13. සම‍්මාපරිබ‍්බාජනීය සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

13. සම්මාපරිබ්බාජනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

පුච්ඡාමි මුනිං යනු සම්මා පරිබ්බාජනීය සූත්‍රයයි. (පසුව විස්තර වන පරිදි බොහෝ දෙවිදේවතාවුන්) රැස්වූ වේලාවෙහි කියන ලද බැවින් මහාසමය සූත්‍රය යැයිද හඳුන්වනු ලබයි. මෙම සූත්‍රයට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? විමසූ දෙයකට පිළිතුරු ලෙසිනි. ඉඳු බලයෙන් පෙන්වන ලද බුදුවරයකු විසින් අසන ලද පරිදි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය දෙසූහ. එසේ බුදුවරයකු සමග කරුණු විමසන ලද නිසා සම්මා පරිබ්බාජනීය සූත්‍රය යැයි කියනු ලැබේ. මේ එහි කෙටි විස්තරයකි. විස්තර ලෙසින් සැකිකුල - කෝලිය උපතෙහි පටන් තොරතුරු පැරණි ඇඳුරු හිමිවරුන් (පොරාණෙහි) සඳහන් කරනු ලබයි.

මේ එහි කෙටි විස්තරයයි. පළමු කල්පයෙහි මහා සම්මත රජුගේ රොජ නම් පුතෙක් විය. රොජගේ පුත් වරරොජ. වරරොජගේ පුත් කල්‍යාණ - කල්‍යාණගේ වරකල්‍යාණ - වරකල්‍යාණගේ ඛන්‍ධාත - මන්‍ධාතුගේ වරමන්‍ධාත - වරමන්‍ධාතුගේ උපෝසථ - උපෝසථගේ චර - චරගේ උපචර - උපචරගේ මඛාදේව ලෙසින් අසූහාරදහසක් මඛාදේව පරපුර වූහ. ඔවුන්ගෙන් පසු ඔක්කාක වංසිකයෝ තුන්දෙනෙක් වූහ. තුන්වන ඔක්කාක රජුට හත්‍ථා, චිත්තා, ජන්තු, ජාලිනී, විසාඛා යැයි මෙහෙසියෝ පස්දෙනෙක් වූහ. එක් මෙහෙසියකට පිරිවර කාන්තාවන් පන්සියයකි. දෙටු මෙහෙසියට ඔක්කාමුඛ, කරකණ්ඩු, හත්‍ථිනඛ, සිනිපුර යැයි පුතුන් සතරදෙනෙකි. පියා, සුප්පියා, ආනන්දා, විජිතා, විජිතසෙන යන දූවරුන් ද පස්දෙනෙකි. මෙසේ දූපුතුන් නව දෙනෙකු ලද ඇය (පසුව) කළුරිය කළාය.

එවිට රජු, ඉතා රූමත්, තුරුණු වියෙහි වූ වෙනත් රජදියණියක් ගෙන්වාගෙන, අග මෙහෙසි තනතුරෙහි තැබීය. ඇය ද පුතකු වැදුවාය. උපන් කුමරුවා පස්වන දින සරසා අලංකාර කොට රජුට පෙන්වීය. සතුටු වූ රජු කැමති දෙයක් ඉල්ලන ලෙස වරයක් ලබා දුන්නේය. ඇය නෑයන් සමග කතාකොට, පුතුට රජකම දෙන ලෙස ඉල්ලුවාය. රජු, ‘නැසෙව - වසලිය, මගේ පුතුන්ට අනතුරක් කැමති වෙහිදැ’යි (අසා) රජකම නොදුන්නේය. ඇය රහසේ, නැවත නැවතත් රජු සතුටුකොට, ‘මහරජ, බොරු කීම සුදුසු නැතැ’යි කියා රජකම දෙන ලෙස ඉල්ලුවාය. ඉක්බිති පුතුන් ඇමතූ රජු ‘දරුවනි, මම ඔබලාගේ කණිටු ජන්තු කුමරු දැක, ඔහුගේ මවට ඉක්මණින්ම වරයක් දුනිමි. ඇය පුතුට රජකම පිරිනමනු දැකීමට කැමැත්තීය. ඔබලා මගේ ඇවෑමෙන් අවුත් රජකම් කරව්’ යැයි ඇමතිවරුන් අටදෙනෙකු සමග පිටත්කර හැරියේය. ඔව්හු සොහොයුරියන්ද කැටුව සිවුරඟ සෙන් පිරිවරා නුවරින් නික්මුණහ. ‘පියාගේ මරණින් පසු කුමරුවන් අවුත් රජකම් කරනු ඇත. යමු, ඔවුන්ට උවටැන් කරමු’යි සිතා බොහෝ මිනිස්සු ඔවුන් පසුපස ගියහ. සේනාව පළමු දිනයෙහි යොදුනක් පමණද, දෙවන දින යොදුන් දෙකක් පමණද, තුන්වන දින තුන් යොදුනක් පමණ විය. ‘මේ බලසෙනග ඉතා මහත්ය, අපි කිසියම් පළාතක රජකු යටත් කොට ජනපදයක් අල්ලා ගන්නෙමු නම්, එය අපට තරම් නොවන්නේය. අනුන් පීඩනයට පත්කොට ලබන රජකමෙන් ඇති පලය කුමක්ද? දඹදිව විසාලය, කැලයෙහි නගරයක් සකස් කරන්නෙමු’යි කුමරුවෝ සිතූහ. ඔව්හු හිමාලය දෙසට ඉදිරියට ගියහ.

එහි නගරය සැකසීමට සුදුසු ඉඩක් සොයනවිට, බොහෝ අතු පතුරින් ගැවසුණු පෙදෙසක, පොකුණු තෙර, දැඩි තවුස්දම් රකින කපිලනම් තවුසකු වසන තැනට ගියහ. තවුසා ඔවුන් දැක විමසා, සියළු තොරතුරු අසා ඔවුන් කෙරේ අනුකම්පා කළේය. තවුසා අසූරියනක් අහසෙහිද, පොළව යටද ගුණදොස් දකින ‘භූම්මජාල’ නම් (පොළෝ දැල) විදුසතර දනී. මේ අතර එක් පෙදෙසක ඌරෝ, මුවෝ, සිංහයන්, ව්‍යාඝ්‍රයන් තැති ගන්වා බොහෝ හිංසා පමුණුවති. මැඩියෝ සහ මීයෝ සපුන්ට හිංසා කරති. තවුසා එය දැක, මේ බිම් පෙදෙස පොළවෙහි ඉතා උසස් තැනක් යයි සළකා ඒ පෙදෙසෙහි අසපුවක් සැකසීය. ‘මගේ නමින් නගරය නම් කරන්නේ නම්, මේ බිම ඔබලාට දෙමි’යි තවුසා රජකුමරුවන්ට පැවසීය. ඔව්හු එය පිළිගත්හ. ‘මේ ඉඩ ඇති තැන සිට, සැඩොල් දරුවා වුවත් සක්විතිව ඒ බෙලෙන් (අන් හැම) අබිබවා යති’යි කියා අසපුව පිහිටි තැන රජමැදුර තනා නගරයද සකස් කරව’යි ඒ බිම්කොටස දී නුදුරු කඳු බෑවුමක අසපුවක් කොට විසීය. කුමාරවරු එහි නගරය ගොඩනගා, කපිල තවුසා කියන ලද තැන ඊට යොදාගත් බැවින් කපිලවත්‍ථු යයි නම් තබා එහි නිවෙස් තනා ජීවත් වූහ.

ඉක්බිති ඇමතිවරු ‘මේ කුමරුවෝ වැඩිවියට පත්වූහ. පියා ළඟ සිටියේ නම්, ඔහු ආවාහ විවාහ කරනු ඇත. දැන් අපගේ වගකීම’ යැයි සිතා කුමාරවරුන් සමග සාකච්ඡා කළහ. කුමාරවරුද අපට සමාන කැත්කුල දූවරුන් නොදකිමු. ඔවුන්ද සොහොයුරියන්ය. කැත් කුමරුන්ද එබඳුය. කුලය බිඳී යනු ඇතැ’යි බියෙන් දෙටු සොහොයුරිය මව් තනතුරෙහි තබා අනෙක් සොයුරියන් සමග අඹුසැමියන් ලෙස හැසිරුණහ. ඔවුන්ගේ පියා ඒ පුවත අසා ‘පින්වත් කුමාරවරුන් ඒකාන්තයෙන්ම සැකිකුලවතුන්’ යැයි සතුටින් උදන් වැකි පළ කළේය. මේ දැක්වූයේ සක්‍යානං උප්පත්ති (සැකි කුල උපතයි).

‘අම්බට්ඨ, ඔක්කාක රජු ඇමතිවරුන් පුරෝහිතයන්ගෙන් ‘පින්වතුනි, කුමාරවරුන් දැන් කොතැන එක්තැන්ව සිටිත්දැ’යි ඇසීය. ‘දේවයන් වහන්ස, හිමාලය පෙදෙසෙහි පොකුණු තෙර මහා අතුපතරින් යුතු පෙදෙසක දැන් එක්තැන්ව වෙසෙන කුමාරවරුන්, කුල පරපුර බිඳී යනු ඇතැයි බියෙන් තම සොහොයුරියන් සමග අඹුසැමි ලෙස සිටිති’යි කීහ. ‘අම්බට්ඨය, එවිට ඔක්කාක රජු ‘පින්වත් රජකුමාරවරුන් ඇත්තෙන්ම සැකි කුලවතුන්මය, පින්වත් රජකුමාරවරුන් උසස්තම සැකි කුලවතුන් යැයි සතුටින් උදන් ඇනීය. අම්බට්ඨ, එතැන් පටන් සැකි කුලවතුන් පසිඳු වන බවත් ඔහු (ඔක්කාක) සාක්‍යයන්ගේ මුල් තැනැත්තාද වූ බවත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී.

මේ අතර, ඔවුන්ගේ දෙටු සොහොයුරියට සිරුරේ වණ බිබිලි හටගැනිණ. මුළු සිරුරම කොබෝලීල මල් මෙන් විය. ඇය සමග එක්ව හිඳීමෙන් ආහාරාදිය ගැනීමෙන්ද හැමදෙනාටම ඒ රෝගය වැළඳේ යැයි සිතා රජකුමරුවෝ, උයන්කෙළියට යන්නා සේ, ඇය යානයක නංවා, කැලයට පිවිස, පොකුණක් සාරවා, ආහාරපාන සමග ඇය එහි තබා, මතුපිටින් වසා පස් දමා ආපසු ගියහ. ඒ කාලයෙහිම රාම නම් රජුද වණ බිබිලි සැදි, ඇතොවුරෙන් ද, නළඟනන්ද පිළිකුල් කොට නොසළකා හරින ලදුව, ඒ දුකින් දෙටු පුතුට රජකම දී කැලයට පිවිස, එහි පලමුල් අල ආදිය අනුභව කොට, නොබෝ කලකින්ම නිරෝගීව, රන්වන් පැහැ සිරුරෙන් යුතුව, එහා මෙහා සැරිසරනවිට, මහත් බෙනයක් සහිත ගසක් දැක, දහසය රියනක් තරම්, එය ඇතුලත වියලි කොවුල (කොලාපං) පිරිසිදු කොට, දොර ජනෙල් ද සකසා, ඉණිමගක් ද බැඳ එහි වාසය කළේය. ඔහු රෑ කාලයෙහි අඟුරු කබලෙහි ගිනි දල්වා, අනතුරුදායක, නපුරු හඬ ද, මිහිරි හඬ ද අසමින් නිදයි. ‘අසවල් පෙදෙසෙහි සිංහයකු නාද කරන ලදැයි’ද, අසවල් පෙදෙසෙහි ව්‍යාඝ්‍රයෙකු හඬ යැයි සළකා, පසුදා උදෑසන එහි ගොස් ඉතිරි මස් ගෙනවුත් පිස අනුභව කරයි.

එක් දවසක් ඔහු අළුයම් වේලෙහි ගිනි දල්වා හුන්නේය. ඒ වේලාවෙහි ඒ රජදුවගේ සුවඳ ඉවකොට ව්‍යාඝ්‍රයෙකු ඇය සිටි බිම් පෙදෙස සාරා ලෑලි අතර සිදුරක් ඇති විය. ඒ විවරයෙන් ව්‍යාඝ්‍රයා දුටු ඇය බිය වී කෑ ගැසුවාය. රජු ඒ හඬ අසා, ‘ගැහැණියකගේ කටහඬක් යැයි සළකා උදෑසනින්ම එහි ගොස් ‘ඔතන කවුදැ’යි ඇසීය. ‘හිමියනි, මම ගැහැණියක්මි’, ‘පිටතට එව’, ‘පිටතට නොඑමි, ‘කුමක් නිසාද?’ ‘මම කැත් රජකුල එකියක්මි’, ‘මෙසේ වළක් තුල සිටියත්, මානයම පළ කරන්නීය, ඔහු සියළු කරුණු අසා, ‘මම ද රජ කුලයේ වෙමි’, යැයි කුලය විචාරා, ‘දැන් එන්න, කිරිවලට එළඟිතෙල් මෙන්’ යැයි කීය. ‘හිමියනි, වණ හොරි වැළඳී සිටිමි. පිටතට ඒමට නොහැක්කෙමි’යි ඇය කීවාය. ‘මම දැන් අවැසි පරිදි කටයුතු කොට ඇත්තෙමි, බෙහෙත් කළ හැකි’යැයි ඉණිමගෙන් ඇය පිටතට ගෙන, තමන් වසන තැනට කැඳවාගෙන ගොස්, තමා පරිහරණය කරන ලද බෙහෙත්ම දී නොබෝ කලකින්ම නිරෝගී රන්පැහැ සිරුරින් යුතු තැනැත්තියක් බවට පත්කළේය. ඇය හා කායිකවද එකතු විය. පළමු එක්වීමෙන්ම ගැබ්ගෙන පුතුන් දෙදෙනෙකු බිහි කළාය. මෙසේ දෙදෙනකු බැගින් සොළොස් වරක්ම දරුවන් ලැබුවාය. මෙසේ සොහොයුරෝ තිස් දෙදෙනෙක් වූහ. වැඩිවිය පත්වන විට පියා ඔවුන් සියළු සිප් සතරෙහි හික්මවාලීය.

දිනක් රාම රජුගේ නගරවැසියෙක්, පව්වෙහි රුවන් ආදිය සොයමින්, ඒ පෙදෙසට පැමිණ, රජු දැක හඳුනාගෙන, ‘දේවයන් වහන්ස, මම ඔබ හඳුනමි’යි කීය. ‘ඔබ කොහි සිට පැමිණියෙහිදැ’යි විචාරන ලදුව, ‘දේවයන් වහන්ස, නගරයේ සිට’ යැයි කීය. එහිදී රජු ඔහුගෙන් සියළු තොරතුරු ඇසීය. මෙසේ ඔවුන් කතාබහ කරද්දී, ඒ දරුවෝද පැමිණියාහ. ඔහු ඔවුන් දැක, ‘දේවයන් වහන්ස, මොවුන් කවුරුන්දැ’යි විමසීය. ‘පින්වත, මගේ පුතුන්ය’, ‘දේවයන් වහන්ස, දැන් මේ කුමාරවරුන් තිස්දෙනෙකු පිරිවරා කැලයේ කුමක් කරන්නෙහිද? එන්න, (රජකමෙහි පිහිටා) අනුසාසනා කරනු මැනවැ’යි කීය. ‘කම් නැත පින්වත, මෙහිම සැපය’යි (රාම රජු පැවසීය.) ‘මට කතාබහට සුදුසු කරුණක් ඇතැ’යි සැළකූ නගරවැසියා, නගරයට ගොස් (එහි) රජුගේ පුතුට සැළ කළේය. රජුගේ පුතා පියා කැඳවාගෙන එන්නෙමි’යි සිවුරඟ සෙනග සමග එහි ගොස් නොයෙක් ලෙසින් (ආපසු යන සේ) පියාගෙන් ඉල්ලා සිටියේය. ඔහුද ‘කම් නැත, දරුව, මෙහිම සැප’යයි කැමති නොවීය. එවිට රජුගේ පුතා ‘දැන් රජතුමා ඒමට අකමැතිය. මෙහිම නගරයක් සකසමි’යි සිතා එතැන කොල (ඩෙබර) ගසක් උදුරා ගෙයක් තනා, නගරය සකසා, ‘කොල’ ගසක් ඉවත්කොට කරන ලද බැවින් කොල නගර යයිද, ව්‍යාඝ්‍රයාගේ ගමන්මගෙහි කරන ලද බැවින් ව්‍යග්ඝපජ්ජ යැයිද නම් දෙකක් තබා ගියේය.

කුමාරවරුන් වියපත් වූ කල, ඔවුන්ගේ මව ‘දරුවනි, කිඹුල්වතෙහි සාක්‍යයන් ඔබලාගේ මාමලා වෙති. ඔවුන්ගේ දූවරුන් විවාහ කරගනුව’යි අණ කළාය. ඔව්හු කැත් රජකුල තරුණියන් දියකෙළියට යන දවසෙහි, ගොස් නාන තොටුපල අවුරා, නම් ගොත් පවසා කැමති රජ දූවරුන් කැඳවාගෙන ආහ. සාක්‍ය රජු ඒ අසා, ‘අපගේ නෑදැයන් බැවින් එය සේ වේවා’යි නිහඬ විය. මේ කොලිය වරුන්ගේ උපතයි.

මෙසේ ඒ සාක්‍ය කොලිය යන් එකිනෙකා අතර ආවාහ විවාහ සිදුකරමින්, පවත්වාගෙන ආ පරම්පරාව සීහහනු රජු දක්වා විස්තර සහිතව දතයුතුය. සීහහනූ රජුට සුද්ධොදන, අමිතොදන, ධොතොදන, සුක්කොදන, අසුක්කොදන යැයි පුත්තු පස්දෙනෙක් වූහ. ඔවුන්ගෙන් සුද්ධෝදන රජ වූ කල, පාරමී පිරූ මහබෝසතුන් වහන්සේ, ජාතක නිදානයෙහි සඳහන් වූ පරිදි, රජ බිසව වූ මහාමායා දේවියගේ කුසෙහි තුසිත දෙව්ලොවෙන් චුතව පිළිසිඳගෙන (බිහිව) මහබිනික්මන් කොට අනුපිළිවෙලින් සම්මා සම්බුදු බව අවබෝධකොට, උතුම් දම්සක් පවත්වා, කපිලවත්‍ථු නගරයට වැඩ, සුද්ධෝදන මහරජ ආදීන් මගපලෙහි පිහිටුවා ජනපද චාරිකාවෙහි ගොස්, අවුත් පසුකලක නැවත, පසළොස් දහසක් මහසඟ පිරිස සමග කපිලවත්‍ථුවෙහි නිග්‍රොධාරාමයෙහි වැඩ වසති.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩවසන කල්හි, සාක්‍ය කෝලියන් අතර ජලය වෙනුවෙන් කලහ ඇතිවිය. ඒ කෙසේද? කපිල පුරය හා කෝලිය පුරය අතරින් රෝහිණී නදිය ගලා බසී. ඇතැම්විටක එහි ජලය මඳය. ඇතැම් විටක ජලය බොහෝය. ජලය මද කල සාකය කෝලියවරු ඇළ මං මගින් තම තමන්ගේ වගා කටයුතු සඳහා ජලය ලබාගනිති. ඔවුන්ගේ මිනිස්සු එක් දවසක් ඇළ මං සකසද්දී, එකිනෙකා කලහ කරමින්, ‘බොල, තොපේ රාජ පරම්පරාව කුකුළන්, බල්ලන්, හිවලුන් ආදී තිරිසනුන් මෙන් සොහොයුරියන් සමග අඹුසැමිව සිටියහ’, ‘තොපගේ රාජපරම්පරාව පිසාචයන් මෙන් ගස් බෙනයක සිටියහ’ යයි මෙසේ ජාතිවාදයෙන් නින්දා අපහාසකොට තම තමන්ගේ රජුන්ට සැළ කළහ. ඔව්හු කිපී, යුදට සූදානම්ව රෝහිණී ගංතෙරට පැමිණියහ. ඒ පිරිස මුහුද හා සමාන බලයෙන් යුතු විය.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘නෑදැයන් කලහ කරති, ඔවුන් එයින් වළක්වමි’යි අහසින් අවුත් සේනා පිරිස් මැද සිටියහ. ‘දිවැසින් දැක, සැවැත්නුවර සිට පැමිණි බව’ ඇතැමෙක් කියති. ඒ පිරිස මැද සිට අත්තදණ්ඩ සූත්‍රය වදාළහ. ඒ ඇසූ සියල්ලෝම බියට පත්ව, ආයුධ ඉවත ලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමදිමින් සිටියහ. මාහැඟි අසුනක් ද පැනවූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අහසින් බැස, පනවන ලද අසුනෙහි වැඩහිඳ ‘කෙටේරියක් අතට ගත් මිනිසා’...ආදී ලෙසින් එන්‍දන ජාතකයද, ‘ඒ ඇතුට වඳිමි’ ආදී ලෙසින් ලටුකික ජාතකයද,

‘කුරුල්ලෝ සතුටින් දැල ඔසවාගෙන පියඹති. ඔවුන් විවාද ඇති කරගත්විට මගේ වසඟයට එති’යි

මේ වට්ටක ජාතකයද, නැවත දිගු කලක පටන් පවත්වා ඔවුන්ගේ නෑදැ සබඳතාව ද දක්වමින් මහා පරපුරේ අතීත කතාවද වදාළහ. ඔව්හු, අප පෙරදීත් නෑදැයන් යයි බොහෝ පැහැදුණහ. එහිදී සාක්‍ය කුමාරවරුන් දෙසිය පණහක්ද, කෝලිය කුමාරවරුන් දෙසිය පණහක්ද වූ පන්සියයක් කුමරුවන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිරිවර පිණිස දුන්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, ඔවුන්ගේ පෙර හේතු සම්පත් දැක, ‘එව මහණ,’ යැයි කීහ. ඒ සියල්ලෝම ඉඳුබලෙන් ලද අටපිරිකර දරා, අහසට නැගී අවුත් වැඳ පසෙක සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ සඟ පිරිස සමග මහා වනයට ගියහ. බිරින්දෑවරු දූතයන් යැවූහ. ඔවුන්, ඒ හිමිවරු නොයෙක් අයුරින් පොළඹවනු ලබනවිට, කලකිරුණහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ඒ හිමිවරුන්ගේ කලකිරුණු බව දැන, හිමාලය පෙන්වා එහිදී කුණාල ජාතක කතාවෙන් උකටලී බව දුරුකරනු කැමතිව, ‘මහණෙනි, ඔබලා කලින් හිමවත් පෙදෙස දැක තිබේදැ’යි ඇසූහ. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, නොදිටිමු’යි කීහ. ‘එවු, මහණ බලවු’ යැයි තම ඉඳුබලෙන් ඒ හිමිවරුන් අහසින් කැඳවාගෙන යමින්, ‘මේ රන් පව්වකි. මේ රිදී පව්වකි. මේ මැණික් පව්වකි’ යැයි නොයෙක් ආකාර දක්වා කුණාල විලෙහි හිරියල් තලාවට පැමිණ වැඩසිටියහ. ‘හිමාලයෙහි සියළුම සිවුපා, බහුපා සතුන්ද, හැමට පසුව කුණාල කුරුල්ලා ද (ඉන්දියානු කොවුලා) පැමිණේවා’යි අදිටන් කළහ. එසේ පැමිණෙන කුරුල්ලන් හඳුන්වා දෙමින්, ‘මහණෙනි, අර හංසයන්ය. අර කොස්වාලිහිණියන්ය. අර සක්වාළිහිණියන්ය. කොවුලන්ය. ඇත්කඳ ලිහිණියන්ය. තල්රේරුන්’ යැයි පෙන්වා දුන්හ.

පුදුමව බලා සිටින ඒ හිමිවරු, තරුණ බමුණු කුමරියන් දෙදෙනෙකු මුවින් ඩැහැගන්නා ලද දරලී කැබල්ලක මැද, දහසක් බමුණු කුමරියන් පිරිවරකොට හිඳ කුණාල කුරුල්ලා හැමට පසුව එනු දැක මහත් පුදුම සිතින් ‘හිමියනි, ඔබවහන්සේත් කුණාල රජ ලෙස පෙර සිටිසේක්දැ’යි ඇසූහ. ‘එසේය මහණෙනි, මා විසින් කුණාල වංසය අරඹන ලදී. පෙර නාරද දේවල ඉසිවරයා ද, ආනන්ද නම් ගිජුලිහිණි රජුද පුණ්ණමුඛ නම් තිත්කොවුලාද, කුණාල කුරුල්ලා ලෙසින් මා ද යන අපි සතරදෙනා මෙහි විසීමු’ යැයි මහා කුණාල ජාතකය දෙසූහ. ඒ අසා, ඒ මහණුන්ට ගිහිකල බිරියන් කෙරෙහි වූ ඇල්ම සංසිඳුණි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇත්ත කථාව කීහ. කතාව අවසානයෙහි ඒ හිමිවරුන් යටත්පිරිසෙයින් සෝවාන් පලයටද, උඩත් පිරිසෙයින් අනාගාමි ඵලයට පත්වූ අතර, එක් හිමිනමක හෝ මගපලයකට පත්නොවූ හෝ රහත් පලයට හෝ පත්නොවීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ හිමිවරුන්ද කැටුව නැවත මහා වනයට ගියහ. තම ඉඳුබලයෙන් ඒ හිමිවරු පැමිණියහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රහත්පල පිණිස නැවත දහම් දෙසූහ. ඒ පන්සියයක් හිමිවරු විදසුන් වඩා රහත් පලයෙහි පිහිටියහ. පළමුව රහත්පල ලද හිමි ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කිරීමට පැමිණ, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, සසුනෙහි ඇළුම් කරමි. උකටලී නොවෙමි’යි පවසා, වැඳ එකත්පස්ව හුන්නේය. මෙසේ ඒ සියළුම හිමිවරු පොසොන් මස පොහෝදින - උපෝසථ දිනයෙහි අනුපිළිවෙලින් පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා හිඳගත්හ. උතුම් බුදුඅසුන්හි වැඩහුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා සිටි එම රහතන් වහන්සේලා පන්සියය හැර, අසඤ්ඤතලයෙහි අරූපි බ්‍රහ්මයෝ ද, දස දහසක් සක්වළ ඉතිරි සියළු දේවතාවෝ ද, මංගල සූත්‍ර විස්තරයෙහි කී පරිදි සියුම් අත්බැව් ගනිමින්, ‘විසිතුරු, වටහාගත හැකි දහම් දෙසුමක් අසන්නෙමු’යි රැස්ව සිටියහ. එමෙන්ම අනාගාමී පත් බ්‍රහ්මයෝ සතර දෙනෙක්ද සමවතින් නැගිට බ්‍රහ්ම පිරිස නොදැක, ‘කොහි ගියේදැ’යි මෙනෙහිකොට, ඒ කරුණ දැන, පසුව එහි අවුත්, ඉඩක් නොලැබ, සක්වළ මුදුනෙහි සිට වෙන වෙනම ගාථා කීහ.

ඒ ගැන මෙසේ සඳහන්ව ඇත. “මේ වනවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රහතන් වහන්සේලාම පන්සියයක් සමග කපිලවත්‍ථු නුවර සාක්‍ය ජනපදයෙහි මහා වනයෙහි වැඩ වසති. ලෝකධාතු දහයක දේවතාවුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහ බික්සඟන දැකීමට බොහෝ සෙයින් රැස්වී සිටින ලද බැවින්, ‘අපි ද භගවත් හිමි දැකීමට යන්නෙමු. එහි එළඹ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි වෙන වෙනම ගාථා කියන්නෙමු’ නම් යෙහෙකි.”

ඒ සියළු කරුණු සගාථක වග්ගයෙහි කියා ඇති පරිදි දතයුතුය. එසේ ගොස්, නැගෙනහිර සක්වළ මුදුනෙහි ඉඩක් ලද එක් බ්‍රහ්මයෙක් ද එහි සිට

මහාසමයො පවනස්මිං...දක්‍ඛිතායෙ අපරාජිත සංඝං යන මේ ගාථාව කීය.

මේ ගාථාව කියනවිට බටහිර සක්වළ පව්වෙහි සිටි දේවතාවෝ ඒ හඬ ඇසූහ.

බටහිර සක්වළ මුදුනෙහි ඉඩ ලබා සිටි දෙවන බ්‍රහ්මයා ඒ ගාථාව අසා,

තත්‍ර භික්‍ඛවො සමාදහංසු...... ඉන්‍ද්‍රියානි රක්‍ඛන්ති පණ්ඩිතා යන ගාථාව කීය.

දකුණු සක්වළ මුදුනෙහි ඉඩ ලබා සිටි තුන්වන බ්‍රහ්මයා එහි සිට ඒ ගාථාව අසා,

ජෙත්‍වා ඛීලං ජෙත්‍වා පලිඝං........... සුසුනාගා යන ගාථාව කීය.

සතරවැනි බ්‍රහ්මයාද උතුරු සක්වල මුදුනෙහි සිට

යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ....... දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්ති යන ගාථාව කීය.

ඔහුගේද ඒ හඬ දකුණු සක්වළ සිට ඇසීය. මෙසේ එදා මේ බ්‍රහ්මයන් සතරදෙනා පිරිස පසසා සිටියහ. මහා බ්‍රහ්මයාද එක් සක්වළක් ආවරණය වන පරිදි සිටියේය.

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙව් පිරිස දෙස බලා ‘මහණෙනි, අතීතයෙහි අරහත් සම්මා සම්බුදුවරයන් වෙතද දැන් මා හමුවෙහි මෙන්ම මෙපමණම දේවතාවෝ රැස්වූහ. අනාගතයෙහි පහළවන අරහත් සම්මා සම්බුදුවරයන් වෙතද දැන් මා හමුවෙහි රැස් වූ පරිදිම දේවතාවුන් රැස්වනු ඇතැයිද සැළකළහ. ‘යෙ පි තෙ භික්‍ඛවෙ අහෙසුං අතීතමද්ධානං අරහන්තො සම්මා සම්බුද්ධො තෙසම්පි භගවන්තානං එතපරමායෙව දෙවතා සන්නිපතිතා අහෙසුං, සෙය්‍යථාපි මය්හං එතරහි, යෙපි තෙ භික්‍ඛවෙ භවිස්සන්ති අනාගතමද්ධානං අරහන්තො -පෙ- සන්නිපතිතා භවිස්සන්ති සෙය්‍යථාපි මය්හං එතරහි’ ඒ රැස්වූ දෙව් පිරිස මෙපමණකට දහම් අවබෝධය ලද හැකිය, මෙපමණකට දහම් අවබෝධය ලද නොහැකිය යනුවෙන් දෙකොටසකට බෙදුණි. ඒ දහම් අවබෝධය ලද නොහැකි පිරිස, බුදුවරු සියයක් දහම් දෙසූවත් අවබෝධය නොලබයි. අවබෝධය ලද හැකි පිරිස දැන, නැවත පුද්ගල හැසිරීම් අනුව මෙපමණ රාගී චරිත ඇත්තන්ය. මෙපමණ දෝස - මෝහ - විතක්ක - සද්ධා - බුද්ධි චරිත ඇත්තන්යැයි කොටස් හයකට බෙදීය. මෙසේ හැසිරීම් ගති සළකා, ඒ ඒ පිරිසට තම අදහස අනුව පවසන දෙය දැනගත හැකි වේද, ඔවුන්ගේ අදහස අනුව කියන දෙය දැනගත හැකි වේද, ඒ මොහොතට සුදුසු වන අයුරු කීවොත් දැනගත හැකි වේද, විමසන ලද දෙයකට පිළිතුරු දෙන සැටියෙන් දැනගත හැකිවේදැයි, ඒ ඒ චරිතයන්ට ගැළපෙන දම් දෙසුම් නය පිළිබඳව මෙනෙහි කළහ. එවිට පිළිතුරු දීම අවබෝධයට හේතුවන බව දැන, ‘පැනයක් ඇසීමට සමතෙකු ඇත්ද, නැත්දැ’යි නැවත මුළු පිරිසම විමසා බලා, ‘කිසිවකු නැතැ’යි දැන, ‘මා ම අසා, මමම විසඳන්නෙම් නම්, එය මේ පිරිසට ගැලපෙන්නේ නැත. ඉඳුබලෙන් බුදුරුවක් දක්වන්නේ නම් මැනවැ’යි, ඊට අනුරූප දැහැනට සමවැද, නැගිට මනෝමය වූ ඉඳු බලෙන් අදිටන් සිත සමගම පාසිවුරු දරන, සියළු අඟපසඟින් හා (දෙතිස්-අනු) ලකුණින් යුතු, ඉදිරි-පසුපස බැලීම ආදී සන්සුන් ඉරියව් ඇති බුදුරුවක් පහළ විය. ඒ බුදුරුව, බටහිර ලෝධාතුව දෙසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හා සම අසුනෙහි සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම හමුවෙහිදී චරිත අනුව පුරාභෙද, කලහ විවාද, චූලව්‍යුහ, මහාව්‍යුහ, තුවටක හා සම්මා පරිබ්බාජනීය යන සූත්‍ර හයක් දේසනා කරන ලද අතර, ඒ අතරින් රාග චරිත ඇති දේවතාවුන්ට ගැලපෙන අයුරු මෙම සූත්‍රය ඉදිරියට පැවැත්වීමට (පහළ වූ බුදුන් ලවා) පුච්ඡාමි මුනිං පහූත පඤ්ඤං යන මෙම ගාථාවෙන් පැන අස්වන ලදී.

පහූත පඤ්ඤං මහා නුවණැති, තිණ්ණං සිවු සැඩපහර තරණය කරන ලද, පාරගතං නිවනට පැමිණි, පරිනිබ්බුතං සොපාදිසෙස නිවණින් පිරිනිවුණ, ඨිතත්තං ලෝදහම්හි කම්පානොවන සිතැති, නික්‍ඛම්ම ඝරා පණුජ්ජ කාමෙ සම්පත් ආදිය හැරදමා ගිහිගෙයින් නික්ම, කථං භික්‍ඛූ සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍ය ඒ මහණ ලොව (සමාජයෙහි) කෙසේ මැනවින් දිවි ගෙවන්නේද? වාසය කරන්නේද? ලෝකයෙහි නොඇලී, ලෝකය ඉක්මවා සිටින්නේදැයි කියන ලදී. ඉතිරි කරුණු කලින් දක්වා ඇති පරිදිමය.

කෙලෙසුන් නැති නොකොට, ලොවෙහි මැනවින් වාසය කරන්නකු නැති හෙයින් රාග චරිත ඇත්තාට ගැලපෙන පරිදි, දහම අවබෝධ කරගැනීමට හැකියාව තිබෙන, සමාන වූ දොසින් යුතු දේව සමූහයෙහි පුරුදු වී ඇති ඒ ඒ වැරදි දුරුකරනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉක්බිතිව යස්ස මංගලා යැයි ගාථාව පටන්ගෙන, අරහත් බව කුළුගන්වමින්, කෙලෙස් නස්නා පිළිවෙත පහදමින් ගාථා පසළොසක් වදාළහ.

ඒ මුල් ගාථාවෙහි මංගල යනු, මංගල සූත්‍රයෙහි දී සඳහන් වූ, දුටු දේ යහපත්ය ආදී කරුණුවලට සමාන වචනයි. සමූහතා මැනවින් හානිකරන ලද, නුවණ නැමති ආයුධයෙන් කපන ලද, උප්පාතා උල්කාපාත, කාලගුණය නිසා වන උණුසුම් බව අනුව ඉදිරියට මෙබඳු පල ලැබේ යැයි බලාපොරොත්තුව සිටීම, සුපිනා පහන් වන යාමයෙහි දකින සිහින පල මෙබඳු වේ. මැදියම් රෑ කල දකින සිහින පල මෙබඳුය. දකුණු ඇලයෙන් නිදාගත්විට දකින සිහින පල මෙබඳුය. සිහිනෙන් සඳ දුටුවිට මේ පල වෙයි. හිරු දුටුවිට මේ පල ලැබේ ආදී ලෙසින් සිහින බලාපොරොත්තු ලක්‍ඛණ (ලී) දඬුවක, රෙද්දක ලකුණු අනුව යම් යම් වැකි කියා මෙයින් මෙබඳු පල ලැබේ යැයි කීම - ඒ සියළු කරුණු බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර විස්තර අනුව දතයුතුය. සමංගල දොසවිප්පහීණො මංගල කරුණු තිස්අට හැර, ඉතිරි දේ මංගල වැරදි සේ ගැනේ. මෙම මංගල යැයි කියනු ලබන වැරදි දේ ඉවත හළ තැනැත්තා එවැනි වැරදි අදහස්වලින් මිදුණේ වේ. නැතහොත් උල්කාපාත ආදිය නිසා මෙබඳු අයහපත වේ යන වැරදි අදහස් නොමැති බැවින් මංගල දොස්වලින් මිදුණේ වේ. සෝවාන් ආදී මගපල පත් බැවින් මංගල යැයි සම්මත කරුණුවලින් පිරිසිදු බවක් බලාපොරොත්තු නොවේ. සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍ය එහෙයින් ඒ කෙලෙස් නැසූ තැනැත්තා ලොවෙහි නොඇලී මැනවින් වාසය කරන්නේය.

රාගං විනයෙථ මානුසෙසු දිබ්බෙසු කාමෙසු චා පි හික්‍ඛූ දෙවැනි ගාථාවෙහි දෙව් මිනිස් කාමගුණ (එහි ඇලීම) අනාගාමි මගින් නැවත හටනොගන්නා ලෙසට පත්කොට රාගය දුරුකරවයි දක්වයි. අතික්කම භවං සමෙච්ච ධම්මං මෙසේ රාගය දුරුකොට, සියළු ආකාරයෙන්ම දතයුතු හැමදෙයම ඊට පසු අරහත් මගෙන් මැනවින් අවබෝධ කොටගෙන සිවුසස් පසක්කොට ලබන මෙම පිළිවෙත් මගෙන් කාමරූපී - අරූපී තුන්භවයම ඉක්මවා, සම්මා සො ඒ මහණ ලොවෙහි මැනවින් වෙසෙන්නේය.

තුන්වන ගාථාවේ අනුරොධ විරොධ චිප්පහීණෙ හැමදෙයක් කෙරෙහිම රාගය - තරහව නැති කළ, ඉතිරි කරුණු කලින් කී පරිදිය. හැම ගාථාවකම (අවසන් පදය සේ) සොපි භික්‍ඛූ සම්මාලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍ය යැයි යෙදිය යුතුය. මින්පසු එය සඳහන් නොකොටම (කලින්) සඳහන් නොවූ දේම විස්තර කරන්නෙමු.

සතරවන ගාථාවෙහි පියඤ්ච අප්පියඤ්ච යනු පුද්ගලයන් ඒ ඒ දේ එක්රැස් කරගැනීම අනුව දෙයාකාරව දතයුතුය. හිත්‍වා එහි දැඩි කැමැත්ත, රාගය, තරහව නැති කිරීමෙන්, අනුපාදාය සසර පැවැත්මට උපකාරවන සිවු උපාදානයන්ගෙන් කිසිදු දෙයක් නොගෙන, අනිස්සිතො කුහිඤ්චි එකසිය අටවැදෑරුම් තණ්හාව ඇසුරුකොට පවතින, මිසදිටු හැඟීම් සැටදෙකක හා රූපාදී වූ භවයන්හි කිසිම තැනක නොගැලී, සංයොජනීයෙහි විප්පමුත්තො තුන්භවයෙහි රඳන හේතු සහගත සියළු කරුණු දස සංයෝජනවලට ඇතුලත් බැවින්, එකම සබඳතාවක් ඇතිවේ. මගපල වැඩීමෙන් ඒවා පිරිසිඳ දත් බැවින්ද, සියළු ආකාරයෙන්ම මනාව මිදුණේ යැයි අදහසයි. එහි පළමු පදයෙන්ද රාග දෝස නැතිකිරීම කියන ලදී. දෙවන පදයෙන් උපාදාන හේතුද, තෙවන පදයෙන් ඉතිරි වූ කුසල අකුසලවලින් ද මැනවින් මිදුණු බවත්, පෙන්වා දෙන ලදී. මෙසේ පළමු පදයෙන් රාගදෝස නැතිකිරීම, දෙවන පදයෙන් ඊට කටයුතු යෙදීමත් (උපාය) තුන්වන පදයෙන් ඒවා නැතිකරන ලද බව කියා ඇති පරිදි සංයෝජනවලින් ද මනාව මිදුණේ යැයි දතයුතුය.

පස්වන ගාථාවෙහි උපධීසු යනු රූපාදී සමූහය කෙරෙහි, ආදානං ගන්නා ලද යන අරුතයි. අනඤ්ඤනෙය්‍යො හැමදෙයකම වෙනස්වන, තිර නොමැති බව මනාව අවබෝධයෙන් දක්නා ලද බැවින් ‘මෙය උසස්’ යැයි කිසිවක් නොසළකයි. ඉතිරි කලින් කියා ඇති පරිදිය. දැඩිව ගන්නා දේ - ඡන්‍ද රාගය - අරහත් මගෙන් දුරුකොට, සො ඡන්‍දරාගයෙන් හික්මුණු තැනැත්තා, උපධීසු න සාරමෙති ඒ සියළුම රූපාදී සමූහය නිසරු ලෙසින්ම දකී. මේ දෙයාකාරයෙන්ම අනිස්සිතො වෙනත් ආකාරයකින් හෝ කිසිවකින් හෝ මෙය උසස් යැයි නොසළකන ඒ කෙලෙසුන් නැසූ මහණුන් වහන්සේ ලොවෙහි මැනවින් වසන්නෝය.

හයවන ගාථාවෙහි අවිරුද්ධො යනු ඒ ආකාර දුසිරිත් තුනම දුරුකරන ලද බැවින්, යහපත් හැසිරීම - සුචරිතය හා ගැටීමක් නැතිව, විදිත්‍වා ධම්මං පිළිවෙත් මගින් සිවුසස් දහම දැන, නිබ්බාණ පදාභිපත්‍ථයානො අනුපාදිසෙස නිවන පතමින්, ඉතිරි කරුණු කලින් දක්වා ඇති පරිදිමය.

සත්වන ගාථාවෙහි අක්කුට්ඨො යනු කරුණු දහයකින් නින්දා අපහාස ලද, න සන්‍ධීයෙථ තරහ ඇතිකර නො ගනුව, කෝප වන්නේ නැත. ලද්ධා පරභොජනං න මජ්ජෙති සැදැහැයෙන් අනුන් විසින් දෙන ලද දේවල් ලබාගෙන, ‘මම බොහෝ දෙනා දන්නා හඳුනන කෙනෙක් වෙමි. පැතිරී යන කිතුරාවය මට ඇත. සිවුපසය ලබමි’යි මෙසේ මානයෙන් මත් නොවන්නේය. ඉතිරි කරුණු කියා ඇති පරිදිමය.

අටවන ගාථාවෙහි ලොභං යනු ඒ ඒ දෙය කෙරෙහි ඇති ආසාවයි. භව කාම ආදී භව, දෙවන පදයෙන් මෙසේ භවයට හා සම්පත් පිළිබඳ ආසාව කියන ලදී. මුල්පදයෙන් සියළුම තණ්හා ද, පසුපදයෙන් (කියන කරන කටයුතු හෙවත්) කම්මානුකූලව ලබන භව පිළිබඳව කියන ලදී. විරතො ඡෙදනබන්‍ධනතො මෙසේ එම කම්කෙලෙස් නැතිකරන ලදුව, වෙනත් ජීවියෙකුට කැපීම්, බැඳීම් වැනි හිරිහැර කිරීමෙන් වෙන්වී, ඉතිරි කරුණු කියා ඇති පරිදිමය.

නවවන ගාථාවෙහි සාරුප්පමත්තනො විදිත්‍වා තම මහණකමට නොගැලපෙන, නුසුදුසු සෙවීම් අත්හැර, යහපත් සෙවීම් වූ පිරිසිදු දිවිපැවැත්මද, වෙනත් යහපත් පිළිවෙත්ද පිහිටි බව දැන, ඒ දන්නා බව පමණක් මිස අන් කිසිවක් නොවේ, යථා තථියන්ති පවත්නා අයුරින්, ඇති සැටියෙන්, ධම්මං ඛන්‍ධ, ආයතන කොටස් පිළිබඳ ඇති සැටියෙන් සිවුසස් දහම මගින් හෝ, සෝවාන් ආදී මගපල නයින් දැන, ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති පරිදිය.

දසවන ගාථාවෙහි සො නිරාසො අනාසයානො නිවන් මගින් වනසන ලද බැවින්, අනුසයා න සන්ති අකුසල මූලා සමූහතා ඒ කෙලෙසුන් නැසූ තැනැත්තා ආසා රහිත, තණ්හා රහිත ය. ආසා රහිත බැවින් රූපාදි කිසිම දෙයක අදහසක්, බලාපොරොත්තුවක් නැත. නිරාසයො අනාසයානො යැයි එබැවින් කියන ලදී. ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති පරිදිය.

එකළොස් වන ගාථාවේ ආසව ඛීණො (කාම දිට්ඨි) ආදී සිවු ආසාව නැතිකරන ලද, පහීණමානො නව ආකාර වූ මානය නැතිකරන ලද, රාගපථං රාගය හා බැඳුණු ඒ කාමභව ආදී තුන් භවයෙහි අදාලව, උපාතිවත්තො ඒ නැතිකිරීම දැනගැනීමෙන් ඉක්මවන ලදුව, දන්තො කය ආදී කොටගත් දොරටු මගින් ඇසුරු කරනු ලබන දේවල්වල එල්බ නොගෙන, එසේ දමනය කොට, සන්සුන් තැනට (නිවන) පැමිණ, පරිනිබ්බුතො කෙලෙස් ගිනි නිවීමෙන් සිහිල් වූයේ, ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති පරිදිය.

දොළොස්වන ගාථාවෙහි සද්ධො බුද්ධ ආදී ගුණ සමූහය ගැන අනුන් කියන දේ හේතුකොට ගෙන නොව, සියළු ආකාරයෙන්ම මනාව පැහැදෙන සුළු වූ, අනුන් සැදැහැවත් වූ පිළිවෙත අනුව නොගොස්, තමන්ම කරුණු වටහාගෙන පැහැදී, ‘හිමියනි, මම මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි සැදැහැයෙන් පමණක් (පිළිගැනීමට) නොයමි. ‘නඛවාහං එත්‍ථ භන්තෙ භගවතො සද්ධාය ගච්ඡාමි’ යනුවෙන් දක්වා ඇති පරිදිය. සුතවා ඉතා මැනවින් අසා, ඒ අනුව කටයුතු කරමින්, එසේ අසා උසස් බවක්, හරවත් බවක් (ජීවිතයට) ලබාගන්නා ලදුව, නියාමදස්සී සසර නැමති කාන්තාරයෙහි මුළා වූ ලෝවාසීනට නිවන් පුරයට මගපෙන්වන නියමුවකු බඳු. මුලින්ම ඒ මග දක්නා ලද තැනැත්තා යන අදහසින් කියා ඇත. වග්ගගතෙසු න වග්ගසාරී දැඩිසේ ගන්නා ලද දෙසැටක් මිසදිටු අදහස් අනුව, එක් අයෙකු අනිකා හා පිළිමල් වෙද්දී, වග්ගගතා යනු ඒ අදහසයි. මෙසේ බෙදී ගිය සමූහයා අතරට, ‘මේ අදහස මුළුමනින්ම නැතිකර දමන්නේය. මේ අදහස මෙසේ තිබිය යුතුය’ යන මෙබඳු මත පළ කරමින් නොයන්නේය. පටිඝං තරහින් ගැටුම් සහිත වූ, එකිනෙකාගේ අදහස් අනුව ගැටුම් අවුලමින්, එය තරහ හැඟීමෙන් යුතු බව පෙන්වීමට යෙදූවකි. විනෙය්‍ය ඉවත්කොට ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති පරිදිය.

දහතුන්වන ගාථාවෙහි සංසුද්ධජිනො ඉතා පිරිසිදු අරහත් මගෙන් කෙලෙස් පරදවන ලද යන අදහසයි. විවත්තච්ඡද්දො රාග, දෝස, මෝහ නැමති සෙවිලි විවර කළ, ධම්මෙසු වසී සිවුසස් දහමෙහි වසඟයට පත්, ඒ දහම ඇති තතු පරිද්දෙන් දන්නා ලද බැවින්, අන් කිසි කෙනෙකුට වෙනස් කිරීමට නොහැකිය. එබඳු කෙලෙසුන් සිඳින ලද උතුමෝ, දහමෙහි වසඟ වූහයි කියනු ලැබේ. පාරගු නිවනට පාරං යැයි කියනු ලැබේ. එතැනට ගියා වූ, සොපාදිසෙස ලෙසින් අවබෝධ කරගන්නා ලද, අනෙජො තණ්හාවෙන් සිත එහා මෙහා සෙලවෙන ගති ඉවත හළ, සංඛාර නිරොධ ඤාණ කුසලො සංඛාර නැති කිරිම යනුද නිවණයි. එහි නුවණ සෝවාන් ආදී පල මගින් ලබන නුවණයි. එම කුසලතාව සිවුවරක්ම වඩන ලද බැවින්, පුරුදු කරන ලද බැවින් ඡෙක යැයි කියනු බේ.

දහහතර වැනි ගාථාවෙහි අතීතෙසු පෙර පැවති බවද නොසළකමින් රූපාදී පස්ආකාර සමූහයෙහි (සිරුරෙහි) බැඳීම් ඉවත් කළ කල්හි, අනාගතෙසු මතුවට එය නොපවත්නා කල්හී, කප්පාතීතො ‘මමය, මගේය යන කල්පනා ආදී සියළුම වහා දැකීම් - හැඟීම් ඉක්ම වූයේ, අනිච්ච සුද්ධිපඤ්ඤො පිරිසිදු නුවණ ඉක්මවා හෝ, පිරිසිදු නුවණ ඇතිව, කුමක් ඉක්මවාද? තමා පිළිබඳ ඒකාන්ත වූ සොබාවයි. අවිජ්ජා සංඛාර ආදියෙන් අතීතයේ ද ඒකාන්තයෙන් ඉවත් වූයේ, ඉපදීම, ජරාව හා මරණයෙන් අනාගතයෙන්ද ඉවත් වේ. විඤ්ඤාණ ආදිය (නැතිව) භවය කෙළවර වීමෙන් වත්මනින් ද ඉවත් වේ. ඒ සියල්ලම ඉක්මවා, සැක දුරුකොට, උසස්ම පිරිසිදු බවට පැමිණ මහත් වූ නුවණින් යුතුව සිටියේ, එහෙයින් ඉතා පිරිසිදු නුවණ ඇතැයි කියනු ලැබේ. සබ්බායතනෙහි ආයතන දොළහෙන්, මෙසේ කල්පනා ඉවත් වූයේ, කල්පනා ඉවතහළ බැවින් මහත් වූ පිරිසිදු නුවණැති බවින්ද, නැවත කිසිදු ආයතනයකට නොපැමිණේ. එහෙයින් සබ්බායතනෙහි විප්පමුත්තො යැයි කියන ලදී.

පහළොස්වන ගාථාවෙහි අඤ්ඤාය පදං ‘වචන සතර ඇත්තයි’ ‘සච්චාන චතුරො පදා’ කියා ඇති පරිදි ඒ එක් එක් පදයෙහි පළමු කොටසෙහි නියම ඇත්ත තතු නුවණින් දැන, සමෙච්ච ධම්මං එයින් පසු උතුම් මග සතරින් සිවුසස් දහම දැන, විවටං දිස්වාන පහාණමාසවානං ඉක්බිති විමසුම් සහිත වූ නුවණින් කෙලෙසුන් හඳුන්වන නිවන හෙළිකොට, නිරවුල්ව පළකොට ඇතැයි දැක, සබ්බූපධීනං පරික්‍ඛයා රූප වේදනා ආදී සමූහ කොටස් පහකට හෙවත් සිරුර කෙරෙහි කැමතිව බැඳෙන සියළුම කෙලෙස් එක්රැස් කිරීම් අවසන් කරන ලද බැවින්, ලොවෙහි මැනවින් කටයුතු කරන්නේය. වාසය කරන්නේය. නොඇලී ලෝකයෙහි පවතින්නේ යැයි දේසනය නිමකළහ.

ඉක්බිති, ඉඳුබලෙන් දැක්වූ බුදුහු දහම් දෙසුමට පසසමින් අද්ධා හි භගවා යන මේ ගාථාව කීහ. සො එවං විහාරී යම් තැනැත්තෙක් මංගල යැයි සම්මතයන් ඉවත දමා, සියළු මංගල යැයි කියන ලද වැරදි දැකීම් නැතිකොට වාසය කරත්ද, ඒ මහණ දෙව් මිනිස් කාමයන්හි රාගය ආදිය ඉක්මවා දහම දැන වසත්ද, මෙසේ ඒ ඒ ගාථාවෙන් පෙන්වාදෙන ලද මහණ ගැන කීහ. ඉතිරි කරුණු කලින් කියන ලද පරිදිය. මෙම ගාථාවෙන් අදහස් කරන්නේ මෙයයි. අද්ධා හි භගවා තථෙව එතං ‘මංගල සම්මත වැරදි හැඟීම් ඉවතලා ආදී ලෙස ඔබවහන්සේ කරුණු පැහැදිලිකොට, ඒ ඒ ගාථාව අවසානයෙහි මැනවින් ඔහු ලොව පවතින්නේ’ යැයි වදාළහ. ඊට කරුණු කුමක්ද? යො සො එවං විහාරි හික්‍ඛූ ඒ මහණ උතුම් වූ දමනයෙන් යුතුවූයේ දන්තො වේ. එහෙයින් සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍ය මෙයින් එහාට මට සැකයක් නැතැයි දේසනයට ගරුකරන ලෙසින් කී ගාථාවද අනුව අරහත් බව කුළුගන්වමින් නිමකළේය. සූත්‍ර දේසනය අවසන් කළ සියදහසක් දෙවියෝ උසස්-රහත් පල ලදහ. සෝවාන්, සකදාගාමී, අනාගාමී ඵලයට පත්වූවන් ගණනය කළ නොහැකි තරම් විය.

සම්මා පරිබ්බාජනීය සූත්‍ර විස්තරය නිමි.