යුත‍්තිහාරවිභඞ‍්ගවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

යුත්ති හාර විභංග වර්ණනාව

තත්‍ථ කතමො යුත්තිහාරො යනාදිය යුත්තිහාර විභංගයයි. එහි කිං යොජෙති යි යුත්තිහාරයේ විෂය විමසයි. මෙහි විෂයය කවරේ ද? අසත්‍යාකාරයෙන් ගනු ලබන සූත්‍රාර්ථ විෂයයි. එහෙයින් ඒවා සාතිශයව සුදුසු පරිදි යුත්ති නිර්ධාරණය සමග යෙදිය යුතුය. ඉතිරි ඒවායේ ද මේ හාරය කැමතිවන ලද්දේමය. එය සත්‍යය ප්‍රකාශ කරන තාක් වේ. යම්හෙයකින් මේ යුක්ති ගවේෂණය මහාපදෙස නොමැතිව නොවන බැවින් යුත්ති හාරය බෙදා දක්වමින් එහි ලක්‍ෂණ පළමුව උදෙසන්නට චත්තාරො මහාපදෙසා යනාදිය කියන ලදි.

එහි මහාපදෙසා යනු මහා අපදෙසයෝය. බුද්ධාදී පුද්ගලයෝ උසස් දේ බලා කියන ලද දේය. මහා කාරණා යන අර්ථයයි. එසේ නැතහොත් මහාපදෙසා යනු මහත් වූ අවකාශයෝය. ධර්මය පිළිබඳ මහා පිහිට යැයි කියන ලද්දේ වෙයි. මේ එහි වචනාර්ථයයි. බලනු ලැබේනුයි අපදෙසා නම් වේ. බුද්ධ අපදෙසය මෙහි වේ යන අර්ථයෙන් බුද්ධාපදෙස නම් වේ. සෙසු ඒවායේ ද මේ ක්‍රමය වේ. මා විසින් මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සම්මුඛයෙන් අසන ලදි. යනාදියෙන් කිසිවකු විසින් අර්ථ දක්වනු ලැබේ. පමුණුවන ලද ග්‍රන්ථයේ ධර්මය හෝ අධර්මය හෝ කියා විනිශ්චය කිරීමයි. ඒ කුමක්ද? එසේ ඒ පමුණුවන ලද ග්‍රන්ථයේ සූත්‍රය තරණාදියමය. ඉදින් මෙසේ නම් සතරක් වන්නේ කෙසේ ද? බැලිය යුතු භේදයෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හා ශ්‍රාවකයෝ යැයි ධර්මය පිළිබඳ සම්ප්‍රදාය දෙකකි. එයින් ශ්‍රාවකයෝ සංඝ ගණ පුග්ගල වශයෙන් ත්‍රිවිධය. මෙසේ මා විසින් මෙයින් මේ ධර්මය පිළිගන්නා ලද්දේ යැයි බැලිය යුතු භේදයෙන් සතරකි. එහෙයින් බුද්ධාපදෙසො -පෙ- එකත්‍ථෙරාපදෙසො යි කියන ලදි. තානි පදබ්‍යඤ්ජනානි යනු පමුණුවන ලද කිසි සූත්‍රයක පද ද ව්‍යඤ්ජනයෝ ය. අර්ථපද හා බ්‍යඤ්ජන පද යන අර්ථයයි. වර්ණනා කරන්නා විසින් හෝ සංවර්ණනා වශයෙන් හෝ ගනු ලබන පද බ්‍යඤ්ජනයෝ ය. සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බානි යනු සූත්‍රයෙහි ප්‍රවේශ කළ යුතු යනුයි. සන්‍දස්සයිතබ්බානි යනු සැසඳිය යුතු යනුයි. උපනික්ඛිපිතබ්බානි යනු බහාලිය යුතු යනුයි.

සූත්‍රාදිය දක්වන්නට කතමස්මිං යනාදිය කියන ලදි. එහි යම්හෙයකින් සත්‍යයෙන් තොර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එක් වචන මාත්‍රයක් හෝ නැත. එහෙයින් සුත්තෙ යන පදයේ අර්ථය දක්වන්නට චතුසු අරියසච්චෙසු යි කියන ලදි. එය මේ නෙත්ති වචනය සමග ඒකාන්තයෙන් සැසඳෙයි. එසේම සම වෙයි යැයි දතයුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව උපාදාන රහිතව පිරිනිවීම පිණිසය. එය ඒකාන්තයෙන් රාගාදි කෙලෙස් සන්සිඳුවීම කියානුයි. විනයෙ යන පදයේ අර්ථය දක්වමින් රාග විනයෙ යනාදිය කියන ලදි. විනයො යනු හේතුවයි. රාගාදිය සන්සිඳුවන නිමිත්ත මෙහිදී අදහස් කරන ලදි. උදාහරණ මෙසේ කියන ලදි.

“ගෝතමිය, නුඹ මේ ධර්මය රාග සහිත බව පිණිස පවතියි. රාගයෙන් දුරුවීම පිණිස නොපවතියි. සසර හා බැඳීම පිණිස පවතියි. සසරින් වෙන්වීම පිණිස නොපවතියි. කෙලෙස් රැස්වීම පිණිස පවතියි. කෙලෙස් දුරුකිරීම පිණිස නොපවතියි. මහත් ආශා ඇති බව පිණිස පවතියි. මහත් ආශා නැති බව පිණිස නොපවතියි. ලද පමණින් සතුටු නොවීම පිණිස පවතියි. ලද පමණින් සතුටුවීම පිණිස නොපවතියි. ගණයා කෙරෙහි ඇලී විසීම පිණිස පවතියි. ගණයා කෙරෙන් වෙන්ව විසීම පිණිස නොපවතියි. කුසීත බව පිණිස පවතියි. වීර්යාරම්භය පිණිස නොපවතියි. දුකසේ පෝෂණය කළ යුතු බව පිණිස පවතියි. සුවසේ පෝෂණය කළයුතු බව පිණිස නොපවතියි යැයි දැනගත්තෙහි ද එසේ වූ මේ දෙය ධර්මය නොවේ. එය විනය නොවේ. එය ශාස්තෲ ශාසනය නොවේ යැයි සැලකිය යුතුය.” “ගෝතමිය, මේ ධර්මය විරාගය පිණිස පවතියි. සරාගය පිණිස නොපවතියි. මේ ධර්මය විසංයෝගය පිණිස පවතියි. සසර බැඳීම පිණිස හෙවත් සංයෝගය පිණිස නොපවතියි. කෙලෙස් රැස්කිරීම පිණිස නොපවතියි. කෙලෙස් දුරලීම පිණිස පවතියි. අල්පේච්ඡ බව පිණිස පවතියි. මහිච්ඡ බව පිණිස නො පවතියි. ලද දෙයින් සතුටුවීම පිණිස පවතියි. ලද දෙයින් සතුටු නොවීම පිණිස නොපවතියි. ගණයා කෙරෙහි ඇලී ගැලී විසීම පිණිස නොපවතියි. ගණයා කෙරෙන් වෙන්ව දුරස්ව විසීම පිණිස හේතුවෙයි. කුසීත බව පිණිස නො පවතියි. වීර්යාරම්භය පිණිස පවතියි. දුකසේ පෝෂණය කළ යුතු බවට නොපවතියි. සුවසේ පෝෂණය කළයුතු බවට පවතියි යැයි යම් ධර්මයක් දැනගත්තෙහි ද ගෝතමිය එය ධර්මය වේ. එය විනාශ වේ. එය ශාස්තෲ ශාසනය වේ. මෙසේ නුඹ සැලකිය යුතුයි.”

ධම්මතායං යන පදයේ අර්ථය දක්වන්නට පටිච්චසමුප්පාදෙ යනුවෙන් කියන ලදි. පටිච්චසමුප්පාදය ඨිතාව සා ධාතු ධම්මට්ඨිත්තා ධම්ම නියාමතා යි කියන ලදි. ධම්මතායං උපනික්ඛිපිතබ්බානි යන මෙය පාළියේ නැත. අර්ථ දැක්වීම් වශයෙන් මෙහි කියන ලදැයි දතයුතුය. මෙහි ද ප්‍රවෘත්තිය නිවෘත්තිය හා එහි උපාය ද බාධා ඇති බැව්හි නියත ලෙස පෙන්නුම් කරනුයේ සූත්‍රයේ බහාලීම නම් වේ. ඒකාන්තයෙන් රාගාදි කෙලෙස් දුරුකිරීම ප්‍රකාශ කරමින් විනයෙහි සසඳයි. එසේ ශාස්වතය ද උච්ඡේදය ද දුරුකොට ඒකත්ත නය ආදිය දැක්වීමෙන් ස්වභාව ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍ය හා ප්‍රත්‍යය උත්පන්න භාවය දක්වමින් ධර්මතාව විකෘති නොකරයි.

[missing trans] පටිච්ච සමුප්පාදය අනුලෝම වශයෙන් පැවැත්ම ද පටිලෝම වශයෙන් නැවැත්ම ද නොවේ ද? ඔහු චතුරාර්ය සත්‍ය අනුව පිවිසුවන ලද්දේ කවර හෙයකින් මෙහිදී වෙන්ව ගන්නා ලද්දේ ද එය සත්‍යයකි. මෙහිදී වෙන්ව ගැනීම ධර්මයන්ගේ හේතුවට අයත් පැවැත්ම දැක්වීමෙන් අනිත්‍ය ප්‍රත්‍ය ලක්‍ෂණය අසමර්ථ ප්‍රත්‍ය ලක්‍ෂණය, නිරීහ ප්‍රත්‍ය ලක්‍ෂණය ද වර්ධනය කොට ඒවායේ හටගන්නා බව ද එයින්ම වැයවන බවද ඒ දෙකින් අනිත්‍යතාව ද උදය වය පෙළීමෙන් දුක්ඛත්වය ද අනාත්ම බව ද යන ත්‍රිලක්‍ෂණ එකතුව බබළවන සියලු දෘෂ්ටිගත වැරදි මත දුරුකරන්නේ ද වේ. අනන්‍ය සාධාරණ වූ සාසන සම්පත්තිය ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ යැයි දක්වනු පිණිසය.

මෙහි ද සුත්ත, සුත්තානුලෝම, ආචරියවාද, අත්තනොමති යන මේ සතර දතයුතුය. එහි සුත්තං යනු ත්‍රිවිධ සංගීතියට නැංවුණු ත්‍රිපිටකයයි. සුත්තානුලොමය නම් මහාපදේසයෝය. ආචරියවාදය නම් අටුවාවන්ය. අත්තනොමතිය නම් නය ග්‍රහණය කිරීමෙන් බුද්ධියෙන් වූ ස්වකීය වැටහීමයි. එහි සූත්‍රය බැහැර කළ නොහැකිය. එය බැහැර කිරීමෙන් ශාස්තෲහුම බැහැර කළේ වෙයි. එකඟත්වය වනාහි සූත්‍රය හා එක්වම ගතයුතුය. අනෙකක් නොවේ. ආචාර්ය වාදය ද සූත්‍රය හා එක්කොටම ගතයුතුය. අනෙකක් නොවේ. අත්තනොමතිය ද එසේය. එය සියල්ලට වඩා දුර්ලභය.

යම් ප්‍රයෝජනයක් පිණිස මෙහි සතර මහාපදෙස දක්වන ලද ද දැන් එය දක්වන්නට චතූහි මහාපදෙසෙහි යන ආදිය කියන ලදි. එහි යං යං යනු යම් යම් අර්ථයක් ධර්මයක් වේ ද එයයි. යෙන යෙන යනු යම් යම් කාරණයකිනි. එසේම යථා යනු යම් යම් ආකාරයකින් යනුයි. තං තං ගහෙතබ්බං යනු වර්ණනා කරන සූත්‍රයේ පමණුවන ලද කාරණයෙන් ද අහඹු ආකාරයෙන් ද සූත්‍රයෙන් උපුටා සංවර්ණනා වශයෙන් ගතයුතුය යන අර්ථයයි. එහෙයින් සතර මහාපදෙසවලට විරුද්ධ නොවූ යුක්තියකින් සූත්‍රයකින් අර්ථ වෙන්කොට යුත්තිහාරයෝජනය කළයුතුයැයි දක්වයි.

දැන් යුක්ති නිර්ධාරණය දක්වන්නට පඤ්හං පුච්ඡිතෙන යනාදිය අරඹන ලදි. එහි කති පදානි යනු පද කෙතෙක් ද යනුයි. පරියොගාහිතබ්බං යන පදයේ අර්ථය දක්වන්නට විචෙතබ්බං යි කියන ලදි. යම් පමණ පද අදහස් කළ පරිදි අර්ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත් ද එපමණ පද එහි එක් අර්ථයක අවබෝධයට කැමති වූ බැවිනි. එකො පඤ්හො යි කියනු ලැබේ. ඒවා එක් ගාථාවක සියලු පද හෝ නැතහොත් එක් පදයක් හෝ එක් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කෙරේ ද (එය) එකම ප්‍රශ්නයකි යන මේ අර්ථය යදි සබ්බානි යනාදියෙන් දක්වයි. තං යනු ඒ ප්‍රශ්නයයි. අඤ්ඤාතබ්බං යනු දතයුතුය යනුයි. කිං ඉමෙ ධම්මා යනාදිය දන්නා ආකාරය දැක්වීමයි. එහි ධම්මා යනු පර්යාප්ති ධර්මයයි. නානත්‍ථා යනු නොයෙක් නොයෙක් අර්ථයන්ය.

විමර්ශන ගාථාවේ පදාර්ථය මෙයයි. කෙනස්සුබ්භාහතො ලොකො යනු මේ සත්ත්වලෝකය, සොරුන් නසන්නකු විසින් සොරකු නසන්නාක් මෙන් කවරකු විසින් නසන ලද්දේ ද යනුයි. වධ කරනු ලැබේ ද යන අර්ථයයි. කෙනස්සු පරිවාරිතො යනු ආශ්‍රිත වෘක්‍ෂය මාලුවා වැලකින් වෙලෙන්නාක් මෙන් කවරකු විසින් ලෝකය වසන ලද්දේ ද යනුයි. කෙන සල්ලෙන ඔතිණ්ණො යනු විෂ පොවන ලද දැළි පිහියකින් මෙන් ශරීරය තුළට බැසගත් කවර උලකින් අනුප්‍රවිෂ්ට වූයේ ද යනුයි. කිස්ස ධූපායිතො යනු ලෝකය තවන ලද්දේ ද යනුයි. සදා යන පදය සියලු තැන යෙදිය යුතුය. තෙ යනු පද සතරයි. පඤ්හ ශබ්දය අපේක්‍ෂාවෙන් පුල්ලිංග නිර්දේශය කරන ලදි. විස්සජ්ජෙති යන මෙයින් විසඳීම් හේතුවෙන් ත්‍රිවිධ ප්‍රශ්න හැඟේ යයි දක්වයි.

තත්‍ථ යනු විසඳුම් ගාථාවෙහිය. පළමු පාදයෙහි කියන ලද ජරාව ද දෙවන පාදයේ කියන ලද මරණය ද යන මේ දෙකයි. සංඛතස්ස යනු පංචස්කන්ධයෝය. මේවායින් සලකුණු කරනු ලැබේනුයි සංඛත ලක්‍ෂණ නම් වේ. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘මහණෙනි, සංඛත ධර්මයේ මේ සංඛත ලක්‍ෂණ තුනක් වේ. හටගැනීම ප්‍රකට වේ. විනාශය ප්‍රකට වේ. පවතින දෙයෙහි වෙනස්වීම ප්‍රකට වේ’ යැයි කියන ලදි. එහෙයින් ජරායං ඨිතස්ස අඤ්ඤතත්‍ථං මරණ වයො යි කියන ලදි. මෙහි ද ඨිතස්ස අඤ්ඤතත්‍ථං යන මෙයින් ස්කන්ධ සමූහයේ පූර්වාපර විශේෂය වූ ජරාව ක්‍ෂණයක් නො පවතීයැයි දක්වයි. මරණං වයො යන මෙයින් ද තිස්ස මැරුණේය. ඵුස්ස මැරුණේය වශයෙන් ලෝකයෙහි කියන ලද සම්මුති මරණය දක්වයි. ක්‍ෂණික මරණය හෝ සමුච්ඡේද මරණය නොවේ.

දැන් තෙ තයො පඤ්හා යි කියන ලද අර්ථය යුක්ති වශයෙන් දක්වන්නට ජරාය ච යනාදිය කියන ලදි. එහි බොහෝ සෙයින් දිරාගිය දෙයෙහි මරණය දැක්වීමෙන් ජරා මරණයන්ගේ නානත්‍වය පිළිනොගන්නා කෙරෙහි ඒවායේ නානත්වය දැක්වීම පිණිස ගබ්භගතාපි හි මීයන්ති යි කියන ලදි. අදහස් කරන ලද ජරාවෙන් තොර වූ මරණයක් දැක්වීමෙන් ජරාව අනෙකකි මරණය අනෙකක් යන මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. එහෙයින්ම න ච තෙ ජිණ්ණා භවන්ති යි කියන ලදි. කවර භයක් ද? හුදු මරණය දක්නා ලද බැවින් ජරාව අනෙකකි. මරණය අනෙකකි. එය දෙවියන්ටත් එසේය යන මේ අර්ථය අත්‍ථි ච දෙවානං යනාදියෙන් දක්වයි. උතුරු මිනිස් දම් නොවන දෙයින් ද ප්‍රතිකාරයෙන් ද ජරාවට ප්‍රතිකාර කිරීමට හැකිය. මරණයට එසේ ප්‍රතිකාර කළ නොහැකිය. මෙසේ ද ජරාමරණයන්ගේ අර්ථ වශයෙන් වූ නානත්වය පිළිගත යුතුයැයි දක්වන්නට සක්කතෙව යනාදිය කියන ලදි. එහි සක්කතෙ යනු හැකි වේ යනුයි. පිළිවනි යන අර්ථයයි. පටිකම්මං යනු ප්‍රතිකර්මයයි. ඉද්ධිපාද භාවනාව වසඟ කරගත් විට මරණයට ද ප්‍රතිකාර කරන්නට නොහැකි ද යන චෝදනාව මෙනෙහි කොට අඤ්ඤාත්‍රව ඉද්ධිමන්තානං ඉද්ධි විසයා යැයි කියන ලදි.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘ආනන්‍ද, යම් කිසිවකු විසින් සතර සෘද්ධිපාද භාවිත කරන ලද්දේ ද බහුල කරන ලද්දේ ද යානාවක් මෙන් කරන ලද්දේ ද වස්තුවක් මෙන් කරන ලද්දේ ද අනුව පවත්වන ලද්දේ ද පුරුදු කරන ලද්දේ ද මනාව අරඹන ලද්දේ ද හෙතෙම කැමති වන්නේ නම් කල්පයක් හෝ කල්පාවශේෂයක් හෝ සිටින්නේය යන මෙය කියන ලදි.

මෙහි කල්පය යනු කුමක්ද? කල්පාවශේෂය යනු කුමක්ද? කප්පො යනු ආයු කල්පයයි. යම් ඒ කාලයක මිනිසුන්ගේ යම් ආයු ප්‍රමාණයක් වේ ද, එය සම්පූර්ණ කිරීම කල්පයක් සිටීම නම් වේ. අල්පව හෝ වැඩිපුර වර්ෂ සියයකට අතිරේකව සිටීම කල්පාවශේෂයක් සිටීම නම් වේ. ඉදින් මෙසේ නම් සෘද්ධිමත් වූ චේතො වසීත්වයට පැමිණි ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ලොවට හිත පිණිස කවර හෙයකින් එසේ නො සිටිත් ද? ඒ උතුම් පුරුෂයෝ ස්කන්ධ සංඛ්‍යාත වූ දුක් සමූහය මනාව දත් බැවින් ද උත්සුක බවක් නැති බැවින් ද සන්සිඳුවන ලද සියලු උත්සුක ඇත්තාහ. එහෙයිනි. එය දම්සෙනෙවි සැරියුත් තෙරුන් විසින් මෙසේ කියන ලදි.

නාභිනන්‍දාමි මරණං නාභිකඞ්ඛාමි ජීවිතං, කාලඤ්ච පටිකඞ්ඛාමි වෙතනං භතකො යථා

අර්ථ වශයෙන් ජරාමරණවල අන්‍යොන්‍ය නානත්‍වය යම්සේ ද එසේ ඒවායින් තණ්හාවේ ද නානත්‍වය දක්වන ලද කල්හි තයො පඤ්හා යන මෙය සිද්ධ වේය යන එය දක්වන්නට යං පන යනාදිය කියන ලදි.

එහිදී යම්හෙයකින් රහතුන්ගේ සිත්හි තණ්හාව නැතිවිටත් ජරාමරණ ලැබේ ද එහෙයින් ජරාමරණ අනෙකකි. තණ්හාව අනෙකකි යන මේ අර්ථය දක්වන්නට දිස්සන්ති වීතරාගා ජීරන්තාපි මීයන්තාපි යි කියන ලදි. තණ්හාව ද දිරීම් බිඳීම් ස්වභාව ඇත්තේ නොවේ ද? සත්‍යයකි. මෙහි මේ ජරාමරණ අදහස් නොකරන ල්දදේය යන මේ අර්ථය කියන ලදි. යදි ච යන ආදියෙන් ජරාමරණ කෙරෙන් තණ්හාවේ අනන්‍යත්ව දෝෂය දක්වයි. යොවුන් වයසේ සිටි නමුත් පහ වූ තණ්හා ඇත්තෝ වූහ. මෙය නුසුදුසුය යන අර්ථයයි. තණ්හාව නොවෙනස්ව ඇති කල්හි ජරාමරණ ද දුක්ඛ සමුදය ද වන්නේය යන අදහසයි. තණ්හාව ජරාමරණවලින් නොවෙනස්ව ඇතිකල්හි දුක්ඛ සමුදය නොවන්නේය යන අදහසයි. එහෙයින් අර්ථ වශයෙන් මේවායේ නානත්වය දතයුතුය යන අදහසයි. යම්සේ තණ්හාව මාර්ගයෙන් තොර ද තණ්හාව නොවෙනස්ව ඇතිවිට එසේම ජරාමරණ ද මාර්ගයෙන් තොරව පවතී. යම්සේ ජරාමරණ මාර්ගයෙන් තොර නොවේ ද තණ්හාව ද එසේ වන්නේය යන මේ නය ද කියන ලද්දේ මැයි දතයුතුය. ඉමාය යුත්තියා යනු කියන ලද පරිදි ඇතිවීමෙනි. අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි යන අන්‍ය වූ අන්‍ය වූ හේතු ඇතිවීමෙනි යනුයි. ඉදින් අර්ථ වශයෙන් අන්‍ය වේනම් ඒ අන්‍ය වූ දෙය ද බ්‍යඤ්ජන වශයෙන් සෙවිය යුතුය යන අර්ථයයි.

ඉමෙසං ධම්මානං අත්‍ථතො එකත්තං යන මේ අර්ථයම නහි යුජ්ජති යනාදියෙන් විවරණය කෙරෙයි. තණ්හාය අධිප්පායෙ අපරිපූරමානෙ යැයි කැමති වූ දෙයෙහි නොලැබීම ප්‍රකාශ කරයි. එයින් ඉච්ඡා තණ්හාවන්ගේ අර්ථ වශයෙන් වූ ඒකත්වය කියන ලද්දේ වෙයි. මෙයින් ඉච්ඡාවේ ද තණ්හාවේ ද අර්ථ වශයෙන් වූ වෙනස් බව නොයෙදේ. යම්සේ මේ වචනය සමර්ථ (සුදුසු) වේ ද එසේය. මෙසේ කැමැත්ත වෙනස්ව ඇති වෛර බැඳීමට හේතුවන කරුණු කෙරෙහි ක්‍රෝධය ද උපනාහය ද උපදී යන මෙය ද සුදුසු වේ. එසේ ජරා මරණ වෙනස්ව ඇතිවිට ජරාමරණ තණ්හාවන්ගේ අර්ථ වශයෙන් වූ වෙනස් බව සුදුසු නැත යන මේ අර්ථය ඉමාය යුත්තියා යනාදියෙන් දක්වයි.

ඉදින් ඉච්ඡා තණ්හාවන්ගේ අර්ථ වශයෙන් වූ වෙනස් බවක් වේනම් කවර හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ ගාථාව දෙපරිදිව කියන ලද ද එහි පරිහාරය යං පනිදං යනාදියෙන් කියන ලදි. එහි යං යනු ක්‍රියාව ස්පර්ශ කරන්නකි. අභිලපිතං යනුවෙන් යමක් කියන ලද ද මේ ප්‍රකාශනය බාහිර රූපාදි වස්තූන්ගේ අරමුණු වශයෙන් හෝ අරමුණුවලට හේතු වශයෙන් හෝ යෙදිය යුතුය. ද්වීහි ධම්මෙහි යනු ප්‍රකෘති දෙකකින් යනුයි. ඒ ප්‍රකෘතීහු කවරහු ද? නොපැමිණි විෂය සෙවීම් වශයෙන් වූ ඉච්ඡාව (පළමුවැන්නයි) පැමිණි හෝ නොපැමිණි හෝ විෂය පැමිණීමේ කැමැත්ත වශයෙන් වූ තණ්හාව (දෙවැන්නයි) මෙය මේවායේ විශේෂත්වයයි. ඉදින් මෙසේ වුවත් සියලු තණ්හාව රූපාදි විෂය ගිලගෙන නිමවා ග්‍රහණය කරගැනීමෙන් එකම ස්වභාව ඇත්මැයි දක්වමින් සබ්බාපි තණ්හා අජ්ඣොසන ලක්ඛණෙන එක ලක්ඛණා යි කියන ලදි. දැන් ඒ අර්ථය උපමාවකින් ප්‍රකාශ කරනුයේ සබ්බො අග්ගී යනාදිය කියන ලදි. එය මනාව දත හැකිය. (අර්ථ ප්‍රකටය)

හුදෙක් මේ තණ්හාව අරමුණෙහි පැවති විශේෂයෙන් නාම දෙකකින්ම කියන ලදි. ඉක්බිති නොයෙක් පර්යායන්ගෙන් යැයි දක්වන්නට ඉච්ඡාතිපි යනාදිය කියන ලදි.

එහි එයින් අරමුණු කැමති වේනුයි ඉච්ඡා නම් වේ. ආශා කිරීම් අර්ථයෙන් තණ්හා නම් වේ. පීඩා ඇති කරවීමෙන් ද ඉදිරිය නොහැකි බැවින් ද විෂ පෙවූ හුලක් මෙන්ය යන අර්ථයෙන් සල්ල නම් වේ. තැවීම් අර්ථයෙන් ධූපායනා නම් වේ. ඇද ගැනීම් අර්ථයෙන් වේගයෙන් ගලායන ගඟක් මෙනැයි සරිතා නම් වේ. තෙමීම් අර්ථයෙන් හෝ සරිතා නම් වේ. සත්ත්වයාට තෙත් වූ ස්නේහයෙන් යුතු සොම්නස් ඇතැයි කියන ලදි. මෙහි තෙත් වූ ද සිනිඳු වූ ද යන මේ අර්ථයයි. විසත්තිකා යන තැන සිහි නොකරන ලද්දේනුයි විසත්තිකා නම් වේ. බැසගත්තේනුයි විසත්තිකා නමි. විෂම වූයේනුයි විසත්තිකා නමි. විශාල වූයේනුයි විසත්තිකා නම් වේ. පැටලේනුයි විසත්තිකා නමි. විසංවාද වූයේනුයි විසත්තිකා නම් වේ. ගෙනයානුයි විසත්තිකා නම් වේ. විෂ සහිත මුල් ඇත්තේනුයි විසත්තිකා නම් වේ. විෂ සහිත වූ ඵල ඇත්තේනුයි විසත්තිකා නම් වේ. විෂ පරිභෝග ඇත්තේනුයි විසත්තිකා නම් වේ. අසිහි ඇති ඒ තණ්හාව රූප ශබ්ද ගන්ධ රස ස්පර්ශ ධර්ම කුලය ගණය ආදියේ සිහි නොමැත්තේ පැතිර ගියේනුයි විසත්තිකා නම් වේ.

ස්නේහ කිරීම් වශයෙන් සිනෙහ නම් වේ. නොයෙක් ගතීන්හි ක්ලාන්තය ඉපිදවීමෙන් ක්ලාන්ත වූ යන අර්ථයෙන් කිලමථො නම් වේ. වෙලාගැනීම් අර්ථයෙන් වැලක් මෙන් යැයි ලතා නම් වේ. වැල සිඳ දමා සිටියි යැයි කියන ලදි. මගේ යැයි සිතීම් වශයෙන් වූ මඤ්ඤනාවන්ය. දුර ගිය දේද ඇද බැඳීම් අර්ථයෙන් ඛන්‍ධ නම් වේ. ආශිංසන අර්ථයෙන් ආසා නම් වේ. අරමුණු රසය බොනු කැමති බව ලෙසින් පිපාසා වූ යන අර්ථයයි. සතුටුවීම් අර්ථයෙන් අභිනන්‍දනා නම් වේ. ඉති යනුවෙන් මෙසේ අරමුණෙහි පැවතීම් විශේෂයෙන් නොයෙක් නාමයන්ගෙන් ගනු ලබන්නා වූ ද සියලු තණ්හාව බැසගැනීම් ලක්‍ෂණයෙන් එක ලක්‍ෂණ ඇතැයි කියන ලද පරිදි අර්ථය නිගමනය කරයි.

නැවත තණ්හාව නොයෙක් නාමවලින් ගත් බවම යථා ච යනාදියෙන් උපචය වශයෙන් දක්වයි. එහි වෙවචනෙ යනු වේවචන හාර විභංගයෙහිය. ආසාව පීහා යන ගාථාවේ අර්ථය එහිම වර්ණනා කරන්නෙමු. අවීතරාගස්ස යනාදියෙහි රැඳවීම් අර්ථයෙන් රාග නම් වේ. කැමතිවීම් අර්ථයෙන් ඡන්‍ද නම් වේ. ප්‍රියකිරීම් අර්ථයෙන් පේම නම් වේ. දැවීම් අර්ථයෙන් පරිදාහො යි තණ්හාවම කියන ලදි. එහෙයින්ම තණ්හාය එතං වෙවචනං යැයි කියන ලදි. එවං යුජ්ජති යනු මෙසේ ඉච්ඡා තණ්හාවල අර්ථ වශයෙන් නොවෙනස් බැවින් ත්‍රිවිධ ප්‍රශ්න යැයි යමක් කියන ලද ද එය යෝග්‍යය යනුයි. යුක්තියෙන් එක්වේ යන අර්ථයයි.

මෙසේ කෙනස්සුබ්භාහතො ලොකො යන ගාථාවෙන් ප්‍රශ්න තුනකැයි ත්‍රිවිධ ප්‍රශ්න බවෙහි යුත්තිය දක්වා දැන් අන්‍ය වූ ප්‍රකාරයන්ගෙන් යුත්ති ගවේෂණය දක්වන්නේ සබ්බෙ දුක්ඛූපචාරො යනාදිය කියන ලදි. එහි දුක්ඛූපචාරො යනු දුකෙහි පැවැත්මයි. කාමතණ්හා සංඛාර මූලකො යනු කාම තණ්හාව ප්‍රත්‍ය සංස්කාරයට හේතු වේයැයි යෙදේ යනුයි. නිබ්බිදූපචාරො යනු කලකිරීම පැවැත්මයි. කාමයන්ගේ විපරිණාම අන්‍යතා භාවයෙන් උපදින අනභිරතිය ඤාණ නිබ්බිදාවය. කාමතණ්හා පරික්ඛාර මූලකො යනු කාම තණ්හාවේ පරිෂ්කාර වූ වස්තුකාම හේතුවයි. එහි නොඇලීම් සංඛ්‍යාත කලකිරීම කාම තණ්හාවේ පරිෂ්කාර මූලයයි. ඤාණ නිබ්බිදාව නොවේ. සියලු නිබ්බිදූපචාරය කාම තණ්හාවේ පරිෂ්කාර මූලය යැයි නොයෙදේ යැයි කියන ලදි. ඉමාය යුත්තියා යැයි නය දක්වයි. මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. යම්සේ ප්‍රශ්නත්‍රය පිළිබඳ යුත්තිය කියන ලද ද යම්සේ දුක්ඛූපචාර, නිබ්බිදූපචාරයන්හි මේ යුත්තියෙන් මේ යෝගයෙන් න්‍යායෙන් එකිනෙක පිළිබඳ කරුණුවලින් ඒ ඒ පාළි කොටස්වල අනුරූප වූ අන් ලෙසකින් වූ වෙනත් හේතූන්ගෙන් යුත්තිය සෙවිය යුතුය.

සංක්‍ෂිප්ත වූ ඒ න්‍යාය දැක්වීම දැන් විස්තර වශයෙන් බෙදා දක්වන්නට යථාහි භගවා යනාදිය ආරම්භ කළේය. මේ එහි සංක්‍ෂේපාර්ථයයි. රාග දෝස මෝහ චරිතයන්ට පිළිවෙලින් අසුභ මෙත්තා ප්‍රත්‍යයාකාර කථාවන් රාගාදිය දුරුකරන හෙයින් සප්පාය වේ යන මෙය සාසන යුත්තියයි. මෙසේ නොසිටි කල්හි ඉදින් රාග චරිතයාට මෙත්තා චේතෝ විමුත්තිය දේශනා කරන්නේ ද ඒ දේශනාව අසප්පාය බැවින් නොගැළපෙයි. සුඛ පටිපදාදිය ද එසේය. සුඛ පටිපදාදිය දේශනා ප්‍රතිපත්තියෙන් ඇති නොවන්නේ ද? එය සත්‍යයකි. මෙහිදී රාග චරිතයා යැයි තියුණු කෙළෙස් ඇති රාග චරිතයා යැයි අදහස් කරන ලදි. දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවෙන් එහි වර්ධන සමෘද්ධ වේ. දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවෙන් යමකුගේ භාවනාව සමෘද්ධ වේ ද, ඔහුට ඉතා වැඩිපුර අසුභ දේශනාව සප්පාය වේ. යමෙකුට ඉතා වැඩිව අසුභ දේශනාව සප්පාය වේ ද මද කෙලෙස් ඇත්තකුට මෙන් ඔහුට ඉතා ලුහුව මේ අර්ථය දේශනා කරමින් සුඛං වා පටිපදං දෙසෙය්‍ය න යුජ්ජති දෙසනා යි ප්‍රකාශ කරන ලදි. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු පදවලද අර්ථය ලැබෙන පරිදි කිවයුතුය. මෙහිදී ද අයුක්ත පරිහාරයෙන් යුත්ති අවබෝධය වේ යයි යුත්ති විමසීම පිණිස අයුත්තිය ද සෙවිය යුතුයයි යදි හි -පෙ- න යුජ්ජති දෙසනා යි කියන ලදි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයමය. එවං යං කිඤ්චි යනාදිය යුත්තිහාර යේාජනයේ න්‍යාය දැක්වීමය.

එහි එවං යනු මේ ක්‍රමයෙනි. යං කිඤ්චි යනු අන්‍ය වූ යම් කිසිවක් යනුයි. අනුරූපප්පහාණං යනු ප්‍රහාණයට අනුරූප වූ යනුයි. ප්‍රහාණයට සමත් වූ යන අර්ථයයි. සූත්‍රයෙහි අනවශේෂ වූ පදාර්ථයන්ගේ පදයක් පාසා වූ විමර්ශනය විචය හාරයයි. විචයහාර සංවර්ණනාවේ නිර්ධාරණය කරන ලද අර්ථවල යුත්ති සෙවීම පහසුය යන්න සබ්බං තං විචයෙන හාරෙන විචිනිත්‍වා යුත්තිහාරෙන යොජෙතබ්බං යි කියන ලදි. යාවතිකා ඤාණස්ස භූමි යනු සංවර්ණනා කරන ආචාර්යවරයාගේ යම් ඤාණයක් යම් වැටහීමක් වේ ද ඔහුගේ විෂය යම් තාක් වේ ද ඒ තාක් යුත්තිවිචාර හාරය වේ යන අර්ථයයි. ඊට හේතුව කුමක් ද? සද්ධර්මය අනන්ත නය ඇති, හාත්පසින් යහපත් වූ නොමැඩිය හැකි විසිතුරු දේශනාවක් වීමයි.

මෙසේ නය දැක්වීම් වශයෙන්ම යුත්තිහාර යෝජනාව දක්වන ලදැයි එය බ්‍රහ්මවිහාර ඵල සමාපත්ති නවානුපූර්ව සමාපත්ති වශී භාවයන්ගෙන් බෙදා දක්වන්නට මෙත්තා විහාරිස්ස සතො යනාදිය ආරම්භ කරන ලදි. එහි මෙත්තා විහාරිස්ස යනු මෛත්‍රී විහරණය ලැබූ පුද්ගලයාටය. සතො යනු සමාන පුද්ගලයාටය. එසේ වූ පුද්ගලයාට යන අර්ථයයි. බ්‍යාපාදො යනු දැඩි දෝෂයයි. චිත්තං පරියාදාය ඨස්සති යනු සිත යටපත් කරයි යනුයි. යම්හෙයකින් කුසල ධර්මයන්ගේ අපූර්ව වූ ද්විතීය වූ පැවැත්මක් නම් නැත. එහෙයින් සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි පුද්ගලයාගේ පසුභාගයේ යැයි දැක්වීම පිණිස සිටි යැයි කියන ලදි. න යුජ්ජති දෙසනා යනු බ්‍යාපාදයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ බැවින් මෛත්‍රිය පිළිබඳ එබඳු කථාවක් නුසුදුසුය යන අර්ථයයි. බ්‍යාපාදො පහාණං අබ්භත්‍ථං ගච්ඡති යුජ්ජති දෙසනා යනු කියන ලද කරුණින් ම මේ කථාව යුක්තය යනුයි. අනෙක් වාරයන්හි ද මේ ක්‍රමයෙන් අර්ථය දතයුතුය. අප්‍රකට පදම වර්ණනා කරමු.

අනිමිත්තවිහාරිස්ස යනු අනිත්‍යය අනුව දැකීම් ස්වරූපයෙන් ලබන ලද ඵල සමාපත්ති විහාරය ඇති තැනැත්තාටය. නිමිත්තානුසාරී යනු සංස්කාර නිමිත්ත අනුව ක්‍රියා කරන්නාය. තෙන තෙනෙව යනු නිත්‍යාදියෙහි යමක් යමක් ප්‍රහීණ වූයේ ද ඒ ඒ නිමිත්තෙන් යනුයි. අස්මීති විගතං යනු පංච උපාදාන ස්කන්ධයන්හි දක්නට ලැබෙන මම වෙමි යන යම් කල්පනාවක් වේ ද එය පහ වූ යනුයි. එම අර්ථයම අයමහස්මීති න සමනුපස්සාමි යනුවෙන් විවරණය කරයි. විචිකිච්ඡා කථං කථා සල්ලං යි විනයෙහි සැක ඇත්තාට ද කථා කරත්. පවත්නා ස්වභාවය විචිකිච්ඡා යන පදයෙන් වෙසෙසන ලදි. න යුජ්ජති දෙසනා යනු විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වීමෙන් එකඟ වූ සිත් ඇති බැවින් මෙම කථාව සුදුසු නොවේ.

පඨමං ඣානං සමාපන්නස්ස යනු ප්‍රථමධ්‍යානයෙන් යුක්ත වූ යනුයි. කාමරාග බ්‍යාපාදා විසෙසාය සංවත්තන්තීති න යුජ්ජති යනු යම්හෙයකින් නීවරණ ප්‍රහීණ නොවූ කල්හි ප්‍රථම ධ්‍යානයේ උපචාරයට ද නොපැමිණේ ද ධ්‍යානය මුලින්මය. එහෙයින් කාමරාග ව්‍යාපාදයෝ විශේෂයෙන් දුතිය ධ්‍යානය පිණිස පවතිත් යැයි මේ කථාව සුදුසු නොවේ. ලබන ලද පරිදි පළමු ධ්‍යානයේ කාමරාග ව්‍යාපාද ඉස්මතු වීමට පත්විය. (එහෙයින්) හානාය සංවත්තන්ති යි කියන ලදි. යුජ්ජති දෙසනා යනු සුදුසු කථාව යනුයි. මෙසේ සියලු තැන යෙදිය යුතුය. අවිතර්ක සහගත සංඥා මනසිකාරයෝ නම් උපචාරය සමග වූ ද්විතීය ධ්‍යානයට අදාළ කරුණුය. මෙහි සහගත ශබ්දය අරමුණු පිළිබඳ හේතුව යන අර්ථය ඇත්තකි. හානාය යනු පළමු ධ්‍යානයෙන් පිරිහීම පිණිසයි. විසෙසාය යනු දෙවැනි ධ්‍යානය පිණිසයි. මේ ක්‍රමයෙන් ඒ ඒ තැන හාන - විසේස යනුවෙන් කියන ලද කරුණු දතයුතයු. විතක්ක විචාර සහගතා යනු ප්‍රථමධ්‍යාන ධර්ම හෝ කාමාවචර ධර්මයෝය. තත්‍රමජ්ඣත්තතා - උපෙක්ඛාවන් මෙහි උපෙක්ඛායි අදහස් කරන ලදි. පීතිසුඛ සහගතා යනු උපචාරය සමග වූ තෘතීයධ්‍යාන ධර්මයෝය. උපෙක්ඛා සති පාරිසුද්ධි සහගතා යනු චතුර්ථ ධ්‍යාන ධර්මයෝය.

සඤ්ඤූපචාරා යනු මූලික හඳුනාගැනීම් කටයුතු කරන්නා වූ ම යම්කිසි සිතිවිලිය. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට අයත් කරුණු යැයි ද කියත්. සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධ සහගතා යනු සංඥා වෙදයිත නිරෝධයට පැමිණ වාසය කරන්නෙමියි එයට පරිකර්ම වශයෙන් පැවති කරුණුය. යම්හෙයකින් නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙහි සිටින්නා විසින්ම සංඥාවෙදයිත නිරෝධයට පැමිණ වාසය කරන්නට හැකි ද එයින් පිරිහුනහු විසින් නොහැකි ද එහෙයින් නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියා හානාය සංවත්තන්ති යන කථාව අයෝග්‍යය. විසෙසාය සංවත්තන්ති යනු සුදුසු කථාව යැයි (සිතා) හානාය -පෙ- දෙසනා යැයි කියන ලදි. කල්ලතා පරිචිතං යනු සමත් බැවින් පුරුදු කරන ලද යනුයි. කියන ලද සමාපත්තීන්හි වශීභාවයෙන් පුරුදු කරන ලද යන අර්ථයයි. එහෙයින්ම අභිනීහාරං ඛමති යනුවෙන් කියන ලදි. සෙසු සියල්ල ප්‍රකටමය.

එසේ වුවත් මෙහි දී අප්‍රතිකූල හැඳිනීම් වශයෙන් කාමච්ඡන්දය වංචා කෙරේයයි යෝග්‍ය වේ. පිළිකුල් සංඥාවට යෝග්‍ය බැවින් ව්‍යාපාදය වංචා කෙරේ යනු යෝග්‍යය. සමාධි මුඛයෙන් ථීනමිද්ධය වංචා කෙරේ යනු යෝග්‍යය. වීර්යාරම්භ මුඛයෙන් උද්ධච්චය වංචා කෙරේ යනු යෝග්‍යය. ශික්‍ෂා කැමතිවීම් වශයෙන් කුක්කුච්චය වංචා කෙරේ යනු යෝග්‍යය. උභය පක්‍ෂය තීරණය කිරීම් වශයෙන් විචිකිච්ඡාව වංචා කෙරේ යනු යෝග්‍යය. ඉටු අනිටු දෑ බැලීම් වශයෙන් මෝහය වංචා කෙරේ යනු යෝග්‍යය. අත්තඤ්ඤුතා (සිත දැනීම් ස්වභාවය) මුඛයෙන් තමා කෙරෙහි පරිභව නොකිරීම් වශයෙන් මානය වංචා කෙරේ යනු යෝග්‍යය. විමසීම් මුඛයෙන් හේතුවට ගැළපෙන දේ ගැනීමෙන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය වංචා කෙරේයයි සුදුසුය. විරක්ත ප්‍රතිරූපකයෙන් සත්ත්වයන් කෙරෙහි දයා නැති බව වංචා කෙරේ යයි යෙදේ. අනුමත කරන ලද ඇසුරු කිරීම් හා ගැළපෙන බැවින් එයින් කාමසුඛල්ලිකානු යෝගය වංචා කෙරේනුයි යෝග්‍යය. ආජීව පාරිශුද්ධත්වයෙන් අසංවිභාගශීලිත්වය වංචා කෙරේ යයි යෙදේ. සංවිභාගශීලිත්වයෙන් මිථ්‍යාජීවය වංචා කෙරේ යයි යෙදේ. අසංසර්ග විහරණයට සුදුසු සංග්‍රහශීලිත්වය වංචා කෙරේ යයි යෙදේ. සංග්‍රහශීලිත්වය සුදුසු දෙයින් අනුලෝම සංසර්ගය වංචා කෙරේයයි යෙදේ. සත්‍යවාදීත්වයට සුදුසු දෙයින් කේලම් වචන වංචා කෙරේයයි යෙදේ. කේලම් නොවූ ප්‍රකාශනවලට සුදුසු දෙයින් අනර්ථකාමිත්වය වංචා කෙරේයයි යෙදේ. ප්‍රියවාදීන්ට ප්‍රතිරූප වූ දෙයින් චාටුකම්‍යතාව වංචා කෙරේයයි යෙදේ. ප්‍රමාණවත් කථාවට ප්‍රතිරූප දෙයින් නොසතුටු බව වංචා කෙරේයයි යෙදේ. සම්මොදනශීලිත්වයට ප්‍රතිරූප දෙයින් මායාව ද කපටිකම ද වංචා කෙරේයයි යෙදේ. නිග්ගය්හවාදීත්වයට ප්‍රතිරූප දෙයින් පරුෂ වචන ඇති බව වංචා කෙරේ යයි යෙදේ. පාප ගර්හත්වයට ප්‍රතිරූප දෙයින් අන්‍ය වැරදි දක්නා බව වංචා කෙරේ යයි යෙදේ. කුලය කෙරෙහි අනුකම්පා ඇති බවට ප්‍රතිරූප දෙයින් කුලමසුරුකම වංචා කෙරේය යි යෙදේ. ආවාසය බොහෝකල් තිබේවා යන කැමැත්ත ඇති බවට ප්‍රතිරූප දෙයින් ආවාසමච්ඡරිය වංචා කෙරේයයි යෙදේ. ධර්ම බන්‍ධනය පරිහරණය කිරීම් වශයෙන් ධර්ම මසුරුකම වංචා කෙරේයයි යෙදේ. ධර්මදේශනාවට කැමතිවීම් වශයෙන් කථාවෙහි ඇලුණු බව වංචා කෙරේයයි යෙදේ. ප්‍රියවචන ඇති නිසා ගණයට අනුග්‍රහය කිරීම් වශයෙන් සංගණිකාරමත්වය වංචා කෙරේයයි යෙදේ. පුණ්‍යකාමීත්වයට සුදුසු දෙයින් කටයුතුවල ඇලීම් ස්වභාවය වංචා කෙරේ යයි යෙදේ. සංවේගයට ප්‍රතිරූප දෙයින් සිත්තැවුල වංචා කෙරේ යයි යෙදේ. ශ්‍රද්ධා බහුල බවට ප්‍රතිරූප දෙයින් අපරීක්‍ෂකත්වය වංචා කෙරේයයි යෙදේ. විමර්ශනයට ප්‍රතිරූප දෙයින් අශ්‍රද්ධාව වංචා කෙරේයයි යෙදේ. සිය අධිපති බවට ප්‍රතිරූප දෙයින් ගුරුවරුන්ගේ අනුශාසනාවේ අල්ප වූ පිළිගැනීම් ස්වභාවය වංචා කෙරේයයි යෙදේ. ධර්මාධිපතෙය්‍ය ප්‍රතිරූපයෙන් සබ්‍රම්සරුන් කෙරෙහි ගරු නොකරන බව වංචා කෙරේ යයි යෙදේ. ලෝකාධිපතෙය්‍ය ප්‍රතිරූපයෙන් තමා කෙරෙහි ද ධර්මය කෙරෙහි ද වූ පරිභවය වංචා කෙරේයයි යෙදේ. මෛත්‍රී කිරීම් ස්වරූපයෙන් රාගය වංචා කෙරේ යයි යෙදේ. කරුණාව දැක්වීම් වශයෙන් ශෝකය වංචා කෙරේ යයි යෙදේ. මුදිතා විහරණයට ප්‍රතිරූප දෙයින් උපහාසය වංචා කෙරේ යයි යෙදේ. උපේක්‍ෂා විහරණයට ප්‍රතිරූප දෙයින් කුශල ධර්මයන්හි බැසගත් කැමැත්ත වංචා කෙරේ යයි යෙදේ. මෙසේ ආගම් ප්‍රතිරූපක, අධිගම ප්‍රතිරූපකාදියේ ඒ ඒ පරිද්දෙන් වන වංචන ස්වභාව යුක්ති වශයෙන් දතයුතුය. මෙසේ ආගමානුසාරයෙන් යුක්ති ගවේෂණය කළ යුතුය.

යුත්ති හාර වර්ණනාව නිමාවිය.