4. මංගලසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

4. මහාමඞ්ගල සූත්‍ර වර්ණනාව

එවං මෙ සුතං යනු මංගල සූත්‍රයයි. එය දේසනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? දඹදිව, මහජනයා නගර දොරටු, රැස්වීම් සාලා, රැස්වීම් ආදී ඒ ඒ තැන රැස් වී අමු රන් දී සීතාවන්ගේ පැහැරගෙන යාම් ආදී නොයෙක් ආකාර බාහිර කතා කියවා ගනී. ඒ එක් එක් කතාවක් සිවුමසකින් නිමාවෙයි. ‘දකින ලද දේ යහපත් වේද? අසන ලද දේ යහපත් වේද? පහස ලද දේ යහපත් වේද? කවරෙක් යහපත දකිත්දැයි එක් දවසක් එහිදී මංගල හෙවත් යහපත් දේ ගැන කතාවක් ඇතිවිය.

එහිදී දිට්ඨමංගලික නම් එක් මිනිසෙක්, ‘මම මංගල යැයි කියන දේ දනිමි, ලොව යහපත වන්නේ දුටු දේය. ඉතා උතුම් යැයි සම්මත මෙබඳු රූප දැකීම නම්, යහපත් වෙයි. ඇතැම් කෙනෙක් උදැසන පිබිද කතාකරන සුළු කුරුල්ලකු දකිති. තරුණ බෙලිගසක් හෝ ගැබිණියක, අලංකාරවත්ව සැරසුණු කුමාරවරුන් හෝ පුන්කලසක් හෝ අළුත් රේමසකු හෝ අජානීය අසකු හෝ අජානීය අසකු යෙදූ රියක් හෝ, දුඹුරුවන් ගවයෙකු හෝ දුඹුරුවන් එළදෙනක හෝ මේ හා සමාන වෙනත් උතුම් යැයි සම්මත රූප දකී ද මෙය දිට්ඨමංගලං යැයි කියනු ලැබේ. ඔහුගේ වචනය ඇති පිළිගත්හ. ඇතැම්හු නොපිළිගත්හ. එසේ නොපිළිගත්තෝ අනික් තැනැත්තන් හා වාද වූහ.

සුතමංගලික නම් එක් මිනිසෙක්, ‘පින්වතුනි, ඇස පිරිසිදු දේද, අපිරිසිදු දේද දකී. එසේම ලස්සන, අවලස්සන දේත්, කැමති අකැමති දේත් දකී. ඒ අනුව දකින ලද දෙය යහපත් නම්, ඒ හැම දෙයමත් යහපත් වන්නේය. නොදුටු දේ යහපත් නොවේ. එසේ වුවද ඇසූ දේ යහපත්ය. ඒ මේ ආකාර වූ උසස් යැයි සම්මත ආසිරිදායක නාදයි. ඇතැම් කෙනෙක් උදෑසන පිබිද ‘දියුණු වේවා හෝ, දියුණුවට හේතු වේවා හෝ, බලාපොරොත්තු ඉටුවේවා හෝ යහපත් දේ ඇසේවා හෝ සතුටු සිත් ඇතිවේවා, සිරිමත් වේවා, සිරියාව ඇතිවේවා හෝ අද නැකැත් හොඳය, වේලාව හොඳය, දවස හොඳය, යහපත උදාවේ යැයි, මෙබඳු ඉතා යහපතැයි සම්මත හඬ අසති. මෙය සුතමංගල නම් වේ. ඔහුගේ වචනය ඇතැම්හු පිළිගත්හ. ඇතමෙක් නොපිළිගත්හ. එසේ නොපිළිගත්තෝ අනෙක් තැනැත්තන් හා වාද වූහ.

මුතමංගලික නම් වූ එක් මිනිසෙක්, පින්වත, කන හොඳ දෙයද, නරක දෙයද, කැමති දෙයද අකැමති දෙයද අසයි. ඒ අනුව අසන ලද දෙයම යහපත් නම්, හැමදෙයම යහපත් වන්නේය. ඒ නිසා ඇසූ දෙය මංගල හෙවත් යහපත් නොවේ. එසේ වුවත් පහස ලද දේ, විඳින ලද දේ යහපත්ය. උසස්යැයි පිළිගත්, සුවඳ -රස පහස විඳීම මෙයින් අදහස් වේ. ඇතැම් කෙනෙක් උදෑසනම පිබිද පියුම් සුවඳ වැනි මල්සුවඳ විඳගනිති. හොඳ දැහැටි කයි, (නැවුම්) පොළව හෝ අතගායි. අළුත් වී ආදිය හෝ අමුගොම හෝ කැස්බෑවෙකු හෝ තල පිරවූ ගැලක් හෝ අතපතගායි. උසස් මැටි හෝ තවරා ගනු ලබයි. අළුත් සළුවක් හෝ හැඳගනී. අළුත් හිස්වෙළුමක් දරයි. මෙබඳු හොඳයැයි සම්මත වෙනත් සුවඳක් හෝ රසයක් විඳියි. පහස හෝ ලබයි. මේ මුතමංගල යැයි කීය. ඇතැම් කෙනෙක් ඔහුගේ වචනය පිළිගත්හ. ඇතමෙක් නොපිළිගත්හ.

දුටු දේ යහපත් යැයි පිළිගත් තැනැත්තාට ඒ අදහස, ඇසූ දේ-පහස ලැබූ දේ යහපත් යැයි කියන තැනැත්තන්ට වටහාදීමට නොහැකි විය. අනෙක් දෙදෙනාටද තම තම අදහස් එකිනෙකාට වටහා දීමටද හැකි නොවීය. දිට්ඨමංගලිකගේ වචනය පිළිගත් මිනිස්සු ඒ අනුව හැඳින්වූහ. සුතමංගලිකගේද මුතමංගලිකගේද වචනය පිළිගත් මිනිස්සුද ඒ ඒ ලෙසටම හඳුනා ගත්හ. මෙසේ මෙම මංගල (කරුණු) පිළිබඳව මුළු දඹදිවම පතළ වීය.

ඉක්බිති මුළු දඹදිවම මිනිස්සු සමූහ සමූහව, යහපත් දේ කුමක්ද? යහපත් දේ කුමක්දැයි සිතූහ. ඒ මිනිසුන් රක්නා දේවතාවෝ ද ඒ කතාව අසා, එසේ සිතූහ. ඒ දේවතාවෝ මිහිකත් දෙවිවරුන් හා මිතුරු වෙති. මිහිකත් දෙවිවරුද ඒ අසා මංගල හෙවත් යහපත් දේ ගැන එපරිදිම සිතූහ. අහසෙහි වසන දෙවිවරු ඒ දෙවිවරුන්ගේ මිතුරෝ වෙති. චාතුම්මහාරාජික දෙවියෝ අහසෙහි වසන දෙවිවරුන්ගේ මිතුරෝ වෙති. මේ අයුරින් අකනිටා දෙවිවරු සුදස්සී දෙවිවරුන්ගේ මිතුරෝ වෙති. අකනිටා දෙවිවරුද ඒ කතාව අසා සමූහ සමූහව රැස්ව මංගල යනු කුමක්දැයි සිතූහ. මෙසේ දසදහසක් සක්වළ හැමතැනම මංගල පිළිබඳව අදහස් පළවිය. මේ මංගල කරුණුයැයි තීරණයකට නොපැමිණ දොළොස් වසරක්ම ගතවිය. මගපල ලද සාවක පිරිස හැර, මිනිස්සුද දෙවියෝද බ්‍රහ්මයෝද දුටු දේ - ඇසූ දේ - පහස ලද දේ යහපතැයි කියමින් තෙකොටසකට බෙදුණහ. එක් තැනැත්තකුට හෝ ‘යහපත් දේ මේ’ යැයි නිසි පරිදි තීරණය කළ නොහැකි විය. මංගල කෝලාහලය ලොව හටගත්තේය.

කොලාහලං කප්ප කෝලාහලය, චක්කවත්ති කෝලාහලය, බුද්ධ කෝලාහලය, මංගල කෝලාහලය, මොනෙය්‍ය කෝලාහල යැයි පස් ආකාරය. කාමාවචර දෙවිවරු හිසකෙස් මුදා - කෙස් විසුරුවාගෙන, හඬමින්, අත්වලින් කඳුළු පිසිමින්, රතුවත් හැඳ බොහෝ විරූපී වූ වෙසින් මේ ලෝකය වැනසෙන්නේය, මහ මුහුද වියළෙන්නේය. මේ මහපොළවද මහාමේරු පව්වද උඩට නැගී වැනසෙන්නේය. බඹලොව දක්වා ලොව වැනසෙයි. වසර සියදහසකින් පසු කල්පය හටගන්නේය. පින්වතුනි, මෙත්වඩවු, කරුණා, මුදිතා, මැදහත් බව වඩවු. මවට උවටැන් කරවු. පියාට උවටැන් කරවු. කුලදෙටුවන් පුදවු. අවදියෙන් (කල්පනාකාරිව) කල්ගත කරවු. පමා නොවවු යනුවෙන් මිනිස් ලොවෙහි සැරිසරමින් දැනුම් දෙති. මෙය කප්ප කොලාහලං නම් වේ.

කාමාවචර දෙවිවරුම, ‘මෙතැන්සිට අවුරුදු සියයකට පසු සක්විති රජ ලොව පහළවන්නේය’යි මිනිස්ලොව සැරිසරමින් සැළකරති. මේ චක්කවත්ති කොලාහලං නම් වෙයි.

සුද්ධාවාස දෙවියෝ බඹ අබරණින් අලංකාරවත්ව, බඹ වෙළුම් - උතුම් වෙළුම් හිස පැළඳ සොම්නස්ව, බුදුගුණ කියමින්, ‘වසර දහසක් ඇවෑමෙන් බුදුවරයකු ලොව උපදින්නාහ’යි මිනිස්ලොව සැරිසරමින් දන්වති. මෙය බුද්ධ කොලාහලං නම් වෙයි.

සුද්ධාවාස දෙවියෝම, දෙව් මිනිසුන්ගේ සිත් දැන, (බුදුවරයෙකුගේ පහළවීමෙන්) දොළොස් වසරකට පසු, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මංගල හෙවත් සුබ කරුණු වදාරන සේකැ’යි මිනිස්ලොව හැසිර සැළකරති. මෙය මංගල කොලාහලං නම් වේ.

‘වසර සතකට පසුව, එක්තරා පැවිදි හිමිනමක ඒ සම්මා සම්බුදුරදුන් හමුව (උසස් හික්මීමේ පිළිවෙත) මොනෙය්‍ය පිළිවෙත විමසන්නේ’ යැයි සුද්ධාවාස දෙවියෝ මිනිස්ලොව සැරිසරමින් දැනුම් දෙති. මොනෙය්‍ය කොලාහලං නමින් මෙය හැඳින්වේ. මේ කොලාහල පහෙන් දකින ලද දේ යහපත් වේ යන ආදී ලෙසින් දෙව් මිනිසුන් තුන් කොටසකට බෙදී මෙම මංගල කොලාහලය ලොව පැතිර ගියේය.

මංගල කරුණු පිළිබඳව දෙවියන්ද මිනිසුන්ද කතා කළද, විමසුවද එකඟ බවක් නොවූ විට, දොළොස් වසරක් ගත වූ පසු තව්තිසා දෙවිවරු රැස්වී මෙසේ සමව සිතූහ. ‘පින්වතුනි, නිවසක වාසය කරන්නන්ට එහි මූලිකයා මෙන් ද, ගම්වාසීන්ට ගම්මුලාදෑනියා මෙන්ද, සියළුම මිනිසුන්ට රජ මෙන්ද, දෙදෙව්ලොවකට අධිපති, මේ සක්දෙවිඳු පින්බලෙන්ද, සම්පතින්ද නුවණින් ද අපට වඩා උසස්ය. මුල්තැන ගනී. අපි සක්දෙවිඳුගෙන් ඒ කරුණු විමසන්නෙමු’ නම් මැනවි. අසූතුන් කෙළක් දෙවඟනන් පිරිවරා, ඒ වේලාවට සුදුසු සළුපිළි හැඳ, අබරණ පැළඳි ගතින් සැරසි සක්දෙවිඳුන් පරසතු රක්මුල පඬුඇඹුල් අසුනෙහි හිඳිද්දී, දෙවිවරු ඔහු වෙත ගොස්, වැඳ එකත්පස්ව සිට, ‘නිදුකාණනි, දැන් මංගල කරුණු පිළිබඳ පැනයක් පැන නැගී ඇති බව දැනගන්නේ නම් යෙහෙකි, ඇතමෙක් දකින ලද දේ මංගල යැයි කියති. තවත් කෙනෙක් ඇසූ දේ මංගල යැයි කියති. ඇතැම් කෙනෙක් පහස ලද දේ මංගල යැයි කියති. මෙහිදී අනෙක් තැනැත්තෝද අපිද එක තීරණයකට නොපැමිණියෙමු. එහෙයින් ඔබතුමා අපට එය නිසි අයුරින් පහදා දෙන්නේ නම් මැනවැ’යි දන්වා සිටියහ. සක්දෙව් රද සැබවින්ම නුවණැති බැවින්, ‘මේ මංගල කතාව පළමුවෙන්ම කොතැනදී ඇතිවීදැ’යි ඇසීය. ‘දේවයන් වහන්ස, අපි එය චාතුම්මහාරාජික දෙවියන්ගෙන් ඇසුවෙමු’යි කීහ. ඒ අනුව පිළිවෙලින් චාතුම්මහාරාජික දෙවියන්, අහසෙහි වසන දේවතාවුන්ගෙන්ද, අහස් දේවතාවුන් පොළවෙහි වසන දේවතාවුන්ගෙන්, පොළවෙහි දේවතාවුන් මිනිසුන්ට රැකවරණ සලසන දේවතාවුන්ගෙන් (අසන ලද අතර) මිනිසුන් රක්නා දේවතාවෝ එය මිනිස්ලොවෙන් ඇතිවූ කරුණකැයි පැවසූහ.

එවිට සක්දෙවිඳු ‘සම්මා සම්බුදුරදුන් කොහි වසදැ’යි ඇසීය. ‘දේවයන් වහන්ස, මිනිස්ලොව යැ’යි කීහ. ‘එය කවුරුන් හෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අසා ඇත්ද’ නැත, දේවයන් වහන්ස’ දෙවියෝ පිළිතුරු දුන්හ. ‘පින්වත් දෙවිවරුනි, ඔබලා ගිනි අත්හැර දමා කණාමැදිරියන්ගෙන් ආලෝකය ලබවුද? හැමවිටම යහපත ගැන දේසනා කරන්නා වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉක්මවා යම් කරුණක් ගැන මා විමසීමට සිතුවාහුද? එවු එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අසමු. ඒකාන්තයෙන් අද ඉතා අගනා - විසිතුරු පැන විසඳීමක් ලබන්නෙමු’යි (කියා) ‘ඔබ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අසව’යි එක් දෙව්පුතෙකුට අණ කළේය. ඒ දෙව්පුතු ඒ වේලාවට සුදුසු අලංකාරයෙන් සැරසී විදුලියක් මෙන් බබළමින්, දේව පිරිස පිරිවරා, ජේතවන මහා විහාරයට පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ එකත්පස්ව සිට මංගල පැනය අසමින් ගාථාවක් කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ පැනය විසඳමින් මේ සූත්‍රය වදාළහ.

එවං මෙ සුතං යන්නෙහි අරුත කසීභාරද්වාජ සූත්‍ර විස්තරයෙහි කෙටියෙන් කියන ලදී. විස්තර දැනගැනීමට කැමති වන්නන්, පපඤ්චසූදනී නම් වූ මැඳුම්සඟි අටුවාවෙහි සඳහන් පරිදි දතයුතුය. කසීභාරද්වාජ සූත්‍රයෙහි ‘මගධයෙහි දකුණුගිරි පෙදෙසෙහි ඒකනාළා නම් බමුණුගමෙහි වැඩවසති’යි සඳහන්ව තිබේද, සාවත්‍ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ යැයි මෙහි කියන ලදී. ඒ අනුව සාවත්‍ථියං යන මේ වචනයේ පටන්, කලින් සඳහන් නොවූ වචන පැහැදිලි කරන්නෙමි.

කෙසේද යත්? සාවත්‍ථියං එම නම ඇති නගරයෙහි, එය සවත්‍ථ නම් ඉසිවරයා වසන තැන විය. කුසම්බ විසූ තැන කොසම්බී වූවා සේ, කාකන්‍ද විසූ තැන කාකන්‍දී නමින් හැඳින්වූ පරිද්දෙනි. මෙසේ ඉත්‍ථිලිංග වචන සේ ගෙන සාවත්‍ථි යැයි කියනු ලැබේ. එකතැනකට තවලම් මගින් භාණ්ඩ රැස්කරන විට, කුමන බඩුවක් තිබේදැයි අසද්දී, ‘හැමදෙයම තිබේයැ’යි කීහ. එහෙයින් ඒ වචනයද අනුව, සාවත්‍ථි යැයි කියනු ලැබීය යනු පැරණි ඇදුරන් දක්වා ඇත. ඒ සැවත් නුවරම (අවට) ගොදුරු ගමද ඇතුලත් විය. ජේත නම් වූ රජ කුමරෙකු විසින් ගස්වැල් රෝපණය කොට එය සකස්කොට වැඩිදියුණු කරන ලදුව ජේතවන නම් වීය. එහි ජෙතවනෙ ඒ ජේත (කුමරු) ගේ උයන, පිහිටවිය යුතු තැනැත්තන්ට ආහාර සැපයෙන අරුතින් - අනාථපිණ්ඩිකො - ඒ අනාථපිණ්ඩිකගේ, අනාථපිණ්ඩිකස්ස ඒ අනාථපිණ්ඩික ගහපතියා විසින් පනස්සතර කෝටියක් ධනය වැයකොට නිමවන ලද ආරාමය යන අදහසයි, එතැන පැවිදි වූවනට වාසයට සුදුසු ඉඩ ඇති තැනක් ලෙස දක්වන ලදී.

අථ යනු සිදුවීම - කතාව එකදිගට සබඳතාව පවත්වා ගැනීමේ අරුතින් යෙදුවකි. ඛො එසේ උපකාරවන අයුරින් නිදසුන්කොට යෙදුන නිපාතයකි. ඒ අතරතුරදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි විහාරයෙහි වාසය කිරීමත් (සක්දෙවිඳුගේ උපදෙස් අනුව කටයුතු කිරීමට) මීට අදාල දේ සඳහා පහසු විය. අඤ්ඤතරා දෙවතා ආදී ලෙසිනි. අඤ්ඤතරා නම නියමකොට දක්වා නැති, නම් ගොත් කුමක්දැයි හෙළිදරව් නොවේ. එහෙයින් එක්තරා යැයි කියා ඇත. දෙවියාම දෙවතා ගැහැණු පිරිමි දෙකොටසම ගැනේ. මෙහි පිරිමි බව ලද දෙව්පුතෙකි.

අභික්කන්තාය රත්තියා, අභික්කන්ත යන වචනය අවසානය, යහපත් සොඳුරු බව, ලස්සන, උවමනාවෙන්ම පිළිගැනීම ආදී තේරුම්වල යෙදේ. ‘හිමියනි, රැය ඉකුත් වීය. රැයෙහි මුල් යාමය නික්මියේය. සඟ පිරිස බොහෝ වේලා (මෙහි) සිටියාහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සඟ පිරිසට පාමොක් වදාරන සේක්වා. ‘අභික්කන්තා භන්තෙ රත්ති, නික්‍ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්‍ඛූසංඝො, උද්දිස්සතු භගවා පාතිමොක්‍ඛං’ මෙබඳු තන්හි අවසානය යන අරුත දීමට යොදා ඇත. ‘සතරාකාර පුද්ගලයන් අතුරෙන්, මේ කියන ලද පුද්ගලයා වඩාත් සුදුසුය, උසස්ය’ - ‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තරොච පණිත්තරොච’ මෙබඳු තැන්වල යහපත්, සොඳුරු අරුතින් යෙදේ.

කො මෙ වන්‍දති පාදානි, ඉද්ධියා යස්සා ජලං අහික්කන්තො වණ්ණෙන සබ්බා ඔභාසයං දිසා

මෙබඳු තැන්වල මනා පැහැපත් රුව අරුතිනි. ‘පින්වත් ගෝතමයන් වහන්ස, ඉතා කදිමයි, පින්වත් ගෝතමයන් වහන්ස, ඉතා කදිමයි’ අභික්කන්තං භො ගොතම, අභික්කන්තං භො ගොතම මෙහි දැඩි උවමනාවෙන්ම, හදවතින්ම, නොවෙනස් වූ පිළිගැනීමේ අරුතිනි. මෙම සූත්‍රයෙහි ඉකුත් වූ රැය - රැය ගෙවීයාමෙන් පසු යන තේරුමෙන් යෙදී ඇත.

අභික්කන්තවණ්ණ මෙහි අභික්කන්ත වචනය ලස්සන අරුතිනි. වණ්ණ යන වචනය සම, තුති කිරීම, කුලය, සමූහය, කාරණය, පිහිටීම, ගණන, රූප, එකතුව ආදී අරුත්හි පෙනේ. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රන්වන් පැහැ ඇතියහ.’ ‘සුවණ්ණවණ්ණෙසි භගවා’ මෙහි සම ගැන කියවේ. ‘ගහපතිය, මේ මහණ භවත් ගෝතමයන් පිළිබඳ ගුණ සමූහය එකතු කරගත්තේ කවදාද? කදා සංව්‍යුළ්හා පන තෙ ගහපති, ඉමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණ’ මේ ආදී තැන්වල තුති ගුණයෙහි දැක්වේ. ‘පින්වත් ගොතම, කුල සතරකි’, ‘චත්තාරො භො ගොතම වණ්ණ’ - මේ තැන්වල කුලය ගැනයි. එසේනම්, කිනම් අදහසින් ‘ගන්‍ධත්‍ථෙන’ යැයි කියනු ලබයිද? ‘අථ කෙන නු වණ්ණෙන ගන්‍ධත්‍ථෙනාති වුච්චති’ මේ ආදී තැන කාරණයෙහි යෙදේ. ‘මහත් වූ ඇත්වෙසක් මවාගෙන, ‘මහන්තං හත්‍ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිණිත්‍වා’ - මෙහි පිහිටි ආකාරයයි. ගණන දැක්වෙන අයුරින් ‘තයො පත්තස්ස වණ්ණ’ යැයි යෙදී ඇත. සුවඳ, රසය, ඉස්ම මෙබඳු තැන සමූහයක එකතුවක් ලෙස ‘වණ්ණෙ ගන්‍ධො රසො ඔජා’ - වණ්ණ යෙදී ඇත. මෙම සූත්‍රයෙහිදී සම ගැන සඳහන් වේ යැයි දතයුතුය. ඒ අනුව මනා බබළන පැහැයෙන්, මනාවූ පැහැපත් සමක් ඇති බව කියා ඇත.

කෙවලකප්පං යන්නෙහි කෙවල වචනය - මුළුමනින්ම, බොහෝ සෙයින්, එයටම බැඳුණු, පමණ වූ, දැඩිබව, වෙන්කිරීම් ආදී නොයෙක් තේරුම්වල යෙදේ. ‘මනා පිරිපුන්, පිරිසිදු වූ බඹසර’ –- ‘කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං’ - මෙහි මුළුමනින්ම යන අරුතිනි. ‘අඟුමගධ දෙරටින් (ඇති තරම්) සෑහෙන පමණ කෑයුතු - බුදිය යුතු ආහාර ගෙන පැමිණෙන්නාහ’ ‘කෙවලකප්පාච අංගමගධා පහූතං ඛාදනීයං භොජනීයං ආදාය උපසංකමිස්සන්ති’ මේ ආදී තැන බොහෝසෙයින් යන තේරුමයි. ‘මේ සියළුම දුක් ගොඩම (රැසම) හටගැනීමට හේතු ඇත’ -– ‘කෙවලස්ස දුක්‍ඛක්‍ඛන්‍ධස්ස සමුදයො හොති’ මෙහි එයටම බැඳුණු අදහසින් යෙදී ඇත. ‘මේ ගරුකටයුතු තැනැත්තා සැදැහැ බව පමණ වේද?’ කෙවලං සද්ධාමත්තකං නූන අයමායස්මා’- මෙහි නොවැඩි වූ අරුතිනි. ‘ගරු කටයුතු අනුරුද්ධ හිමිගේ ගෝල හිමිනමක වූ මේ බාහික හිමි, සඟ පිරිස බිඳවීමට පිණිස සිටියේ වෙයි. ‘අයං ආයස්මතො අනුරුද්ධස්ස බාහිකො නාම සද්ධිවිහාරිකො කෙවලකප්පං සංඝභෙදාය ඨිතො’ මෙහි දැඩි අරුතින් යෙදී ඇත. ‘හුදෙක්ම සිල්ගුණදම් සපිරූ තැනැත්තා උතුම් පුද්ගලයෙකැයි කියනු ලැබේ. මෙහි වෙන්කොට දැක්වීමෙහි යෙදේ. ‘කෙවලී වුසිතවා උත්තම පුරිසොති වුච්චති. මෙම සූත්‍රයෙහිදී කෙවල යන වචනය මුළුමනින්ම (ඉතිරි නොකොට) යන අදහස දේ.

කප්ප යන වචනය, දැඩිව ඇදහීම, පරිහරණය, කාලය, හැඳින්වීම, කැපීම, විකල්පය, සුළු ඉඩ, හාත්පස වැනි නොයෙක් තේරුම්වල යෙදේ. ‘පින්වත් ගෝතමයන් අරහත් සම්මා සම්බුදුවරයන් වහන්සේ ලෙස තද පිළිගැනීමක්, තහවුරුවීමක් ඇත. ‘ඔකප්පනීයමෙතං භොතො ගොතමස්ස යථා තං අරහතො සම්මා සම්බුද්ධස්ස’, ‘මහණෙනි, පස්ආකාර මහණුන් විසින් ගෙඩි අනුභවය අනුදනිමි’ - අනුජානාමි භික්‍ඛවෙ පඤ්චහි සමණ කප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතුං - මේ ආදී තැන්වල පරිහරණයෙහි අරුතිනි. ‘යම්තැනක නිතරම වසමි’ - යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමි’ ‘මෙහි අදහස් වන්නේ කාලයයි. ‘මේ ගරුකටයුතු කප්ප ය - ‘ඉච්චායස්මා කප්පො’ මෙබඳු තැන හඳුන්වා ඇති අයුරින් නම කියැවේ. ‘කෙස්රවුල් කැපීමෙන් මනාව සකසා සරසන ලද’ - අලංකතො කප්පිත කෙසමස්සු’ මෙහි කැපීම අරුතින් යෙදේ. ‘ඉර හැරී අඟල් දෙකක් සෙවනැල්ල ඉක්මවා යනතුරු ආහාර ගැනීම සුදුසුය. ‘කප්පති දවංගුල කප්පං’ - මෙබඳු තැනක විකල්ප අරුතිනි. ‘වැතිර සිටීමට ඉඩක් ඇත’ -– ‘අත්‍ථි කප්පො නිපජ්ජිතුං’ - මෙහි ඉඩකඩ තිබීම අරුතිනි. ‘වෙළුවන පෙදෙස හාත්පස බබුළුවා’ -– ‘කෙවලකප්පං ජෙතවනං ඔභාසෙත්‍වා’ - ‘මෙහිදී හාත්පස, පරිසරය යන අරුතිනි. මෙම සූත්‍රයෙහිද හාත්පස යන්න අදහස් වේ. කෙවලකප්පං ජෙතවනං හාත්පස මුළු ජේතවන පෙදෙසම මෙයින් හැඟෙන බව දතයුතුය.

ඔභාසෙත්‍වා ආලෝකය පතුරුවා, සඳ මෙන් ද, හිරු මෙන් ද එකම ආලෝකයක්, එකවර එළියකොට,

යෙන භගවා තෙනුපසංකමි ආධාර විබත් අරුතින් කරණ විබතින් යෙදී ඇත. යම්තැනක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි සේක්ද, එතැනට පැමිණියේ යැයි තේරුම දතයුතුය. යම් කරුණක් නිසා දෙව් මිනිසුන් විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණිය යුතු වීද, ඒ කරුණ සඳහා පැමිණියේ යැයි ද තේරුම දතයුතුය. කුමන කරුණකට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතට පැමිණිය යුතු වේද? මිහිරි පල ලබාගැනීමේ අදහසින් බොහෝ නොයෙක් කුරුල්ලන් නිතරම පැමිණෙන මහා රුකකට මෙන්, නොයෙක් ආකාර වූ යහගුණ වෙසෙසක් ළඟාකර ගැනීමේ අදහසින් පැමිණිය යුතුය. උපසංකමී ගියේ යැයි කියන ලදී. උපසංකමිත්‍වා පැමිණ, අවසානයේ - නැතහොත්, එසේ ආසන්නම තැනට - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් යන අදහසින් කියන ලදී. භගවන්තං අභිවාදෙත්‍වා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගරුබුහුමන් දක්වා වැඳ නමස්කාර කොට,

එකමන්තං භාව නපුංසකව දැක්වේ. එක් ඉඩ ඇති තැනක, එකත්පසෙක, ආධාර විබත් සඳහා කම් විබතින් යෙදී ඇත. අට්ඨාසි, හිඳගැනීමෙන් තොරව, එක් තැනකට වී සිටගෙන සිටියේය.

එකත්පස්ව සිටියේ යැයි කියන්නේ කෙසේද?

‘පසුපසින් නොවේ, ඉදිරියෙන්ද නොවේ, එතරම් ළඟින්ද නොවේ. එතරම් ඈතින්ද නොවේ. උසකින්ද නොවේ. උඩුසුළඟ අනුවද නොවේ. එකත්පස්ව සිටීම වනුයේ මේ දොස් ඇති නොවන පරිදි සිටීමයි.

කවර හෙයින් නොහිඳ සිටගෙන සිටියේද? ඉක්මණින් ආපසු යාමේ කැමැත්ත නිසාය. දේවතාවෝ කිසියම් වැදගත් කරුණක් නිසා, පිරිසිදු මිනිසෙකු මෙන් අපිරිසිදු තැනක් වූ මිනිස්ලොවට එති. යොදුන් සියයක දුරක පටන් මිනිස්ලොවෙහි දුගඳ දැනෙන බැවින්, පිළිකුල් වෙයි. මිනිස්ලොවෙහි ඇළුම් නොකරති. එහෙයින් පැමිණි කරුණ අවසන්කොට, ඉක්මනින් ආපසු යාමට කැමතිව හිඳගත්තේ නැත. ගමන් කිරිමේදී ඉරියව් පවත්වා ගැනීමේදී ඇතිවන වෙහෙස දුරුකරගැනීම පිණිස, යම් කෙනෙකුට හිඳගැනීම අවැසි වේද, දෙවියන්ට එබඳු වෙහෙස නැත. මහා සව්වන් පිරිවරා බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි බැවින්, ගරුසැළකිලි දැක්වීමටද හිඳගත්තේ නැත. එමෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ගරුබුහුමන් දක්වනු පිණිස ද හිඳගත්තේ නැත. හිඳගනු කැමති දේවතාවුන්ට ආසන පහළ වේ. ඊට නොකැමතිව, හිඳගැනීමට සිතකුදු ඇතිකර නොගෙන, එකත්පස්ව සිටියේය.

එකමන්තං ඨිතා ඛො සා දෙවතා මෙසේ මේ කරුණු අනුව එකත්පස්ව සිටි ඒ දේවතාවා, භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, නියමිත අකුරු යොදා ගළපන ලද වචනයෙන් (ගාථාවෙන්) කීවේය යන තේරුමයි.

එම ගාථාවෙහි බහූ යනු නියමිත නොවූ ගණනක් නොදැක්වූ, එයින් නොයෙක් සියගණන්, නොයෙක් දහස් ගණන්, නොයෙක් සියදහස් ගණන් කියන ලදී. දෙව්ලොවෙහි වසන්නෝ දෙවා, පස්කම් ගුණයෙහි ඇලෙමින්, කෙළිදෙලින් තුටුවෙති. තම සිරියාවෙන් බබලති අරුතද ඇත. තවද, සම්මුති, උප්පත්ති, විසුද්ධි යැයි දෙවා තුන් කොටසකි. එහෙයින් කියන ලදී -

‘සම්මුති, උප්පත්ති, විසුද්ධි යැයි දෙවා තුන් කොටසකි. සම්මුතිදෙවා නම් රජවරු, බිසෝවරු, කුමාරවරු, උප්පත්තිදෙවා නම්, චාතුම්මහාරාජික දෙවියන් පටන්, ඊටත් ඈතින් සිටින දෙවිවරු, විසුද්ධිදෙවා නම් රහත්බව ලැබුවෝ වෙති’යි කියන ලදී.’

මෙහිදී අදහස් වන්නේ උප්පති දෙවියන්ය. මනුගෙන් පසුව පැවත එන අදහසින් මනුස්සා, ‘උසස් මනසක් ඇති බැවින් මිනිසුන් වූහ’යි පැරණි ඇදුරෝ කියති. මිනිස්සු දඹදිව වැසි, අපරගෝයන වැසි, ‘උතුරුකුරු වාසී හා පුබ්බවිදේහික යැයි සිවු ආකාර වෙති. මෙහි අදහස් වන්නේ දඹදිව වාසීන්ය. මංගලං යනු මේ මිනිසුන් විසින් සොයන ලද, මංගලානි යහපත උදාව සහ වැඩිදියුණුවට පැමිණෙතියි තේරුමයි. අචින්තයුං සිතූහ, ආකංඛමානා කැමතිවෙමින්, බලාපොරොත්තු වෙමින්, ආසා වෙමින්, සොත්‍ථානං සුවතාවය, මෙලොව පරලොවට යහපත් වූත්, වැඩදායී වූත්, හරවත් වූත් කරුණු දැනගැනීමට සියල්ලගේම උවමනාව කියන ලදී. බ්‍රෑහි දේසනා කරනු මැනව, පවසනු මැනව, කියනු මැනව, හෙළිදරව් කරනු මැනව, බෙදා දක්වනු මැනව, පැහැදිලි කරනු මැනව. මංගලං යහපත උදාකරන, වැඩිදියුණු කරන, සියළු සම්පත් ළඟාකර දෙන කරුණු, උත්තමං සියළු ලෝකවාසීන්ගේ හිතසුව පිණිස උසස් වූ, උතුම් වූ, මේ එම ගාථාවෙහි වචන අනුව සඳහන් කිරීමයි.

මේ දැක්වෙන්නේ කෙටි අරුතයි. දස දහසක් සක්වළ දෙවියන් මංගල පැනය අසනු කැමතිව, මේ එකම සක්වළෙහි රැස්වී, එකම සක්වළෙහිම කෙළවර පටන් ලද ඉඩ පමණින්, දහයක්, විස්සක්, තිහක්, හතළිහක්, පනහක්, හැටක්, හැත්තෑවක්, අසූවක් තරම් සියුම් රූ මවාගෙන සිටි සියළු දෙව්බඹමරුන් අබිබවා, සිරියෙන්ද, තේජසින්ද බබළමින්, පණවන ලද උතුම් බුදු අසුනෙහි වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවර සමග දැක, ඒ කාලයෙහි මෙන්ම අනාගතයෙහිද මුළු දඹදිව මිනිසුන්ගේ සිතිවිලි, සැක දැන, සියළුම දෙව් මිනිසුන්ගේ සැකය නැමති උල උදුරාදමනු පිණිස, ඒ දේවතාවා (මෙසේ) කීය. ‘බොහෝ දෙවියෝ ද, මිනිස්සු ද මංගල කරුණු යහපතට හේතු සිතූහ. ඒ සුවදායී බව කැමති වූවන්ට ඒ දෙවියන්ගේ අනුමැතියෙන්ද - මිනිසුන්ගේ උපකාරයෙන්ද මා විසින් අසන කරුණු වේද, අපට ඒකාන්ත වූ හිතසුව ගෙනදෙමින්, ඒ යහපත් දේ ඔබවහන්සේ අනුකම්පාකොට වදාරනු මැනව.’

මෙසේ ඒ දෙව්පුතුගේ වචනය අසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අසෙවනාච බාලානං යන ගාථාව කීහ. අසෙවනා ඇසුරු නොකිරීම, සහ සබඳතා නොපැවැත්වීම, බාලානං බලය (ජීවත්වීමේ) ඉහළට ගනු ලබන්නෝ, ඔවුහු හුස්ම ඉහළ පහළ කරන පමණින් ජීවත් වෙති. නුවණින් ජීවත් නොවෙතියි අදහසයි. එබඳු නුවණ නැති තැනැත්තන්, පණ්ඩිතානං පණ්ඩිත බව ඇත්තන් - පණ්ඩිතයන්, මෙලොව පරලොව වැඩදායී කරුණු කෙරෙහි නුවණින් කටයුතු කරන්නන් මෙහි අදහස් වේ. එබඳු නුවණැත්තන් සෙවනා ඇසුරු කිරීමෙන්, සහ සබඳතා පැවැත්වීමෙන්, ඔවුන් හා සහයෝගීතාවයෙන්, සමීප වීමෙන්, පූජා ගරුබුහුමන් කිරීමෙන් හා වැඳීමෙන්, පූජනීයානං එසේ පිදීමට සුදුසු තැනැත්තන්, එතං මංගලමුත්තමං අනුවණයන් හා ඇසුරක් නොවේද, පණ්ඩිතයන් හා යම්බඳු ඇසුරක් වේද, ගරුබුහුමනට සුදුස්සන්ට පූජා කරයිද, ඒ සියළු කරුණු එක්කොට එතං මංගල මුත්තමං යැයි වදාළහ. ඒවා යහපත් කරුණු ලෙස ගතයුතු යැයි කියන ලදී. මේ ඒ ගාථාවේ වචනවල අදහසයි.

එහි විස්තර මෙසේ දතයුතුය. ඒ දෙව්පුතුගේ වචනය අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ගාථාව වදාළහ. පුච්ඡිත කථා, අපුච්ඡිත කථා, සානුසන්‍ධි කථා, අනනුසන්‍ධි කථා යැයි අදාළ වන කථා සතරාකාරය. ‘මහපොළව සේ පැතිරුණු මහා නුවණැති ගෝතමයන් වහන්ස, යහපත් සාවකයෙකු (අනුගාමිකයෙකු) වීමට කෙසේ කටයුතු කළයුතුද?’ ‘පුච්ඡාමි තං ගොතම භූරිපඤ්ඤ කථං කරො සාවකො සාධු හොති’ යැයිද ‘නිදුකාණෙනි, ඔබවහන්සේ කෙසේ සැඩපහර තරණය කළෙහිද? ‘කථං නු ත්‍වං මාරිස ඔඝමතරී’ මේ ආදී තැන අසන ලද අදහසින් පුච්ඡිත කථා වේ. ‘වෙනත් තැනැත්තන් යම් දෙයක් සැපය සේ කියත්ද, බුදුවරු ආදී උතුමෝ එය දුක සේ කියති’ – ‘යං පර සුබතො ආහූ, තදරියා ආහු දුක්‍ඛතො’ -– ‘මෙබඳු තැන නොඅසන ලද නමුත්, තම අදහස අනුව කියන ලද දේ අපුච්ඡිත කථා ය. සියළුම බුදුවරුන්ගේ කතා, ‘මහණෙනි, මම කරුණු සහිතව (තැනට උචිත පරිදි) හේතු ඇතිව දහම් දෙසමි’ - සනිදානාහං භික්‍ඛවෙ ධම්මං දෙසෙමි’ - දක්වන ලද පරිදි සානුසන්‍ධිකථා නම් වේ. (එයට වෙනස්වන) අනනුසන්‍ධිකථා මේ සසුනෙහි නැත. මෙබඳු කථා අතරින්, මේ දෙව්පුතු විසින් අසන ලදුව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලද බැවින් මෙය පුච්ඡිත කථා ලෙස ගැනේ. යහපත් මග, අයහපත් මග ගැන විමසීමේදී, වියත් තැනැත්තෙක් මුලින් අත්හළ යුතු මග කියා පසුව යායුතු මග කියයි. ‘අසවල් නම් තැන මාවත් දෙකක් වෙයි. එහි වම් පැත්තට ඇති මාවත හැර දකුණුපසට ඇති මාවතෙහි යව’යි පහදා දෙයි. මෙසේම ඇසුරු කළයුතු හා ඇසුරු නොකළයුතු අයුරු කියා දී, ඇසුරු කළයුතු දෙය පැවසිය යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද මග කියාදීමෙහි සමත් තැනැත්තෙකු වැනිය.

‘තිස්ස, මග කියාදීමෙහි සමත් තැනැත්තෙකු යනු, තථාගත අරහත් සම්මා සම්බුදුන්ට සමාන වචනයකි.’

මේ ලෝකය පිළිබඳවත්, පරලොව පිළිබඳවත්, මරණයට යටත් පෙදෙස ගැනත්, මරණය නොමැති පෙදෙස ගැනත්, මාරයාට යටත් පෙදෙස ගැනත්, මාරයාට යටත් නොවන පෙදෙස ගැනත් කියාදීමට තථාගතයන් වහන්සේ සමත්වෙති’යි එසේ හෙයින් කියන ලදී. එහෙයින් පළමුකොට, ඇසුරු නොකළ යුතු දේ ගැන පැහැදිලි කරමින්, අසෙවනාච බාලානං පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා යැයි කීහ. අත්හළ යුතු මග මෙන්ම, මුලින්ම නුවණැත්තන් ඇසුරු නොකළ යුතුය. ඒ අනුව යා යුතු මාවත මෙන්, නුවණ ඇත්තන් ඇසුරු කළ යුතුය. සහසබඳතා පැවැත්විය යුතුයැයි වදාළහ.

කවර හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්, මංගල කරුණු කීමේදී මුලදීම නුවණ නැත්තවුන් ඇසුරු නොකිරිම හා නුවණැත්තන් ඇසුර ගැන වදාරන ලදද? (යම් කරුණක් නිසි පරිදි වටහාගත නොහැකි) අනුවණයන් ඇසුරින් දෙවියෝද මිනිස්සු ද දක්නා ලද නොදක්නා ලද දේ මංගල යැයි යහපත් යැයි පිළිගත්හ. එයද අයහපත් කරුණකි. එහෙයින් ඔවුනට මෙලොවත්, පරලොවත් දියුණුව නොපවත්නා හෙයින්ද, දෙලොවම දියුණුව උදෙසා යහපත්, කලණ මිතුරු ඇසුර පසසමින්ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මුලින්ම, නුවණ නැත්තන් ඇසුරු නොකිරීමද, නුවණැත්තන් ඇසුරද වදාරණ ලදී.

එම ගාථාවෙහි බාලා නම්, පරපණ නැසීම ආදී අයහපත් කටයුතුවල යෙදුණු පුද්ගලයෝ වෙති. ඔවුන් තුන් ආකාරයෙන් දතයුතුය. ‘මහණෙනි, බාලයන් හඳුනාගැනීමේ ලකුණු තුනකැ’යි සූත්‍ර සඳහනයි. ‘තීණිමානි භික්‍ඛවෙ බාලස්ස බාල්ලක්‍ඛණානි’ ඒ අතර, පූර්ණ කස්සප ආදී සමයවාදී නායකයන් හයදෙනා දෙව්දත්, කොකාලික, කටමොරකතිස්ස, ඛණ්ඩදෙවියා පුත්ත, සමුද්දදත්ත, චිඤ්චිමානවිකාව ආදීහු වෙති. අතීතයෙහිදී දීඝවීදගේ සහෝදරයා යන මෙබඳු වෙනත් තැනැත්තෝ බාලයන් යැයි දතයුතුය.

ඔවුහු ගින්නෙහි දිලෙන අඟුරු මෙන් තමන් වැරදි ලෙස කටයුතු කිරීමෙන් තමාද, තමන් කියන පරිදි කටයුතු කරන්නන්ද වනසති. එසේම දීඝවිදගේ සොහොයුරා බුදුවරුන් සිවුදෙනෙකුගේ කාලය තුල, සැටයොදුනක් පමණ වූ සිරුරක් ලැබ, උඩුයටිකුරු වෙමින් මහා නිරයෙහි පැසෙයි. එමෙන්ම ඔහුගේ හැඟීම්වලට කැමති වූ පවුල් පන්සියක පිරිසද ඔහු සමග එක්ව, මහා නිරයෙහි පැසෙති. මෙසේද කියන ලදී -

‘යම්සේ, බටකොළ සෙවිළි කළ හෝ තණ (ඉළුක්) සෙවිලි කළ ගෙයක් මෙන්ම මැනවින් පාට ආලේප කළ, පිරිසිදු වාතය ලැබෙන, වාකවුළු වසන ලද කුළුගෙවල් සහිත ගෙයක් වුවත්, ඇවිලෙන ගින්නෙන් දවයිද, එමෙන්ම මහණෙනි, යම් බියක් ඇතිවන්නේ නම්, ඒ සියළුම බිය අනුවණ බව නිසාම හටගනී. වියත් නුවණැති බවින් නොවේ. යම් උවදුරක් හටගනීද, යම් හිරිහැරයක් හටගනීද, ඒ අනුවණ බව නිසාවෙනි. මහණෙනි, මේ අනුව බාලයා බයෙන් යුතුය. පණ්ඩිතයා බයෙන් තොරය. බාලයා උවදුරු සහිතය. පණ්ඩිතයා උවදුරු රහිතය. ඒ බාලයා හිරිහැර ලබයි. නුවණැත්තා හිරිහැරවලින් තොරය.’

තව ද අනුවණ බාලයා කුණු වූ මාළු වැනිය. ඔහු ඇසුරු කරන්නා කුණුමාළු දවටනයක් හා සමානය. වියතුන් විසින් ඉවත හළයුතු, පිළිකුල් කටයුතු ලෙස බාලයන් ඇසුරු කරන්නාද සැළකෙයි. ඒ ගැන මෙසේද කියා ඇත.

පූතිමච්ඡං කුසග්ගෙන යො නරො උපනය්හති කුසාපි පූති වායන්ති, එවං බාලූපසෙවනා

සක්දෙවිඳුන් විසින් වර දෙනු ලබද්දී, අකිත්ති පණ්ඩිතයෝද මෙසේ කීහ.

‘බාලයකු - අනුවණයෙකු ඇසුරු නොකරන්නෙමි’ ‘බාලයා (වෙනත් කෙනෙකු) කියන හොඳ දෙයකට ඇහුම්කන් නොදෙන්නේය. බාලයා සමග එකතුවීමක්, කතාබහක් නොකරන්නේය. ඊට කැමති නොවන්නේය.’

‘බාලයා ඔබට කුමක් කළේද? කස්සප, ඊට කරුණු කිව මැනවි. කවර හෙයින් ඔබ අනුවණයාගේ දැක්ම කැමති නොවන්නෙහිද?’

‘අනුවණ බාලයා (අන් හැම) විපතට පමුණුවයි. අයහපතෙහි යොදවයි. ඔහු උතුම්කොට සලකන්නේ අයහපත් දේ කිරිමයි. හොඳ දෙයක් කී විට කිපෙයි. ඔහු හික්මීම නොදනී. එවැනි කෙනෙකු නොදැක සිටීම මැනවි.’

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැම ආකාරයෙන්ම අයහපත් තැනැත්තන්ගේ ඇසුර ගරහමින්, ඒ බාලයන් ඇසුරු නොකිරීම මංගල කරුණකැයි කියා, දැන් නුවණැත්තන් ඇසුර පසසමින් පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා මංගලං යැයි කීහ. පණ්ඩිතයෝ නම්, යම්කිසිවෙක්, පරපණ නැසීමෙන් වැළකීම ආදී දසකුසල් දහමෙහි හැසිරෙන පුද්ගලයෝ වෙති. තුන් ආකාරයකින් ඔවුන් දතයුතුය. ‘මහණෙනි, පණ්ඩිතයාගේ ගති ලකුණු තුන් ආකාරය’ යැයි සූත්‍ර දේසනයෙහි දැක්වෙන්නේ එහෙයිනි. ‘තීණිමානි භික්‍ඛවෙ පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිත ලක්‍ඛණානි’ - තවද, බුදු, පසේබුදු, අසූමහ සව්වන්, වෙනත් තථාගත සවුවන්, සුනෙත්ත, මහාගෝවින්‍ද, විධුර, සරභංග, මහොසධ, සුතසොම, නිමිරජ, අයොඝර කුමරු, අකිත්ත පණ්ඩිත ආදීහු නුවණැත්තෝ වෙති.

ඔවුහු බියෙහිදී රැකවරණයද, අඳුරට පහනක් මෙන් ද, සා පිපාසාදී දුක් මැඬලීම පිණිස ආහාරපාන ලබාදීමද, තම අවවාද පරිදි කටයුතු කරන්නන්ගේ සියළු බය උවදුරු දුරුකිරීමට සමත් වූවෝ වෙති. එසේම, අපමණ වූ, ගිණිය නොහැකි තරම් දෙව් මිනිස්සු තථාගතයන් වහන්සේ වෙතට පැමිණ කෙලෙසුන් නැසූ බවට පත්වූහ. (මරණින් පසු) බඹලොව පහළ වූහ. දෙව්ලොව පහළ වූහ. සැප ඇති තන්හි - සුගතියෙහි උපන්හ. සැරියුත් තෙරුන් කෙරෙහි සිත පහදවා සිවුපසයෙන් උවටැන්කොට පවුල් අසූදහසක පිරිස දෙව්ලොව උපන්හ. මහමුගලන්, මහ කසුප් ආදී පටන් සියළුම මහ සව්වන් කෙරෙහිද සිත පහදවා, සිවුපසයෙන් උවටැන් කළෝද, එසේම වූහ. සුනෙත්ත බුදුරදුන්ගේ සව්වන්ගෙන් ඇතැම් කෙනෙක් බඹලොව පහළ වූහ. ඇතැම් කෙනෙක් පරනිම්මිත වසවත්තී දෙව්ලොවද ඇතැම් කෙනෙක් ගැහැවි මහසල් කුලවලද උපන්හ. මෙසේද සඳහන් කරන ලදී.

මහණෙනි, නුවණැත්තාගෙන් බියක් නොවේ. නුවණැත්තාගෙන් උවදුරු නොවේ. නුවණැත්තාගෙන් කරදර නොවේ’ යැයි (මෙසේද වදාරා ඇත.)

තවද, යම් පුද්ගලයෙකු තුවරලා සුවඳ ජාති ගෙන යයිද, එම බඳුනෙන්ද, දවටනයද සුවඳ හමයි. නුවණැත්තන් හා ඇසුරද එබඳුය. වියතුන් හා ඇසුර සිත ඇළුම් කරයි.

තගරඤ්ච පලාසෙන යො නරො උපනය්හති පත්තාපි සුරභි වායන්ති එවං ධීරූපසෙවනා

සක්දෙවිඳුන් විසින් වර දෙනු ලබද්දී, අකිත්ති පණ්ඩිතයෝද මෙසේ පැවසූහ.

නුවණැත්තෙකු ඇසුරු කරන්නේය. ඔහු කියන හොඳ දෙයට සවන් දෙන්නේය. නුවණැත්තා සමග එකමුතුව ඇසුරු කරන්නේය. නුවණැත්තා සමග සතුටුසාමීචි, කතාබහ කරන්නේය. ඊට කැමති වන්නේය.

‘නුවණැත්තා ඔබට කුමක් කළේද? ඊට කරුණු කිව මැනව, කවර හෙයින් නුවණැත්තාගේ දැක්ම කැමති වන්නෙහිද?’

‘නුවණැත්තා සැපයට පමුණුවයි. යහපතෙහි යොදවයි. ඔහු උතුම්කොට සළකන්නේ යහපත් දේ කිරීමයි. හොඳ දෙයක් කී විට නොකිපෙයි. ඔහු හික්මීම දනී. ඔහු සමග එක්ව සිටීම මැනවි.’

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, හැම ආකාරයෙන්ම පණ්ඩිතයන්ගේ ඇසුර පසසමින්, පණ්ඩිත ඇසුර යහපත් කරුණකැයි කියා, මීළඟට අනුවණ ඇසුරද, නුවණැත්තන් ඇසුරද, පිදිය යුත්තන්ට පිදීම පසසමින් පූජාච පූජනීයානං එතං මංගලමුත්තමං යැයිද වදාළහ. කිසිදු ලෙසකින් වැරදි නැති බැවින්ද, සියළු යහගුණයෙන් යුතු බැවින්ද භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාද, ඒ හැර පසේබුදුවරු, මගපල ලත් අරිය සාවකයෝ පිදිය යුත්තෝ වෙති. ඒ උතුමනට කරන ලද මද වූ පූජා දිගුකලක් හිතසුව පවතී. සුමන මල්කරු, මල්ලිකාවන් ආදීන් නිදසුන්ය. එහි එක් නිදසුනක් පමණක් කියමු.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් දවසක් උදෑසන, හැඳ පොරවා, පාසිවුරු ගෙන රජගහනුවර පිඬු පිණිස පිවිසියහ. එවිට සුමන නම් මල්කරු මගධ රජුට මල් ගෙන යද්දී, බුදුසිරින් බබළන, දුටුවන් පැහැදෙන, පහදනසුළු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නගර දොරටුවට පැමිණෙනු දුටුවේය. දැක මෙසේ සිතීය. ‘රජතුමා මල් ගෙන කහවණු සියයක් හෝ දහසක් හෝ දෙන්නේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරන පූජා අපමණ වූ කිව නොහැකි පරිදි පලදායීව දිගුකලක් හිතසුව පිණිස වෙයි. එබැවින් මම මේ මලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කරමි’යි පැහැදුණු සිතින් එක් මල්මිටක් ඉදිරියට දැමීය. එය අහසට නැගී බුදුරදුන් මතුයෙහි මල් වියනක් සේ සැදුණි. මල්කරු ඒ අසිරිමත් බලය දැක, වඩාත් පැහැදුණු සිතින් නැවත තවත් මල් මිටක් දැමීය. එය මල් ආවරණයක් සේ සැදුණි. මෙසේ මල් අටමිටක්ම දැමීය. ඒවා මල්කුළුගෙවල සේ සෑදුණි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුළුගෙයක් තුළ වැඩසිටිනා සේ විය. මහජනයාද රැස්විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මල්කරු දෙස බලමින් සිනා පහළ කළහ. ‘බුදුවරු නිකරුනේ සිනා පහළ නොකරති’යි සිතු අනඳ හිමි සිනහ පහළ කිරීමට හේතුව විමසීය. ‘ආනන්ද ඒ මල්කරු මෙම පූජාවේ බලයෙන් සියදහසක් දෙවි මිනිස් ලොව සැරිසරා, අවසන මුනිස්සර නම් පසේබුදු වන්නේ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැවසූහ. ඒ වචන අවසාන වත්ම දහම් දෙසනු පිණිස මේ ගාථාව කීහ. ‘යම් දෙයක් කළ පසුව පසුතැවිලි නොවේද, එවැනි කටයුතු යහපත්ය. එයින් සතුටු සිත් ඇතිව යහපත් දේ කිරීමෙන් ලද පල ඇසුරු කරයි. (යහපත් පල ලබයි.)

‘තඤ්ච කම්මං කතං සාධූ යං කත්‍වා නානුතප්පතී යස්ස පතීතො සුමනො විපාකං පටිසෙවතී’

ගාථාව අවසානයෙහි අසුහාර දහසකට දහම් අවබෝධ විය. මෙසේ මද වුවත් පූජා කිරීමෙන් ඔවුන්ට දිගුකලක් හිතසුව පිණිස වේයැයි දතයුතුය. ඒ ආමිස පූජාවය. එසේනම් දහම් පිළිවෙත් පිළිපැදීම ගැන (පටිපත්ති පූජා) කිසිදු වාදයක් නැත. (තෙරුවන්) සරණ යෑමෙන්, සිකපද පිළිගැනීමෙන් (රැකීමෙන්), අටසිල් ආදී පෙහෙවස් සමාදානයෙන්, සිවු පිරිසිදු සීලාදියෙන් යුතු තම ගුණගරුක පිළිවෙතින් කිසියම් කුලපුත්හු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට යම් පූජා කරති. කවරෙක් ඔවුන්ගේ පූජාවෙහි පලය අගය කරත්ද? ඔවුන් තථාගතයන් වහන්සේට උතුම් වූ පූජාවෙන්ම පූජා කරතියි කියන ලදහ.

‘ආනන්ද, යම් මහණක හෝ, මෙහෙණියක හෝ උවසුවෙක් හෝ උවැසියක හෝ දහමට අනුව පිළිවෙත්හි පිහිටා මනා දිවිපැවැත්මෙන් යුතුව, දහමට අනුව හැසිරෙයි ද, වාසය කරයි ද ඔහු තථාගතයන්ට සත්කාර කරයි. ගරු කරයි. උතුම් පූජාවෙන් පූජා කරයි.’

මේ අනුසාරයෙන්, පසේ බුදුවරුනට, මගපලලත් ආරිය සව්වන්ටද පූජා කිරීමෙහි හිතසුව වේයැයි දතයුතුය.

එමෙන්ම ගැහැවියන් අතුරෙන් වයසින් බාල - කණිටු වූවන් දෙටු සොයුරුටද සොහොයුරියටද පිදිය යුතු වේ. පුතු විසින් මවුපියන්ට ද - කුලවමිය විසින් හිමියා සහ නැදිමයිලන්ද මෙසේ පිදිය යුතු බව දතයුතුය. මොවුනට කරන පූජා කුසල් දහම් යැයි කියන ලද බැවින්, දිගුකලක් ජීවත්වීම ආදී දියුණුවට හේතුවන නිසා යහපත් කරුණු වේමය.

‘යම් තැනැත්තෝ මවුවරුන්ට ගරු කරන්නෝද, පියවරුනට ගරු කරන්නෝද, මහණුන්ට, උසස් දැහැමි දිවි පෙවෙතක් ගතකරන්නවුන්ට, පවුලෙහි වැඩිහිටියන්ට ගරු බුහුමන් කරත්ද, ඔවුහු මේ කුසල් දහමට අනුව පවතින්නාහ. ඒ කුසල් දහම්හි යෙදීමේ හේතුවෙන් දිගුකල් ජීවත්වෙති. (සිරුරු) පැහැයෙන් වැඩෙති’ - ‘යෙ තෙ මත්තෙය්‍යා භවිස්සන්ති, පෙත්තෙය්‍යා සාමඤ්ඤා බ්‍රහ්මඤ්ඤා කුලජෙට්ඨාපචායිනො, ඉමං කුසලං ධම්මං සමාදාය වත්තිස්සන්ති, තෙ තෙසං කුසලානං ධම්මානං සමාදානහෙතු ආයුනාපි වඩ්ඪිස්සන්ති, වණ්ණෙනපි වඩ්ඪිස්සන්ති’ ආදී ලෙසින් දක්වා ඇත.

මෙසේ මේ ගාථාවෙන් බාලයන් ඇසුරු නොකිරීමත්, පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කිරීමත්, පිදිය යුත්තන් පිදීමත් යන යහපතට හේතුවන කරුණු තුනක් කියන ලදී. ඒ අනුව බාලයන් ඇසුරු නොකිරීමෙන්ද බාලයන් ඇසුර නිසා වන බියෙන් රැකවරණය ලැබීමෙන් දෙලොවටම වැඩදායී වන බැවින්ද පණ්ඩිත ඇසුර හා පිදිය යුත්තන් පිදීම යහපත් පලගෙන දෙන බැවින්ද, කී පරිද්දෙන්ම නිවන සුගතිය පිණිස හේතුවන බැවින්ද ‘මංගල’ යැයි දතයුතුය. ඉදිරියට සිරස්තල (මාතිකං) නොදක්වාම, මංගල කරුණු පමණක් නියමකොට කියන්නෙමි, එහි යහපත් බව පැහැදිලි කරන්නෙමි.

අසෙවනාච බාලානං යන මේ ගාථාවෙහි අරුත විවරණය නිමියේය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, බ්‍රෑහි මංගල මුත්තමං යැයි (දේවතාවා) එක් කරුණක් ගැන අදහස් කළ ද, සුළු දෙයක් ඉල්ලූ කෙනෙකුට බොහෝ දේ දෙන උදාර මිනිසෙකු මෙන්, එක් ගාථාවකින් මංගල කරුණු තුනක් කියා, ඊටත් වැඩියෙන් දේවතාවුන්ට අසනු පිණිසද, යහපත බලාපොරොත්තු වන්නන්ට යම් යම් ආකාරයෙන් ගැළපේද, ඒ ඒ පුද්ගලයන් එම යහපතෙහි යොමුකරනු කැමතිවද පතිරූපදෙසවාසො ආදී ගාථාවලින් නැවතද නොයෙක් යහපත් කරුණු පැවසීම ඇරඹූහ.

එහි පළමු ගාථාවෙහි පතිරූපො සුදුසු, දෙසො කිසියම් මිනිසුන් වසන ගම, නියම්ගම, නගරය, ජනපදය වේ. වාසො එහි වාසය කිරිමයි. පුබ්බෙ පෙර, ඉපදුණු අතීත භවවලදී කතපුඤ්ඤතා රැස්කරන ලද කුසල් අත්තා සිතට කියනු ලැබේ. මුළු ජීවිතයම හෝ, සම්මා පණිධි එහි තමා මනා පිහිටුවා ගැනීමයි. යෙදීම - පැවතීම කියන ලදි. ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති පරිදිය. මෙය මෙහි වචනවල තේරුමයි.

විස්තර මෙසේ දතයුතුය. පතිරූප දෙසවාසො යම්තැනක සිවු පිරිස වසත්ද, දන් පිරිනැමීම ආදී පින් කරගත හැකි ඉඩක් වේද, බුදුරදුන්ගේ නව වැදෑරුම් සසුන බබළයිද, එහි වැසියන්ට පින්කර ගැනීමට හේතු වන බැවින් මංගල යැයි කියනු ලැබේ. සිංහල දිවයිනට පිවිසි මසුන් මරන්නන් ආදීන් නිදසුන්ය.

වෙනත් අයුරින් කිවහොත්, පතිරූපදෙසො නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බෝමැඩ පෙදෙසයි. දම්සක් පවත්වන ලද පෙදෙසයි. දොළොස් යොදුනක් පැතිර සිටි පිරිස මැද, සියළු මිසදිටු සමණවාදීන්ගේ අදහස් බිඳ යමාමහ පෙළහර දක්වන ලද ගඳඹරුක්මුල් පෙදෙසයි. දෙව්ලොවින් පොළවට බට පෙදෙසයි. සැවැත්පුර, රජගහනුවර ආදී බුදුරජාණන් වහන්සේ ආදී උතුමන් විසූ අනෙක් පෙදෙස්ය. එහි නිවැසි මිනිස්සු උතුම් අරිය වූ ලැබීම් හයක් හේතුවෙන් මංගල යැයි කියනු ලැබේ.

තවත් ආකාරයකට කියන්නේ නම්, නැගෙනහිර දෙසින් කජංගල නම් නියම්ගමක් ඇත. එයින් බටහිර දෙස මහාසාලා නම් ගමය. එයින් එහා මැද ඉතා දුරින් ජනපද පිහිටියේය. දකුණු නැගෙනහිර (ගිනිකොණ) දෙසින් සල්ලවතී නම් ගඟත්, එයින් හා මැද ඈත ජනපද පිහිටියේය. දකුණු දෙසින් සෙතකණණකා නම් නියම් ගමත් එයින් එහා මැද ඈත ජනපද පිහිටියේය. ථූන නම් බමුණුගම බටහිර දෙසින්ද, ඉන් එහා මැද ඉතා දුරින් පිහිටි ජනපද වේ. උතුරු දෙසින් උසිරද්ධජ නම් පව්ව හා එයින් එහා මැද ඈත පිහිටි ජනපද ඇත්තේය. මේ (දඹදිව) මැද පෙදෙසයි. දිගින් යොදුන් තුන්සියයක්ද, පළලින් යොදුන් දෙසිය පණහක්ද මුළු වටපමණින් යොදුන් නවසියයක්ද වන මැද (මජ්ඣිම) දේසය පිහිටියේය. සුදුසු පෙදෙස මෙය වෙයි.

මේ මහා දිවයින් සතරටද කුඩා දිවයින් දෙදහසටද බලය පතුරුවන සක්විති රජවරු උපදනාහ. එක් අසංඛයකුත් කප් සියදහසක් පාරමිතා පුරා සැරියුත් මුගලන් ආදී මහසව්වෝ උපදනාහ. අසංඛෙය්‍ය දෙකකුත් කප් සියදහසක් පාරමිතා පුරා පසේ බුදුවරු උපදනාහ. අසංඛෙය්‍ය හතරක්, අසංඛෙය්‍ය අටක් හෝ අසංඛෙය්‍ය දහසයකුත් කප් සියදහසක් පාරමී පුරා සම්මා සම්බුදුවරු උපදනාහ. මිනිස්සු සක්විති රජුගේ අවවාද ලබා පන්සිල් පිහිටා (මරණින් මතු) දෙව්සැප ලබති. එසේම පසේ බුදුවරුන්ගේ ද අවවාදයෙහි පිහිටා දෙව් සැප ලබති. සම්මා සම්බුදු, බුදු සව්වන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා දෙව් සැපද නිවනද ලබති. එහෙයින් එබඳු පෙදෙසක විසීම මෙම සම්පතට හේතුවන බැවින් මංගල යැයි කියනු ලැබේ.

පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤතා නම් පෙර ඉපිද සිටි කල්හී, බුදු, පසේබුදු මහරහතුන් වහන්සේලා අරබයා රැස්කරන ලද කුසල්ය. එය මංගල කරුණක් වන්නේ කුමක් නිසාද? බුදු, පසේ බුදුවරු හමුවීමෙන්, දැක හෝ බුදුවරුන්ගෙන් හෝ බුදු සව්වන් හමුව හෝ පද සතරකින් යුතු ගාථාවක් ඇසීමෙන් අවසානයේ රහත් පලයට පැමිණිය හැකි හෙයිනි. යම් මිනිසෙක්, පෙර කරන ලද මහත් කුසල් බලයෙන්, විදසුන් උපදවා, මහා කප්පින රජු මෙන් ද, අගමෙහෙසිය මෙන් ද කෙලෙස් දුරුකරති. එහෙයින් පෙර කරන ලද පින් ඇති බව යහපතකි.

අත්තසම්මා පණිධි මේ ලෝකයේ ඇතැම් කෙනෙක් තමන් දුසිල්ව සීලයෙහි පිහිටුවයි. සැදැහැ නොමැතිව, සැදැහැ සම්පතෙහි පිහිටුවයි. මසුරු බව හැර දීමෙහි පිහිටුවයි. මෙය තමන් (ජීවිතය) මැනවින් පිහිටුවා ගැනීමයි. එයද මංගල කරුණක් වන්නේ කුමක් හෙයින්ද? මෙලොවත් මරණින් පසුවත් තරහ නැතිකම ආදී නොයෙක් යහපත් පල ලබන බැවිනි.

මෙසේ මෙම ගාථාවෙන්ද, සුදුසු පෙදෙසක විසීම, පෙර කරන ලද පින් ඇති බව තමාගේ ජීවිතය මනාව පිහිටුවා ගැනීම යැයි මංගල කරුණු තුනක් කියන ලදී. ඒවා යහපත සිදුකෙරෙන අයුරු ඒ ඒ තැන්හි පැහැදිලි කර ඇත.

පතිරූපදෙසවාසො යනාදී මේ ගාථාවෙහිද අරුත් විවරණ නිමියේය.

මීළඟට බාහුසච්චඤ්ච ගාථාවයි. බාහුසච්ච යනු බොහෝ (යහපත් කරුණු) අසා ඒ අනුව දිවිය සකස්කර ගැනීමයි. සිප්පං කිසියම් අත් හුරුවීමකි. විනයො (කය සිත) හික්මවා ගැනීම, සුසික්‍ඛිතො මනාව සංවර වීම, සුභාසිතා මැනවින් කියන ලද, යා අනියම් ලෙස දැක්වීමයි. වාචා වහරන වචන, ඉතිරි කරුණු ඉහත කී පරිදිය. මේ මෙහි වචනවල තේරුමයි.

එහි විස්තර මෙසේ දතයුතුයි. අසන ලද දේ හොඳින් සිත්හි දරා ගනිමින් ඒ අනුව පුරුදු පුහුණු වීම බාහුසච්ච නම් වේ. ‘සුතධරො හොති සුත සන්නිචයො’ - ‘මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් කෙනෙක් සූත්‍ර, ගාථා, විස්තර කොටස් කරුණු පැහැදිලිකොට ඇති අයුරු (නවංග සත්‍ථු සාසන) මනාව අසන ලද්දේ’ යැයි ‘ඉධෙකච්චස්ස බහු සුතං හොති, සුත්තං ගෙය්‍ය වෙය්‍යාකරණං’ මේ ආදී නයින් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සසුනෙහි මනා පිහිටි බව පසස්නා ලදී. එය අකුසල් නැති කරමින්, කුසල් රැස්කර ගනිමින්, අනුපිළිවෙලින් සිවුසස් අවබෝධ කරගැනීමට හේතුවන බැවින් මංගල යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදී -

‘මහණෙනි, මනාව අසා (ඒ අනුව) කටයුතු කරන අරිය සාවකයා අකුසලය දුරු කරයි. කුසලය දියුණු කරයි. වරද ඉවතලයි. නිවැරදි දේ පුරුදු කරයි. තම පිරිසිදු බව පවත්වා ගනී’ යැයි

වෙනත් ලෙසකින්ද සඳහන් කරන ලදී -

‘අසා සිත දරාගත් දහමෙහි අරුත විමසා බලයි, එසේ අරුත විමසත්ම දහම වැටහෙනු දැනෙයි, දහම වැටහෙන කල්හී තවත් දැනගැනීමේ කැමැත්ත ඇතිවෙයි. කැමැත්ත ඇති නිසා උත්සාහවත් වෙයි, උත්සාහවත් වීමෙන් (ඒ කරුණු) සසඳා බලයි. සසඳා බැලීමෙන් කරුණු තදින් සිත රඳවා ගනී. සිත රඳවා ගනිමින්, කයෙන්ද (එයට අදාල කර ගනිමින්) ඇති තතු නියමාකාරයෙන් අවබෝධ කරගනිමින්, සියුම් නුවණින්ද විනිවිද දකී’ යැයි

තවද ගිහි ජීවිතයේදී නිවැරදි වූ බොහෝ යහපත් කරුණු අසා දැනගැනීම මෙලොව පරලොව හිතසුව එළවන බැවින් මංගල යැයි දතයුතුය.

සිප්පං නම් ගිහි ජීවිතයෙහි හා පැවිදි ජීවිතයෙහි (දිවි පැවැත්මට) අදාල හැකියාවන්ය. කිසිම කෙනෙකුට හානිදායක නොවන, අකුසල් සිදු නොවන, මැණික්, රත්රන්වලින් කෙරෙන සිප්කම් ගිහි ජීවිතයට අදාලය. එය මෙලොව ජීවිතයට යහපතක් බැවින් මංගල කරුණකි. ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදිවීමෙන් - සිවුරු පරිහරණය, මැහීම, පිරිකර සකස් කරගැනීම, මෙහිලා අදාල වේ. ‘මහණෙනි, මෙහි (පැවිදි සස්නෙහි) කිසියම් පැවිද්දෙක් තමා හා එක්ව මහණදම් පුරන, හැමදෙනා කෙරෙහි ඉටුකරදිය හැකි, කුදුමහත් කටයුතු වේද, එහිලා හැකියාව ඇවැසි’ යයි කියන ලදී. ‘ඉධ භික්‍ඛවෙ භික්‍ඛුං යානි තානි සබ්‍රහ්මචාරිනං උච්චාවචානි කිංකරණියානි, තත්‍ථ දක්ඛො හොති’ මේ ආදී ලෙසින් ඒ ඒ තන්හි පහදා දී තිබේ. එය තමාටද, අනුන්ටද මෙලොව පරලොව හිතසුව එළවන, එහිලා උපකාරී වන කරුණක් ලෙසද කියන ලදී.

විනයො - ගිහි, පැවිදි ලෙස දැක්වේ. දස අකුසලයෙන් වෙන්වීම ගිහි දිවියට අදාළය. එය අනුගමනය කරන තැනැත්තාට, හැඟීම් ආදියෙන් කිලුටට පත් නොවෙමින්, (ඉරියව් පවත්වා ගැනීමේදී) යහගුණවත් හැසිරීමෙන් යුතුව, මැනවින් සංවර බවටම පත්කරමින්, මෙලොව පරලොව හිතසුව සලසන බැවින්, මංගල කරුණක් වේ. පැවිදි විනය නම්, නිතර ඇවැත් සමූහයෙහි වැරදිවලට හසු නොවීමයි. එහි කියා ඇති පරිද්දෙන්ම මනා හික්මීමෙන් සිවු පිරිසිදු සීලයෙහි පිහිටීම පැවිදි විනයට අදාළය. පැවිද්දා එහි මනාව පිහිටීමෙන් අරහත් බවට පැමිණේ. මෙසේ විනයානුකූල ඇතිවන සංවරයෙන් ලොවී ලොවුතුරා සුව ලබන බැවින් මංගල කරුණකැයි දතයුතුය.

සුභාසිතා වාචා නම් බොරු කීම වැනි වැරදිවලින් තොර වචනයි. ‘මහණෙනි, කොටස් හතරකින් යුතු වචනය යහපත් වේ’ යැයි එහෙයින් වදාරා ඇත. ‘චතුහි භික්‍ඛවෙ අංගෙහි සමන්නාගතා වාචා සුභාසිතා හොති’ දහම මුල්කොට ගත් වචනද යහපත් වේ.

‘බුද්ධාදී උතුමෝ යහපත් වචනය උතුම් බව කීහ. යහපත් කරුණු ඇතුලත් දේ පැවසීම දෙවැන්නයි. තුන්වන අංගය සතුට - පියබව වඩන වචන කීමයි. බොරු නොකියා ඇත්ත කීම සතරවන අංගයයි.

මෙයද මෙලොව පරලොව හිතසුව ලබාදෙන බැවින්, මංගල කරුණකි. හික්මීමට - විනයට මෙය අදාල වේමය. එහෙයින් විනයට අදාල කොට සඳහන් කළ යුතු වුවත්, මෙහිදී දැක්වීමට උත්සුක වූයේ කුමක් හෙයින්ද? අනුනට දහම් සේ දෙසන වචන මෙහි යහපත් වචන සේ දතයුතුය. සුදුසු පෙදෙසක වාසය මෙනි. මෙසේ යහපත් වචනයද අදාළ වන අයුරු සැළකිය යුතුවේ. සත්වගට ලොවී ලොවුතුරු සුව - නිවන අවබෝධයට හේතුවන බැවින් මංගල කරුණකැයි කියනු ලැබේ.

‘බුදුරජාණන් වහන්සේ (සසර) බිය නැතිකරන, දුක කෙළවර කිරිමෙන් නිවනට පත්වන යම් වචනයක් පැවසූ සේක්ද, එම වචනය ඒකාන්තයෙන්ම උතුම්’ යැයි ද දැක්වේ.

මෙසේ (මංගල සූත්‍රයට අයත්) ගාථාවෙන් බොහෝ ඇසූ දේ දරා ගැනීමටත්, යහපත් කුසලතා වැඩිදියුණු කරගැනීමටත්, මනා හික්මීමත්, යහපත් වචන කතාබහත් යන කරුණු සතරක් කියන ලදී. එහි යහපත් බවද ඒ ඒ තන්හී විස්තර කරන ලදී.

බාහුසච්චඤ්ච ආදී මේ ගාථාවෙහි විස්තර නිමියේය.

දැන් මාතාපිතු උපට්ඨානං ගාථාවයි. මව ද පියා ද මාතාපිතු උපට්ඨානං උවටැන් කිරිම - උදව් කිරීමයි. දූ පුතුන්ට ද අඹුදරුවනට පුත්තදාරස්ස සැළකීම සංගහො, නිරවුල් වූ අනාකුලා, කටයුතු කම්මන්තා අනික් කරුණු පෙර කියා ඇත. මේ වචන තේරුමයි.

විස්තර මෙසේ දතයුතුය. උපදවන්නී යන අරුතින් මවට ජනිකා යැයි ද කියනු ලැබේ. පියා ද එසේය. උවටැන් නම්, පා සේදීම්, ඇඟ පිරිමැදීම්, ඇඟ ඉලීම්, නෑවීම්, සිවුපසයෙන් උපකාර කිරීමයි. මවුපියෝ දූපුතුන්ට බොහෝ උපකාර වෙති. දූපුතුන්ගේ දියුණුව කැමති වෙති. අනුකම්පා කරති. දරුවකු පිටත සෙල්ලම් කොට, දූවිලි තැවරුණු සිරුරින් පැමිණෙනු දැක, දූවිලි පිසදමා, හිස්මුදුන පිරිමැද, සිඹිමින් සෙනෙහස පළ කරති. වසර සියයක් තිස්සේ වුවත්, මවුපියන් හිස මත තබාගෙන සිටියත්, ඔවුනට පෙරළා උපකාර කරන්නට පුත්තු අපොහොසත් වෙති. යම් ලෙසකින් මවුපියෝ දරුවන් (බිම) දන ගගා යන කාලයේ සිට කවා පොවා ඇතිදැඩි කරමින්, මේ ලොව හොඳ නරක පෙන්වා දෙමින්, බ්‍රහ්මයා සේ සම්මතව, මුල් ගුරුවරු ලෙස ද පිළිගත්හ. එහෙයින් ඔවුනට උවටැන් කිරීම මෙලොව පැසසුමත්, පරලොව සග සැපත් ලැබදෙයි. එහෙයින් මංගල යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී -

‘මවුපියෝ බ්‍රහ්මයා යනුවෙන්ද, පෙර ගුරුවරු ලෙසද හඳුන්වති. දූදරුවන්ගේ ගරු බුහුමනට සුදුසු ඔවුහු මිනිස් සංහතියටම අනුකම්පාව දක්වති.’

‘එබැවින්, නුවණැති තැනැත්තා ඔවුන්ට නමස්කාර කරන්නේය. ආහාර, පානාදියෙන්, ඇඳුම් පැළඳුම්, ඉඳුම් හිටුම් පහසුකම් සැලසීමෙන් ඇඟ ඉලීමෙන් සහ නෑවීමෙන්, පා දෝවනයෙන් නුවණැත්තෝ මව්පියන් කෙරෙහි කටයුතු ඉටුකරන්නාහ. ඔවුහු ඒ නිසා මෙලොවෙහිදී පැසසුම් ලබති. මරණින් මතු දෙව්ලොව සතුටු වෙති’. යනුවෙන්

වෙනත් අයුරින් දක්වන්නේ නම්, උවටැන් කිරිම නම්, ඇතිදැඩි කිරීම, ආහාරපාන ලබාදීම (ඉටුකරගත නොහැකි) කටයුතුවලට උපකාර වීම, කුල පරම්පරාව රැකගැනීම, ආදී සේ පස්වැදෑරුම්ය. එය පවින් වැළකීම ආදී පස්ආකාරව මෙලොව හිතසුව සලසන බැවින් මංගල යැයි දතයුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදී -

‘ගැහැවි පුතුනි, නැගෙනහිර දිසාව යයි නම් කරන ලද මවුපියන්ට පුතකු විසින් (දූදරුවන් විසින්) මවුපියන්ට පෙරළා උවටැන් කළ යුතුය. ඔවුන්ට ආහාරපාන සපයා දෙන්නෙමි, ඔවුන්ගේ උවමනා කටයුතු (තනිව කළ නොහැකි දේ) ඉටු කරන්නෙමි, කුල පරපුර ඉදිරියට පවත්වා ගන්නෙමි, උරුමයෙන් ලැබෙන දේ මැනවින් පරිහරණය කරන්නෙමි, එමෙන්ම මියගිය මවුපියන් වෙනුවෙන් දානාදී දීමට සුදුස්සන් වෙත පිරිනමමින් පින් අනුමෝදන් කරන්නෙමි’යි මෙසේ කරුණු පහකින් උවටැන් කරනවිට මවුපියෝ (තම දරුවන් කෙරෙහි) අනුකම්පාවෙන් අයහපත් දෙයින් වළක්වති, යහපතෙහි යොදවති, සිප් සතරෙහි හික්මවති, (හැකියාවක් ඇති දෙයෙහි හෝ ඉගෙන ගැනීම් ආදියට යොමු කරවති.) සුදුසු කල සුදුසු පරිදි ආවාහ විවාහ කර දෙති. සුදුසු කාලයෙහි උරුම වූ දේපල ආදිය පවරා දෙති’යි

එමෙන්ම මවුපියන් තෙරුවනෙහි පැහැදීම ඇතිකරවීමෙන්, සිල් සමාදන් කරවීමෙන්, පැවිදි වීමෙහි යොමු කරවීමෙන් හෝ උවටැන් කෙරේද, මෙය මවුපිය උවටැනින් උසස්ය. මවුපියන් විසින් (තමාට) කරන ලද උපකාරයට පෙරළා උපකාර වීමක් බඳු ඒ මවුපිය උවටැන ඔහුට මෙලොව පරලොව වැඩදායී වන ලෙසින් මංගල යැයි කියනු ලැබේ.

පුත්තදාරස්ස මෙහි තමාට දා වූ පුත්තු ද දූවරුද පුතුන් ලෙසම සළකති. බිරියන් විසිදෙනාගෙන් යම් බිරියක දාරා නම් වේ. පුත්තුද බිරින්දෝද අඹුදරුවෝ, ඒ අඹුදරුවන්ට, සංගහො ගරු කිරීම් ආදියෙන් උපකාර කිරීමයි. එය මනාව පිළියෙල කර දෙන ලෙස ආයෝජන කටයුතු ආදී මෙලොව දියුණුවට හේතුවන හෙයින් මංගල යැයි දතයුතය. ‘බටහිර දිසාව සේ අඹුදරුවන් දතයුතු’ යැයි - ‘පච්ඡිමා දිසා පුත්තදාරා වෙදිතබ්බා’ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරා ඇත. මෙහි දක්වන ලද පුතුන්, අඹුවන් බිරිය යන වචනයෙහි ඇතුලත් කොට,

‘ගැහැවිපුත, කරුණු පහකින්, පැසුළු දිසාවෙහි ලා සැළකෙන බිරිඳට හිමියා විසින් සැළකිය යුතු’ යැයි දක්වා ඇත. ‘පඤ්චහි ඛො ගහපතිපුත්ත ඨානෙහි සාමිතෙන පච්ඡිමා දිසා භරියා පච්චුපට්ඨාතබ්බා (ඇයට) ‘ගරු සැළකිලි දැක්වීමෙන්, අවමන් නොකිරීමෙන්, ඇය ඉක්මවා නොයෑමෙන්, ධනය ආදී ඉසුරු ලබාදීමෙන්, ඇඳුම් පැළඳුම් ආදිය සපයා දීමෙන් යන කරුණු සැමියා විසින් බටහිර දිසාව ලෙස හඳුන්වන ලද බිරියට සළකනු ලබන විට බිරියද කරුණු පහකින් සැමියාට කරුණාවෙන් සළකන්නීය. (සැමියාගේ) කටයුතු මැනවින් සකසන්නීය. අදාල හැමට මැනවින් සළකන්නීය. සැමියා ඉක්මවා නොයන්නීය. සරිකරගත් ධනය ආදිය මනාව රැකගන්නීය. සියළු කටයුතුවල අනලස්ව මනාව යෙදෙන්නීය.

මීළඟට වෙනත් අයුරින් සඳහන් කිරීමකි. සංගහො යනු දැහැමි දීමෙන්, පිය වදනින්, ඔවුන් කෙරෙහි යහපත් හැසිරීමෙන් වැළකීමයි. ඒ කෙසේදැයි කිවහොත් පෙහෙවස් සමාදන්වන දිනවල, තමා උපයාගත් දෙය වැයකොට ආහාර ආදිය ලබාදීම, නැකැත් දිනවල, නැකත් පහදා දීමෙන්, සුබ දිනවල යහපත් කටයුතු කිරීමෙන් ද, මෙලොව පරලොව දියුණුවට උපදෙස් දෙති. ඒ කියන ලද පරිදිම මෙලොව දියුණුව හා පරලොව දියුණුව සළකා දෙවියන් විසින්ද (එබඳු යහපත් තැනැත්තන්ට) නමස්කාර කරනු ලබන බැවින් ද මංගල යැයි දතයුතුය. ‘මාතලී පින්දහම් කරන්නා වූ යම් සිල්වත් ගිහි උපාසකවරුන් දැහැමින්, ආහාරපානාදිය ලබාදී අඹුදරුවන් මැනවින් රැකබලා ගනිත්ද, මම ඔවුන්ට වඳින්නෙමි’යි සක්දෙවිඳු කීය.

‘යෙ ගහට්ඨා පුඤ්ඤකරා සීලවන්තා උපාසකා ධම්මෙන දාරං පොසොන්ති තෙ නමස්සාමි මාතලී’

අනාකුලා කම්මන්තා නම් සුදුසු කල් දැන, නිසි පිළිවෙලකට අලස නොවී, පටන්ගත් උත්සාහයෙන් යුතුව, නිසි වේලාවට - කල් නොඉක්මවා අයහපත් නොවූ, අකුසල් සිදුනොවන ගොවිතැන, ගව පාලනය, වෙළඳ කටයුතුවල නියැලීමයි. මේ අයුරින් තමන්ගේ හෝ දැසිදස් කම්කරුවන්ගේ හෝ පුහුණු හැකියාවෙන් මෙසේ දියුණුවට යොදවනු ලදුව, මේ ජීවිතයෙහිදීම ධනය, බෝග අස්වනු ලැබ වැඩිදියුණු වන බැවින් මංගල යැයි කියන ලදී. බුදුහු වදාළහ -

‘පටන්ගන්නා ලද උත්සාහයෙන් යුතුව, සුදුසු පරිදි කටයුතු කරන උත්සාහවන්තයා ධනය ලබයි’ –- ‘පතිරූපකාරී ධුරවා උට්ඨාතා වින්‍දති ධනං’ යැයි .

‘දිවාකල නිදා නොගැනීම, රැයෙහි (තම කටයුතුවල) එදින කළ දේ හා පසුදින කළයුතු දේ විමසා දැකීමෙන්ද, ඒ අනුව නිති, තමා කැමති පරිදි නියැලේ නම්, (ඔහුට) ගිහිගෙයි විසීමට හැකිය.

‘දැන් බොහෝ සීතලය කියා හෝ උණුසුම්ය, දැන් කුසගිනි ඇතැයි කටයුතු හැරදමන මිනිස්සු දියුණුව ඉක්මවති.’

‘යම් තැනැත්තෙක් සීතලය කිහා හෝ, උණුසුම් යැයි ඒ ගැන වැඩිදුර නොසිතා, තමාට අයත් කටයුතු කරයිද ඒ තැනැත්තා සැපය අත් නොහරි.’

‘සම්පත් එක්රැස් කිරීමේදී බඹරකු මෙන් ඉරියව් පවත්නේය. වේයන් තුඹසක් ගොඩනගනු සේ, සම්පත් රැස් කරන්නේය.

මේ ආදී ලෙසින්ද බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාරා ඇත.

මෙසේ මේ ගාථාවෙන් මවට උවටැන් කිරීමද, පියාට උවටැන් කිරීමද, අඹුදරුවනට සැළකීම හා නිරවුල් දිවිපෙවෙතට අදාල කටයුතු යැයි මංගල කරුණු සතරක් කියන ලදී. අඹු-දරුවනට සැලකීම දෙකක් සේ ගත්විට කරුණු පහකි. මව පිය උවටැන එක්ව ගත්විට කරුණු තුනකි. ඒවා මංගල කරුණු වන සැටි ඒ ඒ තන්හි පැහැදිලි කරන ලදී.

මාතාපිතු උපට්ඨානං යන මේ ගාථාවෙහි විස්තර නිමියේය.

මීළඟට දානඤ්ච ආදී ගාථාවයි. මේ දේ දෙනු ලබන්නේ (දෙන දේ) දානං, තමන්ට අයිති දෙය අනුන්ට පවරා දෙනු ලැබේ යැයි කී පරිදිය. දැහැමි හැසිරිම හෝ දහමෙහි පෙන්වා දෙන පරිදි හැසිරෙන ධම්මචරියා මොවුන් අපගේ යැයි දැනගනු ලබන්නේ ඤාතකා වැරදි නොවන අනවජ්ජා නින්දා නොව, අපහාස නොවන බව කියන ලදී. ඉතිරි වචන ගැන කලින් සඳහන් වූ පරිදිය. මේ වචනවල තේරුමයි.

තේරුම් විස්තර මෙසේ දතයුතුය. දානං යනු අනුන් උදෙසා, නුවණ පෙරදැරිව ආහාර ආදී දීමට සුදුසු දේ දහයක් තෑගි සේ දීමේ සිතිවිල්ලෙන් හෝ ඒවාට ඇති ලෝභය අත්හැර, ආසාව අත්හැර යම් දෙයක් අනුන්ට පවරා දෙයි ද, දෙනු ලබන දෙය දානය යැයි එබැවින් කියන ලදී. එයට බොහෝදෙනා කැමතිවන හෙයින්ද, මෙලොව පරලොව යහපත සලසන හෙයින්ද මංගල යැයි කියන ලදී. ‘දීමෙහිම නියැලුනු සිහ දීමෙන්ම බොහෝදෙනාට පියමනාප වෙයි. ‘දායකො සීහදානපති බහූනො ජනස්ස පියො හොති මනාපො’ මෙබඳු සූත්‍ර සඳහන් තැන් සිහිකළ යුතුය.

වෙනත් අයුරින් කිවහොත්, ආමිස දානය ධම්මදාන යනුවෙන් දානය දෙවැදෑරුම්ය. එහි ආමිස දානය ඉහත කියා ඇති පරිදිය. දුක නැතිකිරීමෙන් මේ ලොවෙහිද පරලොවෙහිද සුවය ගෙනෙන, සම්මා සම්බුදුවරයකු විසින් දෙසන ලද දහම අනුන්ට හිතසුව කැමතිව පහදා දීම දහම් දානයයි. මේ දාන දෙකින් එයම උසස් වේ.

‘දෙනු ලබන සියළුම දේ අතුරින් දහම් දානය ජයගනී. සියළු රස අතුරින් දහම් රසය ජයගනී. සියළු ඇලීම් අතුරින් දහමෙහි ඇලීම ජයගනී. තණ්හාව - ආසාව නැතිකිරීම සියලු දුක් ජයගනී’ යැයි වදාළේ එබැවිනි.

ආමිස දානයෙහි යහපත් බව කියා ඇත. දහම් දානය වන්නේ දහමෙහි (නිවැරදි) අරුත් දනවන පරිදි එහි ගුණයෙහි පිහිටුවීමයි. එහෙයින් එය යහපත් යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ -

‘මහණෙනි, පැවිද්දෙක් අසා ඇති පරිදි පුහුණු කර ඇති පරිදි යම් පරිද්දෙන් අනුන්ට විස්තර සහිතව දහම දේසනා කරයිද ඒ මහණ එසේ එම දහමෙහි මනා අරුත් දැනීමෙන්ද, මනා වැටහීමෙන් ද යුතු වේ’ යැයි.

ධම්මචරියා නම් දසකුසල් සඳහා යොමුවන කටයුතුයි. ‘ගැහැවියෙනි, කයෙන් සිදුකෙරෙන දැහැමි හා සම හැසිරීම් තුන් ආකාරයැ’යි වදාළ පරිදිය. ‘තිවිධං ඛො ගහපතියො කායෙන ධම්මචරියා සමචරියා හොති’ ඒ දැහැමි හැසිරීම් දෙව්ලොව උපත ලැබීමට හේතුවන බැවින්, මංගල යැයි දතයුතුය. ‘ගහපතිවරුනි, මේ ලොවෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෝ දැහැමි හා සන්සුන් හැසිරීමෙන් යුතුව කය බිඳී මරණින් පසු දුගති නොවූ දෙව්ලොව උපදිත්’ යැයි ‘ධම්මචරියා සමචරියා හෙතු ඛො ගහපතයො එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්සභෙදා පරම්මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති’ - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදී.

ඤාතකා නම් මවගෙන් හෝ පියාගේ පටන් සත් මුතු මව්පිය පරපුර තෙක් සබඳතාවයි. ඔවුන්ට සම්පත් හීනවීමෙන් හෝ රෝගී වීමෙන් ඇතිවන කය දුබලතා හෝ තමන් වෙතට පැමිණි විට කුසගිනි නිවා, රෙදි පිළි ලබා දී මුදල්, අස්වනු, සහල් ආදියෙන් සැළකීම මෙලොවදීම පැසසුම් ලැබීමටත්, පරලොව දී සැප ඇතැයි සළකනු ලබන වෙසෙස් තැන් ලැබීමටත් හේතුවන බැවින් මංගල යැයි කියනු ලැබේ.

අනවජ්ජ කම්මානි පෙහෙවස් සමාදානය, වතාවත් කිරීම, උයන් වතු, පැල සිටුවීම, ඒදඬු තැනීම ආදී කය, සිත, මනස හා බැඳුණු යහපත් කටයුතුය. ඒවා නොයෙක් අයුරින් හිතසුව ලබාදෙන බැවින් මංගල යැයි කියනු ලබයි. ‘විසාඛ, මෙලොව ඇතැම් ගැහැණියක හෝ පිරිමියෙකු අටසිල් සමාදානය (පුරුදු කළේ නම්) කය බිඳී මරණින් මතු චාතුම්මහාරාජික දෙවියන් හා සහවාසව උපදනා බව සඳහන් මෙබඳු සූත්‍ර ද සිහිකළ යුතුය. ‘ඨානංඛො පනෙතං විසාඛෙ විජ්ජති, යං ඉධෙකච්චො ඉත්‍ථි වා පුරිසො වා අට්ඨංග සමන්නාගතං උපොසථං උපවසිත්‍වා කායස්ස භෙදා පරම්මරණා චාතුම්මහාරාජිකානං දෙවානං සහව්‍යතං උප්පජ්ජෙය්‍ය’

මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් දානය, දැහැමි හැසිරීම, නෑදැයන්ට සැළකීම, නිරවුල් ජීවනෝපාය යන මංගල කරුණු හතරක් කියන ලදී. එහි යහපත් බව අදාල වන පරිදි පැහැදිලි කරන ලද්දේය.

දානඤ්ච ආදී මේ ගාථාවෙහි විස්තරය නිමි.

දැන් ආරති විරති ගාථාවයි. ආරති - නොඇලීමයි. වෙන්වීමයි, විරති වැළකීමයි. පුද්ගලයන් මෙයින් වැළකෙතියි යන අරුතින් විරති වේ. පාපා අයහපත, අකුසලය, මත් කරවන අරුතින් මජ්ජං, එය පානය කිරීම මජ්ජපානා, හික්මීම සංයමො, පමා නොවීම අප්පමාදො, ධම්මෙසු කුසලයෙහි, ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති පරිදිය. මේ වචන තේරුම්ය.

විස්තර මෙසේ දතයුතුය. ආරති නම් පාපයෙහි ආදීනවය දකිමින් ඊට සිත නො ඇලීමයි. විරති කය, වචන ආදී දොරටුවලින් කෙරෙන එබඳු කටයුතුවලින් වැළකීමයි. සම්පත්ත විරති, සමාදාන විරති, සමුච්ඡෙද විරති යැයි එය තුන් ආකාරය. යම් කුල පුතකු උපත හෝ කුලය හෝ පරම්පරාව හෝ නිසා, ‘මෙසේ පරපණ නසන්නෙම් නම්, මේ නුදුන් දෙය ගන්නෙම් නම්, මෙය මට සුදුසු නොවේ’ ආදී ලෙසින් කරුණු සළකා වෙන් වෙයිද එය සම්පත්ත විරති නමි. සිකපද සමාදන්ව ඒ අනුව පැවැත්ම සමාදාන විරති වේ. එය සමාදන් වූ තැන් පටන් කුල පුතු පරපණ නැසීම් ආදියෙන් වැළකෙයි. උතුමන් ගත් මග අනුරූපව කටයුතු කිරීම සමුච්ඡෙද විරති වේ. එසේ කටයුතු කිරීමේදී ඒ අරියසාවකයාට බිය පහක්, ඒ හා බැඳෙන තරහත් සංසිඳේ. ‘ගහපති පුතුනි, පරපණ නැසීම, නුදුන් දේ ගැනීම, පස්කම්හි වැරදි හැසිරීම, බොරු කීම’ ආදී ලෙසින් කියා ඇති පරිදි පාපං නම් වේ. මේවා දැනුම් තේරුම් ඇති නුවණැත්තෝ පැසසුම් නො කරති.

‘පාණාතිපාතො අදින්නාදානං මුසාවාදොච වුච්චති පරදාර ගමනඤ්චෙ නප්පසංසන්ති පණ්ඩිතා’

මේ ගාථාවෙහි ඇතුලත් කෙලෙස් සහිත වූ ඒ කටයුතුවල යෙදීම සතරාකාර වූ අකුසල්ය. එහෙයින් පව්කම් ද වේ. හැම අතින්ම එයින් වෙන්වීම ද - වැළකීම ද මෙලොව පරලොව බිය - තරහ - නැති කිරීම වැනි නොයෙක් අයුරින් වෙසෙස් බවක් ලැබීම හේතුවෙන් මංගල යැයි කියනු ලැබේ. ‘ගැහැවි පුතුනි, පරපණ නැසීමෙන් ආරිය සාවකයා වැළකේ’ යන, ‘පාණාතිපාතා පටිවිරතො ඛො ගහපති පුත්ත, අරියසාවකො’ ආදී කරුණු දැක්වෙන සූත්‍ර ගෙනහැර පෑ යුතුය.

මජ්ජපානා සංයමො කලින් කියන ලද පරිදි, පමාවට හේතුවන, මත්බව ඇති කරන, පෙරන ලද හෝ පැසවන ලද සුරා පානයෙන් වැළකීම යන්නට සමාන වචනයකි. එසේ මත්වන තැනැත්තා වැටහීමක්, අරුතක් නොදනී. දහම - හොඳ නරක නොදනී. මවට අනතුරක් කරයි. පියාට, බුදු පසේ බුදු තථාගත සව්වනටද අනතුරක් කරයි. මේ ජීවිත කාලය තුල ගැරහීමටත්, මරණින් පසු දුගතියටත් ඇතැම්විට උමතුවටද පැමිණේ. මත්වන දෑ ගැනීමෙන් හෝ පානයෙන් තොර වූ තැනැත්තා එබඳු වරදට පත් නොවන හෙයින්, උසස් ගුණ සමුදායකට පත්වෙයි. එහෙයින් මතින් හික්මීම මංගල යැයි දතයුතුය.

[missing trans]

මේ ගාථාවෙන් පාපයෙන් වැළකීම, මත්වන දේ පානයෙන් වැළකීම, කුසල් දහම්හි නොපමාව නියැලීම යන මංගල කරුණු තුනක් කියන ලදී. එහි යහපත් බවද පැහැදිලි කරන ලදී.

ආරති විරති පාපා යන මේ ගාථාවෙහි විස්තර නිමියේය.

දැන් ගාරවොච යන ගාථාවයි. ගාරවො ගරු කටයුතු බවයි. නිවාතො යටත් පැවතුම් ඇති බව, සන්තුට්ඨි සතුට, කළගුණය දන්නා බව, කතඤ්ඤුතා, කාලෙන සුදුසු කාලයෙහි, දහම් ඇසීම ධම්ම සවණං ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති පරිදිය. මේ වචනවල තේරුමය.

විස්තර මෙසේ දතයුතුය. ගාරවො ගරු කටයුතු බවට සුදුසු වූ බුදු, පසේ බුදු, තථාගත සාවකයන්, ගුරුවරුන්, උපජ්ඣාය හෙවත් ගුරු හිමිවරුන්, දෙටු සොයුරු සොයුරියන් ආදීන්ට ගැළපෙන පරිදි ගරු කිරීම, ගරු බුහුමන් දැක්වීම, ඒ ගරුසැළකිලි දැක්වීම සුගති ගමනට හේතු වේ.

‘ගරු කළ යුත්තාට ගරු කිරීමද, බුහුමන් දැක්විය යුත්තාට බුහුමන් කරයිද, පිදිය යුත්තන්ට පූජා කරයිද, ඒ තැනැත්තා ඒ කටයුතුවලින්, ඒ බලයෙන් කය බිඳී මරණින් පසු සුගති වූ දෙව්ලොව ඉපදී. යම්ලෙසකින් දෙව්ලොව නූපදී නම්, මිනිසත් බව ලැබ, යම් යම් තැන ඉපදෙයිද, උසස් යයි සම්මත පවුලකට අයත් වෙතැ’යි කීහ.

එසේම, ‘මහණෙනි, පිරිහීමට හේතු නොවන කරුණු සතකි. ඒ කවරේද? නායකයාට ගරුකිරීම ආදී ලෙසින්’ යැයි ද කියා ඇත. එහෙයින් මංගල යැයි කියනු ලැබේ.

නිවාතො යටත් බව, යටහත් පැවතුම් ඇති බවයි, මෙබඳු තැනැත්තා නිහතමානීව, ආඩම්බර නොවී, පා පිස්නා රෙදිකඩක් බඳුව, අං බිඳුණු ගොනෙකු බඳුව, දළ උදුරා දැමූ සපෙකු බඳුව, මුදු වදනින් කතාබහ කරයි. මෙය යටහත් බවයි. මෙසේ කිතුරාව පැතිරීම් ආදී ගුණ ලබන බැවින් මංගල යැයි කියනු ලැබේ.

සන්තුට්ඨි ලැබෙන සිවුපසය කෙබඳු ආකාර වුවත්, එහි සතුටට පත්විමයි, එය දොළොස් ආකාරය, ඒ කෙසේද? ලැබෙන ආකාරයට සිවුරු පිළිබඳවත්, සිවුරෙහි සොබාවය ගැනත්, සිවුරෙහි සුදුසු බව ගැනත්, යන තුන් ආකාරයෙන් සෑහීමට පත්වේ. පිඬු පිණිස ලැබෙන ආහාරය ගැනද මෙසේමය.

එහි බෙදා දක්වන විස්තරයයි මේ. පැවිද්දෙක් යහපත් හෝ අයහපත් වූ සිවුරක් ලැබෙයිද, ඒ පැවිද්දා එයින්ම යැපෙයි. වෙනත් සිවුරක් බලාපොරොත්තු නොවේ. ලැබුණද එය පිළි නොගනී. මෙය චීවරෙ යථාලාභ සන්තොසො, විටක රෝගී වුවහොත්, ඝන-දළ-බර සිවුරක් පොරවනවිට, අපහසුතාවකට හෝ වෙහෙසට හෝ පත්වේද, ඒ පැවිද්දා සමාන පැවතුම් ඇති වෙනත් පැවිද්දකු සමග මාරුකොට සැහැල්ලුවෙන් සිටිමින් සෑහීමට පත්වෙයි. මෙයද චීවරෙ යථාබල සන්තොසො වේ. තවත් පැවිද්දෙක් අගනා පටපිළි ආදියෙන් නිමවන ලද වෙනත් වටිනා සිවුරක් ලැබ, ‘මෙය දිගු කලක් පැවිදිව වෙසෙන, බොහෝ ඇසූ පිරූ බවට පත් තෙරුන් වහන්සේලාට සුදුසු’ යැයි උන්වහන්සේලාට දී, තමා කසල ගොඩකින් හෝ වෙනත් කිසියම් තැනක හැර දමන ලද පළුදු වූ රෙදි තෝරාගෙන, සඟල සිවුරක් සේ දරන නමුදු සෑහීමට පත්වෙයි. මෙය චීවරෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො වේ.

මෙහිදී පැවිද්දා පිඬු පිණිස රළු හෝ රසවත් හෝ අහරක් ලැබ, එයින්ම යැපෙයිද, වෙනත් ආහාරයක් බලාපොරොත්තු නොවෙයි ද, වෙනත් අහරක් ලැබුණද එය පිළිනොගනීද මෙය පිණ්ඩපාතෙ යථාලාභසන්තොසො වේ. ඉක්බිති රෝගීව, පිඬු පිණිස ලද රළු ආහාරය වළඳා දැඩිසේ ගිලන් බවට පැමිණේද, සමාන පැවතුම් ඇති පැවිද්දෙකුට එය දී, ඒ පැවිද්දාගේ අතින් ගිතෙල්, මීපැණි, කිරි ආදිය අනුභවකොට මහණ දම් පුරමින් සෑහීමට පත්වෙයි. මෙය පිණ්ඩපාතෙ යථාබලසන්තොසො වේ. තවත් මහණක් රසවත් පිඬු අහරක් ලබයි, ‘මේ පිඬු පිණිස ලද ආහාරය, දිගු කලක සිට පැවිදිව සිටින, රසවත් පිඬු අහරක් නොලද, එක්ව බඹසර හැසිරෙන වෙනත් මහණුන්ට සුදුසු’ යැයි දී තමන් පිඬු පිණිස හැසිර, නොයෙක් කවලම් වූ ආහාර වළඳමින් ද සෑහීමට පත්වෙයි. මෙය පිණ්ඩපාතෙ යථාසාරුප්ප සන්තොසො වේ.

මේ අතර මහණුන් වහන්සේ සෙනසුනකට පැමිණෙති. එයින්ම සෑහීමට පත්ව, නැවත ඒ සෙනසුනට වඩා හොඳ සෙනසුනක් ලැබුණද, එය නොසළකයි. මෙය ඒ මහණන්ගේ සෙනාසනෙ යථාලාභ සන්තොසො වෙයි. ඉක්බිතිව වාතය හරිහැටි නොලබන, සෙනසුනක වසමින්, පිත් රෝගාදියෙන් දැඩි සේ ගිලන් වේද, සමාන පැවතුම් ඇති මහණක් හට ඒ සෙනසුන දී, ඒ මහණ පැමිණිවිට (තමන්) සීතල වාතය ලැබෙන සෙනසුනෙක වැස, මහණදම් පුරයිද එයින් සෑහීමට පත්වේමය. මෙය ඒ මහණගේ, සෙනාසනෙ යථාබලසන්තොසො වේ. තවද පැවිද්දා හොඳ සෙනසුනකට පැමිණියද, එය පිළිනොගනී. ඒ යහපත් සෙනසුන (මහණදම් වැඩීම) අතපසු කරන තැනකි. එහි හිඳිනවිට අලස බව හා නිදිමත ඇතිකරයි. නිදා පිබිදිවිට ආසා සිතිවිලි හටගනී’ යැයි එය පිළිකෙව් කොට, එළිමහනෙහි, රුක්මුල්හි, තණසෙවිලි කුටි වැනි කොතැනක වාසය කළද, සෑහීමට පත්වෙයි. මේ පැවිද්දාගේ සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො වේ.

මෙහිදී පැවිද්දා අරළු හෝ නෙල්ලි හෝ බෙහෙත් සේ ලැබ එයින්ම යැපෙයි. වෙනත් මහණුන් ලද ගිතෙල්, මීපැණි ආදිය ද බලාපොරොත්තු නොවෙයි. ඒවා ලැබුණද පිළිනොගනී. මෙය ගිලානපච්චයෙ යථාබලසන්තොසො වේ. ඉක්බිති ගිලන් වූ විටක තෙල් අවැසි ව, (උක්) පැණි ආදිය ලැබෙයි. ඒ මහණ එය සමාන පැවතුම් ඇති පැවිද්දෙකුට දී, ඒ පැවිද්දා වෙතින් තෙල් බෙහෙත් ගෙන මහණදම් පුරන්නේ සෑහීමට පත්වෙයි. තවද පැවිද්දා, එකම බඳුනක ගවමුත්‍ර හා අරළු බහා, තවත් බඳුනක චතුමධුර (ගිතෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු, තල) බහා ‘හිමියනි, කැමති යම් දෙයක් පිළිගත මැනවැ’යි කියද්දී, ‘ඒ බෙහෙත් දෙකෙන් එකකින් රෝගය සුවවේද, එයින් ගවමුත්‍ර - අරළු නම් බුදුවරුන් අගය කරන ලද, මෙහිද, ‘පැවිදි ජීවිතයෙහි බෙහෙත් ගවමුත්‍රය, එබැවින් එය පරිහරණයෙහි ඔබ දිවිහිමියෙන් උත්සාහ කළ යුතු වෙයි’ යැයි කියා ඇති පරිදි ‘පූතිමුත්ත-භෙසජ්ජං නිස්සාය පබ්බජ්ජා - තත්‍ථ තෙ යාවජීවං උස්සාහො කරණියො’ සිහිකරමින්, චතුමධුර බෙහෙත් පිළිකෙව් කොට, ගවමුත්‍ර, අරළු බෙහෙත් සේ ගනිමින් ඉහළම සෑහීමක් ලබයි. මේ ඒ මහණගේ ගිලානපච්චයෙ යථාරූපසන්තොසො වෙයි.

මේ සියළු අයුරින්ම ලබන සතුටින් යුතු සෑහීමකට පත්වීම සන්තුට්ඨි යැයි කියනු ලැබේ. එසේ සෑහීමට පත්වීම, පමණට වඩා එක්රැස් කරගැනීම, කැමති දේ අඩුවීම සහ පවිටු බව නැති කිරීමට හේතුවන බැවින්ද, සුගතියට හේතුවන බැවින්ද, උතුම් නිවන්මඟට පිළිවෙත් වැඩීමෙන් සිවුදෙසම (තමාට) නතුවන බැවින්ද මංගල යැයි දතයුතුය.

ඒ ඒ පරිදි සිවුපසයෙන් සෑහීමට පත්වීම (ඒවා නොලැබීමෙන් වන දුක-තරහ ද නැතිකරයි. ආදී ලෙසිනි.

කතඤ්ඤුතා යම් කෙනෙකු විසින් කරන ලද මද වූ හෝ බොහෝ උපකාර නැවත නැවත සිහිකරන බැවින් අමතක නොවීමයි. එහෙත් නිරයාදී දුකෙහි රැකවරණ සේ මිනිසුන්ට බොහෝ උපකාර වන්නේ පින්දහම්ය. එහෙයින් එයද උපකාරයක් ලෙස සිහිකරන බැවින් කළගුණ දන්නා බව යැයි දතයුතුය. එය යහපත් උතුමන්ගෙන් පැසසුම් ලබන, නොයෙක් ලෙසින් උදව්වන කරුණක් බැවින් මංගල යැයි දතයුතුය. ‘මහණෙනි, මේ පුද්ගලයෝ දෙදෙනා ලොව දුලබ වෙති. ඒ දෙදෙනා කවරේද? පෙරළා උදව් උපකාර කරන තැනැත්තා සහ කළ උපකාරය අමතක නොවන තැනැත්තාය. ‘ද්වෙ මෙ භික්‍ඛවෙ පුග්ගලා දුල්ලභා ලොකස්මිං, කතමෙ ද්වෙ ? යො ච පුබ්බකාරි යො ච කතඤ්ඤු කතවෙදී’

කාලෙන ධම්ම සවණං යම්විටක කාමසිතිවිලිවලින් හෝ වෙනත් හැඟීම්වලින් මඬනා ලදුව, සිත උඩඟු බවට පත්වේද, එවිට එය දුරුකර ගැනීමට දහම් ඇසීම අදහස් වේ. දවස් පහෙන් පහට දහම් ඇසීම කාලෙන යන්නෙන් හැඟෙන බව’ තවත් කෙනෙක් කීහ. ‘හිමියෙනි, අපි පස්වන දවසෙහි මුළු රැයම දහම් කතාවෙන් කල් යවමු’යි ‘පඤ්චාහිකං ඛො පන මයං භන්තෙ සබ්බරත්තිං ධම්මියාකථාය සන්නිසීදාම’ ගරු අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ කීහ.

එහෙත් යම්විටක, යහපත් කලණ මිතුරෙකු වෙත පැමිණ, තම සැක දුරුකර ගැන්ම සඳහා දහම් ඇසීමට හැකිවේද, එයද කාලයෙහි දහම් ඇසීම යැයි දතයුතුය. ‘ඔවුහු වරින්වර පැමිණ විමසති, ගැටළු ගැන අසති’ ‘තෙ කාලෙන කාලං උපසංකමිත්‍වා පරිපුච්ඡති. පරිපඤ්හති’ යනුවෙන් සඳහන්ව ඇත. ඒ අනුව (සුදුසු) කාලයෙහි දහම් ඇසීම නීවරණ දුරු කිරිමටද, සිතේ පැසවනු ලබන කෙලෙස් නැති කිරීමෙන් මගපල ආදී නොයෙක් ආකාර වූ උසස් බවක් ලැබීමටත් හේතුවන බැවින් මංගල යැයි දතයුතුය. මෙසේ ද කියා ඇත.

‘මහණෙනි, යම්විටක, අරිය සාවකයා සියළු සිතිවිලි එක් අරමුණකට ගෙන, අරුත් විමසා, මෙනෙහි කරමින්, මනාව සවන් යොමා දහම් අසයිද, නිවන අවුරාලන කරුණු පහ ඒ වේලාවේම නැතැ’යි වදාරන ලදී.

මහණෙනි, සවනට යොමු වුනු දහම මැනවින් සිත දරාගැනීමෙන් අනුසස් හතරක් බලාපොරොත්තු විය යුතුය යනුවෙන්ද

‘මහණෙනි, වරින්වර දහම පුරුදු කිරීමෙන්ද, මනාව ඒ අනුව හැඩගැසීමෙන් ද, කෙමෙන් කෙමෙන් දැඩිව සිත පැසවන කෙලෙස් නැතිකිරීමේ දී කරුණු සතරක් වේ. ඒ කරුණු සතර කුමක්ද? සුදුසු කල්හි දහම් ඇසීම ආදී ලෙසිනි.

මෙසේ මේ ගාථාවෙන් ගරුකිරීම, යටත් පැවතුම් ඇති බව, සෑහීමට පත්වීමෙන් ලබන සතුට, කළගුණ දත් බව හා (ඉඩ ලැබෙන) සුදුසු කාලයේදී දහම් ඇසීම යැයි මංගල කරුණු පහක් කියන ලදී. එහි යහපත් බව ඒ ඒ පරිදි පැහැදිලි කර ඇත.

ගාරවො ආදී මේ ගාථාවෙහි විස්තර නිමියේය.

දැන් ඛන්තී ආදී ගාථාවයි. ඛන්තී ඉවසීමයි, ගරුකිරීමෙන් යුතුව, යහපත් (වැඩදායී) වචනයකැයි පිළිගනිමි’යි සුවච නම් වේ. එසේ කටයුතු කිරිම, ඒ කීකරු බව - සොවචස්සතා, කෙලෙස් සංසිඳවන බැවින් සමණ දස්සනං දැකීම, දහම පිළිබඳ කතාබහ - ධම්ම සාකච්ඡා ඉතිරි කරුණු කලින් කියන ලදී. මේ වචන තේරුමයි.

විස්තර මෙසේ දතයුතුය. ඛන්ති නම් ඉවසීමේ ගුණයයි. ඉවසීමෙන් යුතු මහණුන් වහන්සේ අපහාස දනවන කරුණු දහයෙන්ම අනුන් විසින් අපහාස කරද්දී එය නොඇසුණ සේ ද, බැඳ දැමීම් වැනි දෙයින් හිංසා කරද්දී නොදුටු සේ ඛන්තිවාදී - ඉවසීම ගැනම කතා කළ තවුසා මෙන් වෙනස් නොවේ. එහෙයින් කීය -

‘පෙර ඛන්තිදීපන නම් තවුස් පැවිද්දෙක් විය. කසී රජු ඒ තවුසා කඩ කඩ කොට කැපීය. තවුසා (තරහ නොගෙන) ඉවසීමෙන්ම සිටියේ’ යැයි.

ගරු කටයුතු පුණ්ණ තෙරුන් මෙන් (එවැනි දේ) වරදක්, අපරාධයක් ලෙස තරහ නොගනිමින් වඩාත් යහපත් ලෙස මෙනෙහි කරයි. ඒ ගැන මෙසේ සඳහන්ය.

‘හිමියෙනි, මට සුණාපරන්තයෙහි මිනිසුන් අපහාස කරත්ද, උපහාසයට ලක් කරත්ද, මෙසේ සිතෙයි. මේ සුණාපරන්තයෙහි මිනිසුන් අතින් පහර නොදෙනු ඇත. සුණාපරන්ත මිනිසුන් ඉතා හොඳය.’

මෙබඳු ගුණයෙන් යුතු තැනැත්තා ඉසිවරුන්ගේ ද පැසසුමට ලක්වෙයි. සරභංග ඉසිවරයා කීය -

‘තරහෙන් කරනු ලබන වද වේදනා ගැන කිසිකලකත් කණගාටු නොවේ, ඉසිවරුන් විසින් ගුණමකු බවින් තොරවීම පසසනු ලබයි. නපුරු වචන පවසන ලද සියල්ලන්ටම කමා කරව, ඒ ඉවසීම උතුම් යැයි.

ඉවසීම දේවතාවුන්ද පැසසුම් කරන ලදී. සක්දෙවිඳු කීය -

‘යම් බලවත් තැනැත්තෙක් දුබලයාට (ඔහු කරන කියන නපුරු දෙයට) ඉවසයිද, දුබලයාට එසේ නිති කමා කරයිද, එය උසස්ම ඉවසීම යැයි.

බුදුවරුන්දගේද පැසසුම් ලැබීමට සුදුසුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කීහ -

‘අපහාසයද, වධහිංසා හා බැඳ දැමීමද, යම් පුද්ගලයෙක් නොකිපී ඉවසයිද, ඉවසීම බල ඇණියක් කොට ඇති (කෙලෙස් නැසූ) ඒ තැනැත්තා බමුණකැයි මම කියමි’.

මෙසේ අගය කරන ලද මෙම ඉවසීමේ ගුණයද, වෙනත් යහගුණද ලැබීමේ හේතුවෙන් මංගල යැයි දතයුතුය.

සොවචස්සතා නම් (දියුණුවට) යහපත් අවවාද කරනු ලබනවිට සිත අවුලට පත්කර නොගෙන, නිහඬව නොසිට හෝ එහි ගුණදොස් සිතීමට හෝ නොපැමිණ, ඉමහත් ආදරයෙන් හා ගරු සැළකිලිමත්ව, යටහත් සිත පෙරදැරිව ‘යහපතැ’යි කියා පිළිගැනීමයි. එය එක්ව වාසය කරන්නන්ගේ ඇසුරින් අවවාද උපදෙස් ලැබීමට හේතුවන බැවින්ද වැරදි නැතිකර ගැනීමට ලැබෙන හෙයින්ද මංගල යැයි කියනු ලැබේ.

සමණානං දස්සනං - කෙලෙසුන් නසන ලද, වඩනා ලද පුරුදු කරන ලද කය, සිත වචනයෙහි තියුණු නුවණැති ඒ අනුවම ඉඳුරන් දමනයෙහි යුතු, පැවිදි හිමිවරුන් වෙත එළඹීම, සිහිකිරිම, කියන දෙයට සවන් යොමුකිරීම හා බැහැදැකීමයි. සියල්ලම ඔමක දේශනාවෙන් දර්‍ශනයයි දේශනා කරන ලදී. (“ඔමක” යන වචනයේ අර්ථය නම් වටිනාකමින් අඩු ය යන්නයි. අටුවාවේ “සමණානං දස්‌සනං නාම උපසමිතකිලෙසානං භාවිතකායවචීචිත්‌තපඤ්‌ඤානං උත්‌තමදමථසමථසමන්‌නාගතානං පබ්‌බජිතානං උපසඞ්‌කමනුපට්‌ඨානානුස්‌සරණස්‌සවනදස්‌සනං“ යනුවෙන් අර්ථ සමණානං දස්සනං පදයට අර්ථ දී ඇත. ඒ අනුව “සමණානං දස්සනං - ශ්‍රමණයන් දැකීම” යන මෙයින් සංසිඳුණු කෙළෙස් ඇති, වඩනා ලද සිත්, ප්‍රඥා ඇති, උසස් වූ හික්මීමකින්, සමථයකින් සමන්විත පැවිද්දන් වෙත එළඹීම, උපස්ථානය කිරීම, ගුණ සිහි කිරීම, ශ්‍රවණය, දර්ශනය  යන සියල්ල ම සංග්‍රහ වේ. වෙත එළඹීම ආදී උසස් කුසලයන්ට වඩා දර්ශන කුසලය (දැකීමේ කුසලය) වටිනාකමින් අඩු ය. ඒ වටිනාකමෙන් අඩු කුසලයාගේ වශයෙන් සූත්‍ර පාළියෙහි “සමණානඤ්ච දස්සනං“ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ.) එය මංගල යැයි දතයුතුය. කවර හෙයින්ද? බොහෝ උපකාර සලසන බැවිනි. ‘මහණෙනි, ඒ පැවිදි හිමිවරුන් දැකීමද බොහෝ වැඩදායක යැයි මම කියමි. ‘දස්සනම්පහං භික්‍ඛවෙ තෙසං භික්‍ඛූනං බහුකාරන්ති වදාමි’ ආදී ලෙසින් දක්වා ඇත. තම හිතසුව කැමති වන කුලපුතකු විසින් සිල්වත් පැවිදි හිමිනමක් නිවසෙහි දොරටුව ළඟට පැමිණි බව දැක, දීමට සුදුසු දෙයක් වේ නම්, හැකි අයුරින් එයින් පිදිය යුතුය. දීමට දෙයක් නොමැති නම්, පසඟ පිහිටුවා වැඳිය යුතුය. එයද ඉටුකළ නොහැකි නම්, පහන් සිතින් පියකරු ඇසින් දැකිය යුතුය. මෙසේ දැකීම පමණින්ම ඇතිවන, සිත පිනා යාමෙන්, මතු උපදනා සියදහස් වාරයකදී රෝගයක් හෝ දැවිල්ලක් හෝ විකල් බවක් හෝ ගෙඩි-ඉන්නන් හට නොගනී. නෙත්, රන් විමනක විවර වූ, පස්වල්පැහැයෙන් පැහැබරව දිදුලන, මැණික් කවුළුවක සිරි ගනී. කප් සියදහසක් පමණ දෙවියන් අතරද මිනිසුන් අතරද සියළු සැප සම්පත් ලබයි. මනා පැවතුම් ඇති පැවිදි නමක දැකීම පමණක් වූ පිනින් යමෙකු මිනිසත් බව ලැබ මෙබඳු සම්පත් විඳින්නේ ද එය අරුමයක් නොවේ. තිරිසන් බව ලැබූවන් ද, හුදෙක් හටගත් සැදැහැයෙන් පැවිදි හිමිවරු දැකීමෙන් මෙබඳු සම්පත් ලැබූහයි අගයනු ලැබේ.

‘වෙදියක (පව්වෙහි) බොහෝ කලක් වාසය කරන, රවුම් ඇස් ඇති මේ බකමූණා (බස්සා) ඒකාන්තයෙන්ම සුවපත් වූයේ, උදෑසන පිබිදුණු උතුම් බුදුරජාණන් වහන්සේ දකී.’

‘මා කෙරෙහි ද උතුම් බික්සඟන කෙරෙහි ද සිත පහදවා, කප් සියදහසක් දුගතියට නොයයි.’

‘දෙව්ලොවින් චුතව, යහපත් කටයුතුවලින් මෙහෙයවන ලදුව, අනාගතයෙහි අපමණ නුවණ ලැබ සොමනස්ස යැයි පසිඳු වේ’

කාලෙන ධම්මසාකච්ඡා - අඳුරු වැටෙන වේලාවෙහි හෝ අළුයම හෝ සූත්‍ර කටපාඩමෙන් දරන පැවිදි හිමිවරු දෙදෙනෙක් එහි කරුණු එකිනෙකා අතර සාකච්ඡා කරති. විනය දරන්නෝ විනයද, අබිදහම දරන්නෝ අබිදහමද, ජාතක කට පාඩමෙන් දරන්නෝ ජාතක ගාථා ද, අටුවාචාරීහු අටුවාද ගැන අඩුලුහුඩුකම් හා එකිනෙකාට මතු වූ සැක දුරුකර ගැනීම පිණිස, ඒ ඒ කාලයෙහි කතාබහ කරති. මෙය කාලයෙහි දහම් සාකච්ඡාවයි. එය ආගම පිළිබඳ වියත්බව ඇතිකර ගැනීම ආදී ගුණ හේතුවෙන් මංගල යැයි කියනු ලැබේ.

මෙසේ මේ ගාථාවෙහි ඉවසීම, කීකරු බව, පැවිදි හිමිවරුන් දැකීම, කාලයෙහි දහම් සාකච්ඡාව යැයි යහපත් කරුණු සතරක් කියන ලදී. එහි යහපත් බව අදාළ පරිදි පැහැදිලි කර ඇත.

ඛන්ති ආදී මේ ගාථාවෙහි විස්තරය නිමි.

දැන් තපො ච ආදී ගාථාවයි. පාපී-අකුසල දේ තවන බැවින්, තපො උතුම් හැසිරීම හෝ බ්‍රහ්මයන්ගේ හැසිරීම බ්‍රහ්මචරියං ඇත්ත (ඇති සැටියෙන්) දැකීම අරියසච්චාන දස්සනං ඇතැම් කෙනෙක් අරියසච්චානි දස්සනං යැයි කියති. එය සුදුසු නැත. වාන නම් වූ තණ්හා ආසාවෙන් නික්මුණු යන තේරුමෙන් නිබ්බාණං, අවබෝධ කිරීම - සච්ඡිකිරියා - නිබ්බාණ සච්ඡිකිරියා ඉතිරි කරුණු කියා ඇති පරිදිය. මේ වචන තේරුමයි.

තේරුම් විස්තර මෙසේ දතයුතුය. තපො දැඩි ලෝභය, දොම්නස ආදිය තැවීමේ අරුතින් ඉඳුරන් හික්මවා ගැනීමයි. කුසීත බව මැඩපැවැත්වීමේ ද උත්සාහයයි. එයින් යුතු තැනැත්තා ආතාපී යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ. මෙය දැඩි ලෝභය නැති කිරිමත්, දැහැන් ආදිය ලැබීමටත් හේතුවන බැවින් මංගල යැයි දතයුතුය.

බ්‍රහ්මචරියං මෙථුනයෙන් වැළකීම හෙවත් (කායික) ලිංගික කටයුතුවලින් වැළකීමයි. මෙය මහණදම් පුරන සසුන් මගට සමාන වචනයකි. ‘අබ්‍රහ්මචරියං පහාය බ්‍රහ්මචාරී හොති’ යනුවෙන් මෙබඳු තැන අදහස් වන්නේ කායික එක්වීමෙන් වැළකීමයි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි බඹසර වසන්නේද? ඇවැත්නි, එසේය ‘භවති නො ආවුසො බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතී ති? එවමාවුසො’ මෙවැනි තැන මහණදම් අදහස් වේ. ‘පවිටු මාරය, මගේ සාසනය වැඩිදියුණු වී, බොහෝ දෙනා එහි පල ලබනතුරු, වැඩිදෙනා දැනගන්නාතුරු, මම පිරිනිවන් නොපාන්නෙමි’ - ‘න තාවාහං පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ ඉදං බ්‍රහ්මචරියං න ඉධඤ්චෙව භවිස්සති ඵීතඤ්ච විත්‍ථාරිකං බහුජඤ්ඤං’ – ‘මෙබඳු තැන බ්‍රහ්මචරියං යෙදී ඇත්තේ සසුන පිළිබඳවයි. ‘මහණ, බඹසර නම් උතුම් වූ අටැඟි මගයි, කෙසේද? ඒ යහපත් දැකීම’ ආදී ලෙසිනි. ‘අයමෙ භික්‍ඛූ අරියො අට්ඨංගිකො මග්ගො බ්‍රහ්මචරියං, සෙය්‍යථිදං? සම්මාදිට්ඨි’ මෙබඳු තැන මග අදහස් වේ. අරි අටැඟි මග උතුම් ඇත්ත දැකීමට හේතුවන හෙයින් මෙම සූත්‍රයටද ඇතුලත් කරන ලද අනෙක් සියළු කරුණු ද වැදගත් වන අතර, මතු මතුත් (මගපල ආදී) නොයෙක් අයුරින් උසස් බවට පත්වීමට ලැබෙන බැවින් මංගල යැයි දතයුතුය.

අරියසච්චානං දස්සනං යනු විසුද්ධිමග්ගයෙහි සඳහන් කරන ලද පරිදි උතුම් ඇත්ත අවබෝධ කිරීම නම් වූ ඒ දැකීම ‘සසර දුක ඉක්මවීමට හේතුවන බැවින්ද මංගල යැයි කියනු ලැබේ.

නිබ්බාණ සච්ඡිකිරියා මෙහි රහත් පලය නිවන යැයි අදහස් වේ. එයද සසර උපත සිදුවන පස් ආකාරව දක්වා ඇති තැන්වල රඳවන (ගති) ‘වාණ’ යනුවෙන් කියනු ලබන තණ්හාව ඉක්මවන ලද බැවින් නිබ්බාණ යැයි දැක්වේ. ඒ නිවණට පැමිණීම හෝ පිරිසිඳ දැකීම හෝ අවබෝධය මින් අදහස් වේ. දුක ආදී සිවුසස් නුවණින් දැකීමෙන්ම ඒ අවබෝධය ලබනු ඇත. එහෙයින් එය මෙහිදී අදහස් නො කෙරේ. මෙම නිවන අවබෝධය මෙලොව ජීවිතයේ සුවයට හේතුවන බැවින් මංගල යැයි දතයුතුය.

මෙම ගාථාවෙන් තපස, බඹසර, උතුම් ඇත්ත දැකීම, නිවන අවබෝධය යන මංගල කරුණු සතර කියන ලදී. එහි යහපත් බවද ඒ ඒ තැන්හි පැහැදිළි කර ඇත.

තපො ආදී මේ ගාථාවෙහි විස්තරය නිමි.

දැන් ඵුට්ඨස්ස ලොකධම්මෙහි යන ගාථාවයි. ඵුට්ඨස්ස යනු දැනෙන, පහස ලබන, (තමන් කර) පැමිණෙන, ලෝකයෙහි පවත්නා සොබාවය, (සොබා) දහම - ලොකධම්මා ලොව පැවැත්මට අදාල, නොනවතින සොබාවයි, චිත්ත සිත, සිතිවිලි, යස්ස අළුත හෝ මැද වයසේ හෝ තෙර බවට (පැවිදි) පත් වූ, න කම්පති නොසෙල්වෙයි, කම්පා නොවෙයි, අසොකං කණගාටු නොවන, සෝකය නැමති උල් උදුරා දැමූ, විරජං කෙලෙස් පහකළ, දුරුකළ, ඛෙමං බිය නැති, උවදුරු නැති, ඉතිරි කරුණු කියා ඇති පරිදිය, මේ වචන තේරුමයි.

තේරුම් විස්තර මෙසේ දතයුතුය. ඵුට්ඨස්ස ලොක ධම්මෙහි යස්ස චිත්තං න කම්පති ලාභ අලාභ ආදී අට ලෝ දහමෙහි යම් තැනැත්තෙකුට බලපාන විට, ඒවාට මුහුණපෑමේදී එයින් සිත පීඩාවට පත් කර නොගනීද, නොසැලේද, කම්පා නොවේද, ඔහුගේ ඒ සිත කම්පානොවන - ලොවුතුරු බවට පත්කරන හෙයින්, මංගල යැයි දතයුතුය.

මෙම අටලෝ දහමේ බලපෑමෙන් කවරකුගේ සිත කම්පා නොවේද? කෙලෙසුන් නැතිකළ අරහත් බවට පත් තැනැත්තාගේ ය. කිසිවිටකත් වෙනත් කෙනෙකුගේ නොවේ.

‘ඉතා තද ගල් පව්වක් සුළඟින් නොසෙල්වෙන්නා සේ, රූපය, හඬ, රසය, සුවඳ හා පහස ද යන සිත හා බැඳෙන, සතුටු අසතුටු (මිහිරි අමිහිරි) හැම දෙයකදීම රහතන් වහන්සේ කම්පා නොවෙති. කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු සිත ඒවායේ හටගැනීම - නැතිවීම මැනවින් හඳුනාගෙන දකිත්’ යැයි කියන ලදී.

අසොකං රහත් බවට පත්වූවකුගේ සිතයි, එය සෝක කිරීම, සෝක කළ බව, සෝකයෙන් වෙළී සිටීම, යළි යළිත් සෝකයට පත්වීම, එම සිතිවිලිවලින් නැවත නැවතත් පසුතැවිල්ලට පත්වීම යනුවෙන්, ‘සොකො සොචනා, සොතිතතතං, අන්තො සොකො, අන්තො පරිසොකො, වෙතසො, පරිනිජ්ඣායිතත්තං’ ආදී ලෙසින් කියනු ලැබේ. ඒ සෝකය රහතන් වහන්සේට නොමැති බැවින්, අසෝක නම් වේ. ඇතමෙක් නිවන යයි ද කියති. එය මුල් වචනය හා නොගැළපේ. යම්සේ සෝක රහිත වූ සේම, දූවිලි ද නැති, බිය ද නැති, කෙලෙස් සිඳලන ලද තැනැත්තාගේ සිත රාග, දෝස, මෝහ යන ඇලෙන දූවිල්ලෙන් පහ වූ බැවින් විරජං සසර රඳවන කාමාදී බැඳීම් සතරින් නිදහස් වූ බැවින්, ඛෙමං මෙසේ ඒ ඒ ආකාරයෙන් ඒ ඒ තන්හි පවත්නා (ඉපදී ඇති) මොහොත දක්වා, තුන් ආකාර වූ (භවයන්හි) නොරැඳෙමින් ලොවෙහි උසස් බවටම කැඳවනු ලබන බැවින්ද, පූජා කිරීමට සුදුසු වන හෙයින්ද මංගල යැයි දතයුතුය.

මේ ගාථාවෙහි අටලෝ දහමෙන් කම්පා නොවූ සිත, සෝක රහිත සිත, කෙලෙස් දූවිලි නොරඳන සිත, බිය නැති සිත යැයි මංගල කරුණු සතරක් කියන ලදී. එහි යහපත් බව අදාල තන්හි පැහැදිලි කරන ලදී.

ඵුට්ඨස්ස ලොකධම්මෙහි යන මේ ගාථාවෙහි විස්තරය නිමි.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මෙසේ අසෙවනා ච බාලානං ආදී ගාථා දහයකින්, තිස් අටක් මංගල කරුණු දක්වා, දැන් තමන් විසින් කියන ලද එම කරුණු මුළුමනින්ම අගයමින් එතාදිසානි කත්‍වාන යන මෙම අවසාන ගාථාව වදාළහ.

මේ එහි තේරුම් දැක්වීමයි. එතාදිසානි අනුවණ -අයහපත් තැනැත්තන් ඇසුරු නොකිරීම වැනි මා විසින් කියන ලද එබඳු කරුණු, කත්‍වානි අනුගමනය කොට, වෙනසක් නොකොට, සබ්බත්‍ථ මපරාජිතා රූපාදි සමූහ (ඛන්‍ධ), කෙලෙස් අභිසංඛාර මාර, දෙවපුත්ත මාර යැයි (සසර ගමන නැවතීමට) සතුරුකාරක වූ, සතරාකාරව බෙදා දක්වා ඇති පරිදි, එකකිනුදු නොපැරදී, මුළුමනින්ම තමන් විසින් සිවුමරුන් පරාජය කොට ඇතැයි කියන ලදී. ‘ම’ අකුර වචන සන්‍ධි කිරීමෙහි යෙදී ඇතැයි දතයුතුය.

සබ්බත්‍ථ සොත්‍ථිං ගච්ඡන්ති මෙබඳු කරුණු අනුගමනය කොට සිවු මරුන් පරදවා මෙලොවෙහි සිටීම්, සක්මන් කිරිම් ආදී ඉරියව්වලදී ද, පරලොවෙහිදී මුළුමනින්ම සැපවත් වෙති. බාලයන් ඇසුරට ලැබුණද, කෙලෙස් දැවිලි, වෙහෙස නොවන බැවින් සැපවත් වෙති. උවදුරු නැතිව, ඇලීම් නැතිව, බිය නැතිව යති’යි කියන ලදී. අනුනාසිකය එහි ගාථාව සකස්වීමේ පහසුව සඳහා කියන ලදැයි ද දතයුතුය.

තං තෙසං මංගලමුත්තමං මේ ගාථා පදයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේසනය නිම කළහ. ඒ කෙසේද? දෙව්පුතුනි, මෙබඳු කරුණු අනුගමනය කරන සියල්ලෝම හැමතැනකදීම සැපවත් වෙති. එහෙයින් බාලයන් ඇසුරු නොකිරීම ආදී කරුණු තිස්අට යහපත්ය. උසස්ය. වටිනා බව දැන පිළිගෙන කටයුතු කරන ලෙස පහදා දුන්හ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේසනය නිමකරන ලදුව, කෙළසිය දහසක් දේවතාවෝ රහත් බවට පත් වූහ. සෝවාන්, සකදාගාමී, අනාගාමී ඵලයට පත්වූවෝ මෙතෙකැයි කිව නොහැකි විය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඊට පසුදින, ආනන්ද තෙරුන් අමතා, ‘ආනන්ද, මේ (ඉකුත් වූ) රැයෙහි එක්තරා දේවතාවෙකු මා වෙත එළඹ මංගල කරුණු ගැන පැනයක් අසන ලදී. ඔහුට මම මංගල කරුණු තිස්අටක් කීවෙමි. ආනන්ද, මේ මංගල කරුණු ඉගෙන අනෙක් මහණුන්ට කියා දෙන්නැ’යි වදාළහ. ආනන්ද හිමි, මෙම මංගල කරුණු ඉගෙන අනෙක් සඟ පිරිසට පැවසූහ. එය ගුරු පරම්පරාවෙන් ගෙන එන ලදුව අද දක්වාම පවතී. මෙසේ මෙම සසුන වැඩිදියුණු වී, බොහෝ සෙයින් පතළව පැතිරී ගොස්, තවත් බොහෝ දෙනා දැනගැනීමෙන් ද, දෙව් මිනිසුන් වෙනුවෙන්ම මනාව පවසන ලදැයි දතයුතුය.

මෙම මංගල කරුණු පිළිබඳව නුවණ වැඩීමටත්, ඊට යොමු වීමේ හැකියාව පිණිසත්, මීළඟට මෙසේ යෝජනා කෙරේ. මේ අයුරින් මෙලොව පරලොව සුවය හා ලොවුතුරු සුවය කැමති පුද්ගලයෝ අනුවණ ජන ඇසුර හැර, නුවණැත්තවුන් නිසා පිදිය යුත්තන් පුදමින් සුදුසු පෙදෙස්හි වසමින්, පෙර කරන ලද පින් බෙලෙන්, තව තවත් යහපත් වූ පැවැත්මකට අනුබල ලබමින්, තමා එහි මනාව පිහිටමින්, බොහෝ ඇසූ දේ අනුව යහමග යමින්, මනාව හික්මී, දිවිය සරසාගෙන, යහපත් වචන පවසමින්, යම්තාක් ගිහි ජීවිතය අත් නොහරීද, ඒතාක් පැරණි ණයක් ගෙවන්නාක් මෙන් මවුපිය උවටැනින් ද, අළුත් ණයක් ලබා ගන්නාක් මෙන් අඹුදරුවන්ට සත්කාර කිරීමෙන් ද, නිරවුල් ජීවන කටයුතුවලින් ධනය, බෝග, අස්වනු ආදී සම්පත් ලබමින්, දීමෙන් (දානය) හරවත් සම්පත් ලැබීමද, දැහැමි හැසිරීමෙන් ජීවිත හරයද ගෙන, නෑදැයනට උදව්, සැළකිලි දැක්වීමෙන්, තමාට හිතවත් බවද, නිවැරදි කටයුතුවලින් අනුන් කෙරෙහි හිතවත් බවද, ඇතිකර ගනිමින්, පවින් තොරවීමෙන් අනුන් නැසීමද, මතින් වෙන්වීමෙන් තමන් නැසීමද හැරදමා, කුසල් දහමෙහි පමානොවී, කුසල් දියුණු කර ගනිමින්, ගිහිබව අත්හැර පැවිදි වී සිටියත්, බුදුරදුන්, බුද්ධ සාවකයන්, ගුරුවරුන්, උපජ්ඣායවරුන් කෙරෙහි ගරුබවින් හා යටහත් පැවතුම් ඇතිව, වත්පිළිවෙතින් සතුටුකොට සෑහීමට පත්වීමෙන්, සිවුපසයෙහි ආසා හැර, කළගුණ දත් බැවින්, යහපත් කෙනෙකු ලෙස සිට, දහම් ඇසීමෙන් සිතෙහි රහස් බව හැර, ඉවසීමෙන් සියළු උවදුරු මැඬලමින්, සුවච බවින් තමාට පිහිට කොටගෙන, මහණුන් දැකීමෙන් පිළිවෙත් දකිමින්, දහම් සාකච්ඡාවෙන් දහමෙහි සැක ඇති තැන් විසඳා ගනිමින්, ඉඳුරන් සංවරයෙන් සීලයෙහි පිරිසිදු බවද, මහණදම් සපුරමින් සිත පිරිසිදු බවද, එයින් පසු සිවු පිරිසිදු බව සකසා ගනිමින්, මේ පිළිවෙතින් උතුම් සිවුසස් දැක්මෙන් පිරිසිදු නුවණ ලැබ, අරහත් පලය යැයි හඳුන්වනු ලබන නිවන අවබෝධ කරති. එබඳු දෙය අවබෝධකොට, තද සුළං හා වැස්සෙන් කම්පානොවන සිතින්, සෝක රහිත, කෙලෙස් දූවිලි නොතැවරී, බිය නැති වෙත් ද, ඒ බිය නැත්තෝ හැමතන්හිම නොපැරදෙති. හැම තැන්හිදීම සුවපත් වෙති. එහෙයින් බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළහ -

‘එතාදිසානි කත්‍වාන සබ්බත්‍ථ මපරාජිතා සබ්බත්‍ථ සොත්‍ථිං ගච්ඡන්ති තං තෙසං මංගල මුත්තමං’ යැයි.

මහාමංගල සූත්‍ර විස්තරය නිමි.