6. සභිය සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

6. සභිය සූත්‍ර වර්ණනාව

එවං මෙ සුතං යනු සභිය සූත්‍රයයි. මෙම සූත්‍රයට හේතු වූ කරුණු මෙහි කියන ලදී. එහි විස්තර පෙර සඳහන් වූ කරුණු හා සමාන බැවින් ඒ අනුව දතයුතුය. විස්තර නොදැක්වූ වචන ඇතොත්, ඒ විස්තර කරන ලද වචන හා සම්බන්ධ කොට සඳහන් කරන්නෙමු. වෙළුවනෙ කලන්‍දක නිවාපෙ වෙළුවන යනු ඒ උයනේ නමයි. එය දහඅට රියන් පවුරකින්ද, උණගස්වලින් ද වටවූයේය. දොරකොටු, මුරගෙවල් ආදියෙන් යුතු, මනරම් නිල්පැහැයෙන් යුතු විය. එහෙයින් වෙළුවන යැයි හඳුන්වනු ලබයි. ලේනුන්ටද නිදහසේ මෙහි විසීමට ඉඩ ලැබුණි. එහෙයින් කලන්‍දක නිවාප යැයිද කියනු ලැබේ. ලේනුන්ට මෙහි නිදහස් තැනක් විය. ලේනුන් කාලක යනුවෙන් ද හඳුන්වයි. පෙර එක්තරා රජෙක් එහි උයන්කෙළි පිණිස අවුත්, සුරාවෙන් මත්ව, දවල් කල නිදාගත්තේය. පිරිවර ජනයාද ‘රජ නිදන්නේ’ යැයි උයනෙහි මල්පල ආදියට ආසා කරමින් එහා මෙහා ගියේය. සුරාගඳ දැනුණු එක් විසකුරු සපෙක් ගස් බෙනයෙන් නික්ම, රජු දෙසට එයි. ඒ දුටු රුක්දෙවියෙක් ‘රජුගේ ජීවිතය රැකගනිමි’යි ලේනෙකු සේ අවුත්, රජුගේ කන අග හඬක් නැගීය. රජ පිබිදුණි. විසකුරු සර්පයා නැවතුණි. රජු එය දැක, මේ ලේනා මගේ ජීවිතය රැක ගත්තේ’ යැයි ලේනුන්ට ආහාර සකස් කරවීය. ලේනුන් නොමරණ ලෙසද අණ පැතිරවීය. එතැන් පටන් එය කලන්‍දකනිවාප යැයි හැඳින්වීය.

සභියස්ස පරිබ්බාජකස්ස සභිය යනු ඔහුගේ නම යි. පරිබ්බාජක යැයි (බුදු සසුනෙහි) පිටත පැවිද්ද උදෙසා කියනු ලබයි. පුරාණසාලොහිතාය දෙවතාය මව, පියා නොවේ. එසේ වුවත්, මවකු මෙන්, පියෙකු මෙන් හිතසුව කැමති වන ඒ දෙව්පුත් පෙර ලේ නෑකම ඇති දේවතාවකු සේ හඳුන්වා ඇත. කසුප් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවනින් පසු, රුවන්සෑය පිහිටි කල්හී, කුලපුත්තු තිදෙනෙක් මුණගැසුණු සව්වන් හමුවෙහි පැවිදිව, චරිතයට ගැලපෙන කමටහන් ගෙන, පිටිසර ජනපදයකට ගොස්, කැලයෙහි මහණදම් පුරති. අතරතුර සෑය වැඳීමටත්, දහම් ඇසීමටත් නගරයට යති. පසුව හුදෙකලාව කැලයෙහි වාසයට එකඟව නොපමාව මහණදම් රැක්කාහ. එසේ විසූවත්, කිසිදු මගපලයෙන් උසස් බවක් නොලැබූහ. ‘අපි පිඬු පිණිස යාමේදී ජීවිතය ගැන බලාපොරොත්තු තබමු. එසේ ජීවිතය ගැන බලාපොරොත්තු ඇතිව ලොවුතුරු දහම අවබෝධයට නොහැකිය. කෙලෙස් සහිතව මරණයට පත්වීමද දුකකි. අපි ඉණිමගක් බැඳ පව්වකට නැග, කයෙහිද, ජීවිතයෙහිද බලාපොරොත්තු නැතිව, මහණදම් පුරමු’ යැයි සිතා එසේ කළහ.

ඒ අතර, වැඩිමහල් මහණුන් වහන්සේ හේතුසම්පත් ඇති බැවින්, එදිනම අභිඤ්ඤා සයද සමග අරහත් බව අවබෝධ කළහ. උන්වහන්සේ ඉඳු බලයෙන් හිමවතට ගොස්, අනොතත්ත විලෙන් මුව දොවා, උතුරු කුරුවෙහි පිඬු පිණිස හැසිර, බත වළඳා නැවත වෙනත් පෙදෙසකට ගොස් පාත්‍රය පුරවා, අනොතත්ත පැන් ද බුලත් හා දැහැටි ද ගෙන, අනෙක් මහණුන් දෙදෙනා වෙත අවුත්, ‘ඇවැත්නි, බලව, බලවත්කම, මේ උතුරුකුරුවෙහි පිඬු පිණිස ලද අහරයි. පැන් හා දැහැටි හිමාලයෙන් ගෙනෙන ලදී. මේවා වළඳා මහණදම් කරවූ, මම මෙසේ හැමදා උවටැන් කරන්නෙමි’යි කීය. හිමිවරු දෙදෙනා ඒ අසා ‘හිමියනි, ඔබ කටයුතු නිමකරන ලදී. ඔබවහන්සේ සමග සතුටුසාමීචි කතා පමණකුදු අපට පමාවකි. ඔබවහන්සේ නැවත අප හමුවට නොපැමිණෙනු මැනවැ’යි කීහ. ඒ දෙටු හිමි, කිසිදු අයුරකින් අනෙක් හිමිවරුන් එකඟ කරගැනීමට නොහැකිව ඉවත්ව ගියේය.

ඒ හිමිවරුන් දෙදෙනාගෙන් කෙනෙක් දින දෙකතුනකින් අභිඤ්ඤා පහ ලබා, අනාගාමිව දෙටු හිමියන් පරිදිම කටයුතු කළේය. (මගපලයක් නොලද) ඉතිරිව සිටි හිමියන් විසින් පිළිකෙව් කරන ලදුව ඉවත්ව ගියේය. ඒ ඉතිරි වූ හිමි, පව්වට නැගී සත්වන දින, කිසිදු වෙසෙස් බවක් (මගපලයක්) නොලැබම කළුරිය කොට දෙව්ලොව උපන්නේය. දෙටු රහත් හිමියෝ ද ඒ දවසෙහිම පිරිනිවන් පෑහ. අනාගාමි වූ හිමියෝ සුද්ධාවාසයෙහි උපන්හ. දෙව්පුතු කාමාවචර සදෙව් ලෝකවල වරින්වර දෙව්සැප විඳ අප බුදුරදුන් කල දෙව්ලොවින් චුතව, එක් පිරිවැජි ළඳක කුස පිළිසිඳ ගත්තේය. ඇය එක්තරා රජකුල දුවකි. මවුපියෝ, ‘අපගේ දියණිය ආගම් වාද දැනගනීවා’යි එක් පිරිවැජියෙකුට භාර කළහ. එහිදී එක් අතවැසි පිරිවැජියෙක් ඇය සමග අනාචාරයෙහි යෙදුණේය. එයින් ඇය ගැබ් ගත්තාය. ඇය ගැබිනියක බව දත් පිරිවැජියෝ නෙරපා දැමූහ. ඇය වෙනත් තැනකට යන අතරමගදී - ජනයා මැද (සභාවෙහි) දරුවකු බිහිකළාය. එයින් ඔහු ‘සභිය’ නමින්ම හැඳින්වූහ. සභිය. වයසින් වැඩුණුවිට, පිරිවැජි පැවිදි බව ලබා, නොයෙක් සිප්සතර ඉගෙන, මහා වාද කරන්නෙකුව, (දේසකයෙකුව) මුළු දඹදිවම සැරිසරමින්, තමා හා වාද කරන්නෙකු නොදැක නගරදොරටුව (අසළ) අසපුවක් කරවාගෙන, කැත් කුමරුන් ආදීනට උගන්වමින් වාසය කරයි.

මේ අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උතුම් දම්සක් පවත්වා, රජගහ නුවරට අවුත් ලේනුන්ට වාසය වූ වේළුවනයෙහි වැඩවසති. සභිය බුදුවරයකුගේ ලොව පහලවීම ගැන නොදනී. ඉක්බිති සුද්ධාවාසයෙහි උපන් ඒ බ්‍රහ්මයා, සමවතින් නැගී, මෙබඳු වෙසෙසකට මම කවරකුගේ බලයෙන් පැමිණියෙම්දැයි, මෙනෙහි කරනවිට, කසුප් බුදුසස්නෙහි තමන් හා මහණදම් කළ සහායකයන් සිහිකොට, ‘ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු පිරිනිවන්පා ඇත. අනික් තැනැත්තා කොහිදැයි බලනවිට, දෙව්ලොවින් චුතව, දඹදිව ඉපිද (සිටියත්) බුදු උපත ගැන නොදන්නේ යැයි දැන, මම ඔහු බුදුන්වහන්සේගේ ඇසුරට යොමුකරමි’යි පැන විස්සක් සකසා, රෑ කාලයෙහි ඔහුගේ අසපුවට අවුත් අහසෙහි සිට, ‘සභිය, සභිය යැයි කැඳවීය. සභිය නිදාසිටියදීම, ඒ හඬ අසා, පිටතට අවුත්, ආලෝකය දැක, හිස අත්මුදුන් බැඳ සිටියේය. ‘සභිය, මම ඔබ වෙනුවෙන් ගැටළු පැන විස්සක් ගෙනාවෙමි, ඔබ එය උගනුව, යම් මහණකු හෝ බමුණකු හෝ මෙම පැන විචාළවිට පැහැදිලි කරත් ද, ඔහු ළඟ බඹසර හැසිරෙව’යි ඒ බ්‍රහ්මයා කීය. මේ දෙව්පුතු උදෙසා පුරාණසාලොහිතාය දෙවතාය පඤ්හා උද්දිට්ඨා හොන්ති යැයි කියන ලදී. උද්දිට්ඨා එසේ පැවසුවා මිස විස්තර නොකරන ලදී.

එසේ කීවිටම සභිය එක් වචනයෙන්ම පද පිළිවෙලින් වටහා ගත්තේය. ඒ බ්‍රහ්මයා බුදු උපත දැන සිටියද සභියට නොකීවේය. අරුත් සොයන - විමසන පිරිවැජියා තමන්ම මගපෙන්වන නායකයෙකු හඳුනාගනී. මේ සසුනෙහි හැර පිටත මහණ බමුණන්ගෙන් හිස් යැයි අදහස් කරමින්, යො තෙ සභිය.......චරෙය්‍යාසි යැයි කීය. ථෙර ගාථාවේ සතරවන නිපාතයෙහි සභිය තෙරුන්ගේ චරිත කථාවේ (ඔහුගේ) මව තම වැරදි පිළිවෙත ගැන සිතා, එය පිළිකුල් කොට, දැහැන් උපදවා බඹලොව ඉපිද ඒ බ්‍රහ්ම දේවතාවාට එම පැන පවසන ලදැයිද සඳහන්ව ඇත.

යෙ තෙ දැන් කිවයුතු කරුණු ගැන නැවත සඳහන් කිරීමයි. සමණ බ්‍රාහ්මණ පැවිදි බවට පත් මහණුන් ලෙසද, බමුණන් ලෙසද ලොවෙහි හඳුන්වනු ලබන, සංඝිනො පිරිස් ඇති, ගණිනො අපි (ආගමික) නායකයෝ වෙමු. සියල්ල දත්තෝ වෙමු’ යැයි තහවුරු කරමින්, ගණාචරියා (යහපත අයහපත) පැවසීම හා අසන දෙයට පිළිතුරු දීමෙන් ගිහි පැවිදි පිරිසට ගුරුවරු ලෙස, ඤාතා උසස් යැයි හඳුනාගන්නා ලද පසිඳුව ඇති, යස්සිනො (පූජා-සිවුපසය ආදිය) ලැබීමේ ගුණය යුතු, තිත්‍ථකරා ඔවුන්ගේ හැඟීම්-මතවාද පිළිගන්නවුන් විසින් තරයේ වැළඳ ගතයුතු, පිළිගතයුතු සමයවාදී නායකයෝ, සාධු සම්මතා බහුජනස්ස මොවුන් සන්හුන් යහපත් තැනැත්තන් යැයි බොහෝදෙනා පිළිගත්තා වූ,

සෙය්‍යථිදං ඔහු කවරහුදැ’යි තේරුම ඇති නිපාතයකි. පූරණෙ නමයි. කස්සපො පරම්පරාවයි. උපතින් ඔහු දාසයෙකි. දාසයන් ගණනින් සියයක් පිරුනේ මොහුගෙනි. එහෙයින් ඔහුට පූරණ යැයි නම් කළහ. පලාගොස් නිරුවත් (කොටසක්) අතරේ පැවිදිව ‘මම කස්සප වෙමි’යි පරම්පරා නමින් හඳුන්වා ගත්තේය. සියල්ල දන්නා බව ද හැඟවීය. මක්‍ඛලී යනු නමය. ගවහලක උපන් බැවින් ගොසාල යැයි ද කියනු ලැබේ. ඔහු ද උපතින් දාසයෙකි. පලාගොස් පැවිදි වූයේය. සියල්ල දන්නා බවද හැඟවීය. අජිතො යනු නමය. සැහැල්ලු දිවිපැවැත්ම සඳහා කෙස්වලින් කරන ලද කම්බිලියක් (පොරෝනයක්) දරයි. (පොරවයි) එහෙයින් කෙසකම්බලී යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු ද සියල්ල දන්නා බව හැඟවීය. පකුධ යනු නමයි. කච්චායන පරම්පරාවයි. සැහැල්ලු දිවිපැවැත්ම අනුව ජලයෙහිද ජීවය ඇතැයි සළකා නෑම, මුහුණ සේදීම ආදිය පිළිකෙව් කරන ලදී. සියල්ල දන්නා බව ඔහුද හැඟවීය. සඤ්ජයො යනු නමයි. ඔහුගේ පියා බෙලට්ඨ නම් විය. එහෙයින් බෙලට්ඨගේ පුතා - බෙලට්ඨපුත්ත යනුවෙන් හැඳින්වීය. ඔහු ද සියලු දේ දන්නා බව හැඟවීය. නිගණ්ඨො පැවිදිව ලද නමයි. නාත පුත්තො යැයි පියාගේ නමින් කියනු ලබයි. නාත පියාගේ නමයි. ඔහුගේ පුතු නාතපුත්තය. ඔහුද සියල්ල දන්නා බව හැඟවීය. මේ සියළුදෙනාටම (ගෝලයෝ) පිරිවර පන්සියය බැගින් වූහ. තෙ ඒ සාමයික නායකයෝ, තෙ පඤ්හෙ ඒ පැන විස්ස, තෙ ඒ පූරණ කස්සප ආදී නායකයෝ, නෙව සම්පායන්ති පිළිතුරු සකසා නොදෙති. කොපං සිතුවිලි කැළඹුණු බව (සිත අවුල් බවට පත්ව) දොසං නපුරු සිත් ඇති බව, මේ වචන දෙකම අඩුවැඩි ලෙසින් තරහ ගතියටම සමාන වචනයකි. අප්පච්චයං නොසතුටු බව, දොම්නස පළකරති. පාතුකරොන්ති කයෙන්, වචනයෙන් පළකරති. හැඟෙන සේ දක්වති.

හීනායා ගිහි බවට පත්ව, පැවිදි බව හා සළකනවිට ගිහියෙකු වීම, සීලය ආදී ගුණයෙහි අඩුවීමක්, ලාමක වූ කාම ඇසුරත් අනුව පහත් බව කියැවේ. පැවිද්ද උසස්ය. ආවත්තිත්‍වා පසු බැස, කාමෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය කම්සුව සොයන්නෙමි. මේ වූකලී, සියල්ල දන්නා බව හැඟවූ පැවිද්දන්ගේ හිස්බව දැකීමෙන් සභියට ඇතිවූ හැඟීමයි. (එහෙත්) සිතෙහි ඇතිවන එකිනෙක ගැටෙන සිතිවිලි ගැන නැවත නැවතත් විමසන විට ‘මේ තැනැත්තාද මහණෙනි, (බොහෝ දෙනා) ඔවුන් උසස් ලෙස පිළිගනී. තරුණ වූ පමණින් ඒ මහණුට දොස් නොනැඟිය යුතු’ යැයි ආදී ලෙස සභිය පිරිවැජියාට සිතුණි. එහි ජිණ්ණ ආදී වචනවල ඉහත දක්වා ඇති පරිදිය. ථෙරා තම මහණදමෙහි තහවුරු බවට, තිර බවට පත්ව, රත්තඤ්ඤූ රුවන් හඳුනන්නා සේ, ‘නිවන් රත්නය අපි දනිමු’ යැයි මෙසේ තම හැඟුමෙන් ලෝවාසින් විසින්ද පිළිගන්නා ලද (පැවිදි බව ලැබ) බොහෝ රැය ගතවූ, දිගුකලක් පැවිදිව සිටින, චිර පබ්බජිතා ඔවුන් බොහෝ කලක් පැවිදිව සිටියේ යැයි, න උඤ්ඤාතබ්බො අවමන් කොට නොසිතිය යුතුය. පහත් ලෙස හඳුනා නොගත යුතු බව කියන ලදී. න පරිභොතබ්බො නින්දා නොකළ යුතුය. ‘මොහු මොනවා දන්නෙහිදැ’යි නොගත යුතුයැයි ද කියන ලදී.

කංඛී වෙචිකිච්ඡි සභිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමග සතුටුසාමීචි කතා කරමින්, උන්වහන්සේගේ රූසිරියත්, තැන්පත් බව හා සියල්ල දන්නා බවටත් බුහුමන් කරමින්, උඩඟුකම නැතිව ඉහත සඳහන් ගාථාව කීය. ‘මෙය පැහැදිලි කරගැනීමට ඉඩක් (මට) ලැබෙන්නේ නම්’, ...මෙසේ සැක දුරු කරගැන්ම සඳහා විචාරීමට කංඛී, ‘මේ මේ පැනවලට තේරුම්, පිළිතුරු කවරේද? මෙසේ මතුවන දෙගිඩියාව වෙවිකිච්ඡි තීරණය කරගැනීමට දුබල තරම් වූ සැකය හෝ ඒ පැනවල අරුත් සැක කිරිමේ දෙගිඩියා වූ සැකයෙන් කංඛී, දැඩි ලෙස තේරුම සොයමින්, (සිත) වෙහෙස කරමින් තීරණයක් ගැනීමට නොහැකිවීම වෙවිකිච්ඡි අභිකංඛමානො, බොහෝ බලාපොරොත්තු වෙමින්, තෙසන්තකරො ඒ විමසන ලද පැනවල කෙළවර කරන කෙනෙකු වනු මැනව, භවාහි මෙසේ (තම අදහස) ඉදිරිපත් කළේය. පඤ්හෙ මෙ පුට්ඨො...ව්‍යාකරොහි මෙ ඒ (කොටසෙහි) පඤ්හෙ මෙ මගේ පැන, පුට්ඨො අසන ලද, අනුපුබ්බං පැන පිළිවෙලින්, අනුධම්මං අදහස - තේරුම අනුව පාලියට නඟා, ව්‍යාකරොහි මෙ පහදා දෙනු මැනව.

දූරතො සභිය ඒ මේ අත ඇවිදිමින්, යොදුන් සත්සියයක් දුර ගෙවා පැමිණියේය. එහෙයින් දුරතොව ආගතොසි යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කීහ. කසුප් බුදුරදුන්ගේ සසුනෙහි පටන් හෝ පැමිණි බැවින්, ‘දුර සිට ආවෙහි’ යැයි ඔහුට කීහ.

පුච්ඡ මං මේ ගාථාවෙන් සියල්ල දන්නා වූ නුවණින් විසඳා අවසන් කරන බව හඟවයි. මනසිච්ඡස ඔබේ සිත කැමති වෙහිද? (ඔබ ඊට කැමැති වෙහි)

යං වතාහං ඒකාන්තයෙන් මම යම් කරුණක්, අත්තමනො සතුටින් උද්දාම වූ සොම්නස් පිරි සිතින්, උදග්ගො කයෙන් ද සිතින් බොහෝ සෙයින් උසස්ව, මේ පදය හැම පාඨයකම නැත. දැන් යම් කරුණකින් සතුටු සිතක් ඇතිවී නම්, එය දක්වමින් පමූදිතො පීතිසොමනස්සජාතො යැයි කීය.

කිමපත්තිනං කුමකට පැමිණියේද? කුමක් අවබෝධ වීද? සොරතං මනාව සාන්ත වූ, සුරතං යනුද පාඨයකි. මැනවින් වෙන්වූ යන තේරුමයි. දන්තං දැමුණු, බුද්ධො මනාව අවබෝධ කළ හෝ අවබෝධ කළ යුතු හෝ, මෙසේ සභිය එක් එක් ගාථාවකින් පැන සතර බැගින් පැන විස්සක් විමසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් එක් පැනයට එක් එක් ගාථාවකින් පිළිතුරු දී අරහත් බව කුළුගන්වමින් ගාථා විස්සක් වදාළහ.

කෙලෙස් බිඳ දැමූ, උතුම් අදහස් මුදුන්පත් කරගත් ඒ මහණ නිවනට පැමිණියේදැ’යි කිමපක්තිනමාහු භික්‍ඛූනං යන ඔහුගේ මේ පැනයට පජ්ජෙන ආදී ගාථාවෙන් කරුණු පැහැදිලි කළහ. එහි තේරුම නම්, යම් මහණෙක් තමා විසින් පුරුදු කරන ලද පිළිවෙත් මගින්, පරිනිබ්බානගතො කෙලෙස් පිරිනිවනට පැමිණියේද, එසේ පිරිනිවනට (සසර ගමන ඇති කරවන සියළු කෙලෙස් සිඳ දමන ලද බැවින්) ගිය බැවින් ද විතිණ්ණකංඛො වේ. විපත්, සම්පත්, හානි, දියුණුව, වැනසීම, සදා පැවැත්ම, පව් පින් ආදී ලෙසින් විභවඤ්ච භවඤ්ච විප්පහාය සෝවාන් ආදී මගෙහි වසන්නා වූ වූසිතවා ඛීණ පුනබ්භවො මෙබඳු තුති වචනවලට සුදුසු වූ සො භික්‍ඛූ

වැරදි පිළිවෙත්වලින් මනාව වෙන්වීමෙන්, නොයෙක් ආකාර වූ කෙලෙස් නැති කිරිමෙන් සංවරයට පත්, එබැවින් එම අරුත දක්වමින් සබ්බත්‍ථ උපෙඛො ආදී ගාථාවෙන් දෙවැනි පැනයට පිළිතුරු දුන්හ. එහි අදහස නම්, සබ්බත්‍ථ යම් (කෙනෙක්) මහණෙක්, රූප ආදී අරමුණුවල, ඇසින් රූ දැක සතුටු වන්නේද නොවේ. අසතුටු සිත් ඇති කරගන්නේද නොවේ. ‘චක්‍ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොති, න දුම්මනො’ මෙසේ පවත්නා විට, කොටස් හයකින් යුතු උපෙඛතො මනාව වැඩිදියුණු කරගත් සිහියෙන් සතිමා, න සො හිංසති හිංසා පීඩා නොකෙරේමය. එහිද, තැති ගන්නා - තැති නොගන්නා වූ ජීවීන්, සබ්බලොකෙ සියළු ලෝකවල, සැඩපහරින් එතෙර වූ බැවින් තිණ්ණො පව් සංසිඳින ලද්දේ සමණො, කැළඹුණු කල්පනා නැතිකරන ලදින් අනාවිලො, යස්ස රාග, දෝස, මෝහ, මාන දැඩිව ගත් රළු හෝ සියුම් කෙලෙස් පිරි නොයෙක් අදහස් න සන්ති, සො මේ මැදිහත් වූ වාසය කිරීමෙන් මනා දියුණු කොටගත් සිහියෙන් ද, හිංසනයෙන් තොර වීද, වැරදි පිළිවෙතින් වෙන්ව, සැඬපහර බඳු නොයෙක් කෙලෙස් සංසිඳවීමෙන් සොරතො

එසේ ඉඳුරන් පුරුදු කරන ලදුව, නොබියව, නොවෙනස්ව දමනය වූයේ වේ. එහෙයින් එම අදහස යස්සින්‍ද්‍රියානි යන ගාථාවෙන් තුන්වන පැනය (පිළිතුරු) ලෙසට පැහැදිලි කළහ. එහි අදහස නම්, යස්ස ඇස් ආදී ඉඳුරන් හයට වන අරමුණු ගැනීමේදී එහි තිරසාර බවක් නැතැයි තිලකුණු මෙනෙහිකොට මනා සිහිනුවණ නම් සුවඳ ලඟාකරගත් ලෙසින්ද, භාවිතානි ඒ පිළිබඳ නිසි අයුරින්, අජ්ඣත්තං අරමුණ මෙනෙහි කරමින්, බහිද්ධාව සබ්බලොකෙ මෙසේ යම් යම් ආකාරයෙන් ඉඳුරන් වෙනස් බවකට හෝ, වෙනස්වී, එහි දැඩි ලෝභ හැඟීම් ලෙසින් පුරුදු කරන ලද්දේ නොවේ. මෙසේ නිබ්බිජ්ඣ දැන, මනාව අවබෝධ කොට, ඉමං පරඤ්ච ලොකං රූපාදිය අරමුණුකොට (ඛන්‍ධ සමූහය හෙවත්) තමා ඇසුරෙන් ගොඩනඟන ලෝකයෙන් ද මුළා නොවූ මරණයකට පත්වනු කැමතිව, කාල කංඛති ජීවිතයෙහි අවසන් කාලය - මොහොත බලා සිටී. මරණයට බයක් නැත. රහත් තෙරනමක කියන ලදී -

‘මට මරණයෙහි බයක් නැත, ජීවිතය ගැන දැඩි ආසා නැත. කුලීකරුවකු කුලිය බලාපොරොත්තු වන්නා සේ මරණයට කාලය බලා සිටිමි’යි.

භාවිතො ස දන්තො මෙසේ පුරුදු කරන ලද ඉඳුරන් ඇති ඒ තැනැත්තා දැමුණේ වෙයි.

යම් ලෙසකින් බුද්ධය හෙවත් තියුණු නුවණින් ‘බුද්ධ’ නම් වේ ද, කෙලෙස් නින්දෙන් පිබිදුනේ ද එපරිදි ඒ අදහස දක්වමින්, කප්පානි යන ගාථාවෙන් සිදුවන පැනය පැහැදිළි කළහ. කප්පානි ආසාව හා දැඩිව ගත් නොයෙක් හැඟීම්, දැකීම්ය. ඒවා පිළිබඳව ඒ ඒ ආකාරයෙන් තදින් කල්පනා කරන බැවින් කප්පානි යැයි කියනු ලබති. විචෙය්‍ය තිර පැවැත්මක් නැතැයි නුවණින් සිතා, කෙවලානි සියළු, සංසාරං එය මෙසේ දැක්වේ -

ඛන්‍ධානඤ්ච පටිපාටි ධාතු ආයතානි ච අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා සංසාරොති පවුච්චතී

මෙසේ රූපාදී සමූහයන්ගේ පිළිවෙලින් සසර වේ. ඒ සසර ගැන විමසා බලන්නේ නම්, එපමණකින් ඒ රූප ආදියට මුල්වන කම් කෙලෙස් බැඳුම්වලින් තෙ ආකාරව (තිලකුණු) විදසුන් වැඩීම උභයං චුතුපපාතං යැයි කීහ. සත්වග මරණය, උපත යන කරුණු දෙක මැනවින් දැන යන තේරුමයි. මෙයින් නැවත උපදනා තැන් ගැන දැනීම දැක්වෙයි. විගතරජමනංගනං විසුද්ධං රාගාදී දූවිල්ලෙන් ඉවත්වූ, නොකිලිටි, පිරිසිදු වූ, පත්තං ජාතික්‍ඛයං නිවනට පත්, තමාහු බුද්ධං මේ ලොවුතුරු විදසුන් වැඩීමෙන්, මරණය, උපත ගැන දැනගන්නා නුවණින් යුතුව, මේ කෙලෙස් නම් දූවිල්ලෙන් තොරව, කෙලෙස් නින්දෙන් පිබිද, ඒ පිළිවෙතින් ඉපදීම කෙළවර කළ බැවින් ‘බුද්ධ’ යැයි කීහ.

කප්පානි විචෙය්‍ය කෙවලානි නැතහොත් හටගැනෙන හා පිරිහී යන නොයෙක් කල්පවල දී ‘මෙසේ විසීමි’ යනාදී ලෙස සොයා දැනගෙන යන තේරුමයි. මෙයින් මුල්ම විදු නැණ (පෙර විසූ තැන් දැනීම) ගැන කීය. සංසාරවූභයං චුතූපපාතං (සසර) සරන සත්වග මැරීම ඉපදීම සේ දෙකොටසක් ඇත්තේ සංසාරයයි. ඒකාන්තයෙන් මේ ජීවී ආදී ලෙසින් ඒ තතු සොයා දැන යන තේරුමයි. එයින් දෙවැනි විදුනැණ ගැන (මැරෙන - උපදනා තැන් දැකීමේ නුවණ) දැක්වීය. කෙලෙස් දුරුකිරීමේ නුවණින්, කෙලෙස් දූවිලි පහකරන ලදුව, නිවනට පැමිණියේ යැයි ඉතිරි තුන්වන නුවණ ගැන කීය. තමාහු බුද්ධං මෙසේ තුන්විදු නැණින් යුතු බැවින් ද ‘බුද්ධ’ යැයි කීය.

මෙසේ පළමු ගාථාවෙන් කියන ලද පැනය විසඳා දෙවන ගාථාවෙන් අසන ලද පැනයටද, බ්‍රහ්ම බවට හෙවත් උසස් බවට පත්ව උතුම් අදහස මුදුන් පමුණුවා ගත් බ්‍රාහ්මණයා (කෙලෙසුන් නැසූ) තැනැත්තා) සියළු පව් බහාතබන ලදැයි බාහිත්‍වා යන ගාථාවෙන් පැහැදිළි කළහ. එහි තේරුම නම්, බාහිත්‍වා සබ්බපාපකානි ඨිතත්තො යමෙකු අරහත් මගට පත්ව පව් බැහැර කරන ලද බැවින් එසේ සඳහන් කෙරේ. විමලො පිරිසිදු, උසස් බවට පත්ව, සිත අවුලට පත් කරන කෙලෙස්වලින් සන්සුන්ව එකඟ බවට පත් උසස් පෙල සමවතින් සාධූ සමාහිතො, සසර ගමනට අදාල වන හේතු ඉක්මවන ලද නිසා සංසාරමතිච්ච සියළු කටයුතු නිමකරන ලද නිසා කෙවලී, සො තණ්හා හා දැඩිව ගත් දැකීම් තදින් සිතෙහි නොපවතින නිසා අසිතො, ලෝදහම්හි කම්පාවීමක් වෙනසක් නොමැති බැවින් තාදි පවුච්චති මෙසේ තුති පුදට - අගැයුමට සුදුසු සො බ්‍රහ්මා ඒ උතුම් තැනැත්තා (නියම) බමුණාය.

පවු නසන ලද බැවින් සමණෙ නැවත පව් නොකරන (දිය නෑමෙන් පිරිසිදු වූවා සේ) නහාතකො, අපරාධයක් නොකරන බැවින් නාගො යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් එම කරුණ පැහැදිලි කරමින්ද, ඊට පසුව තවත් ගාථා තුනකින් විමසූ පැන තුනකටද පිළිතුරු දුන්හ. සමිතාවී අරහත් මගින් කෙලෙස් සමනය කොට සිටි, සමණෙ පවුච්චති තථතතා එබඳු තැනැත්තාට සමණ යැයි කියනු ලැබේ යනුවෙන් මෙපමණකින් පැන විසඳන ලදහ. ඉතිරි වචන සභිය, බොහෝ ගරු බුහුමන් දැක්වීමට කියන ලදී. කෙලෙස් සමනය කළ ඒ මහණ පින් ද පවු ද රැස් නොකිරීමෙන් පහාය පුඤ්ඤපාපං (කෙලෙස්) දූවිලි ඉවත් කිරීමෙන් විරජො අනිච්චාදිවසෙන ඤත්‍වා ඉමං පරඤ්ච ලොකං ජාතිමරණං උපාතිවත්තො තාදී වේ.

නින්හාය..........නහාතකො තමා කෙරෙහි ද, බාහිරව ද ඇස් ආදී ආයතන මගින් ඇතිකරගන්නා තමා හා බාහිරව අරමුණු ලෙසින් උපදවා ගනු ලබන සියළු දේ, සබ්බපාපකානි සිවුමග නුවණින් නින්හාය සෝදා, එසේ නෑමෙන් (සෝදා හළ) පව් නැති බැවින් එහා දැඩි හැඟීම් සංකල්පනාවලින් කප්පියෙසු දෙවමනුස්සෙසු කප්පං න එති, තං නහාතකමාහු යැයි මෙසේ අරුත දතයුතුය.

(දෙවන පැනයට පිළිතුරු දැක්වෙන) සිවුවන ගාථාවෙහි ද ආගූං න කරොති කිඤ්චි ලොකෙ යම් තැනැත්තෙක් ලොවෙහි සුළු පමණකුදු අයහපත් දෙයක් සේ සැළකෙන වරදක්, අපරාධයක් නොකරයිද, නාගො පවුච්චති තථත්තා මෙපමණකින් පැනය විසඳන ලද්දේය. ඉතිරි වචන පෙර පරිදිම තුති වදන්ය. සිවුසස් අවබෝධය මගින් අපරාධ - වැරදි නොකරන හෙයින් කාමාදී එකතුවීම්, සබ්බසංයොගෙ සංයෝජන දහයද, සියළු සසර බැඳීම්ද විසජ්ජ හැරදමා සබ්බත්‍ථ රූපාදී සමූහයෙහි කිසිදු ඇලීමක්, න සජ්ජති දෙ ආකාරයෙන් මිදීමෙන් විමුත්තො තාදී නම් වේ.

මෙසේ දෙවන ගාථාවෙන් කී පැනය විසඳා තුන්වන ගාථාවෙන් (ඊළඟ) පැනයට (පිළිතුරු දෙති.) ඛෙත්තානි ආයතන ගැන කියනු ලැබේ. මේ ඇසය. (අරමුණු වන) ආයතනයද මෙයයි. අරමුණ හටගැනීමට සුදුසු තැනද එයයි. හේතුවන - ආධාරවන තැනද එය බව එබැවින් දක්වා ඇත. විජෙය්‍ය ඒවා ජයගෙන, මැඩපවත්වා, විචෙය්‍ය තිරව පවතින්නේ තැතැයි නුවණින් විමසා බලා කෙවලානි ඒ ඒ දේ එකතුවීමෙන් හටගනු ලබන සියළුම දේ, දිබ්බං මානුසකඤ්ච බ්‍රහ්මක්‍ඛෙත්තං දොළොස් ආකාර ආයතන ලෙස ඇතිවන දෙව් මිනිස් භවයන්හි, බඹලොවෙහිද ආයතන හය හා ඇස් ආදී දොළොස් ආයතනවලද ඒ සියළුම දේ ජයගෙන, හැරදමා (මේ කිසිම තැනක උපතක් නොලබා) මේ සියළුම දේ හටගැනීමට මුල්ම බැඳීම, නොදැනීම හෙවත් අවිජ්ජා හා භවයෙහි දැඩි ආසාවයි. ඒ සියල්ලම සබ්බඛෙත්ත මූලබන්‍ධනා පමුත්තො මෙසේ ඒ හටගැනීමට හේතුවන තැන ජයගන්නා ලද බැවින් ඛෙත්තජිනො නම් වේ. එහෙයින් ඛෙත්තානි පිළිබඳව මේ ගාථාවෙන් පළමු පැනය සේ පැහැදිලි කළහ. ඇතැම් තැනක, කරන කියන කටයුතු හෙවත් කම්ම නැමති කෙතෙහි බීජය විඤ්ඤාණය බවත්, තෙත් ගතිය - ජල සැපයුම තණ්හාව බවත් ‘කම්මං ඛෙත්තං විඤ්ඤාණං බීජං තණ්හා සිනෙහො සඳහන් වේ. කම්මානි ඛෙත්තානි යැයි බහුවචනයෙන්ද කියති. දිබ්බං මානුසකඤ්ච බ්‍රහ්මක්‍ඛෙත්තං දෙවි බවට පත්වන කටයුතුය. මිනිස් බව ලැබීමට හා බ්‍රහ්මයකු බවට පත්වීමට සුදුසු කටයුතු මෙහිලා ගැනේ. ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති පරිදිය.

තමා විසින් කරනු ලබන හෝ තමාට අයත් යන අදහසින් රැස්කර තබන කොපු (කවර) සේ කොසානි යැයිද අදහසින් රැස්කර තබන කොපු (කවර) සේ කොසානි යැයිද කරන කියන කටයුතුවලට කියනු ලැබේ. ඒවා සිඳ දැමීමෙහි, වනසා දැමීමෙහි සමත්වේද ඒ කරුණු දක්වමින් කොසානි යන ගාථාවෙන් දෙවන පැනය පැහැදිළි කළහ. එහි තේරුම නම්, ලොවී ලොවුතුරා විදසුන් වැඩීමෙන් එහි පලය ලෙස හැමදෙයෙහි තිර නැති බවද කුසල අකුසල කටයුතු ලෙස කියන ලද පරිදි කොසානි විචෙය්‍ය කෙවලානි, මෙහි වෙනස වන්නේ එයට එකතුවන කාමාවචර කුසල් අටයි. දිබ්බං මානුසකඤ්ච මහත් බවට පත්වන නවාකාර වූ කුසල සිතිවිලි අනුව බ්‍රහ්මකොසං ලබන්නේය. මෙම සිවුමග භාවනාවෙන් නොදැනීම, භවය හා ආසාව ඉවත්වීමෙන් සබ්බකොසානං මූලබන්‍ධනා මිදුණේය. මෙම කම්ම රඳවා තබන, මලු හෙවත් ‘කෝස’ සිඳ දැමීමෙන් කුසලො පවුච්චති තථතතා තාදී වෙයි. නැතහොත් සත්වගට (ආවේණික ඒ ඒ පුරුදු) තබා ගන්නා කඩුකොපුවක් මෙන් කොස යන්නෙන් තුන්භවය සහ ආයතන දොළහ දතයුතුය. මෙසේ මේ පිළිබඳව අදහස් දැක්විය හැකිය.

හුදෙක් මෙපමණකින්ම නුවණැත්තෙකැයි, ‘පණ්ඩිත’ යැයි කියනු නොලැබේ. එතකුදු වුවත් එම ආයතන පිළිබඳව විමසුම් නුවණින් (ඇති සැටියෙන් දැකීමේ) ඇලුනේද පණ්ඩිතයෙකැයි කියනු ලැබේ. එම අරුත දක්වමින් තදුභයානි යන ගාථාවෙන් තුන්වන පැනය විසඳූහ. එහි අරුත නම්, අජ්ඣත්ත බහිද්ධා ච මෙසේ උභයානි අනිච්ච ආදී ලෙසින් විමසා බලන්නේය. පණ්ඩරානි (ඉහත සඳහන් වූ) ආයතන, ඒවා ඇති සැටියෙන්ම, නිසි පරිදි, ඉතා පිරිසිදුව අවබෝධයෙන් දැනීම අනුව, (එහි තතු පැහැදිලි කිරීමට) මෙසේ කියනු ලබයි. එසේ දැන, මේ පිළිවෙතින් අපිරිසිදු කෙලෙස් ඉවතහළ බැවින් සුද්ධ පඤ්ඤො පණ්ඩිතො පවුච්චති තථතතා ඒ ආයතන පිළිබඳ මෙබඳු නුවණින් යුතු වූයේය. ඉතිරි වචනවලින් තුති පළවෙයි. පව්පින් යැයි කියන ලද පරිදි කණහසුක්කමුපාතිවත්තො තාදී වෙයි. එහෙයින් මෙසේ තුති කරන ලදී.

‘මොන’ යනුවෙන් නුවණට කියනු ලැබේ. යම් නුවණකින් යහපත් දැකීම මැනවින් අවබෝධ කරගනීද එබඳු නුවණින් හෙබි තැනැත්තා මුනිවරයා යැයි හඳුන්වයි. එහෙයින් අඝතඤ්ච යන ගාථාවෙන් සිවුවන පැනය පැහැදිලි කළහ. එහි අදහස නම්, අයහපත, යහපත් ලෙස ගැනෙන, හොඳ නරක පිළිබඳ දේවල්, අජ්ඣත්තං බහිද්ධා ඒවා මුළු ලොවෙහිම (ඉඳුරන් මගින් තමා හා බාහිරව ගොඩනඟන ලෝකය) නුවණින් දැන අසතඤ්ච සතඤ්ච ඤත්‍වා ධම්මං එම නුවණ ඇති නිසාම, රාගාදී කොටස් සතක් වූ, සංගං තණ්හා, දිට්ඨි ලෙසින් දෙකොටසකි. ජාලඤ්ච අතිච්ච ඉක්මවා සිටියේ, සො ඒ ‘මොන’ යැයි කියන ලද මහා නුවණින් යුතු බැවින් මුනි, දෙවමනුස්සෙහි පූජියො මේ තුති වදනයි. ඒ තැනැත්තා කෙලෙසුන් නසන ලදුව මුනි හෙවත් රහත් බවට පත්වූ බැවින් දෙවිමිනිසුන්ගෙන් පූජා ලැබීමට සුදුසු වේ. එහෙයින් මෙසේ තුති ලද්දේය.

මෙසේ තුන්වන ගාථාවෙන් අසන ලද පැන විසඳා සිවුවන ගාථාවෙන් අසන ලද පැනයටද පිළිතුරු දෙති. යම් තැනැත්තෙක් සිවුමග නුවණින් ලද අවබෝධයෙන් කෙලෙස් වැනසීද, ඉතා උසස් වූ වෙදගු නම් වෙයි. ඒ උසස් බවට පත් තැනැත්තා සියළු මහණ බමුණන් විසින් මැනවින් දතයුතු යැයි අදහස් කරන ලද වෙදානි ඒ විදසුන් මග වැඩීමේ කටයුතු හේතුවෙන් කිසිවක තිර පැවැත්මක් නොමැති බව විචෙය්‍ය, ඡන්‍දරාගය හෙවත් කැමැත්ත හා ආසාව නැති කිරිමෙන් සබ්බං වෙදමතිච්ච යම් වින්දනයක් නිසා වෙනස් ආකාර වූ වේදනා හටගනීද, ඒ සියල්ල සබ්බාසු වෙදනාසු වීතරාගී වේ. එබැවින් එම කරුණු පැහැදිලි කිරිමට මෙසේ පැමිණිය යුතුයැ’යි නොකියා, වෙදානි යන ගාථාවෙන් මුල් පැනය පැහැදිළි කළහ. මනා නුවණින් සියළු දතයුතු දේ සොයා දැනගැනීමෙන් ද වෙනත් මහණ බමුණන් දැනසිටිය යුතුයැයි අදහස් කළ කරුණුද දැන, ඡන්‍ද රාගය නැති කිරීමෙන් ඒ සියල්ල ඉක්මවා සිටියේය. වේදනාවලදීද (විදීම්වලදී) වීතරාගීව ඒ පිළිබඳ මනා දැනීමෙන් සියල්ල ඉක්මවා සිටියේය. එහෙයින් ද වෙදගු නම් වේ. එම අදහස පැහැදිලි කිරීමේදී මෙයට පත්විය යුතුයැයි නොකියා, මේ ගාථාවෙන් පළමු පැනයට කරුණු පැහැදිලි කළහ.

දෙවැනි පැනයෙහි අනුවිදිතො අවබෝධ නොකළ යන අදහසින් කියනු ලබයි. අනුවිච්ච පපඤ්ච නාමරූපං අජ්ඣත්තං තම සිත් පරම්පරාවෙහි දැඩි ආසාව, දැඩිව ගත් හැඟීම්, මානාදී කෙලෙස් (පුද්ගලිකව ගොඩනඟන ලෝකය) නිසා ඇතිවන නාමරූප තිරබවක් නැතැයි මනාව විමසා දැන, හුදෙක් තමා ගැන පමණක් නොව, බහිද්ධා ච රොගමූලං අනුන්ගේද මෙම නාමරූප නිසා වන (කෙලෙස්) රෝගයනට මුල්වන්නේ නොදැනීමෙන් වූ මුළාව, භවයෙහි ඇල්ම ආදී පමාව බව දැන ඒ භාවනා මගින්, සබ්බෙසං රොගානං මූල බන්‍ධනා සියළුම රෝගයනට මුල්ම බැඳීම වන්නේ නොදැනීම, භව ඇල්ම ආදියට ඇති පමාව මුදා, අත්හැර දමන ලද්දේය. එහෙයින් අනුවිච්ච යන ගාථාවෙන්, දෙවන පැනයට පිළිතුරු දුන්හ.

මෙහි උත්සාහය ඇත්තකු වන්නේ කෙසේද? යම් ලෙසකින් ඒ තැනැත්තා උතුම් සිවුසස් මගින් සියළු අයහපතින් දුරුව, එසේ ඉවත් වූ බැවින් නැවත පිළිසිඳ ගැනීමක් (උපතක්) නොමැති බැවින් නිරයදුක්‍ඛමතිච්ච, උත්සාහය වාසය කරන තැනක් කොට, (උත්සාහයෙන් ඈත්නොවී) විරියවාසො ඒ කෙලෙස් දුරුකළ රහත් උතුමා ‘විරියවා’ යනුවෙන් හැඳින්වීම සුදුසුය. එම කරුණ සඳහන්කොට විරතො යන ගාථාවෙන් තෙවන පැනය පැහැදිළි කළහ. පධානවා ධීරොතාදී මේ තුති වදන්ය. ඒ මග නුවණෙහි උත්සාහවත් වූ නුවණැත්තා කෙලෙස් සතුරන් මැඩලීමට හැකි බැවින් (අටලෝ දහම්හි) නොවෙනස්ව කම්පා නොවී සිටී. එහෙයින් මෙසේ තුති දක්වන ලදී. (අගයන ලදී.) ඉතිරි වචන සුදුසු පරිදි සළකා ගත යුතුය.

කෙසේ ආජානී නම් වේද? සියළු වැරදි දොස්වලින් තොරව, නොවක්ව, කළයුතු නොකළ යුතු දේ දන්නා අයකු හෝ ඇතකු ආජානීය යැයි ලෝක සම්මතයයි. එහෙත් ඒ සතුන්ගේ දොස් නැතුවාම නොවේ. එහෙත් කෙලෙස් සිඳලූ රහතුන්ගේ ඒ සියළු දොස් නැත. එහෙයින් ආජානීය යැයි හැඳින්වීමද සුදුසු බැවින් යස්ස යන ගාථාවෙන් සිවුවන පැනයට පිළිතුරු පහදා දුන්හ. එහි අරුත නම්, අජ්ඣත්තං බහිද්ධාච තමා හා බාහිරව බැඳුණු (දස) සංයෝජන යස්ස අස්සු ලුතානි ඛන්‍ධනානි තියුණු නුවණ නැමති අවියෙන් සිඳින ලදී. දෙකඩ කරන ලදී. සංගමූලං (කාමය, තණ්හාව ආදිය ඇතිකරන) ඒ ඒ දේවල් කෙරෙහි එකතුවීමෙන්, ඇලීමෙන්, එය ඉවත් නොකරන බැවින් මුල් බැසගෙන සිටී. තමා හා බාහිරවද එසේ මුල්බැසගත් රාගාදී බැඳීම් සියල්ලම කපා දමන ලදුව, බන්‍ධනා පමුත්තො ආජානීයො වුච්චති තථතතා තාදීච හොති

මෙසේ සිව්වන ගාථාවෙන් ඇසූ පැනය විසඳා පස්වන ගාථාවෙන් ඇසූ පැනයටද පිළිතුරු දෙති. අකුරු ගැන සිතන්නෝ ඡන්‍දස් ඉගෙනීම පමණකින් (වේදය) ඇසීමෙන් කෙනෙකුගේ උගත් බව අගය කරනු ලබත් ද, ඒ ඇසීමෙන් ලද උගත් බව කතාබහට සීමාවීමක් පමණි. උසස් තැනැත්තා බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බැවින්, අයහපත් කටයුතු අත්හැරීමෙන් එම ඇසීමෙහි (අසා දැරීමෙහි) නිසි අගය සපුරයි. ඒ කරුණු දැක්වීමට මෙයට පැමිණිය යුතුයැයි නොකියා සුත්‍වා සබ්බධම්මං යන ගාථාවෙන් පැහැදිලි කළහ. එහි තේරුම නම්, ඒ රහත් උතුමා, මේ ලෝකයෙහි ඇසීමෙන් ලබන නුවණින් කරන කටයුතු ගැන අසා, හෝ කළයුතු කටයුතු ගැන අසා, විදසුන් අනුව සියළු දෙයෙහි අනිස බවද දැන, යම්කිසි වැරදි නිවැරදි දේ ඇත්ද, කෙලෙස් හා කෙලෙස් හටගන්නා තැන්ද මේ පිළිවෙතින් ඉක්මවූයේ යැයි වදාළහ. සුත්‍වා සබ්බධම්මං අභිඤ්ඤා ලොකෙ සාවජ්ජානවජ්ජං යදත්‍ථිකිඤ්චි අභිභූං අසන ලද තැනැත්තා සොත්තියොති ආහු ඒ රහත් උතුමා සියළුම රූපාදී සමූහ පසකින් හා ඇස ආදී ආයතනවලින් හටගැනෙන කෙලෙස් බැඳුම් වලින් මිදී ඒ රාගාදී දුක්වලින්ද ඈත් වූයේය. එහෙයින් අකථංකථිං විමුත්තං අනීඝං සබ්බධී යැයි දක්වා ඇත. අයහපත් කටයුතු අත්හළ බැවින්ද සොත්තියො යැයි හඳුන්වයි.

ජනයා කෙරෙහි හිතකාමීව, සාමකාමීව සිටීමෙන් අරිය නම් වෙයි. පහසුවෙන් ළඟාවිය හැකි, සමීප වියහැකි යන තේරුමයි. ඒ ගුණයෙන් ‘අරණියො’ නම් වෙයි. ජෙත්‍වා ආදී ගාථාවෙන් දෙවන පැනයටද කරුණු පැහැදිළි කළහ. එහි අරුත නම්, සතරාකාර වූ ආසවානි ඒවා ද, ආලයානි නුවණ නැමති අවියෙන සිඳ, විද්වා නුවණැති, සිවුමගින් ද පැණවත් වූ සො නැවත උපතකට න උත්‍පති ගබ්භසෙය්‍යං කිසිදු උපත් මූලයකටද නොපැමිණේ. (කිසිදු ආකාර ඉපදීමක් නොලබයි) සඤ්ඤං තිවිධං කාමාදි ලෙසින් වූ, කාමයෙහි ගති සොබාවය වූ පංකං පණුජ්ජ දුරලා, තණ්හා, දිට්ඨි ආදී කිසිම හැඟීමක් නොගනී. මෙසේ කෙලෙස් සිඳලන ලද ගුණයෙන් යුතු එතුමන්ට තමාහු අරියො (එසේ කියනු ලැබේ.) එසේම පාපයෙන් දුරුවූ බැවින් ද අරිය නම් වේ. අයහපත් වූ, විපත්දායක වූ දෙයෙහි පහත් බවට පත් නොවේ. එබැවින් එම අරුත සඳහන් වන මෙම ගාථාවෙන් දෙවැනි පැනයටද කරුණු පහදා දුන්හ. කාම ආදී ආසව, පාපී වූ, විපත් ගෙන දෙන බව පිළිගැනීමයි. ඒවා රහත් බවින් සිඳ දමන ලදින්, දුරුකරන ලදින්, කිසිදු කම්පවකට පත් නොවේ. එයින් ඈත් වෙයි. ඒවා කෙරෙහි ඉරියව් නොදක්වයි. (නොහැසිරේ.) මේ කරුණු නිසාද අරිය නම් වේයැයි දතයුතුය. නුවණ ලද එබඳු උතුමෙක් නැවත මවුකුසකට නොපැමිණේ. මේ අරුත් සංකල්පනය තුති වචනම - අගැයීම පිණිසම වෙයි.

කෙලෙස් දුරුකිරීමෙහි ලා, යම් ආකාර වූ හැසිරිමකට පැමිණිය යුතු නම්, ඒ කෙසේද? එසේ හැඳින්වීමට කෙසේ සුදුසු වේද? එහෙයින් එම කරුණු දක්වමින් යො ඉධ ගාථාවෙන් තුන්වන පැනයට පිළිතුරු දුන්හ. යො ඉධ මේ සසුනෙහි යම් කෙනෙක්, චරණෙසු හේමවත සූත්‍රයෙහි කියන ලද පරිදි සීලාදී පසළොස් ආකාර වූ, කරුණු දැක්වීමෙහි ආධාර විබත් වචනයි. පත්තිපත්තො පැමිණිය යුතු තැනට පැමිණියේ, යම් තැනැත්තෙකු, හැසිරීම අනුව, හැසිරීම හේතුකොට, හැසිරීම නිසා පැමිණිය යුතු අරහත් බවට පැමිණියේ යැයි කියන ලදී. චරණවා සො ඒ තැනැත්තා විසින් එම හැසිරීම අනුව පැමිණිය යුතු වූ, (තැන ලැබීමට) එම හැසිරිම අනුගමනය කරන ලදී. මෙපමණකින් පැනය විසඳන ලද්දේය. ඉතිරි වචන එහි තුති වචනයි. අගැයීමයි. හැසිරීමෙන් පැමිණිය යුතු තැනට පැමිණි තැනැත්තා කුසලො හැකියාව - සමත්කම ඇත්තෙක්ද වේ. සබ්බදා ච ආජානා නිවණෙහි නිති ගැඹුරු වූ සිතින් හැමවිටම රූපාදී සමූහයෙහි න සජ්ජති දෙආකාර මිදීමෙන් විමුත්තො, තරහ ද න සන්ති

(තවුස්) පිරිවැජි පිළිවෙතට අදාල කටයුතු කිරිමෙන් පිරිවැජි නම් වේද, එය පෙන්වා දෙමින් දුක්‍ඛවෙපක්කං යන ගාථාවෙන් සිදුවන පැනයට කරුණු පැහැදිළි කළහ. එහි විපාකයම වෙපක්ක නම් වෙයි. දුක් විපාක වේ යැයි දුක්‍ඛ වෙපක්කං, දුක් ගෙනදෙන තුන්කල්හිම පවත්නා කටයුතු මෙහි අදහස් වේ. උද්ධං අතීතයට අයත්, අධො අනාගතයට අයත්, තිරියං වාපි මජ්ඣෙ වත්මනට අයත්, ඒ විපාකය අතීතයටද අනාගතයට ද, වත්මනට ද අදාල නැත. ඒ අතර වූ බැවින් මැද යයි කියනු ලැබේ. පරිබ්බාජයිත්‍වා පිට කරවා, ඉවත් කරවා, පරිඤ්ඤචාරී පිරිසිඳ දැන හැසිරෙන, මේ කලින් සඳහන් නො කරන ලද වචනයි, එහි අදහස මෙයයි. යම් තැනැත්තෙක් තුන්කල්හිම බලපාන දුක් ළඟාකර ගනීද, උපදවා ගනී ද, යදත්‍ථි කිඤ්චි ඒ සියළු කටයුතු ඒ සියල්ල උසස් සිවුසස් මගින්, තණ්හාව, නොදැනීමේ තෙත් බව වියළවාලමින්, නැවත පිළිසිඳ ගැනීමක් ඇති නොවන අයුරු (මතු සසරින්) ඉවත්වන බැවින් ඒ පිළිබඳ මනා දැනුමෙන් හැසිරෙන නිසා පරිඤ්ඤාචාරි වේ. ඒ වූ කලී කරන, කියන කටයුතුවලින් පමණක් නොවේ. මායා මානමථොපි ලොභකොධං මේ කරුණු ද නැතිකිරීම නුවණින් දැන එසේ හැසිරේ. පරියන්තමකාසි නාමරූපං නාමරූපයද අවසාන කළේය. මෙම අදහස පරිබ්බාජෙසි යනුවෙන් කියැවේ. මෙසේ ඒවා ඉවතහළ බැවින්, තං පරිබ්බාජකමාහු, පත්තිපත්තං මේ තුති වදනකි.

මෙසේ පැන විසඳීමෙන් සතුටු වූ සභිය ඒ ගැන අගය කොට තුති දැක්වූ ගාථා තුනෙහි ඔසරණනි යන වචනයෙහි තේරුම බසිනා තොටුපලවල්, මෙහි දැඩිව එල්බගත් මත හා හැඟීම් අදහස් වේ. ‘මමය, මගේය යන හැඟීම මෙන්ම, බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි කියන ලද දෙසැටක් වූ වැරදි මත ද සමඟ ඒවා හැටතුනක් වේ. ඒ වෙනත් මතවාදීන් වූ සමණනං පවාද සිතානි ඔවුන් පෙන්වා දෙන පරිදි, (මිස) උපන් ආකාරයෙන් නොවේ. ඉපදීම අනුව ගැහැණිය - පිරිමියා යැයි. සඤ්ඤක්‍ඛරං හඳුන්වනු ලබන නමයි. වැරදි කල්පනාවෙන් යුතු, පරම්පරාගතව පැවතෙන වහර අනුව, තමන් මෙසේ වියයුතු යැයි නුවණ නැත්තන්ට වෙනස් හැඟීම් හටගනී. ඒවා තණ්හා දිට්ඨි ඇසුරෙන් උපදී. හටගනී. තමන් විසින් නුවණින් මෙනෙහි කිරීමෙන් නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා ද විනෙය්‍ය දුරුකොට, ඔඝතමගා තද සැඩපහර, සැඩ පහර නැමති අඳුර ඉක්මවා ගියහ. ඔකන්තමගා යනුද පාඨයකි. (තමා ද දැන්) සැඩපහරවල් ඉක්මවා කෙළවරට ගියේය. එබැවින් යානි ච තීණි.... තමගා යැයි කීය.

ඊට පසු සසර දුකෙහි කෙළවර (එයින්) එතර වූ නිවන හා නිවනට පැමිණීමෙන් දුක් නොමැති බවද සළකා, අන්තගුසි පාරගු දුක්‍ඛස්ස යැයි කීය. නැතහොත් නිවනට ගිය බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘පාරගු’ නම් වෙති. උන්වහන්සේ අමතන අයුරු, පාරගු, අන්තගුසී දුක්‍ඛස්ස යැයි එහි සම්බන්ධතාවයි. මැනවින් අවබෝධ කළ, තමන් විසින්ම අවබෝධ කරන ලද හෙයින් සම්මා සම්බුද්ධො, තං තං මඤ්ඤෙ ඒ ඒ කරුණු ගැන දනිමි. වෙනත් කෙනෙක් (අන් සමයවාදීන්) නොදනිතැයි ඉමහත් ආදර බුහුමනින් කියයි. ජුතිමා අනුන්ගේද (මෝහ) අඳුර දුරුකිරීමෙන් ආලෝකමත් වූ, ජුතිමා පෙර පසු ලෙසින් (අතීත, අනාගත) දන්නා නුවණැති, පහූත පඤ්ඤො කෙළවරක් කිව නොහැකි නුවණින් යුතු, මෙහි සියළු දෙයම දන්නා නුවණ අදහස් වේ. දුක්‍ඛන්තස්සකර යැයි අමතන අයුරුයි. අතාරෙසි මං දෙගිඩියාවෙන්, සැකයෙන් මා එතර කළ සේක.

යම්මෙ යන අඩ ගාථාව නැමදීම පිණිස කියයි. කංඛිත පැන විස්සක අරුත් සඳහා කීය. ඒ කරුණු සභියට සැක සහිත විය. මොන පථෙසු නුවණ මාවත්, විනලීකතා වනසන ලදී. උදුරන ලදැයි කියන ලදී. නාග නාගස්ස එහි එක් වදනක් ඇමතීම සඳහාය. එක් වචනයක් (වෙසක් වදනක් ලෙස) හඳුන්වන පරිදිය. අනුමොදන්ති මෙම වචනයෙන් සම්බන්ධ වේ. ධම්ම දෙසනං යැයි ඉතිරි පාඨයක් ද ඇත. සබ්බෙදෙවා අහසෙහි ද පොළවෙහිද (වසන) නාරද පබ්බතා මොව්හූ දෙව් පිරිස් දෙකොටසක නැණවත්හු වෙති. ඒ දෙවිවරුද අනුමොදන්ති, හැම දෙයටම පැහැදී (තමාට) හැඟෙන පරිදි කියයි.

පිළිගැනීමට, (නොදත් කරුණු දැනගැනීමෙන්) සතුටුවීමට සුදුසු වූ පැහැදිලිව පැන විසඳූ නියාව අසා නමො තෙ අත් මුදුන් තබා, පුරිසාජඤ්ඤ මිනිසුන් අතර උසස් කෙනෙකැයි කීය. පටිපුග්ගලො සමාන තැනැත්තෙක්, තුවං බුද්ධො සිවුසස් අවබෝධයෙන්, සත්‍ථා අනුසාසනාවෙන්, මගපෙන්වන නායකයකු මෙන්, මාරාභිභූ සිවුමරුන් මැඩ පැවැත්මෙන්, මුනි බුදුනම් මුනිවරයා උපධී රූපාදී සමූහ පහ, කෙලෙස්, කාම හා (කම්ම) එක්රැස් කිරිම් ලෙස සතරාකාරය. වග්ගු ඉතා රූමත්, පුඤ්ඤෙ ව ලෝකය තුළ නොඇලෙයි. අරමුණු ගැනීම ආදිය නොකරන හෙයින්, කලින් කරන ලද හෝ නැවත මතු යම් දෙයක් බලාපොරොත්තුවෙන් හෝ ඒවා මුල් කරගෙන හෝ ඇතිවන දැඩි ආසාව හා දැඩි හැඟීම් නැමති ආලේප, වන්‍දති සත්‍ථුනො මෙසේ කියමින් දෙපා වළලුකර (ගොප්මස) වැළඳගෙන පසඟ පිහිටුවා වැන්දේය.

අඤ්ඤතිත්‍ථිය පුබ්බො වෙනත් සමයවාදීන් ආගමික මතවාදීන්, ආකංඛති කැමති වෙයි. ආරද්ධ චිත්තා සතුටු සිත් ඇති, අපි ච මෙත්‍ථ පුග්ගල වෙමත්තතා විදිතා එහෙත් වෙනත් ආගමික මතවාදීන් වෙනුවෙන් පරිවාස හෙවත් පිරික්සුම් කාලය පිළිබඳ පුද්ගල වෙනස අනුදන්නා ලදී. ඒ හැමදෙනාම පරිවාසයට අයත් නොවෙති. පරිවාසය නොලබන්නේ කවුරුන් විසින්ද? ගිනි පුදන ජටිලයන්, සැකිකුල උපත ලැබූවන්, කලින් අනුගමනය කළ සමණ පිළිවෙත හැර දමා පැමිණෙන්නන්, මෙන්ම එසේ කලින් සිටි බාහිර මහණ වෙස අත් නොහළද සෝවාන් ආදී මගපල ලැබීමට හේතු සම්පත් ඇත්තන් (පරිවාසය නොලබනු ඇත.) සභිය පිරිවැජි එවන් හේතු සම්පත් ඇත්තෙකි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘සභිය, ඔබ වෙනත් මහණ පිළිවෙතක් පිරුවද, පරිවාසය අවැසි නොවේ. මගපල ලබනු පිණිස ඔබට හේතු සම්පත් ඇතැයි මා විසින් දැනගන්නා ලදැයි (තථාගත සාසනයෙහි) ඔහුගේ පැවිද්ද අනුදැන වදාරා, ‘එසේ වුවත් මෙහිදී පැවිදි බව ලබන පුද්ගලයා අනුව වෙනසක් ඇතැයි’ ද කීය. ‘එසේ නම් හිමියනි’, යැයි සභිය තම ආදරය පළකරමින් පැවසීය. ඒ සියල්ල මෙබඳු වූම වෙනත් තැන්හි පැහැදිලි කර ඇති බැවින් ද පෙර සඳහන් කරන ලද. බැවින්ද මෙහි විස්තර නොකරන ලදී. එහෙයින් පෙර සඳහන් වූ විස්තර අනුව දතයුතුය.

සභිය සූත්‍ර විස්තරය නිමි.