අධිට‍්ඨානහාරවිභඞ‍්ගවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

අධිට්ඨාන හාර විභංග වර්ණනාව

තත්‍ථ කතමො අධිට්ඨානො හාරො යනු අධිට්ඨාන හාර විභංගයයි. එහි තථා ධාරයිතබ්බා යනු එක් බව විවිධ බව සංඛ්‍යාත වූ සාමාන්‍ය විශේෂ මාත්‍රයෙන් දැරිය යුතුයි යනුයි. එහි කිසිවක් විකල්පනය නොකළ යුතුය යන අදහසයි. විකල්පනය නොකළ යුතු කරුණු නිද්දේසවාර වර්ණනාවෙහි කියන ලද ම ය. ඒ ඒ ඵලය සොයයි. ගවේෂණය කරයි නුයි මග්ග නම් වේ. එය කැමතියවුන් විසින් සොයනු ලැබේ. ගවේෂණය කරනු ලැබේ නුයි මග්ග නම් වේ. නොඇලීම් අර්ථයෙන් ද ආශ්වාද රහිත අර්ථයෙන් ද නිරය නම් වේ. උඩට ගොස් හරහට ඇදේනුයි තිරච්ඡාන නම් වේ. ඉවත් වූ බැවින් පෙත්ති නම් වේ. මෙයින් පරලොව ගිය බව යන අර්ථයයි. පෙත්තියම පෙත්තිවිසය නම් වේ. සුර නොවෙත්. නොබබළත්, නොහොබිත් යන අර්ථයෙන් අසුර නම් වේ. අසුරයෝ ම අසුරයොනි නම් වෙත්. දිව්‍යමය රූපයන්ගෙන් මනා වූ අග් ඇත්තේනුයි සග්ග නම් වේ. මනස උසස් බැවින් මනුස්සා නමි. වාණ යනුවෙන් තණ්හාව කියනු ලැබේ. එය එහි නැතැයි නිබ්බාණ නම් වේ. නිරයට යේනුයි නිරයගාමී නමි. සෙසු පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයමැයි. අසුරයොනියො යනු අසුර යෝනියට හිත වූයේ යනුයි. අසුර ජාතියෙහි උපදින්නෙක් යන අර්ථයයි. ස්වර්ගයට පමුණුවානුයි සග්ගගාමියො නම් වේ. මනුස්සගාමී යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයට යන්නාය. පටිසංඛා නිරොධො යනු නුවණින් බලා කෙරෙන ප්‍රතිපක්‍ෂ භාවනාවේ නිරෝධයයි. ප්‍රතිපක්‍ෂ දෙයෙහි හෝ එසේ නොපැවති දෙයෙහි හෝ ඉපදීමට සුදුසු දෙයෙහි ප්‍රතිපක්‍ෂ පැවැත්මේ නූපදවීමයි. අප්පටිසංඛා නිරොධො යනු සංඛත ධර්මයන්ගේ ස්වකීය නිරෝධයයි. ක්‍ෂණික නිරෝධය යන අර්ථයයි.

රූපං යනු ඒකත්වයයි. භූතානං උපාදාය යනු විවිධත්වයයි. උපාදාය රූපං යනු ඒකත්වයයි. චක්ඛායතනං -පෙ- කබලීකාරො ආහාරො යනු විවිධත්වයයි. පඨවි ධාතු යනු ඒකත්වයයි. විසි ආකාරය විවිධත්වයයි. ආපෝධාතු යනු ඒකත්වයයි. දොළොස් ආකාරය විවිධත්වයයි. තේජෝ ධාතු යනු ඒකත්වයයි. සතර ආකාරය විවිධත්වයයි. වායෝ ධාතු යනු ඒකත්වයයි. සය ආකාරය විවිධත්වයයි යනුවෙන් මේ අර්ථය දක්වමින් ද්වීහි ආකාරෙහි ධාතුයො පරිග්ගණ්හාති යනාදිය කීවේය.

එහි කෙසා යන තැන කෙස් නම් අල්ලා ගන්නා ලද ශරීරයෙහි ඇති කර්කශ ලක්‍ෂණයයි. මේ ශරීරයෙහි වෙන් වෙන් වූ පඨවි ධාතු කොටසයි. ලොමා නම් -පෙ- මත්‍ථලුංගං නම් ශරීරස්ථ කර්කශ ලක්‍ෂණයයි. මේ ශරීරයෙහි වෙන් වෙන් වූ කොටසක් යන මෙය විවිධත්වයයි. ආපො ධාතු ආදි කොටස්වල ද පිත්තාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයමය. මේ විශේෂයයි. යෙන ච යනු කුපිත වූ යම් තේජෝ ධාතුවකින් යනුයි. සන්තප්පති යනු මේ කය තැවෙයි. එක දවසකට අයත් වූ ජරා ආදී ස්වභාවයෙන් උණුසුම් වූයේ වේ. යෙන ච ජීරති යනු මේ ශරීරය යමකින් දිරනු ලැබේ ද යනුයි. ඉන්‍ද්‍රිය විකලත්වයට බලරහිත බවට හම රැලි වැටීමට කෙස් ඉදීමට ද පැමිණෙයි. යෙන ච පරිඩය්හති යනු කිපුණු යමකින් මේ කය දැවේ ද යනුයි. ඒ පුද්ගලයා ද දැවෙමි දැවෙමි යි අඬමින් සියවරක් සෝදන ලද ගිතෙල් රන්වන් සඳුන්, සඳුන් ආදී තැවරීම් ද විජිනිපත් පවන ද පතයි. යෙන ච අසිතපීතඛායිත සායිතං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡති යනු බත් ආදී කන ලද දේ හෝ පාන ආදි බොන ලද දේ හෝ පිටිකැවිලි ආදි කඩා කන ලද දේ හෝ ඉදුණු අඹ, මීපැණි ආදි දිවින් රසවිඳින ලද දේ හෝ මනාව දිරවයි. රස ආදී ස්වභාවයෙන් විවේකයට පැමිණේ යන අර්ථයයි. මෙහිදී ද පළමු තුන තේජෝ ධාතුවයි. පසුව වූ සතර සමුට්ඨාන කර්ම සමුට්ඨාන ම ය.

උද්ධංගමා වාතා යනු උගුරට ඒම, ඉක්කා වැටීම ආදියේ පැවති උඩට නැගෙන වායුවයි. අධොගමා වාතා යනු මළමුත්‍ර කිරීම් ආදියේදී බැහැර යන පහතට බසින වායුවයි. කුච්ඡිස්සා වාතා යනු අන්ත්‍රවලින් බැහැර ඇති වායුවයි. කොට්ඨාසයා වාතා යනු අන්ත්‍ර ඇතුළත ඇති වායුවයි. අංගමංගානුසාරිනො වාතා යනු ධමනි ජාලාවන් අනුසාරයෙන් සියලු ශරීරයේ අඟපසඟෙහි විසුරුවන ලද හැකිලීම් දිගහැරීම් ආදියෙන් ඇතිවන වායුවයි. අස්සාසො යනු ඇතුලට පිවිසෙන නාසික වාතයයි. පස්සාසො යනු පිටතට නික්මෙන නාසික වාතයයි. මෙහිදී ද පළමුව දැක්වූ චතු සමුට්ඨාන වේ. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස, චිත්ත සමුට්ඨානමය. මෙසේ විවිධත්වය දැක්වීම් වශයෙන් විභාග ලෙසින් ගෙනහැර දක්වන ලදි. ධාතු සතර පටික්කූල මනසිකාර වශයෙන් ගෙනහැර පානුයේ ඉමෙහි ද්වාචත්තාළීසාය ආකාරෙහි යි කියන ලදි. එහි න ගය්හූපගං යනු ගැනීමට නුසුදුසු යනුයි. සභාවභාවතො යනු ස්වභාව ලක්‍ෂණයෙනි.

මෙසේ පටික්කූල මනසිකාරය දක්වා නැවත විමසීම් වාරය පාළි වශයෙන්ම දක්වන්නට තෙනාහ භගවා යා චෙව ඛො පන යනාදිය කියන ලදි. ඒ සියල්ල මනාව දතයුතුය.

මෙසේ සත්‍ය මාර්ගයේ ස්වරූපය ලෙසින් අධිට්ඨාන හාරය දක්වා දැන් අවිද්‍යා, විද්‍යා ආදී වශයෙන් එය දක්වන්නට අවිජ්ජාති එකත්තතා යනාදිය කියන ලදි. එහි දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං යනාදියෙහි යම්හෙයකින් අවිද්‍යාව දුක්ඛ සත්‍යයේ අවකාශ ඇති පරිදි සලක්‍ෂණය දැනගන්නට, අවබෝධ කරගන්නට නොදෙයි ද වසා, ආවරණය කොට සිටියි ද එහෙයින් දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං යයි කියනු ලැබේ. එසේම, යම්හෙයකින් දුක්ඛ සමුදය සත්‍යයේ, දුක්ඛ නිරෝධ සත්‍යයේ, දුක්ඛනිරෝධගාමිනි පටිපදා සත්‍යයේ යථාවසර සලක්‍ෂණය දැනගන්නට අවබෝධ කරගන්නට නොදෙයි ද වසාගෙන, ආවරණය කොටගෙන සිටී ද එහෙයින් දුක්ඛ නිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණං යි කියනු ලැබේ. අතීත කාලයෙහි වූ ස්කන්ධ ආයතන ධාතු ආදීහු අතීත පටන්ගැන්මෙන් යුක්ත වෙති. අනාගත කාලයෙහි වූ දේ අනාගත කෙළවරින් යුතු වෙත්. ඒ දෙකෙහිම වූ දේ පූර්වාන්ත හා අපරාන්ත වෙති. සංස්කාරාදීන්ට හේතු වූ අවිද්‍යාදිය ප්‍රත්‍ය පිළිබඳ ස්වරූපයෙන් යුතුය. අවිද්‍යාදියෙන් ඇති වූ බැවින් සංස්කාර ආදී ධර්ම පටිච්චසමුප්පන්න වෙති.

එහිදී මේ අවිද්‍යාව යම් හෙයකින් අතීතයේ වූ ස්කන්ධ ආදීන්ට පටිච්ච සමුප්පන්න ධර්මයන්ගේ යථාවසර ලක්‍ෂණය දැනගන්නට, අවබෝධ කරගන්නට නොදේ ද වසාදමා, ආවරණය කොටගෙන සිටී ද, එහෙයින් පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණං යාව පටිච්ච සමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤාණං යි කියනු ලැබේ. මේ අවිද්‍යාව කෘත්‍ය වශයෙන් ද ජාති වශයෙන් ද කියන ලදමය. මෙය වනාහි මේ අට තැන දැනගන්නට අවබෝධ කරගන්නට නොදේයැයි කෘත්‍ය වශයෙන් කියන ලදි. ඉපදෙන්නාහු මේ අටතැන්හි උපදී යයි ජාති වශයෙන් කියන ලදි. මෙසේ කෘත්‍ය වශයෙන් ද ජාති වශයෙන් ද කියන ලද්දේ නමුත් ලක්‍ෂණ වශයෙන් කියන ලද කල්හිම මනාව කියන ලද්දේ වනැයි ලක්‍ෂණ වශයෙන් දක්වන්නට අඤ්ඤාණං යනාදිය කියන ලදි.

එහි ඤාණය අර්ථ අනර්ථ කාරණ අකාරණ චතුසත්‍ය ධර්මය දන්නා ලද්දේ ප්‍රකට කෙරෙයි. මේ අවිද්‍යාව ඉපිද එය දත්තේ ප්‍රකට කිරීමට නොදේනුයි ඤාණයට විරුද්ධ වූයේ අඤ්ඤාණ නම් වේ. දකින්නේ නුයි පඤ්ඤා නම් වේ. ඒ ප්‍රඥාව ඒ ආකාරය දකියි. අවිද්‍යාව ඉපිද දක්නට නොදේනුයි අදස්සන නම් වේ. අවබෝධය ද පඤ්ඤා නම් වේ. එය ඒ ආකාරය අවබෝධ කෙරෙයි. අවිද්‍යාව ඇති වී එය අවබෝධ කරන්නට නොදේනුයි අනභිසමයො නමි. අනුබෝධය, සම්බෝධය, පටිවෙධය ද පඤ්ඤා නම් වේ. එය ඒ ආකාරය අවබෝධ කෙරේ. මනාව අවබෝධ කරයි. සම්පූර්ණයෙන් දැනගනී. අවිද්‍යා ඇති වී අවබෝධ කරන්නට මනාව අවබෝධ කරන්නට, සපුරා දැනගැනීමට නොදේ නුයි අනනුබොධො අසම්බොධො අප්පටිවෙධො නම් වේ. එසේම සල්ලක්ඛණය, උපලක්ඛණය, පච්චුපලක්ඛණය, සමපෙක්ඛණය ද පඤ්ඤා නම් වේ. එය ඒ ආකාරය සලකා බලයි. වෙනස සලකා බලයි. සපුරා සලකා බලයි. මනාව සලකා බලයි. සම හෝ මනාව බලනු ලබයි. අවිද්‍යාව ඉපිද ඊට එසේ කරන්නට නොදේ නුයි අසල්ලක්ඛණං අනුපලක්ඛණං, අපච්චුපලක්ඛණං, අසමපෙක්ඛණං යි ද කියනු ලැබේ.

මෙයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ කිසිදු කර්මයක් නැත. තමා ද නොසිතා කළ කර්මයකැයි අපච්චක්ඛකම්ම නම් වේ. අඥානයන්ගේ ස්වභාවය දුම්මෙජ්ඣ නමි. මෝඩයන්ගේ ස්වභාවය බාල්‍යං නම් වේ. සම්ප්‍රජන්‍යය ද පඤ්ඤා නම් වේ. ඒ ප්‍රඥාව අර්ථ අනර්ථ, කාරණ අකාරණ, චතුසත්‍ය ධර්මය විමසා දනී. අවිද්‍යාව ඉපිද ඒ කාරණය දැනගන්නට නොදේනුයි අසම්පජඤ්ඤ නම් වේ. මුළා කිරීම් වශයෙන් මොහ නම් වේ. වඩාත් මුළාකිරීම් වශයෙන් පමොහ නම් වේ. සම්මොහ වශයෙන් සම්මොහො නම් වේ. නොවිඳිය යුතු දේ විඳියි. විඳිය යුතු දේ නොවිඳීනුයි අවිජ්ජා නම් වේ. සසර ඇතිකරයි. ඊට බස්වයි යන අර්ථයෙන් අවිජ්ජොඝ නමි. සසරෙහි යොදවානුයි අවිජ්ජායොග නමි. අප්‍රහීණ අර්ථයෙන් ද නැවත නැවත යෙදීමෙන් ද අවිජ්ජනුසය නම් වේ. මග නැගී සිටි සොරු මගියන් පැහැර හරින්නා සේ කුසල් සිත් නැගිටුවයි. පැහැර ගනීනුයි අවිජ්ජා පරියුට්ඨාන නමි. යම්සේ නුවර දොර පලිඝ සංඛ්‍යාත දොරට දමන හරස් පොල්ල වැටුණු විට මිනිසුන්ගේ නගර ප්‍රවේශය සිඳී යයි ද මෙසේ යම් තැනැත්තකුගේ සිය සිරුර නමැති නගරයෙහි වැටුණු මේ අවිද්‍යාව ඔහුගේ නිර්වාණ සම්ප්‍රාපක (පමුණුවන) ඤාණලාභය සිඳ දමානුයි අවිජ්ජාලංඝී නම් වෙයි. අකුසල් වූයේ ද එයමය. මූලය වූයේ ද ඒමය. නැතහොත් අකුසලයන්ගේ මූලය අකුසල මූල නම් වේ. මෙහි මෝහය යනුවෙන් වෙනත් කිසිවක් අදහස් නොකරන ලදී. මොහො අකුසල මූලං යන මේ පදය අවිද්‍යාවේ, අර්ථ උපුටා ගැනීමකි. අය වෙමත්තතා යනු මෙය අවිද්‍යාවේ විවිධත්වය යනුයි.

විජ්ජා යන තැන විඳිය යුතු දේ විඳීනුයි විජ්ජා නම්වේ. පැවතීම් අර්ථයෙන් විජ්ජා නම් වේ. දුක්ඛෙ ඤාණං යන ආදියෙහි දුක්ඛ සත්‍යයේ යථාවසර ලක්‍ෂණය දනියි. දකියි. අවබෝධ කරයි යන අර්ථයෙන් දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයෙහි විෂය වූ ඤාණය දුක්ඛෙ ඤාණං යැයි කියන ලදි. සෙසු ඤාණවලදී ද මේ ක්‍රමයමය. පඤ්ඤා යනු ඒ ඒ අර්ථය ප්‍රකට කිරීම් සංඛ්‍යාත පැනවීම් අර්ථයෙන් පඤ්ඤා නම් වේ යනුයි. නැතහොත් ඒ ඒ අනිත්‍යාදි ප්‍රකාරයෙන් ධර්මයන් දන්නේනුයි පඤ්ඤා නම් වේ. දන්නා ස්වභාවය පජානනා නම් වේ. අනිත්‍යාදිය විමසානුයි විචය නම් වේ. ප්‍රකාරයන්ගෙන් විමසානුයි පවිචයො නම් වේ. චතු සත්‍ය ධර්මයන් විමසානුයි ධම්මවිචය නම් වේ. අනිත්‍යාදිය සලකා බැලීම් වශයෙන් වූයේ සල්ලක්ඛණ යයි. ඒවාම කෙරෙහි උපලක්‍ෂණ වශයෙන් සලකා බැලීම පච්චුපලක්ඛණ යයි. පණ්ඩිත ස්වභාවය පණ්ඩිච්ච නමි. දක්‍ෂ ස්වභාවය කොසල්ල නමි. නිපුණ ස්වභාවය නෙපුඤ්ඤ නමි. අනිත්‍යාදිය පැහැදිලි කිරීම් වශයෙන් වෙභව්‍ය නම් වේ. ඒවා පිළිබඳ සිතීම් වශයෙන් කටයුතු කිරීම චින්තා නම් වේ. අනිත්‍යාදිය පරීක්‍ෂා කෙරේනුයි උපපරික්ඛා නම් වේ. භූරි යනු පොළවට නමකි. මෙයද ප්‍රියාර්ථයෙන් හා විස්තෘතාර්ථයෙන් පොළව මෙන් යන අර්ථයෙන් භූරි නම් වේ. එහෙයින් කියන ලදී. ‘භූරි යනුවෙන් පොළව කියනු ලැබේ. ඒ පොළව හා සමාන විස්තෘත වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූයේ නුයි භූරිපඤ්ඤ නම් වේ යනුවෙනි. තවද භූරි යන මෙය ප්‍රඥාවටම වෙනත් නමකි. සත්‍ය වූ අර්ථවල ඇලේනුයි භූරි නම් වේ.

ක්ලේශයින් පෙළයි හිංසා කරයි යන අර්ථයෙන් මෙධා නම් වේ. වහා ග්‍රහණය කිරීම් ධාරණය කිරීම් අර්ථයෙන් හෝ මෙධා නම් වේ. යමෙකු තුළ උපදී ද ඒ සත්ත්වයා හිත ප්‍රතිපත්තියෙහි යොදනුයේ හෝ සුදුසු ලක්‍ෂණයන් අවබෝධ කරගැනීමෙහි පමුණුවා නුයි පරිනායිකා නම් වේ. අනිත්‍යාදි වශයෙන් ධර්මයන් දකීනුයි විපස්සනා නම් වේ. මනා ආකාරයන්ගෙන් අනිත්‍යාදිය දනීනුයි සම්පජඤ්ඤ නම් වේ. නොමගට පිළිපන් අශ්වයන් වීථියට නැංවීම පිණිස කෙවිටක් මෙනැයි පතොද නම් වේ. දැකීම් ලක්‍ෂණයෙහි අධිපතිත්වය ඇති කෙරේනුයි ඉන්‍ද්‍රිය නම් වේ. ප්‍රඥා සංඛ්‍යාත ඉන්‍ද්‍රිය පඤ්ඤින්‍ද්‍රියයි. අවිද්‍යාවෙන් කම්පා නොවේනුයි පඤ්ඤාබල නමි. කෙලෙස් සිඳින අර්ථයෙන් ප්‍රඥාවට ආයුධයක් වුයේ පඤ්ඤාසත්‍ථ නමි. ඉතා උස් වූ අර්ථයෙන් ප්‍රඥාවම ප්‍රාසාදයක් වූයේ පඤ්ඤාපාසාද නමි. ආලෝකාර්ථයෙන් ප්‍රඥාවම ආලෝකයක් වූයේ පඤ්ඤාලෝක නමි.

බැබළීම් අර්ථයෙන් ප්‍රඥාවම බැබලීමක් වූයේ පඤ්ඤාඔභාස නමි. දිලිසීම් අර්ථයෙන් ප්‍රඥාවම දිලිසීමක් වූයේ පඤ්ඤා පජ්ජොත නම් වේ. ඇලුම් ඇති කිරීම් අර්ථයෙන් ද රති දායකාර්ථයෙන් ද රති ජනන අර්ථයෙන් ද බුහුමන් කිරීම් අර්ථයෙන් ද දුර්ලභ දෙයක් පහළවීම් අර්ථයෙන් ද අතුල්‍ය අර්ථයෙන්ද උතුම් සත්ත්වයන් විසින් පරිභෝග කරන ලද අර්ථයෙන් ද ප්‍රඥාවම රත්නයක් වූයේ පඤ්ඤාරතන නම්වේ. එයින් සත්ත්වයෝ මුළා නොවෙත්. තමා හෝ අරමුණෙහි මුළා නොවේනුයි අමොහ නම් වේ. ධම්මවිචය පදය කියන ලද ම ය. කවර හෙයකින් නැවත කියන ලද ද? අමෝහයේ මෝහ ප්‍රතිපක්‍ෂභාවය දීපනය කිරීම සඳහාය. එයින් එය දීපනය කෙරෙයි. යම් මේ අමෝහයක් වේ ද එය හුදෙක් මෝහයෙන් අනෙකක් නොවේ. මෝහයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ ධම්මවිචය සංඛ්‍යාත අමෝහයම මෙහිදී අදහස් කරන ලදි. සම්මා දිට්ඨි යනු නිවනට පමුණුවන කුසල දෘෂ්ටියයි. ධම්මවිචය සංඛ්‍යාත වූ ප්‍රශස්ත වූ සුන්දර වූ බොජ්ඣංගය ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයයි. මග්ගංගං යනු ආර්ය මාර්ගයේ අංගය කාරණය යනුයි. ආර්ය මාර්ගයට ඇතුළත් බැවින් මග්ග පරියාපන්න නම් වේ.

අසඤ්ඤ සමාපත්ති යනු සංඥා විරාග භාවනා වශයෙන් පැවති අසංඥභාවයේ උපත පහළ කරන සමාපත්තියයි. බුදුරදුන් නූපන් කල්හි එක් තීර්ථායතනයක පැවිදිව වායො කසිණයෙහි පිරිකම් කොට චතුර්ථ ධ්‍යානය උපදවා ධ්‍යානයෙන් නැගීසිට සංඥාවේ දොස් දකිත්. සංඥාව ඇතිකල්හි අත්සිඳීම් ආදී දුක් ද සියලු බිය ද ඇතිවෙත්. මේ සංඥාවෙන් වැඩක් නැත. සංඥා අභාවය ඇතැයි සංඥාවේ දොස් දැක සංඥාවේ නොඇලීම් වශයෙන් සතරවැනි ධ්‍යානය උපදවා නොපිරිහිුණු ධ්‍යානයෙන් යුතුව කලුරිය කොට අසංඥයන්හි උපදිත්. ඔවුන්ගේ සිත චුති සිත නිරුද්ධ වීමෙන්ම මෙහි නවතී. රූපස්කන්ධ මාත්‍රයම එහි පහළ වේ.

ඒවා යම්සේ දුනුදියෙහි වේගයෙන් ඔසවන ලද ඊය, දුනුදිය වේගය යම්තාක් ද ඒතාක්ම අහසේ ගමන් කරයි. මෙසේම ධ්‍යාන වේගයෙන් ඔසවන ලද්දාහු ඉපිද ධ්‍යානවේගය යම්තාක් ද ඒතාක් කල්ම සිටිත්. ධ්‍යාන වේගය ක්‍ෂය වූ කල්හි එහිදී රූපස්කන්ධය අතුරුදන් වේ. මෙහි ප්‍රතිසන්ධි සංඥාව උපදී. ඒ සඳහා අසඤ්ඤභවූපපත්ති නිබ්බත්තන සමාපත්තියි කියන ලදි. විභූත සංඥා සමාපත්ති යනු විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තියයි. එය වනාහි අරූප තලයෙහි වූ පළමු විඤ්ඤාණය ද පළමු අරූපතල සංඥාව ද පැහැදිලි කරන හෙයින් විභූත සංඥා යැයි කියනු ලැබේ. කිසිවෙක් විභූත රූප සඤ්ඤා යි කියවත්. ඔවුන්ගේ මතයෙන් විභූතරූප සමාපත්ති යනු සෙසු අරූප සමාපත්තීන්ය. සෙසු සමාපත්තීන් මනාව දත හැකිමය.

නෙවසෙක්ඛො නාසෙක්ඛො ඣායි යනු ධ්‍යානලාභී පෘථග්ජනයාය. ආජානීයො ඣායි යනු රහතන් වහන්සේය. නැතහොත් සියලු ආර්ය පුද්ගලයෝය. අස්සඛලුංකොඣායි යනු අශ්ව පෝතකයෙකු හා සමාන ධ්‍යාන කරන්නා ය. යම් සේ අශ්ව පෝතකයා දමනයට නොපැමිණේ ද කැමති පරිදි එහෙ මෙහෙ දුවයි ද මෙසේම යම් පෘථග්ජනයෙක් අභිඥා ලැබුවේද ඔහු අභිඥාවන් විඳගෙන මෙපමණක් ප්‍රමාණවත් ය. එපමණක් කවරේ ද යනුවෙන් මත්තෙහි දමනය පිණිස උත්සාහ නොකරනුයේ අභිඥා සිත් ලෙසින් එහෙ මෙහෙ දුවයි. පවතී. ඒ අශ්ව පෝතකයා ඣායී යැයි කියනු ලැබේ. දිට්ඨුත්තරො ඣායි යනු ධ්‍යානලාභී දෘෂ්ටිගතිකයෙකි. පඤ්ඤුත්තරො ඣායි යනු ලක්‍ෂණයන් සමීපයෙන් බලන නිසා ඣායී නම් වේ යනුයි. සියල්ලම හෝ පඤ්ඤාධික ඣායී නමි.

සරණො සමාධි යනු අකුසල චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයි. නැතහොත් සියලු සාශ්‍රව සමාධියයි. අරණො සමාධි යනු සියලු කුසල අව්‍යාකෘත සමාධියයි. නැතහොත් ලොකුත්තර සමාධිය ම ය. සංඛරො සමාධි යනු පටිඝ සිත්වල ඒකාග්‍රතාවයි. අවෙරො සමාධි යනු මෛත්‍රී චේතො විමුක්තියයි. අනතුරු කොටස් දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමය ම ය. සාවිසො සමාධි යනු ලෞකික සමාධියයි. එය වනාහි නොඉක්මවන ලද සංසාර ආමිෂය, ලෝකාමිෂය බැවින් සාමිස නම් වේ. නිරාමිසො සමාධි යනු ලෝකෝත්තර සමාධියයි. සසංඛාර සමාධි යනු පමා වූ අභිඥා ඇති දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවද පමා වූ අභිඥා ඇති සුඛ ප්‍රතිපදාවද යන දෙකයි. එය වනාහි මෙහෙයවීම සහිත ප්‍රයෝග සහිත සිතින් විරුද්ධ ධර්ම දුකසේ අමාරුවෙන් නිග්‍රහකොට අවබෝධ කරගත යුතුය. අනෙක අසංඛාර සමාධියයි. එකංස භාවිතො සමාධි යනු ශුෂ්ක විදර්ශකයාගේ සමාධියයි. උභයංස භාවිතො සමාධි යනු සමථයානිකයාගේ සමාධියයි. උභතො භාවිත භාවනො සමාධි යනු කායසක්ඛි පුද්ගලයාගේ හෝ උභතො භාග විමුත්තයාගේ සමාධියයි. එය වනාහි දෙකොටසින්ම භාවිත කරන ලද භාවනාවයි.

ආගාළ්හ පටිපදා යනු කාමයන්ට බැසගන්නා ප්‍රතිපත්තියයි. කාමසුඛානු යෝගය යන අර්ථයයි. නිජ්ඣාම පටිපදා යනු කාමයට බැසගැනීම් වශයෙන් හෝ සිඳීම් වශයෙන් පැවති ප්‍රතිපත්තියයි. අත්තකිලමථානුයෝගය යන අර්ථයයි. දුක්ඛමා පටිපදා යනාදියෙහි ප්‍රධන් වඩන වේලාවෙහි සීතල ආදිය නොඉවසන්නාගේ ප්‍රතිපදාව ය. ඒවා නොඉවසානුයි ඛමා නම් වේ. උපන් කාම විතර්කය නොඉවසයි ආදී වශයෙන් මිථ්‍යා විතර්ක සමනය කෙරේ නුයි සමා නම් වේ. මනස සවැනි කොට ඇති ඉන්‍ද්‍රියන් දමනය කෙරේ නුයි දමා පටිපදා නම් වේ. එවං යැයි මේ කියන ලද ක්‍රමයෙන් යනුයි.

යොධම්මො යනු යම්කිසි ජාති ආදි කරුණකි. යස්ස ධම්මස්ස යනු එයින් අන්‍ය වූ ජරා ආදි කරුණකි. සමාන භාවො යනු දුක්ඛ ආදී ස්වභාවයෙන් සමාන බවයි. ඒකත්තතාය යනු සමාන බැවින් දුක්ඛ ආදී ස්වභාවයන්ගේ එක්වන බැවින්. එකී භවති යනු අනේකදුක ආදී වශයෙන් ඒක ශබ්දයෙන් කිය යුතු බැවින් එක්වන් වෙයි. මෙයින් එක්වන් බැව්හි ලකුණු කියන ලදි. යෙන යෙන වා පන විලක්ඛණො යනු යම් ධර්මයක් යම් ධර්මයකට යම් යම් ස්වභාවයකින් අසමාන වේ ද එයයි. තෙන තෙන වෙමත්තං ගච්ඡති යනු ඒ ඒ ස්වභාවයෙන් ඒ ධර්මය ඒ ධර්මයේ විවිධත්වයට අසමාන බවට යෙයි. දුක්ඛ ස්වභාවයෙන් සමාන කල්හි ද ජාති ආදියෙන් ඉපදීම් ආදියෙන් ජරා ආදියේ විශිෂ්ටත්වයට යෙයි යන අර්ථයයි. මෙයින් වෙනසෙහි ලක්‍ෂණ කියන ලදි.

දැන් වනාහි ඒකත්ත වෙමත්ත විෂයෙහි යොදවා දක්වන්නට සුත්තෙ වා වෙය්‍යාකරණෙ වා යනාදිය කියන ලදි. එහි පුච්ඡිතං යනු විමසීම් වශයෙන් දේශනා කරන ලද සූත්‍රයක් ලෙසින් කියන ලදි. අධිට්ඨානහාරයේ පෘච්ඡා විෂයත්වයෙන් නොවෙයි. සෙස්ස ප්‍රකටමය.

අධිට්ඨාන හාර විභංග වර්ණනාව නිමි.