2. පධාන සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

2. පධාන සූත්‍ර වර්ණනාව

තං මං පධානපහිතත්තං යනු පධාන සූත්‍රයයි. එම සූත්‍රය දේසනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? උත්සාහවත්වීම පිණිස බුදුබව අවබෝධයට උත්සාහය පිණිස යන්නෙමි, මගේ සිත එහි ඇලෙයි’ යනුවෙන් ගරුකටයුතු ආනන්ද හිමි ‘පධානාය ගමිස්සාමි, එත්‍ථ මෙ රඤ්ජති මනො’ පබ්බජජා සූත්‍රය නිමා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුවඳ කුටියෙහි වැඩහිඳිමින්ම, ‘මා විසින් උත්සාහවත් වෙමින්, බුදුබව පතමින් සයවසරක් ඉතා අපහසු කටයුතුවල යෙදෙන ලදී. එය අද මහසඟනට පවසන්නෙමි’යි සිතූහ. ඉක්බිති ගඳකිළියෙන් නික්ම බුදුඅසුනෙහි වැඩහිඳ තං මං පධානපහිත්තතං යනුවෙන් මෙම සූත්‍රය වදාළහ.

එහි තං මං යන වචන දෙකින් තමන්ම හඳුන්වයි. පධාන පහිතත්ත නිවන පිණිස යොමු වුණු සිතින්, හැරදමන ලද ජීවිතය හෝ, නදිං නෙරඤ්ජරං පතී ඊට යොමුවන ලකුණු (හෙවත් සුදුසු පරිසරය) දක්වයි. ලකුණ නම් නිවනට උත්සාහවත් වනු පිණිස නේරංජරා නදියයි. එහෙයින් එය සම්බන්ධතාව දක්වන වචනයයි. මේ එහි තේරුමයි. නේරංජරා ගංතෙර යැයි කියන ලදී. විපරක්කම්මා බොහෝ සෙයින්ම උත්සාහවත්ව, ඣායන්තං හුස්ම ඉහළට ගැනීම, හුස්ම පහළ හෙළීම මෙනෙහි කිරීමෙන් යොදමින්, යොගක්‍ඛෙමස්ස පත්තියා කාමාදී සතරාකාර වූ සංයෝගවලින් මිදුණු නිවන අවබෝධය පිණිස,

නමුචි මාරයා, ඔහු තම බලයෙන් ඉවත්වීමට කැමති වන දෙව්නිසුන් මුදා නොහරී. ඔවුන්ට අනතුරු කරයි. එහෙයින් නමුචි යැයි කියනු ලැබේ. කරුණා - දයාවෙන් යුතු, භාසමානො උපාගමි කවර හෙයින් පැමිණියේදැයි මෙය පැහැදිලි කෙරේ. එක්දිනක මහ බෝසත්හු මෙසේ සිතූහ. ‘හැමදාම ආහාරයටම යොමුවීම ජීවිතය ගැන බලාපොරොත්තු ඇති කරයි. මෙසේ ජීවිත පැවැත්ම බලාපොරොත්තුවෙන් නිවන ලද නොහැකිය’. එසේ සිතා, ආහාර ගැනීම බොහෝ සීමා කළේය. එයින් සිරුර කෙට්ටු විය. පැහැපත් බව නැතිවිය. ඉක්බිති මාරයා, ‘මෙය මනා අවබෝධයට සුදුසු මගද, නැත්දැ’යි නොදැන, (සිදුහත් තවුසා) ඉතා දරුණු තවුස්දම් පුරයි. කවදා හෝ මගේ බලය ඉක්මවනු ඇතැ’යි බියවී, මේ මේ ආකාරයෙන් කරුණු කියා වළක්වන්නෙමි’යි අවුත්, කිසො ත්‍වමසි දුබ්බණ්ණො සන්තිකෙ මරණං තව යනුවෙන් කීය.

මෙසේ කියා, බෝසතුන්ගේ මරණය ආසන්න බව තහවුරු කරමින්, සහස්සභාගො මරණස්ස එකංසො තව ජීවිතං ලෙසද පැවසීය. එහි තේරුම නම්, දහසෙන් එක් කොටසක්, ඒ මරණයට කවරෙකු හේතු වේදැයි ඉතිරි පාඨයක් ද වේ. එක් කොටසක් (එකො අංසො - එකංසො) මේ සඳහා කියන ලදී. මේ හුස්ම ගැනීම, හෙළීම ආදිය වැඩීමෙන් ඔබේ මරණයට හේතුවන්නේ දහසෙන් තවත් එක් කොටසකි. එහෙයින් ඔබේ ජීවිතය පවත්වන්නේ එක් කොටසකි. මෙසේ ඔබ මරණය ආසන්නයෙහිය. මෙසේ මරණයට ආසන්න බව තහවුරුකොට, ඊළඟට ජීවත්වීම පිළිබඳව උත්සාහවත් කරමින්, ජීවම්හො ජීවිතං සෙය්‍යා යැයි කීය. කෙසේනම් උසස් වේද? ජීවං පුඤ්ඤානි කාහසි

ඉක්බිති තමන් පින යැයි සිතා ඇති දේ දක්වමින්, චරතො ච තෙ යනුවෙන් කීය. එම ගාථාවේ බ්‍රහ්මචරියං තවුසන් කලින් කල ලිංගික ඇසුරෙන් වෙන්වීම ගැන කීය. ජුහතො යාග කරන්නාට, ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

දුග්ගො මග්ගො මෙම ගාථා අඩකින්, කෙලෙසුන් දුරු කිරීමේ උත්සාහයට කැමැත්ත නැති කරමින්, හුස්ම ගැනීම - හෙළීම පිළිබඳව දැහැන් වැඩීම දුකින්ම කළයුතු දෙයකැයි කීය. දුග්ගො කයත් සිතත් දුකට පත්කරමින් කළයුතු බැවින්, දුක්කරො ඔබ වැනි කෙනෙකුට ඉක්මනින් මරණයට පැමිණිම නොහැකිවන බැවින්, දුරභිසම්භවො යැයි මෙසේ අරුත් දතයුතුය. මෙයින් පසුව ඇති ඉමා ගාථා භණං මාරො අට්ඨා බුද්ධස්ස සන්තිකෙ ගාථා අඩ සංගායනාවට සහභාගී වූ හිමිවරුන් කියන ලදී. ඇතමෙක් මුළු ගාථාවම කී බව දක්වති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම වෙනත් තැනැත්තකු මෙන් තමන් නිදසුන් කරමින්, මෙහි සියල්ල වදාරන ලදැයි අපගේ වැටහීමයි. අට්ඨා සිටියේය. ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

හයවන ගාථාවෙහි යෙනත්‍ථෙන අනුන්ට අනතුරු කරන පිණිසත්, තමාගේ (මාරයාගේ) යහපත තකා ඔබ (මාරය) පාපිම ආගතො ආවෙහි යැයි අදහස් වේ. ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

ජීවං පුඤ්ඤානි කාහසි මෙම වචනය පිළිනොගනිමින් අණුමත්තෙනපි යන මෙම ගාථාව කීය. එම ගාථාවෙහි පුඤ්ඤෙන සසර ගමනට හේතුවන මාරයා විසින් පින යැයි අදහස් කරන ලද කරුණ ගැන කියයි. ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

දැන් එකංසො තව ජීවිතං යන මේ වචනය නිසා මාරයා තැති ගන්වමින්, අත්‍ථි සද්ධා මේ ගාථාව කීහ. එහි අදහස් වන්නේ මෙම කරුණුයි. ‘බොල, මාරය, යම් කෙනෙකු උතුම් නිවන සඳහා සැදැහැ නැත්තේ ද, සැදැහැ ඇතත් අලස වේද, සැදැහැති බවත්, පටන් ගන්නා ලද උත්සාහ ඇතත්, නුවණ නැතිනම්, ඒ ඔබ විචාරන ලද තැනැත්තා ලෙස ඔබට සුන්දර වෙහි? (ඒ ඔබ කැමති තැනැත්තාය) මට නම්, උතුම් නිවන පිළිබඳව තිර අදිටනින් යුතු සද්ධා අත්‍ථි එසේ කායික හා මානසිකවද, ලිහිල් නොවූ, දැඩි උත්සාහය යයි කියන ලද විරියං, දියමන්තියක් බඳු වූ පඤ්ඤා ච මම විජ්ජති, ඒ ඔබ එවං මං පහිත්තතං (ජීවිතය ගැන) අදහස අත්හළ, කිං ජීවමනුපුච්ඡසි. නුවණ ද මට ද මෙහි ච යන්නෙන් සිහියද, එකඟ බව ද (අදහස් වේ.) මෙසේ ඇති කල්හි, යම් කෙනෙක් සද්ධා ආදී ඉඳුරන් පහෙන් යුතු වූවෝ නම්, නිවනට පැමිණෙති. එබඳු එක කරුණකින් හෝ ඉවත් නොවූ, ජීවිතයෙහි අදහසක් නැති මට - ජීවත්වීමක් කුමට අසන්නෙහිද?’ දැඩි ලෙස පටන්ගන්නා ලද උත්සාහයෙන් යුතුව, (ජීවිතය ඇතුළු හැම දෙයකම) ඇතිවීම හා නැතිවීම ගැන නුවණින් බලමින්, බවුන් වඩන නුවණැත්තාගේ එක්දිනක් ජීවත්වීම වුවද උසස් යැයි කියා තිබෙනවා නොවේද?

මෙසේ මාරයා තැති ගන්වා, තම සිතෙහි වූ අරමුණ පහදමින් නදීනං අපී ආදී ගාථා තුනක් කීහ. එහි වචනවල තේරුම් පැහැදිලිය. මේ එයින් අදහස් වන කරුණුයි. මගේ මේ සිරුරෙහි හුස්ම ගැනීමේ උත්සාහයෙන් වාතො පවත්නේය. ලෝකයෙහි ගංගා, යමුනා ආදී ගංගා ද නදීනං අපි සොතානි අයං විසොසයෙ, කිඤ්චි මෙ මේ ආකාර වූ පහිතත්තස්ස නැළි සතරක් පමණ වූ ලොහිතං න උපසොසෙය්‍ය හුදෙක් මාගේ ලේ පමණක්ම වියළේ ද, එතකුදු වුවත් එම ලේ ලොහිතෙ සුස්සමානම්හි ඒ ඒ ආකාරයට සිරුර හා බැඳුණු, පිත්තං කෑමෙන්, බීමෙන් (ආහාරපානාදියෙන්) වැසී ඇති නැළි හතරක් පමණ වූ සෙම්හඤ්ච මෙයට අමතරව තවත් දේ තිබේද? එපමණම වූ මුත්‍ර ද, සාරය ද, වියළේ. ඒවා වියලෙන විට, මස ද අඩු වේ. මෙසේ අනුපිළිවෙලින් මගේ, මංසෙසු ඛියමානෙසු හීයො චිත්තං පසීදති එයින් පමණක්, ඒ හේතු කොට පමණක් සිරුර නැතිවන්නේ නොවේ. ‘ඔබ මෙබඳු සිතක් ගැන නොදැන, සිරුර ගැන පමණක් සිතා, ‘ඔබ මළානික වෙහි, කෙට්ටුය, මරණය ඔබ ළඟ යැයි (මට) කියයි. හුදෙක් මාගේ සිත පමණක් පැහැදීම නොවේ. එතකුදු වුවත්, භීයො සතී ච පඤ්ඤා ච සමාධි මම තිට්ඨති දශමයකින්වත් (ඉතාම සුළුවෙන් වත්) පමාවක් හෝ මුලාවක් හෝ සිතෙහි අවුල් හෝ නැත. තස්ස මට, එවං විහරතො කිසියම් මහණ බමුණකු අතීතයෙහි හෝ අනාගතයෙහි හෝ, වත්මනෙහි හෝ තම උවමනාවෙන්ම වේදනා විඳිත් ද, එය නිදසුන් කොට පත්තස්ස උත්තමවෙදනං, යම්සේ දුකෙන් පෙළුණ විට සැපය ද, සීතලට උණුසුම ද, උණුසුමට සීතලද, කුසගිනි වූ විට ආහාරද, තද පිපාසයට ජලය ද, වෙනත් පුද්ගලයන්ගේ සිත් බලාපොරොත්තුවෙන් පසුවෙයි. පස්කම් ගුණ පිළිබඳවද එසේය. (බෝසත්තුමා ඒ කිසිදු දෙයකට) එකම කැමැත්තක් හෝ, කාමමපි නාපෙක්‍ඛතෙ චිත්තං ‘අහා! මම ඒකාන්තයෙන්ම රසවත් අහරක් අනුභව කොට සුව යහනක නිදාගන්නෙම් නම්’,..... යන මෙබඳු එකම සිතක්වත් ඇති නොවේ. පස්ස ඔබ, මාරය, සත්තස්ස සුද්ධතං

මෙසේ තමන්ගේ පිරිසිදු බව දක්වා, ‘බෝසත් වළක්වමි’යි පැමිණි මාරයාගේ අදහස ඉටු නොවන පරිදි ‘මාර සේනාව’ ගැන සඳහන් කොට, ඒ මාරයා පරදවන බව පහදමින් කාමා තෙ පඨමා සෙනා ආදී ගාථා හයක් කීය.

මුල පටන්ම, ගිහි ගෙවල වසන්නෝ භව භෝග සම්පතට දැඩි කැමති වීමෙන් ද, කෙලෙස්වලින් බැඳීමෙන් ද කාමා මුලා වෙති. ඒවා මැඩපවත්වා, ගිහිගෙයින් නික්මුණු තැනැත්තාට විවේකී තැන් සහ සෙනසුන් කෙරෙහි හෝ, ඒ ඒ උසස් දහම් (දැහැන් ආදිය) ගැන හෝ නොඇලීම, නොකැමැත්ත අරති හටගනී. ඇවැත්නි, පැවිද්දකු විසින් ඇලීම ඉතා අපහසු’යැයි ‘පබ්බජිතෙන ඛො ආවුසො අභිරති දුක්කරා’ මෙසේ කියන ලදී. එමෙන්ම පැවිද්දාගේ ජීවිතය අනුන්ගෙන් යැපෙන බැවින් ඛුප්පිපාසා පීඩාවට පත්වෙයි. සාපිපාසාවෙන් පෙළෙනවිට ඒවා සොයා ලබාගැනීමේ තණ්හා සිත වෙහෙසට පත්කරයි. එසේ වෙහෙසට පත්වන සිත්වලට ථිනමිද්ධං බැසගනී. එවිට මගපල ආදී වෙසෙස් බවක් ලබාගත නොහැකි, කැලෑ, වනසෙනසුන්හි වාසය කළත්, තැතිගන්නා හැඟීම් හටගැනීමෙන් භීරු ඇතිවෙයි. එයින් ඇතිවන දෙගිඩියාවෙන් හා සැකයෙන් දිගුකලක් විවේක සුවයෙහි නොසතුටින් වාසය කිරීමෙහිදී, ‘දහම් අවබෝධ කරගැනීමේ පිළිවෙතට මේ සුදුසු මගද? නැත්දැ’යි විචිකිච්ඡා හටගනී. එය දුරුකොට වාසය කිරීමේදී මද හෝ (සිතෙහි) උසස් බවක් ලැබීමෙන් මානයෙන් මක්‍ඛත්‍ථම්භා හටගනී. එයද දුරුකොට වාසය කරනවිට, පෙරට වඩා උසස් බවකට පත්වීම නිසා ලාභසක්කාර සිලොකා ලැබේ. එසේ ලබන සිවුපසයෙහි ඇලී ගැලී දහමට ගැලපේ යැයි පවසමින්, මිච්ඡායසං එසේ ලැබෙන බොරු යසසට පත්ව ජාති ආදී ලෙසින් අත්තානං උක්කංසෙන්ති අනුන් පහත්කොට හෙළා දකිති. එහෙයින් කැමැත්ත ආදී වූ පළමු (මාර) සේනාව මෙසේ දතයුතුය.

මෙසේ දස මරසේනාව පෙන්වා දී ඒවා (යහපත අඳුරු කරන බැවින්) කළුපැහැ කරුණු සේ ගෙන ඒ අඳුර මාරයාට උපකාර පිණිස පවත්නා හෙයින්, ‘මාරය, ඔබගේ සේනාව එබඳු යැයි දක්වමින් එසා නමුචි තෙ සෙනා කණ්හස්සාහිප්පහාරිණි යැයි කීහ. අභිප්පහාරිණි මහණ බමුණන් වැනසීම, තලාපෙලා හිරිහැර කරමින් අනතුරට පත් කිරීම යන තේරුමයි. න තං අසුරො ජිනාති, ජෙත්‍වා ච ලභතෙ සුඛං මෙසේ ඔබගේ සේනාවට, කයෙහි බලාපොරොත්තු නොමැති තැනැත්තා ද දිනාගත නොහැකිය. ඒ තැනැත්තා ඔබ පරදවා මගපල සුව පමුණුවා ගනී. ලබාගනී. එසේ ලැබිය හැකි සුවය පතමින් මම ද එස මුඤ්ජං පරිහරෙ යුදයෙහි උත්සාහවත්ව නොනවතින තැනැත්තෝ තම නොනවතින බව දන්වනු පිණිස හිසෙහි හෝ කොඩියෙහි හෝ ආයුධයෙහි හෝ බට තණකොළ බඳිති. එය පරිහරණය කරන්නකු ලෙස. (එය අනුගමනය කරන්නකු ලෙස) මා ගැනද සළකා ගනුව. ඔබගේ සේනාව පැරදවූ විට ධීරත්‍ථු මම ජීවිතං, එහෙයින් එසේ සිත තබා ගනුව, සංගාමෙ මෙ මතං සෙය්‍යො යඤ්චෙ ජීවෙ පරාජිතො මනා ජීවිත පැවතුම්වලින් යුතු තැනැත්තෙකුට ඔබ වැන්නකු විසින් කරනු ලබන යුද්ධයේදී, සිදුවන අනතුරින් පැරදී ජීවත්වනවාට වඩා මට මරණය උතුම්ය.

කවර හෙයින් මරණය උසස්යැයි කියන ලදද? පගාළ්හා එත්‍ථ -පෙ- සුබ්බතා ලෙසිනි. එත්‍ථ කැමැත්ත ආදිය මුල්කොටගෙන, තමා උසස් කොට සළකා, අනුන් හෙළා දකිමින්, අවසානයෙහි ඔබේ සේනාවෙහි පගාළ්හා ගැලී, තදින් බැස, (ඇතුලටම) පිවිස, එකෙ සමණ බ්‍රාහ්මණා න දිස්සන්ති අඳුරට පිවිසියාක් මෙන් සීලාදි ගුණ පළ නොකරත්. මෙසේ ඔහු එහි ගිලුනාක් වෙන්ව, දියෙන් මතුව, දියෙහි ගිලෙනා මිනිසෙකු සේ, කිසියම් දිනක, ‘සැදැහැ බව මැනවැ’යි ආදී ලෙසින් (හැඟීම් මත) කිමිදෙති. එසේම ඉහත දැක්වූ ඒ මාර සේනාවෙන් තදින් වෙලී ගත් බැවින්, තඤ්ච මග්ගං න ජානන්ති. සියළුම බුදු පසේබුදුවරු ආදීහු බිය නොමැති නිවනට පත් වූවෝ යෙන ගච්ඡන්ති සුබ්බතා. මේ ගාථාව අසා මාරයා නැවත කිසිවක් නොකියාම ඉවත්ව ගියේය.

මහබෝසතාණෝ, මාරයා ඉවත්ව ගියවිට, සිරුරට දුක් දීමේ ඒ ඉතා අපහසු කටයුතුවලින් කිසිදු වෙසෙස් බවක් නොලැබ, ‘අවබෝධය පිණිස වෙනත් මඟක් තිබේදැ’යි සියා නු ඛො අඤ්ඤො මග්ගො බොධාය’ සිතා, කටුක නොවූ රසවත් ආහාර ගෙන සවිය ලැබ, වෙසක් පුන් පොහෝ දින, කලින්ම සුජාතාව පිරිනමන ලද කිරිබත අනුභවකොට, සොඳුරු වනලැහැබෙහි දිවාකාලය ගතකොට, එහිදී සමාපත්ති අට උපදවා දවස ගතකොට, සවස් කාලයෙහි මහබෝමැඩ ඉදිරියට ගොස්, සොත්‍ථිය බමුණා දෙන ලද තණ මිටි අට බෝමුල විසිරුවා, දස සහසක් ලෝධාතුන්හි දේවතාවුන්ගේ බොහෝ ගරුසැළකිලි මැද, -

‘ඒකාන්තයෙන් සිරුරෙහි සම ද නහර ද ඉතිරි වේවා! මස් ලේ වියලේවා, එහෙත් බුදුබවට නොපැමිණ දැන්නම පලඟ නොබිඳින්නෙමි’යි

(තමාම) පොරොන්දු වී, (සිවු ආකාර උත්සාහය අදිටන් කොට) නොපැරදෙන පලඟෙහි වැඩහුන්හ. පවිටු මාරයා එය දැන, ‘සිදුහත් අද අදිටන් කොට හිඳී. අදම ඔහුගේ ඒ පොරොන්දු අදිටන වැළැක්විය යුතුයැ’යි, බෝමැඩ සිට සක්වළ තෙක් දික් වූ දොළොස් යොදුන් පළල, නව යොදුනක් උසට මාරසේනාව රඳවා තබා, යොදුන් එකසිය පණහක් උසැති ‘ගිරිමෙඛලා’ නම් ඇත්රජු පිට නැගී, අත් දහසක් මවා, නොයෙක් ආයුධ රැගෙන, (සිදුහත්) ‘අල්වා ගනිව්, වනසව්, ගසවු’ කියමින්, ආලවක සූත්‍රයෙහි කියන ලද පරිදි වැසි මැවීය. ඒ වැසි මහ බෝසතුන් කරා පැමිණ එහි කියන ලද පරිදිම සන්සිඳුණි. එවිට දියමන්ති හෙණ්ඩුවෙන් ඇතුගේ කුඹුතලයට ගසා (ඇන) මහ බෝසතුන් ළඟට ගෙනගොස්, ‘එම්බා, සිදුහත්, පලඟින් නැගිටුව’ යයි හඬ නැගීය. මහ බෝසතාණෝ, ‘මාරය, නොනැගිටිමි’යි කියා, හාත්පස ඒ සේනාව පිරික්සා බලමින්, සමන්තා ධජිනී ආදී මේ ගාථා ද වදාළහ.

ධජිනි සේනාව, යුත්තං අදාල කටයුත්තක යෙදුණු, සවාහනං ගිරිමෙඛලා නම් ඇත්රජු සහිත, ඒ ආකාර සිරුරෙන්ම ඉදිරියට යන්නෙම්, කවර හෙයින්ද? මා මං ඨානා අවාචයී පරදාලිය නොහැකි පලඟ පිහිටි ඒ තැනින් මාරයාට මා සෙලවීමට නොහැකි වෙහි යයි කියන ලදී. නප්පසහති ඉවසීමට හෝ යටපත් කරන්නට හෝ නොහැකි වෙයි. ආම පත්තං අමු මැටි බඳුනක්, අසම්නා ගලින්, ඉතිරි වචනවල අරුත් පැහැදිලිය.

දැන්, ‘ඒ මාර සෙනඟ බිඳ, ඉන්පසු යුද්ධය (කෙලෙස් යුද්ධය) ජයගෙන, දහම් නැමති රජයෙහි මෙසේ අබිසෙස් ලබන්නෙමි’යි පෙන්වා දෙමින්, වසිං කරිත්‍වා යන ගාථාව කීහ. වසිං කරිත්‍වා සංකප්පං සීල සමාධි-පඤ්ඤා මග වැඩීමෙන් සියළු වැරදි කල්පනා හැරදමා, නිවැරදි කල්පනාවම තබාගනිමින්, එම කල්පනාව වසඟකොට, සතිඤ්ච සූපට්ඨිතං කය ආදී කොට ඇති සිවු තැන්හි තම සිහියද මැනවින් පිහිටුවා, මෙසේ වසඟ කරන ලද කල්පනාව මනාව සිහි තබාගෙන, රට්ඨා රට්ඨං විචරිස්සාමි දෙවි මිනිසුන් ආදී, පුථූ සාවකෙ විනයන්තො මා විසින් හික්මවනු ලබනවිට, තෙ අප්පමත්තා......න සොචරෙ ඒ අමා නිවනම අවබෝධ කොට යන අදහසයි.

ඉක්බිති මාරයා මේ ගාථා අසා, ‘මහණ, මෙබඳු යකෙකු දැක බිය නොවෙහිදැ’යි ඇසීය. ‘එසේය, මාරය, බිය නොවෙමි’ - ‘කවර හෙයින් බිය නොවෙහි ද?’ ‘දානා දී පින් පුරන ලද බැවිනි’. ‘ඔබ දානාදී පින් පුරා ඇති බව දන්නේ කවුද?’ ‘පාපී මාරය, ඒ කරන ලද බවට සාක්කි කුමටද? එහෙත් එක් භවයකදී වෙස්සන්තරව යම් දානයක් දුනිමි ද, ඒ බලයෙන්, සය ආකාරයකින් සත්වරක් කම්පා වූ මහපොළව සාක්කි දරනු ඇත. මෙසේ කී විට ජලය කෙළවර කොට ඇති මහපොළව බියකරු හඬක් නඟමින් කම්පා විය. මාරයා ඒ අසා, හෙණයක් වැදුණාක් මෙන් බියවී (ඔසවාගෙන තිබූ) කොඩිය පහත් කොටගෙන, පිරිස සමග පලා ගියේය.

ඉන්පසු, මහබෝසතාණන් වහන්සේ, තුන් විදු නැණ අවබෝධ කොට, හිරු උදාවෙද්දී, ‘සසර නොයෙක් ලෙසින් ඉපිද, තණ්හාව නැති කරන ලදැයි’ ‘අනෙක ජාති සංසාරං...තණ්හානං ඛයමජ්ඣගා’ මේ උදානය පළ කළහ. මාරයා උදානය පවසන හඬ අසා පැමිණ, ‘මොහු මම බුදුබවට පත්වීමි’ යැයි හඳුන්වා දෙයි. මොහුගේ උසස් හැසිරීමෙහි කයෙන් හෝ වචනයෙන් හෝ යම් වරදක් වන්නේ නම්, එයින් ඔහු වෙහෙසෙන්නෙමි. එය දැනගැනීමට ලුහුබඳිමි’යි අදහස් කොට, පෙර බෝසත් කල සිට හයවසරක් ද, දැන් බුදුබවට පත් වූ පසු වසරක්ද පසුපස ගියේය. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කිසිදු දොසක් නොදැක, තම අදහස ඉවත හළ බව දන්වමින් සත්තවස්සානි ආදී ගාථා කීය.

එම ගාථාවල ඔතාරං සිදුරක්, විවරයක්, නාධිගච්ඡිස්සං නොලදිමි. මෙදවණ්ණං මේද පිඬක් බඳු, අනුපරියගා හාත්පස, හාත්පසින් (ඉතා ළඟින්ම) ගියේය. මුදු මොළොක්, වින්‍දෙම ලබන්නෙමු. අස්සාදනා යහපත් බව, වායසෙත්තො කවුඩකු මෙන්, ඉතිරි වචන පැහැදිලිය.

මේ විස්තර වන අදහසයි. සත්වසක් වරද සොයමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පසුපස කිසිදු විටක අත් නොහරිමින් පසුපස ගියෙමි. පදා පදං පියවරක් පියවරක් පාසා ගියද වරදක සොයා නොගතිමි. මෙද වණ්ණං පාසාණං මෙදය යැයි සිතා, එක් තැනකට හොටෙන් ඇන අවුස්සන කවුඩකු මෙන් ඒ මම ද සතුටක් නොලබමින්, අප්පෙව නාම එත්‍ථ මුදු වින්‍දෙම අපි මෙයින්, අස්සාදනා සියා එසේම හාත්පස හොටෙන් අනිමින්, අනුපරි ගොස්, කිසිම තැනක අස්සාදං අලද්ධා මේ ගලක් යැයි කලකිරී ඉවත ගියෙමි. එසේම මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කයෙන් කෙරෙන කටයුතුවලදී, කිසියම් අයහපත් බවක් ඇතොත් මැනවැයි, තම අල්ප වූ දැනුම නැමති හොටින් අනිමින්, හැමතැනම පසුපස ගියද, (එතුමන්ගේ) මුදු මොළොක් බවම අත්විඳීමි. බලා සිටි සතුට කොයින්ද? දැන් අපි (සිතා සිටි) වින්දනය නොලබමින්, කාකොව සෙලං ආසජ්ජ නිබ්බිජ්ජාපෙම ගොතමං ඒ ගෝතමයන් හා ගැටී, මගහැර ඉවත්ව යමු’ මෙසේ කියන මාරයාට සත්වසක් තිස්සේ දරන ලද පල රහිත උත්සාහය නිසාම බලවත් කණගාටුවක් ඇතිවිය. එයින් ඔහුගේ ලිහිල් වූ අඟ පසඟ නිසා බෙලුවපණ්ඩු නම් වීණාව කිසිල්ලෙන් ගිලිහී වැටිණ. ඒ වීණාව එක් වරක් ඇඟිලිවලින් වාදනය කළවිට සිවුමසක් මිහිරි නාද නිකුත් වෙයි. සක්දෙවි එය (අහුලා) ගෙන පන්සිළුට දුන්නේය. වීණාව ගිලිහී වැටෙද්දීත් මාරයාට නොවැටහිණ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ -

තස්ස සොකපරෙතස්ස වීණ කච්ඡා අභස්සථ තතො සො දුම්මනො යක්‍ඛො තත්‍ථෙවන්තරධායථ යැයි.

ඇතැමෙක් එය සංගායනාවට සහභාගී වූ හිමිවරුන් කී බව දක්වති. ඒ පිළිබඳව අපගේ වෙසෙස් රුචියක් නැත.

පධාන සූත්‍ර විස්තරය නිමි.