3. සුභාසිත සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

3. සුභාසිත සූත්‍ර වර්ණනාව

එවං මෙ සුතං යනු සුභාසිත සූත්‍රයයි. එය (වෙනත් කෙනෙකුගේ විමසීමකට නොව) තම අදහස පරිදි දේසනා කරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යහපත් වචනයට කැමති වෙති. යහපත් වචන කතා කිරීමෙන් පුද්ගලයන් අයහපත් වචන කතා කිරීම වැළැක්වීමට මෙම සූත්‍රය වදාළහ. එහි එවං මෙ සුතං සංගායනාවට සහභාගි වූ හිමිවරුන්ගේ වචනයි. තත්‍ර බො භගවා......... භදන්තෙ තෙ භික්‍ඛූ යනුවෙන් මෙහි සඳහන් නොවේ. ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති අයුරිනි. එහෙයින් විස්තර සඳහන් නොවූ වචන ගැන මෙහි දක්වනු ලැබේ. තත්‍ර (දේසනා කරන ලද) තැන හා කාලය දැක්වීමයි. වැඩවසන කාලයෙහි, වැඩවසන ආරාමය අදහස් වේ. එයින් කිවයුතු දේ සහ, දේසනා කාලය පෙන්වා දෙයි. භාග්‍යවතුන් වහසේ නුසුදුසු තැන හෝ නුසුදුසු වේලාවෙහි දහම් නොදෙසති. ‘බාහිය, ඔබට (දහම් දෙසීමට) මේ කාලය නොවේ. ‘අකාලො ඛො තාව බාහිය’ ආදී තැන් නිදසුන්ය. ඛො යනු පදයක අඩු තැන් පිරවීමට හෝ අවධාරණයෙන් කිවයුතු විටකදී යොදන නිපාතයකි. භගවා ලෝකවාසීන් ගරු බුහුමන් පළකිරීමට (තථාගතයන් වහන්සේට යෙදූ වදනකි). භික්‍ඛූ කතාව ඇසීමට බලාපොරොත්තු වන පුද්ගලයන් පිළිබඳව සඳහන් කිරීමකි. ආමන්තෙසි ඇමතීය, වදාළේය. (ඇමතූහ) වටහා දුන්නේය.

භික්‍ඛවො ඇමතූ අයුරුය. එයින් පිඬුසිඟා යාම, සිල් ආදී මහණුන් අනුගමනය කරන යහගුණ එකතුව ගැනද කියන ලදී. ඒ අනුව ලාමක වූවන් විසින් සෙවුනා ලද පැවැත්ම පැවිදි පිරිසට පවසමින් උඩඟු බැගෑබවෙහි දොස් දක්වති. භික්‍ඛවො කරුණාව පැතිරුණු හදවතින් හා නෙතින් යුතුව, කරුණා දයා පිරි වදනින් තම මුහුණ දෙසට (අසන පිරිස) යොමු කරවාගෙන, එහිදී පැවසීමට කැමති වන කරුණු පහදා දෙමින්, තමාට සවන් දීමට කැමැත්ත උපදවයි. එසේම, පහදා දෙන කරුණු, මනාව ඇසීමටත්, මෙනෙහි කිරීමටත්, මනාව ඇසීමෙන් මෙනෙහි කරවීමෙන් සසුන් සම්පතෙහි යොදවති. වෙනත් දෙව් මිනිසුන්ද පැමිණ සිටිනවිට (මෙහිදී) කවර හෙයින් මහණුන්ට ඇමතු සේද? දෙටු බවින්ද, උසස් බවින්ද සමීපව හා හැමවිටම තැන්පත් බවද සළකාය. මේ දහම් දෙසුම එක් තැනැත්තෙකුට නොව හැමටම ගැළපෙන, සුදුසුවන බැවින්ද, පිරිස අතරෙහි ද දෙටු මහණ මුල්තැන ගනී. ගිහි ජීවිතයෙන් වෙන්ව අනගාරික වීම මුල්කොට උසස් වේ. (මුළු පිරිසෙහිම) නායකයාට සමීප වෙමින් (තථාගතයන් වහන්සේ අනුගමනය කරමින් ද ) හැමවිටම තැන්පත් බවින් යුතුව, සමීපව හැසිරෙන බැවින්ද, සියළු පිරිසට ගැලපෙන පරිදිම දහම් දෙසමින් පැවිදි පිරිසම ඇමතු සේක. එමෙන්ම මේ කතාබහට ගැළපෙන පරිදි හා ඒ යහපත් පිළිවෙතට සුදුසු ලෙසද එසේ ඇමතූහ. භදන්තෙ ගරු සැළකිලි හඟවන වචනයකි. තෙ භික්‍ඛූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් පිරිසකට ඇමතූ සේක්ද, ඒ පිරිස උන්වහන්සේ එසේ ගරුකරමින් ‘ගරු හිමියනි’ යනුවෙන් පිළිවදන් දුන්හ.

චතූහි අංගෙහි කරුණු සතරකින් හෝ කොටස් හතරකින් බොරු කීමෙන් වැළකීම වැනි යහපත් වචනයට අදාල කරුණු හතරින්, ඇත්ත කතා කිරීමේදී ඊට යොමුවන කොටස් හතර, චතුහි අවධි විබත් වචනයකි. කරණකොට අරුතින් යෙදී ඇත. සමන්නාගතා සමනූ ආගතා ඒ අනුව පැමිණි, පවතින, යුතු, වාචා ‘කතාබහ කරන වදන්’ වාචා ගිරා ව්‍යප්පථො ‘හොඳ කණට මිහිරි වූ’ - ‘නෙළා කණ්ණසුඛා’ ආදී ලෙස යෙදී ඇත. එමෙන්ම වචනය කරන ලද දෙයක ‘ඇඟවීමක්’ ද වේ. ‘වාචාය චෙ කතං කම්මං, ‘සතරාකාර වූ දුසිරිත් වචනයෙන් වෙන්වීම යහපත් වචනය යැයි කියනු ලැබේ. ‘යා චතූහි වචී දුච්චරිතෙහි ආරති...පෙ.... ‘අයං වුච්චති සම්මා වාචා’ ‘මෙසේ වැළකීම් අරුතෙහිද වේ. ‘මහණෙනි, නපුරු වචන නිතර කීමෙන්, ඊට පුරුදු වීමෙන්, වැඩි වැඩියෙන් යොදා ගැනීමෙන් නිරයෙහි ඉපදීමට හේතුවේ.’ එරුසා වාචා භික්‍ඛවෙ ආසෙවිතා භාවිතා, බහුලීකතා නිරයසංවත්තනිකා හොතී’ - මෙහි සිතිවිල්ලද, වචනයද ඇතුළත් වේ. එහෙත් මෙහිදී එය අදහස් නොකෙරේ. කවර හෙයින්ද? නොකිව යුතු බැවිනි. සුභාසිතා හොති යහපත් ලෙස කියන ලද්දේ වෙයි. එයින් එහි යහපත් අරුතක් ඇති බව දැක්වෙයි. න දුබ්භාසිතා අයහපත් ලෙස නොකියන ලද, එයින් අයහපතක් නොවන බව දැක්වෙයි. අනවජ්ජා වැරදි ලෙස කියන ලද රාග - තරහ ඇති කරවන ගති නැති, එයින් අදාල දෙයෙහි පිරිසිදු බව - යහපත් බව තහවුරු බව කීමෙහිදී (එහි අනික් අරුත) වැරදි බව දැක්වීමයි. අනනුවජ්ජාච දොස් නැගීමෙන් මිදුණු, එයින් හැම ලෙසින්ම පිරිපුන් බව පෙන්වයි. විඤ්ඤුනං පණ්ඩිතයන්ට, එයින් ගැරහුම් පැසසුම් ලබන අනුවණයන් අපමණ යැයි පෙන්වා දෙයි.

කතමෙහි චතූහි කියාදීමට කැමතිව විමසීමයි. ඉධ මේ සසුනෙහි, භික්‍ඛවෙ එය පවසනු කැමතිව කරන ඇමතීමයි. භික්‍ඛූ ඉහත සඳහන් කරන ලද පරිදි වචන කියන තැනැත්තා පෙන්වා දෙයි. සුභාසිතං යෙව භාසති පුද්ගලයන් උදෙසා කරන දේසනයෙහි සිවු ආකාර වූ වචනයෙන් එක් ආකාරයක් සඳහන් කිරීමයි. නො දුබ්භාසිතං ඒ වචනයට පටහැනි වූ වචන කීමෙන් වැළකීමයි. එයින් කවර විටක හෝ බොරු කිවයුතු නම්, ඒ හැඟීමෙන් වැළකෙයි. නො දුබ්භාසිතං මෙයින් වැරදි වචන (කීම) දුරු කෙරෙයි. සුභාසිතං වැරදි වචනවලින් වැළකී කිවයුතු වචන හඳුනා ගැනීමෙන්, අයහපත් නොකිරීමත්, කුසල් රැස්කර ගැනීමත්, මුලදීම දුසිරිතට අදාල වන වචන නොකිය යුතු බවත් කිවයුතු වචන ගැනත් පැහැදිලි කළහ. ධම්මඤ්ඤෙව යන වචනය ගැන ද එසේය.

සුභාසිතං යෙව භාසති, නො දුබ්භාසිතං මෙයින් කේලාම් වැනි වැරදි වචන කීම අත්හැර, සමඟියට හේතු වන වචන පිළිබඳව කියන ලදී. ධම්මං යෙව භාසති නො අධම්මං මෙයින් පලක් නැති, හරයක් නැති වචන කීමෙන් තොරව, හොඳයැයි පිළිගත් වචන කීම පිළිබඳව කියා ඇත. නපුරු බවින් හා මුසාවෙන් තොර වූ අනෙක් දෙආකාර වචන (කොටස) පියසච්ච යනුවෙන් අදහස් වේ. ඉමෙහි ඛො මේ ලෙසින් එබඳු ගුණයෙන් යුතු වචන, නුවණින් විමසා බලා පවසයි. ඉමෙහි ඛො භික්‍ඛවෙ චතූහි අංගෙහි සමන්නාගතා වාචා සුභාසිතා හොති මෙහි වෙසෙසින් දැක්විය යුතු වන්නේ වචන කතාකරන විට, එය කියන ආකාරයෙන්ද, ලිඟු, විබත්, කාලය හා යෙදෙන සැටියෙන්ද වචනයෙහි යහපත් බව හැඟී යාමයි. ඒ යහපත් ගතියෙන් (වචනයේ) අයහපත් බව වැළකෙයි. වචනයෙහි ඒ ඒ කොටස් (ආකාරය) අනුව කේළාම් සොබාවයෙන් යුතු වචනද නරකය. එය තමන්ටත්, අනුන්ටත් අයහපතම ගෙන දෙයි. මේ කොටස් හතරට ගැනෙන (යහපත්) වචන වේ නම්, හැදියාවක් නොවූ බස්වහරකට (මිලක්‍ඛභාසා) හුරු දිය පිරුණු කලයක් ගෙන ගිය කෙල්ලක ගැයූ ගීතයක් වුවත් යහපත් වචන වේමය. හෙළ දිවයිනෙහි, මාවතක් අසල, කෙතක් රකිමින් සිටි සිහල මෙහෙකාර කෙල්ලක සිහල බසින්ම ගායනා කරන ලද, ඉපදීම, ජරාව හා මරණය ගැන කරුණු ඇතුලත් ගීයක් අසා, මග යමින් සිටි විදසුන් වඩන සඟ සැටනමක් එහිම රහත් බවට පත්වීම නිදසුන්ය. එසේම විදසුන් වැඩීමෙහි උත්සාහවත් වූ තිස්ස නම් හිමිනමක්, නෙළුම් විලක් අසළින් යද්දී නෙළුම් විලෙහි නෙළුම් මල් නෙලමින් සිටි මෙහෙකාර කෙල්ලක ගයන ලද

‘මනහරව පිපුණු මේ රත් පියුම, හිරු එළියෙන් පීඩාවට පත්කරනු ලබයි. එසේම මිනිස්වගද ජරාවෙන් මඩිනු ලබයි’ යන (අරුත් ඇති) ගීතය.

අසා රහත් බව ලැබීය. බුදුවරයකු පිරිනිවීමෙන් පසු නැවත බුදුවරයකු පහලවීමට පෙර කාලයේදී, පුතුන් සත්දෙනා සමග කැලයෙන් ආ එක් මිනිසෙක්, එක්තරා ගැහැණියක මොහොලෙන් සහල් කොටද්දී,

‘දැඩිසේ ජරාවෙන් මඬනා ලද, මැලවුනු සම හා සිවියෙන් යුතු මේ (සිරුර) මාරයාට ගොදුරක්ව මරණයෙන් බිඳේ.’

‘මෙය පණුවන්ට ආකරයකි. නොයෙක් පිළිකුල් දෙයින් පිරුණකි. අපිරිසිදු දුගඳ බඳුනකි. කෙසෙල් කඳක් හා සමානය’ යන අරුත් ඇති,

මෙම ගීතිකාව අසා සියල්ලෝම පසේ බුදු බවට පත්වූහ. මෙබඳු අයුරින් වෙනත් තැනැත්තන්ද එවන් උතුම් තැනකට පැමිණීම නිදසුන්ය. ‘හේතුවක් ඇතිව සකස් වූ සියළුම දේවල නිති පැවැත්මක් නැතැයි ‘සබ්බෙ සංඛාරා අනිච්චා’ - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒ ඒ තැනැත්තන්ගේ හිත් හසර දැන වදාරන ලද ගාථා අසා පන්සියයක් මහණුන් රහත් බවට පත්වීම පුදුමයක් නොවේ. නොයෙක් දෙවි මිනිසුන් ද (රූප වේදනා) ආදී සමූහ කොටස් ගැන හා (ඇස, කණ) ආයතන පිළිබඳ වූ වෙනත් දේසනා අසා රහත් බවට පත්වීම ද (සැළකිය යුතුය.) මෙසේ මේ කොටස් සතරකින් යුතු වචන, හැදියාවකට පත් නොවූ බසක හෝ දිය කළ ගෙනයන මෙහෙකාර කෙල්ලකගේ ගීතයක් වුව හෝ යහපත් යැයි දතයුතුය. යහපත් බැවින් එය වැරදි රහිතය. එහි වැටහීමක් පතන නැණවත් කුලපුතුනට අරුතම උපකාරි වේ. අකුරු යෙදුන හැටි පිළිසරණ නොවේ.

ඉදමවොච භගවා මේ යහපත් කරුණු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ. ඉදං වත්‍වා සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්‍ථා මේ කරුණු කියා තවදුරටත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ ද කීහ. දැන් ඒ සඳහා කිවයුතු ගාථා දක්වමින්, ඒ ගාථා සියල්ලම සංගායනාවට සහභාගි වූ හිමිවරු කීහ. එහි අපරං යනු ගාථාව සකස්වන වචන සබඳතාව (ගොඩනැගීම) සඳහා කියනු ලැබේ. එය දෙආකාර වෙයි. පසුව පැමිණි පිරිසට ඇසීමට නොලද කරුණු දැනගැනීමට ඉඩ සලසමින්, එය තහවුරු වන පරිදි, අරුත් පැහැදිලි වන සැටි එයින් අදහස් වේ. කලින් කිසියම් කරුණක අරුත පැහැදිලි කිරීමේදී (අසන්නාට) අඩුලුහුඬුතාවක් සිදුවීනම්, එය වඩාත් පැහැදිලි වීම (දෙවැනි හේතුවයි.) ‘උපන් මිනිසාගේ මුවෙහි කෙටේරියක් ද හටගනී’ –- ‘පුරිසස්ස හි ජාතස්ස කුඨාරී ජායතෙ මුබෙ’ වැනි සඳහන් මෙනි මෙහි ද ඒ අරුත් දැක්වීම පිණිස වේ.

සන්තො බුදුවරු ආදී උතුමන්, උන්වහන්සේලාගේ යහපත් වචන, කියමන් උතුම් යැයි. උසස් යැයි අගය කරනු ලබයි. දුතියං තතියං චතුත්‍ථං මෙය කලින් සඳහන් කරන ලද පිළිවෙල සඳහා කියන ලදී. ගාථා අවසානයෙහි වංගීස හිමි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ යහපත් වචනයෙහි පැහැදුනේය.

වංගීස හිමි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට පැහැදුණු බව පෙන්වා දෙමින් අථඛො ආයස්මා යැයි සංගායනාවට සහභාගි වූ හිමිවරු පැවසූහ. පටිභාති මං මට කිසියම් අදහසක් පැවසීමට ඇත. පටිභාතු තං ඔබගේ අදහස පවසන්න. සාරුප්පාහි සුදුසු අයුරින්, අභිත්‍ථවි පැසසුම් කළේය.

න තාපයෙ විපිළිසරව, තැවීමට, දුකට පත් නොවන්නේය. න විහිංසෙය්‍ය එකිනෙකා බිඳවීමෙන් වැළකෙන්නේය. සා වෙ වාචා එබඳු වචනය ඒකාන්තයෙන් යහපත්ය. මෙපමණකින් කේළාම් නොකීම මතුකරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තුතිපැසසුම් කළේය.

පති නන්‍දිතා සතුටු හදවතින් ඉදිරියට ගොස්, කැමති ලෙසින් සතුටට පත්කරන ලද්දේය. යං අනාදාය පාපානි පරෙසං භාසතෙ පියං යම් වචනයක් කියන්නේ නම්, එය අනුන්ට අයහපත වන. අකැමති වන, පිළිකුල දනවන, නපුරු ලෙසට නොව, අරුත් පිරි, මිහිරිව, කැමතිවන පරිදිම කියයි. පියවාචමෙව භාසෙය්‍ය යැයි එය සඳහන් කරන ලදී. මේ ගාථාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිය වදනින් තුති පැසසුම් කළේය.

අමතා යහපත් බවින් අමා බඳු, ‘රස අතුරෙන් ඇත්ත ඒකාන්තයෙන්ම උසස්ම රසය බව ‘සච්චං භවෙ සාදුතරං රසානං’ කියන ලදී. නිවනට හේතුවන බැවින්ද අමා නම් වේ. එස ධම්මො සනන්තනො ඇත්ත කතාකිරීම ඉපැරණි කලක සිට පැවතෙන සිරිතකි. පෙර සිට පැවතෙන යහපත් හැසිරීමේ ගුණයකි. මෙය පෙර පටන්ම පුරුදු කරන ලද්දකි. ඔව්හූ බොරු බස් නොපැවසූහ. එහෙයින් සච්චෙ අත්‍ථෙච ධම්මෙච ආහු සන්තො පතිට්ඨිතා යැයි කීය. ඒ අනුව ඇත්ත කතාකරන බැවින්, තමන්ද, අනුන්ද මනා වැටහීමෙහිද පිහිටියහ. වැටහීම ඇති බැවින් පිහිටියාහුයැයි දතයුතුය. අන් තැනැත්තන් ඇත්ත මුල්කොට (පල ලබන අයුරු) මෙසේ දතයුතුය. ඒ කෙබඳුද? වැටහීමෙන් හා යහපත් බවිනි. එයින් අනුන්ට අවහිර නොවේ. සිහියද අවහිර නොවී පවත්නා බැවින්, දැහැමි යහපත් බවද වේ. යහපතම සිදුවේ යැයි කියන ලදී. මේ ගාථාවෙන් ඇත්ත කීම පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තුති කළේය.

ඛෙමං බිය නැති, උවදුරු නැති, ඒ කුමක් නිසාද? නිබ්බාණපත්තියා දුක්‍ඛස්සන්තා කිරියාය යම් ලෙසකින් කෙලෙස් සිඳලන්නේ ද එය සසර දුක නැති කිරිමද වන්නේ යැයි තේරුමයි. යං බුද්ධො නිබ්බාණපත්තියා දුක්‍ඛස්සන්තකිරියාය නැතහොත් (සොපාදිසෙ - අනුපාදිසෙස) දෙයාකාරව හඳුන්වනු ලබන නිවනෙහි බිය රහිත මග පැවසීමෙන් ඛෙමං යනුවෙන් දක්වයි. සා වෙ වාචානමුත්තමං එම වචනය සියළු වචනවලින් උසස් යැයි මෙසේ ද අරුත දතයුතුය. මේ ගාථාවෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හැම ලෙසින්ම තුති කරමින්, අරහත් පලය කුළුගන්වා දේසනය නිම කළේය. මේ කලින් නොදැක්වූ වචනවල විස්තරයි. ඉතිරි වචන ගැන කලින් කියා ඇති පරිදි දතයුතුය.

සුභාසිත සූත්‍ර විස්තරය නිමි.