3. හිරිසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

3. හිරි සූත්‍ර වර්ණනාව

හිරිං තරන්තං යනු හිරි සූත්‍රයයි. එම සූත්‍රය දේසනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපතට පෙර, සැවැත්නුවර අසූකෙළක් ධනය හා මහත් සම්පත් හිමි එක්තරා බමුණෙක් විය. ඔහුට පියමනාප වූ එක් පුතෙක්ද සිටියේය. බමුණ ඒ කුමරු දෙව් කුමරුකුට මෙන් නොයෙක් සැප සලසමින් මැනවින් හදාවඩා ගනිද්දී, ඒ සම්පත් ඔහුට පවරා නොදීම බමුණාද බැමිණියද මළහ. එවිට ඒ තරුණයාගේ මවුපියන් ඇවෑමෙන් පසු, භාණ්ඩාගාරික ධන සම්පත් ඇති ගබඩා කාමරය විවරකොට, ‘හිමියනි, මේ ඔබගේ මවුපිය සතුදේය, මේ මීමුතුන්ගෙන් පැවරී ඇති දේය, මේ සත්කුල පරපුරෙන් පැවතෙන දේ’ යැයි, සම්පත් පෙන්වාදෙමින් තරුණයාට පැවසීය. තරුණයාද, ‘මෙහි ධන සම්පතම පෙනේ, මේවා රැස්කරනු ලැබුවෝ නොපෙනෙති. සියල්ලෝම මරු වසඟයට ගියහ. එසේ යද්දී මේ කිසිවක් රැගෙන නොගියහ. මෙබඳු සියළු සම්පත් හැරදමා පරලොව යා යුතුය. යහපත්ව ජීවත්වීම හැර, කිසිවක් ගෙනයාමට නොහැකිය, මම මේ ධනය තෑගි ලෙසින් බෙදා දී පරලොව ගෙන යා හැකි, යහපත්ව හැසිරීමෙන් ලබන ‘ධනය’ රැස්කර ගන්නෙම් නම් මැනවැ’යි සිතුවේය. ඔහු දවසින් දවස කහවණු සියදහසක් වැය කරමින් ‘මේ ධනය බොහෝය. මෙතරම් සුළුවෙන් දීමෙන් කුමන පලක්ද? මහා දානයක් දෙන්නෙම්’ නම් මැනවැයි නැවත සිතුවේය. ‘රජතුමනි, මගේ නිවසෙහි මෙපමණ ධනය ඇත, එයින් මහා දානයක් දීමට කැමැත්තෙමි, ඒ බැව් නගරයෙහි දැනුම්දීමක් කරන්නේ නම් යහපතැ’යි ඔහු රජුට සැළකළේය. රජු එසේ කරවීය. ඔහු පැමිණි පැමිණි තැනැත්තන්ට බඳුන් පුරවා සත්දිනක්ම සියළු ධනය බෙදා දුන්නේය. ‘මෙබඳු මහා තෑගි දී, ගිහිගෙයි විසීම නුසුදුසුය. පැවිදිවන්නේ නම් මැනවැ’යි නැවතද සිතුවේය. තම සේවක පිරිසට ඔහු මෙම කරුණ දැන්වීය. ‘ඔව්හු, හිමියනි, ධනය අවසන් වීයැයි නොසිතනු මැනව, අපි ටික කලකින්ම, නොයෙක් ආකාරයෙන් ධනය රැස් කරන්නෙමු’යි කියා, නොයෙක් ලෙසින් පැවිදි නොවන සේ ඉල්ලා සිටියහ. ඔහු ඔවුන්ගේ ඉල්ලීම නොසළකා තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වූයේය.

සපුත්තභරියා, උඤ්ජාචාරිකා, සම්පත්තකාලිකා, අනග්ගි පක්කිකා, අස්සමුට්ඨිකා, දන්තලුය්‍යකා, පවත්තඵලිකා, වණ්ටමුත්තිකා යනුවෙන් තවුසන් තාපසා අටවැදෑරුම්ය. සපුත්තභරියා යනු අඹුදරුවන් සමග පැවිදිව, ගොවිතැන, වෙළඳාම් ආදියෙන් ජීවිකාව කරන කෙණියජටිල වැනි තැනැත්තන්ය. නගර දොරටුවෙහි අසපුවක් කරවා, එහි කැත්, බමුණු කුමරුන් ආදීන්ට සිප්සතර උගන්වා, අමුරන් පිළිකෙව් කොට, තල, සහල් ආදී කැප දේවල් පිළිගන්නාහු උඤ්ජාචාරිකා නම් වෙති. ඔවුහු මුලින් කී සපුත්තභරිය තවුසන්ට වඩා උසස් වෙති. සම්පත්තකාලිකා යනු ආහාර වේලාවේදී ලැබෙන අහරින් යැපෙන තවුසන්ය. ඔවුහු උඤ්ජාචාරිකයන්ට වඩා උසස්ය. නොඉදුණු (අමු) වැටුණු ගෙඩි ආදිය ගින්නෙන් පලහා කා යැපෙන්නෝ අනග්ගිපක්කිකා නම් වෙති. ඔවුහු සම්පත්තකාලිකයන්ට වඩා උසස් වෙති. ගලක් (ගල් පතුරක්) අතමිට මොලවාගෙන, වෙනත් වෑයක් හෝ ආයුධයක් ගෙන, හැසිරෙමින්, කුසගිනි දැනුණ විටකදී හමුවන ගහකින් පොතු ලබාගෙන කමින් සමාදන් වූ පෙහෙවස් මෙනෙහිකොට, සිවු බඹ විහරණ වඩන්නෝ අස්සමුට්ඨිකා නම් වෙති. ඔවුහු අනග්ගපක්කියනට වඩා උසස් වෙති. දන්තලුය්‍යකා නමින් හැඳින්වෙන්නේ ගලක් හෝ අතමිට මොලවා නොගෙන, ඇවිදිනවිටදී කුසගිනි වූ විට හමුවන ගසකින් පොතු දත්වලින් උදුරා කා පෙහෙවස් සමාදානය මෙනෙහිකොට බඹවිහරණ වඩන්නන්ය. ඔවුහු අස්සමුට්ඨිකයනට වඩා උසස් වෙති. පවත්තඵලිකා යනු සොබාවිකව හටගත් විලක් හෝ කැලෑවක් හෝ ඇසුරුකොට වාසය කරන්නාහ. ඒ විලෙහි නෙළුඹුදැලි ආදිය හෝ කැලෑවෙහි මල් හටගන්නා කල මල්ද, ගෙඩි හටගන්නා කල ගෙඩිද කති. මල්පල නැතිවිට යටත් පිරිසෙයින් එහි ගස්වල පොතු හෝ කා වසති. ආහාර පිණිස වෙනතකට නොයති. සමාදන් වූ කරුණුද, බඹවිහරණ වැඩීමද කරති. ඔවුහු දන්තලුය්‍යක වූවන්ට වඩා උසස් වෙති. වණ්ටමුත්තිකා නම් නටුවෙන් මිදී බිම වැටුණු වැටුණු කොළ ආදියම කති. අනෙක් කරුණු ඉහත කී පරිදිය. ඔවුහු සියල්ලන්ටම වඩා උසස් වෙති.

‘මේ බමුණු කුලපුතු තවුස් පැවිද්දෙහි උසස්ම පැවිදිවත අනුව පැවිදි වන්නෙමි’යි වණ්ටමුත්තිකව පැවිදි වී, හිමාලයෙහි උස් පව් දෙකතුනක් පසුකොට ගොස් අසපුවක් කරවා වසයි. මේ අතර, (අප ගොතම) බුදුරජාණන් වහන්සේ, ලෝ පහළව, උතුම් දම්සක් පවත්වා, අනුපිළිවෙලින් සැවැත්පුරට පැමිණ අනේපිඬු සිටු විසින් කරවන ලද ජේතවනාරාමයෙහි වසති. එකල්හි සැවැත්පුර වැසි එක් මිනිසෙක් හිමාල පව්වෙහි සඳුන්හර ආදිය සොයමින්, ඒ අසපුවටද පැමිණ, තවුසාට වැඳ එකත්පස්ව සිටියේය. තවුසා ඔහු දැක ‘කොහි සිට ආවෙහිදැ’යි විචාළේය. ‘හිමියනි, සැවැත්පුර සිට’ යැයි කීය. එහි තොරතුරු කෙසේදැයි තවුසා ඇසීය. ‘එහි මිනිස්සු නොපමාව දානාදී පින්කම් කරති.’ ‘ඒ කවරකුගේ අවවාද අසාද?’ භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන්’ යැයි මිනිසා කීය. තවුසා බුද්ධ යන වචනයෙන් විස්මිතව පින්වත, ඔබ බුදුරජාණන් වහන්සේ ගැන කියහිදැ’යි අසා, ආමගන්‍ධ සූත්‍ර විස්තරයෙහි කී පරිදි තෙවරක්ම එසේ විචාරා, ‘එබඳු හඬක් වුවද ලොව ඇසීම දුලබ’ යැයි සතුටුව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුවීමට යනු කැමතිව, ‘බුදු කෙනෙකු සමීපයට හිස්අතින් යෑම සුදුසු නොවේ, කුමක් ගෙන යන්නෙම් දැ’යි සිතුවේය. නැවතද මෙසේ සිතීය. ‘බුදුවරු නම් ලාභසත්කාරයට ගරු නොකරති. එහෙයින් මම දහම් පඬුරක් ගෙන යමි’යි ගැටළු සතරක් සැකසීය.

‘කෙබඳු මිතුරකු ඇසුරු නොකළ යුතුද? ඇසුරු කළයුත්තේ කෙබඳු මිතුරෙකුද? කෙබඳු අයුරින් කටයුතු කළයුතුද? රස අතුරෙන් උසස් රසය කුමක්ද?

යන මේ ගැටළු සිත තබාගෙන, (රටෙහි) මැද පෙදෙසට මුහුණලා පිටත්විය. අනුපිළිවෙලින් සැවැත්පුරට පැමිණ, ජේතවනාරාමයට පිවිසියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ඒ වේලාවෙහි දහම් දෙසනු පිණිස අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, නොවැඳ එකත්පස්ව සිටියේය. උන්වහන්සේ, ‘තවුසාණනි, සැපදුක් කෙසේදැ’යි සතුටු සාමීචියෙහි යෙදුනාහ. ඔහුද, ‘පින්වත් ගොතම, සුවෙන් සිටිමි’ ආදී ලෙසින් පිළිසඳර කතාකොට, ‘යම්සේ බුදුවරයෙකු වන්නේ නම්, සිතින් විමසන පැන, වචනයෙන් විසඳනු ඇතැ’යි ඒ පැන සිතින් ඇසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, බමුණු තවුසා විසින් සිතින් විමසන ලද පැන මුලසිටම විසඳීමට හිරි තරන්තං යනුවෙන් පටන්ගෙන ගාථා දෙකක් හා තවත් ගාථා අඩක්ද වදාළහ.

එම ගාථාවල අරුත නම්, හිරිං තරන්තං ලජ්ජාව ඉක්මවා යන, ලජ්ජා නැති බව, විජිගුච්ඡමානං අසූචි මෙන් දක්වා වූ, ලජ්ජා නැති තැනැත්තා ලජ්ජාව පිළිකුල් කරයි. අසූචි සේ සළකයි. එයින් ලජ්ජා නැතිකම ඇසුරු නොකරයි, එහි නොඇලේ. (විලිබිය නැත.) එහෙයින් විජිගුච්ඡමානං යැයි කියන ලදී. සඛාහමස්මි ඉති භාසමානං ‘මිතුර, මම ඔබට හිතසුව කැමති යහළුවෙක්මි, මගේ ජීවිතයද ඔබ වෙනුවෙන් අත්හරිමි’, ආදී ලෙසින් කියනු ලබන, සය්හානි කච්චානි අනාදියන්තං එසේ කීවත්, සහයෝගය දීමට හැකියාව තිබියදීත්, ඒ මිතුරාගේ කටයුතු මැනවින් ඉටුකරගන්නට අතහිත නොදෙමින්, නැතහොත් සිතින්වත් ඊට කැමති බවක්වත් පළ නොකරමින්, එසේ වුවත් කළ යුතු දෙයක් ඇතිවූ විට, එහි අයහපතම පෙන්වමින්, නෙසො මමන්ති ඉති තං විජඤ්ඤා ‘එබඳු මිතුරකු, මිතුරු වෙසින් එන්නෙකු මිස, මගේ නියම, කලණ මිතුරකු නොවේයැ’යි මෙසේ නුවණැති මිනිසා දැනගන්නේය.

අනන්‍වයං යම් දෙයකදී, ‘දෙන්නම්, කරන්නම්, කරයි, එයින් මිතුරා අනුව නොයන බව දැක්වේ. පිය වාචං යො මිත්තෙසු පකුබ්බති එබඳු තැනැත්තා අතීතයට, අනාගතයට ගැලපෙන වචනයෙන් පිළිසඳර කතාකරමින්, හුදෙක්ම සුන්දර වචනයෙන් පමණක්ම පිය මිතුරකු සේ වදන් හසුරුවයි. අකරොන්තං භාසමානං පරිජානන්ති පණ්ඩිතා මෙබඳු කියන දේ නොකොට, හුදෙක් වචනයටම සීමාවෙමින්, ‘වචීපරම’ නමින්ද, මිතුරකු නොවූවත්, මිතුරු විලාස ඇත්තෙකැයි නුවණැත්තෝ ඔහු ගැන පිරිසිඳ දනිති.

න සො මිත්තො යො සදා අප්පමත්තො භෙදාසංකී රන්‍ධමෙවානුපස්සී මිහිරි කතාබහෙන් යුතුව, අනෙකා බිඳවීම ගැනම හැමවිටම බලාපොරොත්තු වෙමින්, නොපමාව කල්ගෙවයි. එබඳු කිසිම කරුණක් නොමැති වූ විට, කල්පනා නොකරන ලද (සිතාමතා නොකරන ලද) හෝ නොදන්නා නිසා නොකළ දෙයකට හෝ තමාට නින්දා කරන්නේ නම්, එවිට මේ අයුරින් පෙරළා චෝදනා කරන්නෙමි’යි සිදුරුතැන්ම (වැරැද්දක්ම) විමසා බලයි. එබඳු මිතුරකු ඇසුරු නොකළ යුතුය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ඇසුරු නොකළයුතු කෙබඳු මිතුරන්දැයි පහදා දෙවැනි පැනය විසඳීමට යසමිඤ්ච සෙතී යන අඩ කොටසකින් යුතු (පද දෙකකින් යුතු) ගාථාව වදාළහ. එහි අදහස නම් යසමිඤ්ච මිතුරා (අනෙක්) මිතුරන් කෙරෙහි හදවතින් ලැදිව, නිදා ගැනීමෙන් (හදවතින්ම වැළඳගනු ලැබීද - එක යහනෙහි නිදාගැනීමෙන්ද) පිතු උරසි යම්සේ ‘මගේ ළයෙහි හොවා පුතු නිදිකරනවිට, දුකක් හෝ නොසතුටු බවක් හෝ ඇතිවේ’ යැයි සැකයක් නොමැති වේද, සෙති එපරිද්දෙන් දරුවන්, ධනය ජීවිත ආදිය කෙරෙහි මිතුරු බවින් සැක නොකොට, මිතුරා අදහා ගනී. යො ච පරෙහි කරුණු සියයක්, කරුණු දහසක් වුවත් කියා, අභෙජ්ජො, ස වෙ මිත්තො එබඳු මිතුරකු ඇසුරු කළ යුතුය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ඇසුරු කළයුතු කෙබඳු මිතුරන්දැයි යන දෙවැනි පැනය විසඳා තුන්වන පැනය විසඳීමට පාමුජ්ජකරණං යන ගාථාව වදාළහ. එහි තේරුම නම්, සතුට ඇතිවීමට හේතුවෙයි. සතුටු කරයි අරුතින් පාමුජ්ජකරණං, ඨානං කරුණු, ඒ කුමක්ද? උත්සාහයයි. එය දහම හා බැඳීමෙන් සතුට, සුව දනවන බැවින් පාමුජ්ජකරණං යැයි කියනු ලැබේ. ‘මහණෙනි, මනාව දේසනා කරන ලද දහම් විනයෙහි, යම්කෙනෙක් අරඹන ලද උත්සාහය පවත්වා ගනිත්ද ඔහු සැපසේ කල්යවයි’ යනුවෙන් වදාළේ එහෙයිනි. ‘ස්වාක්‍ඛාතෙ භික්‍ඛවෙ ධම්මවිනයෙ යො ආරද්ධවිරියො, සො සුඛං විහරති’ පැසසුම ගෙනෙන අදහසින් පසංසාවහනං මුලදී දෙව්මිනිස් සැප අවසන නිවන්සුව ළඟාකර ගැනීමේ පිළිවෙත අනුව සුඛං වේ. පලය බලාපොරොත්තුවීම, ඵලානිසංසො, භාවෙති වඩයි. වහන්තො පොරිසං ධුරං පුද්ගලයාට සුදුසු පරිදි අනුගමනය කරන පිළිවෙල හෝ කටයුතු තුලින් යහපත් උත්සාහය යැයි කියන ලද ‘කරුණ’ දියුණු කරයි. (උත්සාහය තවත් දියුණු කරගනී.) මෙබඳු උත්සාහයක් යෙදිය යුතුයි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුන්වන පැනය විසඳා හතරවන පැනය විසඳීමට පවිවෙක රසං යන ගාථාව කීහ. පවිවෙකො යනුවෙන් කෙලෙස් නැති කිරීමෙන් හටගන්නා විවේකයෙහි උසස් පලය කියනු ලබයි. රසො විඳිය හැකිවන පරිදි එහි ඇති සුවයයි. උපසමො කෙලෙස් නැතිකිරිමෙන් ලබන නිවන යැයි හඳුන්වන සන්සුන් අරමුණ ඇති බැවින් හෝ නිවනට පත්, ධම්මපීතිරසො උතුම් දහමෙන් ඉවත් නොවී, නිවනට පත්ව, උපන් සතුට නම් වූ රසය ඇති බවයි. විවෙකරසං උපසමස්සච රසං පීත්‍වා එමෙන්ම, ධම්මපීති රසං පිවං නිද්දරො හොති නිප්පාපො දහම් රසය පානය කළත්, කෙලෙස් දැවීම් නොමැති බැවින්, දැවීම් රහිත, දහම් රසය පානයෙන් පව් දුරුකරන ලදින් නිප්පාපො වෙයි. එහෙයින් දහම් රසය රස අතුරෙන් උසස්ය. ඇතැම් කෙනෙක්, දැහැන්ද, නිවනද විමසිලිමත්ව බලද්දී, කාය-චිත්ත-උපධි විවේක ලෙසින්, කයෙන් දහම් සතුටින් වූ විවේකයද, සිතින් සංසිඳවීමේ විවේකයද, රහත්පල විවේකයද යන කරුණු තුනම දහමෙහි ඇතුලත් කරති. එහෙත් මුලින් කී අදහස වඩා සුදුසුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සිවුවන පැනය විසඳමින්, අරහත් ඵලය කුළුගන්වා දේසනය නිමකළහ. දේසනය අවසන බමුණා පැවිදිව, කිහිප දිනකින්ම පිළිසිඹියා පත්ව රහත් බව ලැබීය.

හිරි සූත්‍ර විස්තරය නිමි.