජනයාගේ හිතසිද්ධිය පිණිස මෙසේ පිළිපදින්න යනුවෙන් වූ අණ දීමට සුදුසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ විධානයයි. එසේම සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු මොඝරාජා ති ආණත්ති යි කියනු ලැබේ.

යොගීනං යනු චතුසත්‍ය කර්මස්ථාන භාවනාවෙහි යෙදුණු විනේය ජනයාගේය. අත්‍ථාය යනු වචන ශේෂයකි. දෙසනා හාරො යනු මුලින් කියන ලද මේ ආශ්වාද ආදියේ බෙදීම් ලක්‍ෂණය වන සංවර්ණනා විශේෂය දේශනා හාර නම් වේය අර්ථයයි. මෙහිදී කියන ලදි. ඒ ඉතිරි වූ ආශ්වාද ආදියේ කවර වචනයක් දේශනාහාරය වේ ද? නැතහොත් එක් පිරිසකගේ ද? ඉතිරි නොවූ දෙයෙහිමය. යම් සූත්‍රයක ආශ්වාද ආදීනව නිස්සරණයන් ස්වරූප වශයෙන් ආයේ ද එහි කිවයුතු දෙයක් නැත. යම් සූත්‍රයක ස්වරූප වශයෙන් නොව ඒකදේශ වශයෙන් පැමිණියේ ද එහි නොපැමිණි දෙය අර්ථ වශයෙන් වෙන්කොට හාරය යෙදිය යුතුය. මේ අර්ථය දේශනාහාර විභංගයෙහි එන්නේයැයි මෙහිදී විස්තර නොකරන ලදි.

යං පුච්ඡිතං යනු යම් විමසීමකි. විචියමානා යනු වචන ශේෂයකි. විස්සජ්ජිතං අනුගීති යන මෙහිද මේ ක්‍රමයමැයි. එහි විස්සජ්ජිතං යනු විසඳීමයි. එය ඒකංස ව්‍යාකරණ ආදී වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් ව්‍යාකරණයයි. ච ශබ්දය සම්පිණ්ඩනය කිරීම් අර්ථයයි. එයින් ගාථාවෙහි නොකියන ලද පදාදිය ගණන් ගැනෙයි. ඒ ඇසීම හා විසඳීම කවරක ද? සූත්‍රයේ යැයි කියන ලදි. මෙයින් සූත්‍රයේ ආ පුච්ඡා විස්සජ්ජනය විමසිය යුතුයයි දක්වයි. යා ච අනුගීති යි කියන ලද අර්ථයේම යම් පසු ගායනයක් වේද එය අනුගීති නමි. සංග්‍රහ ගාථාවයි. විමසීමට අනුරූප වූ හෝ ගීතියයි. මෙයින් පෙර පසුව ගන්නා ලදි. යමක් පුච්ඡානුසන්‍ධි යයි කියනු ලැබේ ද ව්‍යාකරණයේ පිළිවිසීම් අනුරූපතාව මෙහි පුබ්බාපර නම් වේ. පුරිමං සුත්තස්ස යන පදය මුල බලමින් නැවත සූත්‍රයේ යැයි කියන ලදි. එයින් සූත්‍රයට ආශ්‍රය වූ ආශ්වාද ආදිය අල්ලා ගනී. මෙපමණකින් විචය හාරයේ විෂය නිරවශේෂ වශයෙන් දක්වන ලද්දේ වෙයි. එසේම විචයහාර විභංගයෙහි පදං විචින්ති -පෙ- අනුගීතිං විචින්ති යි කියනු ලැබේ.

ඒ සූත්‍රයෙහි සියලු පදයන්ගේ අනුපිළිවෙලින් අර්ථ වශයෙන් ද ව්‍යඤ්ජන වශයෙන් ද වූ විමසීම පදවිචයයි. මේ පෘච්ඡාවයි. අදිට්ඨජෝතන, දිට්ඨ සංසන්දන, විමතිච්ඡේදන, අනුමති පුච්ඡන, කථෙතු කම්‍යතා පුච්ඡන, සත්තාධිට්ඨාන, ධම්මාධිට්ඨාන, එකාධිට්ඨාන, අනෙකාධිට්ඨාන, සම්මුති විසය, පරමත්‍ථ විසය, අතීත විසය, අනාගත විසය, වර්තමාන විසය යනාදියෙන් පුච්ඡා විචය දතයුතුය. මේ විසඳීමයි. ඒකංස ව්‍යාකරණය, විභජ්ජ ව්‍යාකරණය, පටිපුච්ඡා ව්‍යාකරණ, ඨපනය, සාවසේස, නිරවසේස, සඋත්තර, අනුත්තර, ලෝකිය, ලෝකුත්තර යනාදියෙන් විස්සජ්ජන විචය වේ.

මේ විමසීම මේ සමග ගැළපෙයි. මෙය සමග නොගැළපෙයි යනුවෙන් විමසන ලද අර්ථය ගෙනවුත් විචයය පූර්වාපරව සසඳා විමසීම පුබ්බාපර විචයයි. මේ අනුගීතියයි. වුත්තත්‍ථ සංගහ අවුත්තත්‍ථ සංගහ, තදුභයත්‍ථ සංගහ, කුසලත්‍ථ සංගහ, අකුසලත්‍ථ සංගහ ආදියෙන් අනුව ගැයීම අනුගීති විචයයයි. ආශ්වාදාදියෙහි සුඛ වේදනාවෙහි ඉෂ්ට අරමුණු අනුභව කිරීම් ලක්‍ෂණය යනාදියෙන්, තෘෂ්ණාවෙන් අරමුණ ගැනීම් ලක්‍ෂණය ආදියෙන්, විපර්යාසයන්ගේ වෙනස්ව ගැනීම් ලක්‍ෂණය ආදියෙන්, ඉතිරි ත්‍රෛභූමක ධර්මයන්ගේ ඇති ස්වභාව ලක්‍ෂණය ආදියෙන් සියලු දෙවිසි තිකවල ද දුක එකසිය විසිදෙකෙහිද ලැබෙන පද ලෙසින් ඒ ඒ ආශ්වාද අර්ථ විශේෂ වෙන්කිරීම අස්සාද විචයයි.

දුක් වේදනාවෙන් අනිටු දේ අනුභව කිරීම් ලක්‍ෂණයේ ආදියෙන්, දුක්ඛ සත්‍ය ධර්මයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි ලක්‍ෂණය ආදියෙන්, අනිත්‍ය බව ආදියේ අග මුල ඇති බැවින් අනිත්‍යය යන කථාවේ අනිත්‍යය යනාදියෙන්, සියලු ලෞකික ධර්මයන්ගේ සංකිලෙස භාගිය, හාන භාගිය බව ආදී වශයෙන් ආදීනව කීම තුළින් ලාමක භාවය වෙන් කිරීමෙන් ආදීනව විචය වෙයි. නිස්සරණයට කරුණු වූ ආර්ය මාර්ගයට පැමිණෙන හෙයින් කායානුපස්සනා ආදී වූ පූර්වභාග ප්‍රතිපදා විභාග විශේෂයන් නිර්ධාරණය කිරීම් වශයෙන් ද යන මේ ක්‍රමයෙන් නිස්සරණ සෙවීම වේ. ඵලාදීන්ගේ ඒ ඒ සූත්‍ර දේශනා මගින් සාධනය කළයුතු ඵලයෙහි ද ඊට උපාය වූ ඒ ඒ සූත්‍ර වචනයේ ද විභාගය නිර්ධාරණය කිරීම් වශයෙන් සෙවීම දතයුතුයි. මෙසේ පදයන් පිළිබඳ ඇසීම් විසඳීම් පූර්වාපර අනුගීතීන්ගේ ආශ්වාද ආදීනවයන් ද විශේෂ නිර්ධාරණ, වශයෙන්ම සෙවීම් ලක්‍ෂණය විචයහාරය යැයි දතයුතුයි.

සබ්බෙසං යනු දහසෙයහිය. භූමි යනු බ්‍යඤ්ජනය සඳහා කියන ලදි. බ්‍යඤ්ජනය වනාහි මූලපදයන් මෙන් නයවලට හා හාරයන්ට භූමි වෙයි. ප්‍රවෘත්ති ස්ථානයකි. ඒවායේ බ්‍යඤ්ජන විචාරභාවය නිසාය. හාරා බ්‍යඤ්ජන විචයො යැයි කියන ලද්දේමය. පේටකෝපදේශයේ ද ‘යත්‍ථ ච සබ්බෙ හාරා, සම්පතමානා නයන්ති සුත්තත්‍ථං බ්‍යඤ්ජන විධි පුථුත්තා’ යැයි කියන ලදි. ගොචරො යනු සූත්‍රාර්ථයයි. සූත්‍රයේ පදාර්ථයන් උපුටා දැක්වීම් මුඛයෙන් හාරයන් යෙදීමයි. තෙසං යනු බ්‍යඤ්ජනාර්ථයන්ගේය. යුත්තායුත්තපරික්ඛා යනු සුදුසු දෙයෙහි ද නුසුදුසු දෙයෙහි ද විමසා බැලීමයි. යුත්තායුත්ති පරික්ඛා යයි ද පාඨයක් වේ. යුක්ති අයුක්තීන්ගේ විචාරය යන අර්ථයයි. ඔවුන්ගේ යුක්තායුක්තභාවය දැනගැනීම කෙසේ වේ ද? සතර මහාපදේශයන් නොනැසීමෙනි. එහි බ්‍යඤ්ජනයන්ගේ ස්වභාව නිරුක්ති භාවය ද අධිප්‍රේතාර්ථය ප්‍රකාශ කරවන බව ද යුක්ත භාවයයි. සූත්‍ර විනය ධර්මතාවන්ගෙන් අර්ථය නොනැසීමයි. මේ මෙහි සංක්‍ෂේපයයි. විස්තර වනාහි පසුව ප්‍රකට වන්නේය. හාරො යුත්තීති නිද්දිට්ඨො යනු මෙසේ සූත්‍රයෙහි ව්‍යඤ්ජනාර්ථයන්ගේ යුක්තායුක්ත භාවය විභාවනය කරන ලක්‍ෂණය යුත්ති හාරය යැයි දතයුතුය යනුයි.

ධම්මං යනු සූත්‍රාගත යම්කිසි කුසලාදී ධර්මයක් කියන ලදි. තස්ස ධම්මස්ස යනු ඒ කුසලාදී ධර්මයටය. යං පදට්ඨානං යනු යෝනිසෝ මනසිකාර ආදී වූ සූත්‍රයේ ඇති හේ නොමැති යම් කරුණක් සම්භවයෙන් උදුරා කිය යුතුය යන අදහසයි. ඉති යනු මෙසේය. කියන ලද ක්‍රමයෙන් යන අර්ථයයි. යාව සබ්බධම්මා යනු ඒ සූත්‍රයේ ආ යම් පමණ කරුණු වේ ද ඒ සියල්ලේම ද යථානුරූපී වූ පදස්ථානය උදුරා කියයුතුය යන අදහසයි. එසේ නැතහොත් යාව සබ්බ ධම්මා යනු සූත්‍රාගත ධර්මයේ යම් පදස්ථානයක් වේ ද එහි ද යම් පදස්ථානයක් යැයි සම්භවයෙන් සියලු ධර්මයෝ යම් පමණක් පදස්ථාන විචාරය කළයුතුය යන අර්ථයයි. එසො හාරො පදට්ඨානො යනු සූත්‍රයේ ආ කරුණුවලට පදස්ථාන වූ ධර්මයෝ ඒවාට ද පදස්ථාන වූහයි සම්භ වන බැවින් පද ස්ථාන වූ ධර්මයන් නිර්ධාරණය කරන ලක්‍ෂණය පදට්ඨාන නම් වේ. හාරය යන අර්ථයයි.

වුත්තම්හි එකධම්මෙ යනු කුසලාදි වූ හෝ ස්කන්ධාදී වූ හෝ යම්කිසි එක් කරුණක් කියවෙන සූත්‍රයක ස්වරූප වශයෙන් හෝ නිර්ධාරණ වශයෙන් හෝ කියන ලද දෙයෙහිය. යෙ ධම්මා එක ලක්ඛණා කෙචි යනු යම්කිසි ධර්මයෝ කුශලාදිභාවයෙන් හෝ රූපස්කන්‍ධාදී ස්වභාවයෙන් හෝ ඒ ධර්මය හා සමාන ලක්‍ෂණ ඇති යනුයි. වුත්තා භවන්ති සබ්බෙ යනු ඒ සියල්ලම කුශලාදී ස්වභාව හෝ ස්කන්‍ධාදී ස්වභාව හෝ ඇති ධර්මයෝ සූත්‍රයේ නොකියන ලද මුත් ඒ සමාන ලක්‍ෂණ ඇති බැවින් කියන ලද්දෝ වෙත්. රැගෙන වර්ණනා කිරීම් වශයෙන් යන අදහසයි. මෙහි ද එකලක්ඛණා යනු හේතු වශයෙන් ද සමාන ප්‍රතිඵල වශයෙන් ද සමාන අරමුණු වශයෙන් ද මේ ආදී වූ නොකියන ලද දෙයෙහි ද කියන ලද දෙයෙහි මෙන් නිර්ධාරණය දතයුතුයි. සො හාරො ලක්ඛණො නාම යැයි මෙසේ සූත්‍රයේ නොආ කල්හි ද ධර්මයේ කියන ලද ආකාරයෙන් පැමිණි කල්හි මෙන් නිර්ධාරණය කොට යම් සංවර්ණනාවක් වේ ද එය ලක්ඛණා නම් හාරය යන අර්ථයයි.

නෙරුත්තං යනු නිරුක්තියයි. පද නිර්වචනය යන අර්ථයයි. අධිප්පායො යනු බුදුවරුන්ගේ හෝ ශ්‍රාවකයන්ගේ ඒ සූත්‍රය දේශනා කළ අයගේ අදහසයි. බ්‍යඤ්ජනං යනු ව්‍යඤ්ජනයෙනි. එය කරණාර්ථයේ ප්‍රථමා වචනයකි. ඒකාන්තයෙන් සියලු හාරයෝ බ්‍යඤ්ජන විචය වේ. විශේෂ වශයෙන් මෙය වනාහි ව්‍යඤ්ජන වාරයෙහිම අර්ථ සෙවීම කොට ව්‍යඤ්ජනය යැයි කියන ලදි. එහෙයින්ම බ්‍යඤ්ජනෙන සුත්තස්ස නෙරුත්තඤ්ච අධිප්පායො ච නිදානඤ්ච පුබ්බාපරානුසන්‍ධිච ගවෙසිතබ්බා යැයි කියනු ලැබේ. අථ යනු පද පූරණ නිපාත මාත්‍රයකි. දෙසනා නිදානං යනු, ඵලය ගෙන දෙයි යනු නිදානයයි. කාරණයයි. යම් කරුණකින් දේශනාව පැවැත්තේ ද එය දේශනාවේ ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තය යන අර්ථයයි. පුබ්බාපරානුසන්‍ධි යනු පූර්වයෙන් ද පසුව ද වූ අනුසන්‍ධියයි. පුබ්බාපරෙන සන්‍ධී යැයි ද පාඨයකි. සූත්‍රයේ මුල් කොටස පසු කොටස හා සසඳා ප්‍රකාශ කිරීම යන අර්ථයයි. සංගීති වශයෙන් හෝ පූර්වාපර වූ වෙනත් සූත්‍රවලින් සංවර්ණනා කරනු ලබන සූත්‍රයේ සැසඳීම පූර්වාපර අනුසන්‍ධියයි. පූර්ව පදය හා පර පදය අතර යම් සම්බන්ධයක් වේ නම් මෙය ද පුර්වාපර අනුසන්‍ධියයි. එසො හාරො චතු බ්‍යූහො යනු මෙසේ නිර්වචන අධිප්‍රායාදී සතරේ විභාවන ලක්‍ෂණය චතුබ්‍යූහ හාර නම් වේ වන අර්ථයයි.

එකම්හි පදට්ඨානෙ යනු ආරම්භ ධාතු ආදී වූ එකෙක්හි පරක්කම ධාතු ආදීන්ගේ පදස්ථාන වූ ධර්මයක් දේශනාවට නැංවුණු කල්හිය. පරියෙසති සෙසකං පදට්ඨානං යනු එය අසමාන බැවින් නොගැන්මෙන් හෝ සෙස්ස ප්‍රමාදාදීන්ගේ සමීප කරුණු නිසා පදස්ථාන භූත වූ දක්‍ෂ බව ආදි වෙනත් ධර්මයක් සොයයි. ප්‍රඥාවෙන් ගවේෂණය කරයි. සොයා සංවර්ණනාව හා යොදමින් දේශනා කිරීමයි. ආවට්ටති පටිපක්ඛෙ යනු වීර්යාරම්භාදී මුඛයෙන් පටන්ගත් සූත්‍රය කියන ලද ක්‍රමයෙන් ප්‍රමාදාදී වශයෙන් දක්වමින් දේශනාවට ප්‍රතිපක්‍ෂ බැවින් කැරකෙයි. ආවට්ටො නාම සො හාරො යනු දේශනාවෙන් ගන්නා ලද ධර්මයන් සභාග විෂභාග ධර්ම වශයෙන් කැරකෙන ලක්‍ෂණය ආවට්ට හාර නමැයි යන අර්ථයි.

ධම්මං යනු ස්වභාව ධර්මයයි. එය කුසල ආදී වශයෙන් නන් වැදෑරුම්ය. පදට්ඨානං යනු යමක පිහිටියාහු, උතුරු ගුණ විශේෂයන් ලබයි නම් ඒ විශේෂ අධිගමයට කරුණු වන දේය. භූමිං යනු පෘථග්ජන භූමිය දර්ශන භූමිය යන මේ ආදී වූ භූමියයි. විභජතෙ යනු විභාග වශයෙන් කියයි යනුයි. සාධාරණෙ යනු දර්ශන ප්‍රහාතව්‍ය ආදී නාම වශයෙන් හෝ පෘථග්ජන සෝවාන් ආදී වස්තු වශයෙන් හෝ සාධාරණ දෙයෙහිය. අවිශිෂ්ට වූ සමාන වූ යන අර්ථයයි. කියන ලද ක්‍රමයෙන් අසාධාරණයන් දතයුතුයි. නෙය්‍යො විභත්ති යනු ප්‍රකාශ කරන ලද ධර්මාදීන්ගේ බෙදීමයි. මෙම හාරය විභත්ති යැයි දතයුතුය යන අර්ථයයි. එහෙයින් අපිරිසිදු ධර්මයන් ද පිරිසිදු ධර්මයන් ද සාධාරණ අසාධාරණ වශයෙන් ද පදස්ථාන වශයෙන් ද භූමි වශයෙන් ද බෙදා දක්වන ලක්‍ෂණය විභත්ති හාරය යැයි දතයුතුය.

නිද්දිට්ඨො යනු කියන ලද්දෙහිය. සූත්‍රයේ ආ හෝ සංවර්ණනා කරන ලද දෙයෙහිය. භාවිතෙ යනු යම්සේ උපන්නා හා සමාන දේ උපන්නේ යැයි කියනු ලැබෙත් ද මෙසේ භාවිතයට සමාන වූ යනුයි. පහිණො යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයමැයි. පරිවත්තති පටිපක්ඛෙ යනු කියන ලද ධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ යමක් වේ ද ඒවාට අනුව පරිවර්තනය වෙයි යන අර්ථයයි. මෙසේ නිර්දේශ කරන ලද ධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂව පෙරලෙන සුලු ලක්‍ෂණය පරිවත්තන හාරය යැයි දතයුතුය.

එකම අර්ථයක විවිධ වචන යෙදීම විවචන නමි. විවචනයන්ම වෙවචන නම් වේ. පර්යාය ශබ්ද යන අර්ථයයි. ඒ වේවචනයන්ය. බහූනි යනු නොයෙක් යනුයි. තු ශබ්දය අවධාරණයෙහිය. එහෙයින් බොහෝ පර්යාය ශබ්දයෙන් වේවචනහාරය යෙදීමේදී කිවයුතුය. කිහිපයක් යැයි නොදක්වයි. සුත්තෙ වුත්තානි යනු නවවැදෑරුම් සූත්‍රාන්ත සංඛ්‍යාත ත්‍රිපිටක බුද්ධවචනයෙහි කියන ලද්දේය. මෙහිදී ද තු ශබ්දයේ අර්ථය ගෙනවුත් යෙදිය යුතුය. එහෙයින් පෙළෙහි ආ වේවචනයන්ම ගතයුතු යැයි කියන ලද්දේ වෙයි. එකධම්මස්ස යනු එක් පදාර්ථයකය. යො ජානාති සුත්තවිදු යනු යම් සේ ගිතෙල් ගැන දනිහිදැයි කී කල්හි ගිතෙලින් විචාරහි ද ගිතෙල් දෙවු යැයි අණකරයි යන අර්ථයයි. මෙසේ සූත්‍රයෙහි දක්‍ෂ යම් ධර්ම කථිකයෙක් එක් පදයක බොහෝ පර්යාය ශබ්ද විමසයි ද විභාවනය කරයි ද යොදයි ද යන අර්ථයයි. වෙවචනො නාම සො හාරො යන ඒ අර්ථය ගැන කියන ලද ආකාර ඇති පර්යාය ශබ්ද යෙදීම් ලක්‍ෂණය වේවචන හාර නම් වේ. එහෙයින් එක් අර්ථයක නොයෙක් පර්යාය ශබ්ද යෙදීම් ලක්‍ෂණය වෙවචන හාර නම් වේ.

ධම්මං යනු ස්කන්‍ධාදී ධර්මයෝය. පඤ්ඤත්තීහි යනු පනවන ලද ප්‍රකාර වශයෙන් හඟවන ලද හෝ අසංකර වශයෙන් තබන ලද දේවලින් යනුයි. විවිධාහි යනු බහාතැබීම ආදී වශයෙන් නන් වැදෑරුම් ලෙසිනි. සො ආකාරො යනු එකම අර්ථයට නික්‍ෂේප ප්‍රභව ප්‍රඥප්ති ආදී වශයෙන් නොයෙක් ප්‍රඥප්තීන්ගෙන් පනවන ආකාරයයි. ඤෙය්‍යො පඤ්ඤත්ති නාම හාරො යනු පඤ්ඤත්ති නාම හාරය යැයි දතයුතුය යනුයි. එහෙයින් එක් එක් ධර්මය නොයෙක් ප්‍රඥප්තීන්ගෙන් පැනවිය යුතු ආකාරය ප්‍රකට කරන ලක්‍ෂණය පඤ්ඤත්ති හාරය යැයි දතයුතුය.

පටිච්චුප්පාදො යනු ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදයයි. ඉන්‍ද්‍රියබන්‍ධා යනු ඉන්‍ද්‍රියයෝ ද ස්කන්‍ධයෝ ද යනුයි. ධාතු ආයතනානි යනු ධාතූහු ද ආයතනයෝ ද යනුයි. එතෙහි යනු දොළොස් පදයක් ඇති යම් ප්‍රත්‍යයාකාරයක් වේ ද යම් දෙවිසි ඉන්‍ද්‍රියයෝ වෙත් ද යම් පංචස්කන්ධයක් වේද යම් අටළොස් ධාතූහු වෙත් ද යම් දොළොස් ආයතනයක් වේ ද ඒවායින් සූත්‍රාගත පදාර්ථවලට අනුව නිර්ධාරණය කරන යනුයි. ඔතරති යො යනු යම් සංවර්ණනා න්‍යායක් බැස ගනී ද එයයි. පටිච්චසමුප්පාදාදියට අනුප්‍රවේශ වේ යන අර්ථයයි. ඔතරණො නාම සො හාරො යනු පෙර කියන ලද යම් සංවර්ණනා විශේෂයක් වේ ද එය ඔතරණ හාර නම් වේ. මෙහි ච ශබ්දයෙන් සුඤ්ඤතමුච ආදී ගාථාවෙහි නොකියන ලද කරුණුවලද සංග්‍රහය දතයුතුය. මෙසේ පටිච්චසමුප්පාද ආදී ප්‍රමුඛ වූ සූත්‍රාර්ථවල ඔතරණ ලක්‍ෂණය ඔතරණ හාරය නම් වේ යැයි දතයුතුය.

විස්සජ්ජිතම්හි යනු බුද්ධාදීන් විසින් විවරණය කරන ලද විට යනුයි. පඤ්හෙ යනු දැනගන්නට කැමති අර්ථයේය. ගාථායං යනු ගාථාවට නගන ලද්දෙහිය. මෙය ද විමසන්නාහු ගාථා බන්‍ධන වශයෙන් විමසතියි කියන ලදි. යමාරම්භාති යනු ඒ ගාථාව යම් අර්ථයක් අරභයා/හේතු කරගෙන විමසන ලද ද ඒ අර්ථයේය. සුද්ධාසුද්ධපරික්ඛා යනු පදය ශෝධනය කරන ලදි. ආරම්භය ශෝධනය නොකරන ලදි. පදය ද ශෝධනය කරන ලදි. ආරම්භය ද ශෝධනය කරන ලදැයි මෙසේ පාදාදීන්ගේ ශෝධිත අශෝධිත භාවය විමසීමයි. හාරො සො සොධනො නාම යනු කියන ලද පරිදි සොධන විචාර හාරයයි. මෙසේ සූත්‍රයේ පද පදාර්ථ ප්‍රශ්න ඇරඹුම් ආදියේ ශෝධන ලක්‍ෂණය සොධන හාරය යැයි දතයුතුයි.

එකන්තාය යන්න (මෙසේ විග්‍රහ වේ.) එක් දෙයක ස්වභාවය එකත්ත නම් වේ. එකක් බවම එකත්තතා නමි. ඒ ඒකත්තතාවෙන්ය. මෙහි ඒක ශබ්දය සමාන ශබ්ද පර්යායකි. එහෙයින් සමානත්‍වයෙන් යන අර්ථයයි. විශිෂ්ට වූ ප්‍රමාණය විමත්ත නමි. විමත්ත බව ම වේමත්ත නමි. එහි ස්වරූපය වෙමත්තතාවයි. ඒ වේමත්තතාවෙනි. විශේෂයෙන් යන අර්ථයයි. තෙ න විකප්පයිතබ්බා සාමාන්‍යයෙන් ද ජාති ජරා කාම තණ්හා භව තණ්හා ආදී වශයෙන් විශේෂයෙන් ද සූත්‍රයෙහි දේශනා කරන ලදි. මෙහි ඒ සාමාන්‍ය භාවය නම් කුමක් ද? කවර නම් විශේෂයක් ද? මෙසේ සාමාන්‍ය විශේෂතා දැක්වීම් වශයෙන් විකල්පනය නොකළ යුතුය. කවර හෙයින්ද? සාමාන්‍ය විශේෂ කල්පනයෙන් ව්‍යවහාරත්‍වයෙන් කාල දිශා විශේෂයන්ගේ අනවස්ථානයෙන් මෙන් අපේක්‍ෂාවෙන් සිද්ධවන බැවිනි. යම්සේ වනාහි අද ඊයේ හෙටයැයි කියනු ලබන්නේ කාල විශේෂයෝ නොවෙනස් ස්වභාව ඇත්තෝය. පෙරදිග පැසුළු දිග යැයි කියනු ලබන්නේ දිශා විශේෂය ද කියවේ. සාමාන්‍ය විශේෂ දෙක ද මෙබඳුය. එසේම මේ දුක යැයි කියනු ලබන්නේ ජාති ආදිය අපේක්‍ෂාවෙන් සත්‍යාපේක්‍ෂාවෙන් විශේෂ වෙයි. සමුදය ආදියේ ද මේ ක්‍රමයමැයි. එසො හාරො අධිට්ඨානො යනු මෙසේ සූත්‍රාගත ධර්මයන් අවිකල්පන වශයෙන් සාමාන්‍ය විශේෂතා දැක්වීමේ ලක්‍ෂණය අධිට්ඨාන නම් හාරය නමැයි යන අර්ථයයි.

යෙ ධම්මා යනු අවිද්‍යා ආදී වූ යම් ප්‍රත්‍ය ධර්මයක් වේ ද ඒවාය. යං ධම්මං යනු සංස්කාර ආදී වූ යම් ප්‍රත්‍යුත්පන්න (හේතුවලින් හටගත්) ධර්මයක් වේ ද, ඒවාය. ජනයන්ති යනු නිපදවත් යනුයි. පච්චයා යනු සහජාත ප්‍රත්‍ය වශයෙන් වූ ස්වභාවයෙනි. පච්චයා යනු සහජාත ප්‍රත්‍ය වශයෙන් වූ ස්වභාවයෙනි. පරම්පරතො යනු පරම්පර ප්‍රත්‍ය ස්වරූපයෙනි. අනුරූපව සන්තානයේ ගැටීම් වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වී යන අර්ථයයි. උපනිශ්‍රය කෙළවරම මෙහිදී අදහස් කරන ලදි. පළමුවැන්නෙහි ඉතිරි වූ ප්‍රත්‍ය ස්වරූපයයි. හෙතුමවකඩ්ඪයිත්‍වා යනු කියන ලද ප්‍රත්‍ය සංඛ්‍යාත වූ ජනක ආදි වශයෙන් වෙන් වූ ඒ හේතුව ඇදගෙන සූත්‍රයෙන් උපුටා යම් සංවර්ණනා සංඛ්‍යාත විවරණය කෙරෙයි ද එයයි. එසො හාරො පරික්ඛාරො යනු මෙසේ සූත්‍රයෙහි ආ ධර්මයන් පරික්ඛාර සංඛ්‍යාත හේතු ප්‍රත්‍යයෙහි නිර්ධාරණය කොට වර්ණනා කිරීම් ලක්‍ෂණයයි. පරික්ඛාර හාරො යන අර්ථයයි.

යෙ ධම්මා යනු යම් සීලාදී ධර්මයක් වේ ද එයයි. යං මූලා යනු සමාධි ආදී වූ යමක මූල හේතුව වූ යනුයි. ඒවා ඒ සමාධි ආදීන්ට හේතුවන බැවිනි. සමාරොපයිතබ්බා යනු සම්බන්ධයයි. යෙ චෙකත්‍ථා පකාසිතා මුනිනා යනු රාග විරාග චෙතො විමුත්ති සෙක්ඛපල කාමධාතු සමතික්කමන ආදී ඒකාර්ථවත් යම් ශබ්දයක් අනාගාමි ඵලය පිණිස බුද්ධ මුනීන්‍ද්‍රයන් විසින් දක්වන ලද ද එය යනුයි. ඒවා අන්‍යොන්‍ය වූ සමාන වචන ලෙස දැක්විය යුතුය යන සම්බන්ධයයි. මෙහි සමාරෝපණය යනු සූත්‍රයෙහි කියන ලද පරිදි හෝ නිර්ධාරණය කිරීම් වශයෙන් හෝ ගනු ලබන ශික්‍ෂාත්‍රය සංඛ්‍යාත වූ ශීලාදී කොටස් තුනට සමාන වචන දැක්වීම් වශයෙන් භාවනා පරිපූර්ණත්‍වය පිළිබඳ ප්‍රකාශ කථනයයි. භාවනා පරිපූර්ණත්වය ද ප්‍රහාණය කළ යුතු දේ ප්‍රහාණය කිරීමෙන් වූ ප්‍රහාණ සමාරෝපණය ද අර්ථ වශයෙන් දක්වන ලද්දේම වේ. එස සමාරොපනො හාරො යනු සූත්‍රාගත ධර්මයන් පිළිබඳ මේ පදට්ඨාන වෙවචන භාවනා ප්‍රහාණ සමාරෝපනයන් විමසීමේ ලක්‍ෂණයයි. සමාරොපන නම් හාරය යන අර්ථයි.