7. සෙල සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

7. සේල සූත්‍ර වර්ණනාව

එවං මෙ සුතං යනු සෙල සූත්‍රයයි. මෙයට මුල් වූ කරුණු සූත්‍රයෙහිම දැක්වේ. අරුත් විස්තරද පෙර සඳහන්ව ඇති පරිදි දතයුතුය. විස්තර නොවූ වචන, පැහැදිලි කරන ලද පද ඇසුරු කරමින් විස්තර කරන්නෙමි. අංගුත්තරාපෙසු යනු ඒ ජනපදයයි. උතුරු දෙසින් ‘ආප’ නම් ගඟය. එයට ආසන්නව පිහිටි බැවින් ‘උත්තරාපාති’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ඒ ආප යැයි නම් වූ පෙදෙස උතුරින් පිහිටියේ කිනම් ගඟකින් ද? මහාමහි ගඟටය.

මේ එම ගංගාව ඇති වූ අයුරු මුලසිටම විස්තර දැක්වීමයි. මේ දඹදිව යොදුන් දසදහසක් පමණය. එහි යොදුන් හාර දහසක පමණ පෙදෙසක් ජලයෙන් යටව ‘මුහුද’ යැයි හැඳින්වේ. තුන් යොදුනක් පමණ පෙදෙසක මිනිස්සු වසති. යොදුන් තුන් දහසක පෙදෙසක හිමාලය පිහිටියේය. උසින් යොදුන් පන්සියයකි. අසූහාර දහසක් කඳු මුදුනින් යුතුය. හාත්පසින් ගලායන ගංගා පන්සියයකින් මනහරය. පූරළාස සූත්‍ර විස්තරයෙහි කියන ලද පරිදි පළලින් ද, ගැඹුරින් ද යොදුන් පණහක් පණහක් බැගින් වූ යොදුන් එකසිය පණහක පමණ බිම් පෙදෙසක් වසා පැතිරුණු අනොතත්ත ආදී මහාවිල් සත පිහිටියේය.

ඒ විල් අතරින් අනොතත්ත විල සුදස්සන, චිත්ත, කාල, ගන්‍ධමාදන, කෙලාස යන කඳු පහකින් වටව ඇත්තේය. සුදස්සන කඳුපව්ව සිය යොදුනක් උස, රන්මය වූ, ඇතුලතට නැමුණු කපුටකුගේ මුව බඳුව, මුළු විලම වසා සිටියේය. චිත්තකූටය මුළුමනින්ම රුවනින් කළා සේද, කාල නම් කූටය අඳුන්මය ලෙසින්ද සිටියේය. ගන්‍ධමාදන පව්ව සානුවක් සේ, ඇතුලත මුං පැහැයෙන් නොයෙක් නොයෙක් ඔසුපැලවලින් ද යුතුව, අමාවක පොහෝදින දිලිසෙන ගිනි අඟුරු මෙන් සිටී. කෙලාසකූටය රිදීයෙන් නිමවූයේය. සියළුම කඳු පව් සුදස්සන කුළ මෙන් සම උසින් යුතුව ඒ විල ආවරණය කළා සේ පැතිර සිටී. දේව බලයෙන් ද නාගයන්ගේ බලයෙන් ද සැමතැනටම වැසි වසී. එයින් ගංගාද ගලයි. ඒ සියළු ජලය අනොතත්ත විලටම ගලා එයි. සඳ හිරු දකුණු දෙසින් හෝ උතුරු දෙසින් හෝ ගමන් කරමින් කඳු පව් අතරින් විල බබළවයි. හිරු සඳු කෙළින් ගමන් කරද්දී බැබළීමක් නැත. එහෙයින් ‘අනොතත්ත’ යැයි එය හැඳින්විණ.

අනොතත්ත විලෙහි මනහර ගල් පුවරුවලින් ද, මසුන් ඉදිබුවන් නොමැති, පලිඟුවන් පිරිසිදු ජලයෙන් ද යුතු මැනවින් පිළියෙල වූ නාන තොටවල් ඇත. ඒවායේ බුදු, පසේබුදු, මහරහත්හු ඉසිවරු නාති. දෙවිවරු, යක්කු උයන්කෙළි කෙළිති.

විලෙහි සතර පැත්තෙහි සිංහ, මුව, ඇත් මුව, අස් මුව, ගව මුව ලෙස මුව හතරකි. එයින් ගංගා සතරක් ගලයි. සිංහ මුවෙන් නික්මෙන ගංගාවේ ඉවුරෙහි බොහෝ සිංහයෝ වෙති. ඇත්, අස්, ගව මුවින් නික්මෙන ගංගා ඉවුරුවල ඒ ඒ සත්තු බොහෝ වෙති. නැගෙනහිර දෙසින් නික්මෙන ගංගාව අනොතත්ත විල තෙවරක් පැදකුණු කොට, අනෙක් ගංගා තුන කරා නොපැමිණ, හිමවතට බටහිර දෙසින්, මිනිස් වාසයෙන් තොර පෙදෙසින් මහ සයුරට එක්වෙයි. බටහිරින්ද උතුරෙන්ද නික්මෙන ගංගාද එසේම විල පැදකුණු කොට, හිමවතට බටහිර දෙසින්ද, හිමවතට උතුරු දෙසින්ද මිනිස් වාසයෙන් තොර පෙදෙසකින් මහ සයුරට ගලයි. දකුණු දිසාවෙන් නික්මෙන ගඟ තෙවරක් අනොතත්ත විල පැදකුණු කොට ගල්තලාවෙහි නොවක්ව ගලාගොස්, කඳු පව්වෙහි වැදී, එයින් තුන්ගවු පමණ ජල දහරක් ඉහළට නැගී, සැටයොදුනක් අහසින් ගලා ගොස්, ‘තියග්ගල’ නම් ගල්තලයෙහි වැදී, ජල ධාරා වේගවත්ව බිඳී යොදුන් පණහක් පමණ වූ ‘තියග්ගල’ නම් පොකුණ සකස් වෙයි. පොකුණු ඉවුර බිඳ, ගල්තලයට පිවිසෙන ජල පහර සැටයොදුනක් ගලා ගොස්, තද පොළව බිඳගෙන, සැටයොදුනක් උමගින් ගොස්, විජ්ඣ නම් පව්වෙහි ගැටී, අත්ලෙහි ඇඟිලි පහ මෙන්, දිය දහරා පහක්ව විහිදෙයි. එම දිය දහරා අනොතත්ත විල පැදකුණු කොට ගිය තැන, ආවට්ට ගඟ (වටසුළි ගඟ) යැයි කියනු ලැබේ. ගල්තලාවෙහි සැටයොදුනක් නොවක්ව ගලා ගිය තැන්හි කාල ගංගා (කළු ගඟ) නම් වෙයි. අහසින් සැටයොදුන් ගිය තැන ආකාස ගංගාව හෙවත් අහස් ගඟ නමින්ද, තියග්ගල ගල්පව්වෙහි පර්ස් යොදුනක් පැතිරුන තැන තියග්ගල නම් පොකුණද වෙයි. ඒ පොකුණු ඉවුර බිඳ ගල්තලයට පිවිස සැටයොදුනක් ගියතැන උම්මග්ග ගංගා හෙවත් උමං ගඟ යැයි හැඳින්වෙයි. විජ්ඣ නම් පව්ව හරහා වැදුණු ජල දහරා පහ ගංගා, යමුනා, අචිරවතී, සරභූ, මහී යයි හඳුන්වනු ලබයි. මෙසේ ඒ මහා ගංගා පහ හිමාලයෙන් ඇරඹේද, ඒ පන ගංගාව මහා මහි යැයි අදහස් වේ. මහාමහී ගඟට උතුරෙන් ‘ආපො’ නම් පෙදෙස වේද, ඊට ආසන්නව ඇති ජනපදය අංගුත්තරාප යැයි දතයුතුය.

චාරිකං චරමානො මගෙහි ගමන් කරමින්, තුරිත චාරිකා, අතුරිත චාරිකා යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ චාරිකා දෙආකාරය. දහම් අවබෝධ කළහැකි තැනැත්තන්, දුරක සිටියත් වහා ඔවුන් වෙත යාම තුරිත චාරිකාය. එය මහා කස්සප පෙර ගමන් ආදී තැන්වලින් දතයුතුය. එම ගමනෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මොහොතකින් ගවු තුනක් වැඩියහ. ආළවක දමනයට, අංගුලිමාල දමනයට තිස් යොදුනකි. පුක්කුසාති හමුවට යොදුන් හතළිස් පහක දුරකි. මහා කප්පින වෙනුවෙන් යොදුන් එකසිය විස්සකි. ධනිය හමුවීමට ගමන් මග සත්සිය යොදුනකි. මේ තුරිත චාරිකාය. ගම්, නියම්ගම්, නගර පිළිවෙලින් පිඬු පිණිස හැසිරීම් ආදියෙහිදී ලෝවාසීන්ට උපකාරි වීම සඳහා යාම අතුරිත චාරිකාය. මෙහිදී අදහස් කරන ලද්දේ එයයි. මෙසේ ගමනෙහි යෙදෙමින්, මහතා ගණනින් බොහෝ වූ මෙන්ම බොහෝ ගුණවත් වූ භික්‍ඛුසංඝෙන මහණ පිරිස සමග, අඩ්ඪතෙළසෙහි අඩක් අඩු දහතුනෙන් සියය බැගින් වූ දොළහක් හා පනහක් වූ මහණුන් සමග (එක්දහස් දෙසීය පනහක්) යැයි කියන ලදී. යෙන....තදවසරි බොහෝ වෙළඳසල් ඇති බැවින්, ඒ නියම්ගම ‘ආපණා’ යැයි නම් ලැබීය. එහි විසිදහසක් වෙළඳසල් සඳහා වෙන්කර ඇත. යෙන දිසාවකින් හෝ මගකින් හෝ අංගුත්තරාපානං ඒ රටට නිගමො පැමිණිය යුතුය. එහි වාසය කළේය. තදවසරි ගියේය. ඒ නියමට පැමිණියේ යැයි කියන ලදී.

කෙණියො ජටිලො කෙණිය නම් වූ, ජටිලො යනු තවුසෙකි. ඔහු බමුණු මහසල් කුලයකට අයත්ය. ධනය රැකීම පිණිස තවුස් වත සමාදන්ව, රජුට පඬුරු දී බිම් කොටසක් ලැබ, එහි අසපුවක් කොට පවුල් දහසකට උපකාරවෙමින් වාසය කරයි. අසපු බිමෙහි එක් තල්ගසක දිනපතා එක් රත්රන් ගෙඩියක් වැටෙතැයි කියති. කේණිය තවුසා දිවාකල කහවත් දරයි. ජටාව බඳී. රැයෙහි කැමති පරිදි පස්කම් සුවෙහි රිසිසේ ගැලී කල්ගත කරයි. සක්‍යපුත්තො උසස් කුලය දැක්වෙයි. සක්‍යකුලා පබ්බජිතො සැදැහැයෙන් පැවිදි වූ බව පැහැදිලි කිරීමයි. කිසිදු දෙයකින් පීඩනයකට නොපැමිණ, (සම්පත් ආදිය) අහිමි වීමෙන් නොව, ඒ කුලය අත්හැර, සැදැහැයෙන් පැවිදි වූයේ යැයි කී අයුරුයි. තං ඛො පන ‘මෙසේ වී යැයි’ යන අදහසින් දුතියා විබත් යෙදිණ. ඒ පින්වත් ගොතමගේ යන අරුතයි. කල්‍යාණෙ යහපත් වූ ගුණවලින් යුතු, උසස් යැයි කියන ලද්දේය. කිත්තිසද්දො කිතු රාවයෙන් හෝ තුතිගොසින් හෝ,

ඉතිපි සො භගවා එහි මුලපටන්ම මේ අයුරින් අදහස් කෙරේ. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ කරුණින්ද අරහං ගුණයෙන් යුතු වෙති. මේ කරුණින්ද සම්මා සම්බුද්ධ වෙති. මේ කරුණින්ද භගවා නම් වෙති යනුවෙන් මේ මේ කරුණු දක්වන ලදී. කෙලෙස් සතුරන් දුරින්ම දුරු කළ බැවින්ද, කෙලෙස් අර නැසූ බැවින්ද, සිවුපසයෙන් පිදීමට සුදුසු බැවින්ද, අයහපතෙහි කිසිදු රහසක් නැති බැවින්ද (කිසිදු අයහපතක් කිසිවිටක නොකරන බැවින්ද) මේ කරුණුවලින් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහං ගුණයෙන් යුතු බව දතයුතුය. සියළුම කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූයේ, (සිවුසස් අවබෝධය නම් වූ) මගෙන් පෙර සසර පුරුදුවලින් ආ බලපෑම් ද සමග කෙලෙසුන් දුරු කරන ලද බැවින් අරහං නම් වේ. ඒ කෙලෙස් නැමති ගරාදි සිවුසස් මගෙන් නසන ලද බැවින් ද කෙලෙස් සතුරන් වනසන ලද බැවින් ද අරහං නම් වේ. නොදැනීම - ඉපදෙනා තැන් හා දැඩි ආසාවෙන් (අවිජ්ජා භව තණ්හා) සැදුණු නැබෙන්ද, එක්රැස් කරනු ලබන පින් ආදී ගරාදියෙන්ද, ජරාව හා මරණය නම් පට්ටමෙන්ද, ආසව හටගැන්මෙන් වූ ‘අලවංගුවෙන්’ ද, විද, සිදුරුකොට, තුන් භවයෙහි යොදවන ලද බොහෝ කලක පටන් පවත්නා වූ සසර නම් වූ රෝදය, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බෝමැඩදී, උත්සාහය නම් දෙපයින්, සීලය නම් පොළවෙහි පිහිටුවා, සැදැහැ නැමති අතින්, සියළු කටයුතු (කම්ම) නිමාකරන ලද නුවණ නමැති පොරව ගෙන (ඒ සසර රෝදයෙහි) සියළු අර නැසූ බැවින් ද අරහං වේ. දීමට සුදුසු බැවින් ද සිවුපසයෙන් ගරු සත්කාර කිරීමට සුදුසු බැවින් ද අරහං වේ. ඇතැම් විටක, ලොවෙහි තමන් බොහෝ දේ දන්නේ යැයි පණ්ඩිත බව පෙන්වන අනුවණයෝ අපහාසයට බියෙන් රහසින් පව් කරති. කිසිවිටකත් එසේ පව් කිරීමෙහි රහසිගත බව නොමැති බැවින්ද අරහං වෙති. ඒ අනුව මෙසේ ද කීය -

ආරකත්තා හත්තතාච කිලෙසාරීන සො මුනි හතසංසාරචක්කාරො පච්චයාදීනචාරහො න රහො කරොති පාපානි අරහන්තෙ න පවුච්චතී

තමන් විසින්ම ලොව ඇති තතු මැනවින් අවබෝධ කරන ලද බැවින්, සම්මා සම්බුද්ධො ඉතා පිරිසිදු විදු නැණින් හා කිසිවකුට දොස් නැගිය නොහැකි චරිතය හෝ හැසිරිමෙන් යුතු බැවින් විජ්ජාචරණ සම්පන්නො යහපත්-විසිතුරු ගමනින් ද සොඳුරු තැනට (නිවනට) ගිය බැවින්ද, සුගතො, ලොවෙහි සියළු දෙයම දන්නා බැවින් ලෝකවිදූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇති සැටියෙන්, හටගැනීමට හේතු දකිමින්, එය නැති කිරීම හා ඊට උපායමගද, රූපාදී සමූහ සහ ඇස් ආදී වූ ආයතන ලෙසින් සකසන ලෝකයද නිසි පරිදි දත්හ. ‘පළමු ලෝකය, සියළුම ජීවීන් ආහාරයට කැමති බවයි. දෙලොව නම් නාමය හා රූපයයි. ලෝක තුන නම්, තුන්ආකාර වූ වේදනාය. සිවු ලෝකය නම් සතරාකාර වූ ආහාරයයි. ලෝක පහ, උපාදාන සමූහ පහයි. තමා කෙරෙහි වූ ඇස් ආදී ආයතන හය ලෝක හය සේ ගැනේ. විඤ්ඤාණය පිහිටීම අනුව ලෝක හතකි. අටලෝ දහම ලෝක අටකි. නව සත්තාවාස (බ්‍රහ්ම ලෝක) අනුව ලෝක නවයකි. ආයතන දහයද ලෝක දහයකි. ආයතන දොළහ ලෝක දොළහකි. ධාතු දහඅටද ලෝක දහඅටකි. යනුවෙන් ලෝකය සකස්වන සැටි මෙසේ මැනවින් දැනගත්හ. සත්වගෙහි සිත්හසර දනිති. සැඟවුණු සිතිවිලි දනිති. හැසිරීම් රටාව දනිති. තීරණ, අදහස් දනිති. කෙලෙස් අඩු ඇත්තන්, කෙලෙස් බොහෝ ඇත්තන්, තියණු ඉඳුරන් ඇති බව, මුදු ඉඳුරන් ඇති බව, යහපත් බව, අයහපත් බව, කරුණු අවබෝධ කරවීමේ පහසුව, අවබෝධයෙහි අපහසුව, මගපල ලද හැකිබව, මගපල ලද නොහැකි බව දනිති. මෙසේ හැම ලෙසින්ම ජීව ලෝකය මනාව දත්හ.

එසේ එක් සක්වළක් දිගින්ද පළලින් ද යොදුන් දොළොස් ලක්ෂ තුන්දහස් හාරසිය පනහකි. ඒ සක්වළ වටින් යොදුන් තිස්හය ලක්‍ෂ දසදහස් තුන්සිය පනහකි.

එහි,

මහපොළව යොදුන් දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් ඝනය.

යොදුන් හාරලක්ෂ අසූදහසක ජලය පිරි පවතී. එපමණ ඝනකමකින් දිය පොළව දැරූ වා තලය (වා පොළව) පිහිටියේය.

එහි නවලක්ෂ යොදුන් අහස උසට නැගෙන වාතය පවත්නා මේ ලෝකය (කළු) සැටදහසක් පවතී.

මෙසේ පිහිටි එක් සක්වළක තොරතුරු මෙසේය.

‘යොදුන් අසූහාර දහසක් මහ සයුරෙහි ගිලී සිටි මහාමේරු පව්ව එකෙණෙහිම උඩට නැඟුණි.

එහි අඩක් පමණ වූ, හෙවත් යොදුන් හතළිස් දෙදහසක් මුහුදෙහි ගිලුණු, එපමණින් ඉහළට නැගණු, දිව රුවනින් විසිතුරු වූ,

යුගන්‍ධර, ඊසධර, කරවීක, සුදස්සන, නෙමින්‍ධර, විනතක, අස්සකණ්ණ නම් වූ මහමෙර වටා පිහිටි මෙම සත්කුළු පව් දෙවියන්, වාසය කරන්නා වූ මහරජවරුන්ටද නිවහනකි.

හිමාලයෙහි යොදුන් පන්සියයක් උස, දිගින් පළලින් යොදුන් තුන්දහසක් වූ ගිරිකුළු (කලු) අසූහාර දහසකි.

යොදුන් පහළොවක් වට කඳින් යුතු, යොදුන් පනහක් උසට අහසට නැගි මහ කදකින් ද හාත්පස වටා විහිද ගිය අතුපතරින් හෙබි යොදුන් හතක් පළල් වූ එකෙණෙහිම ඉහළට මතුවූ දඹ ගසක බලයෙන් ‘දඹදිව’ යැයි කියනු ලැබේ.

යොදුන් අසූහාර දහසක් යටට මහ සයුරෙහි ගිලුනු, එකෙණෙහිම මතුවුන අසූහාර දහසක් සක්වළ පවු හෝ ගල්කුළු ඒ වටා පිහිටියේය.

ඒ සක්වළ සඳමඬල හතළිස් නව යොදුනකි. හිරු මඬල යොදුන් පණහකි. තව්තිසාව යොදුන් දසදහසකි. අසුර භවන, අවීචි මහා නිරය, දඹදිව ද එපමණම වේ. අපරගොයානය, පුබ්බවිදේහය යොදුන් හත්දහසකි. උතුරුකුරු දිවයින යොදුන් අටදහසකි. ඒ එක් එක් මහා දිවයිනකටද පන්සියයක්, පන්සියයක් බැගින් වූ කුඩා පිරිවර දිවයින් ඇත. ඒ සියල්ලමද එක් සක්වළක වෙයි. එකම ලෝධාතුවකි. සක්වළ අතරෙහි ලෝකාන්තරික නිරය පිහිටියේය. මෙසේ කෙළවරක් නොවන සක්වළ හා කෙළවර නොවන ලෝක ධාතු පමණ කළ නොහැකි බුදු නැණින් හැම අයුරින්ම හඳුනා දත්හ. එහෙයින් ලොකවිදූ නම් වෙති.

තම ගුණවලට වඩා උසස් ගුණවලින් යුතු වෙනත් කිසිවෙකු නොමැති බැවින් අනුත්තරො නම් වෙති. (සිත තුටු වන) විසිතුරු වූ, නොයෙක් ආකාරයෙන් මිනිසුන් - නොදැහැමි වූවන් හික්මවා දමනය කොට, හරවත් මග පෙන්වා ඊට යොමු කරන බැවින් පුරිසදම්මසාරථි වෙති. මෙලොව පරලොව උසස් බවක් ඇතිකර ගැනීමට සුදුසු පරිදි අවවාද උපදෙස් දෙමින්ද (සසරින්) එතරවන මග පෙන්වන හෙයින්ද සත්‍ථා නම් වෙති. දෙව්මිනිස් කැලට (තම ජීවිතවල) උසස් බවට පත්කර ගැනීමටද, මගපල ලැබීමට හේතු සම්පත් ඇත්තවුන්ට ඒ ලෙසින්ද අනුසාසනා කරන ලදහ. නාග ආදීනටද එදිනෙදා දියුණුව සඳහා අනුසාසනා කරති. කිසියම් උපකාරීවන දෙයක් වේද, ඊට යොමු කරති. සියළුම දතයුතු දේ අවබෝධ කරගත් බැවින්ද (තවත් දැනගැනීමට නොමැති හෙයින්, එයින් නිදහස් වූ බැවින්ද) බුද්ධො නම් වෙති. යම් ලෙසකින් බුදුරජාණන් වහන්සේ -

පෙර පුරන ලද පාරමිතා බලෙන් අත්කරගත් කුසල්වලින් (වාසනා) පල ලද බැවින්ද, කෙලෙස් සිඳ දැමූ බැවින්ද, ගුණයෙන් කිත් යසස් ලද බැවින්ද, කරුණු බෙදා දක්වා පැහැදිලි කරන බැවින් ද, උතුම් විහරණයෙන් යුතු හෙයින් ද සසර ගමනට හේතුවන තණ්හාව ඉවතහළ බැවින්ද භගවා නම් වෙති.

මේ සඳහන් වූයේ කෙටියෙනි. මේ වචනවල විස්තර විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත.

සො ඉමං ලොකං ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ලෝකවාසීනට ද, දැන් කිවයුතු දෙය පැහැදිළි කරති. සදෙවකං කසීභාරද්වාජ, ආළවක සූත්‍රවල සඳහන් වූ පරිදිය. සයං වෙනත් කෙනෙකුගේ උපකාරයක් අනුදැනීමක් නොමැතිව, තමන් විසින්ම, අභිඤ්ඤා මැනවින් දැන, සච්ඡිකත්‍වා පසක් කොට, තහවුරු කොට, පවෙදෙති අවබෝධ කරවයි. දන්වයි. පවසයි. සො ධම්මං දේසනා කරයි. (ඒ දහම) අවසානය තෙක්ම යහපත්ය. සො ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණාව නිසා උතුම් විවේක සුවය ද නොසළකා ධම්මං දෙසෙති එසේ මදක් හෝ බොහෝ හෝ දහම් දෙසතත් මුලසිටම යහපත් සේ මැනවින් දේසනා කරති. ඒ කෙසේද? මුළුමනින්ම ඉතා යහපත් බව ඇති නිසාම, දහම් අගයෙන් යුතු එක ගාථාවක මුල් පදයම ආදි කල්‍යාණ දෙවන, තෙවන පදවලින් මජ්ඣෙ කල්‍යාණ අවසන් පදයෙන් පරියොසාන කල්‍යාණ එක් කරුණක් ගලපා දක්වන සූත්‍ර දේසනයක, එහි ආරම්භය හේතු දැක්වීමට මුල යහපත් වීමයි. කරුණු පහදා දීමෙන් පසු, නිගමනය අවසානයෙහි ඇති යහපත් බවයි. මේ අතර වූ ඉතිරි සියල්ල, ඒ පවසන දෙයෙහි මැද ද, යහපත් වන අයුරුයි. ගැළපෙන කරුණු රැසක් ඇතිවිට, මුලින්ම එය ඉදිරිපත් කරන ආකාරය මුල යහපත් බවයි. පසුව - අගදී දක්වන ආකාරය අවසානයෙහි යහපත් බවයි. ඉතිරි කොටස මැද දී කරුණු දැක්වීමේ යහපත් බවයි. මුළු (තථාගත) සසුනෙහි තමන් වහන්සේම නිදසුන් වන සේ, අරුත් දැක්වීමේදී සීලයෙහි (පිරිපුන් බව) මුලදීම ඇති යහපත් බවයි. මැද යහපත් වන්නේ සමථ - විදසුන් මගින් ලබන පලයයි. අවසාන යහපත් බව නිවනයි. මුලදී ඇති යහපත් බව සීල සමාධියයි. විදසුන් මගින් ලබන පලය මැද යහපත් බවයි. නිවන් පලය අවසාන යහපත් බවයි. බුදුබව මැනවින් අවබෝධය මුල යහපත් වීමය. මැද යහපත් වන්නේ දහමෙහි මනා සැකැස්මයි. මනා පිළිවෙත්හි පිහිටි සඟ පිරිස අවසාන යහපත් බවයි. ඒ දහම අසා ඇති තතු නිසි පරිදි දැනගැනීමට පිළිපන් තැනැත්තකු විසින් පැමිණිය යුතු ඒ සියළු දේ දැනගැනීම හෙවත් බුදුබව මුල්ම යහපතයි. මැද යහපත වන්නේ පසේබුදු බවයි. අවසාන යහපත රහත් පලයයි. දහම් ඇසීමේදී නීවරණ ආදිය යටපත් කිරීමෙන් ඇසීමේදී යහපත උදාවන බැවින් මුලින්ම ද යහපත් වේ. ඒ දහම පිළිපැදීමෙන් සමථ-විදසුන් ලැබීමේ පිළිවෙතින් යහපතම ගෙන දෙන හෙයින් මැද දී ද යහපත්ය. එසේ පිළිපන්ව, පිළිවෙත් පිරීම නිමවූ කල්හි, කම්පා නොවීමේ හැකියාව ලැබීමෙන් අවසානය ද යහපත්ය. මායාවක්, මුළාවීමක් නැතිව (සිත) පිරිසිදු බවට මග මුලදී යහපත් බවයි. ඒ අනුව කරනු ලබන කටයුතුවලින් ඇතිවන පිරිසිදු බව අවසාන යහපත් බවයි. මද හෝ බොහෝ හෝ දේසනා කරනවිට මුලසිටම යහපත් ආකාරයෙන් යුතුයැයි දතයුතුය.

සාත්‍ථං සව්‍යඤ්ජනං මේ අයුරින් මුල, මැද, අග යහපත්ව දහම් දෙසනවිට, බ්‍රහ්මචරියං (පැවිදි) සසුනෙහි බඹසර හා මග බඹසර ලෙස ඉතා උසස් හැසිරිම ද පකාසෙති නොයෙක් නොයෙක් ආකාරයෙන් පහදා දෙති. එය පැහැදිලි වන අයුරින්ම අරුත් පිරුනු බව සාත්‍ථං, ගැළපෙන අකුරු යෙදීම සව්‍යඤ්ජනං බලාපොරොත්තු වන අදහස පැවසීම, විවරණය, කරුණු බෙදා දැක්වීම, විස්තර කිරීම, වචන දැක්වීමෙන් එහි අදහස නැවත තහවුරු කොට දැක්වීම සාත්‍ථං, අකුරු, පද සකස්වන අයුරු. වචන මුලින් ඇතිවන සැටි, (ඒවා) විස්තර කොට දැක්වීම සව්‍යඤ්ජනං, ගැඹුරු අරුතින් හා ගැඹුරින් - උසස් ලෙස ලබන අවබෝධය සාත්‍ථං දහමෙහි (කරුණුවල) උසස් බව හා දේසනයෙහි උසස් බව සව්‍යඤ්ජනං, අරුත වැටහීම හා කරුණු වෙන්කොට දතහැකි වෙසෙස් නුවණැති බව සාත්‍ථං, දහම පැහැදිළි කිරීමෙහිදී බස් වහර පිළිබඳ වෙසෙස් දැනුම සව්‍යඤ්ජනං, නුවණැතියන් විසින් දතයුතු, විමසීමට ඇති නිදහස නිසා ජනතාවගේ සතුට ලබන සාත්‍ථං, පොදු ජන සතුට වඩන බැවින් සව්‍යඤ්ජනං, ගැඹුරු අදහසක් ලබාදෙන බැවින් සාත්‍ථං, පැහැදිලි අකුරු වචන ඇති හෙයින් සව්‍යඤ්ජනං, අත්හැර දැමිය යුතු දෙයක් නොමැති බැවින් ද, හැම අයුරින්ම පිරිපුන් බැවින් කෙවල පරිපුණ්ණං ඉවත් කළයුතු දෙයක්ද නොමැති, නිදොස් බැවින් පරිසුද්ධං හික්මීමට අදාල වන, බ්‍රහ්මයකු බඳු උසස් අයුරින් හැසිරිය යුතු බැවින්, එසේ හැසිරීම බ්‍රහ්මචරියං, ඒ අනුව “සාත්‍ථං සව්‍යඤ්ජනං.......බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති” යැයි කියනු ලැබේ.

තවද, නිදාන - හේතු සහිතව දේසනා කිරීම මුල යහපත් වෙයි. හික්මවිය හැකි ජනතාවට සුදුසු වන ආකාරයෙන්, අරුත වෙනස් නොවන ලෙස, හේතු-නිදසුන් පෙන්වා දෙමින් කරුණු දැක්වීම මැද යහපත් බවයි. අසන තැනැත්තන් සැදැහැ බව දියුණු කරගනු ලැබීමෙන් තීරණයට එළඹීම අවසානය යහපත් බවයි. මෙසේ දේසනා කරද්දී බ්‍රහ්මචරියාව ගැනද පවසති. ඒ පිළිවෙතින් මගපල ලැබීමද සාත්‍ථං නම් වේ. ඇසීමෙන්, ඉගෙන ගන්නා දහමෙන් ලබන සාමයික දැනුම - වියත් බව සව්‍යඤ්ජනං වේ. පන්සිල් ආදී දහම් සමූහයෙන් යුතු නිසා කෙවල පරිපුණ්ණ වේ. කෙලෙස් නොමැති වීමෙන්, එදිනෙදා ලබන ලාභවාසි ගැන බලාපොරොත්තු රහිත නිසාද පරිසුද්ධං, උසස්, උතුම් අරුතින් බ්‍රහ්ම බඳු බුදු පසේ බුදු රහතන් වහන්සේලාගේ හැසිරීමද බ්‍රහ්මචරියාව යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දහම් දෙසති. බඹසර පහදා දෙතියිද කියනු ලබයි.

සාධු ඛො පන මැනවි, යහපත්ය, සොඳුරුය, අරුත් දනවයි. සැප ගෙනදෙයි යන තේරුමයි. ධම්මියාකථාය පානය කිරිමට දුන් දෙයක් ආනිසංස සළකා, කෙණියට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැමිණෙන බව අසන්නට ලැබුණේ සවස් කාලයේදීය. හිස් අතින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට යාමට ලජ්ජාවෙන්, විකාලයෙහි ආහාර ගැනීමෙන් වැළකී ඇති නමුදු, පානයට සුදුසු දෙයක් කැපයයි ද සිතා, ඩෙබර (මසං) මනාව පිළියෙල කොට, කත් පන්සියයකින් ගෙන ගියේය. ‘මම සමණ ගොතමයන්ට කුමක් ගෙන යන්නෙම්දැ’යි ඉක්බිති කෙණිය ජටිලයාට සිතුණේය. ‘අථ ඛො කෙණියස්ස ජටිලස්ස එතදහොසි, කින්නුඛො අහං සමණස්ස ගොතමස්ස හරාපෙය්‍යන්ති’ ආදී ලෙසින් භෙසජ්ජක්‍ඛන්‍ධකයෙහි සඳහන් පරිදි ඒ සියල්ල දතයුතුය. එහිදී ඔහුට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සෙඛ සූත්‍රයෙහිදී සැකි කුලවතුන්ට ආවාස ආනිසංස වදාරන ලද පරිදි, ගොසිංග සිල් උයනෙහිදී කුලපුතුන් (මහ රහතුන්) තිදෙනාට සමගියෙහි අගය වදාරා ඇති පරිදි, රථවිනීත සූත්‍රයෙහිදී කිඹුල්වත් පුර උපන් මහණුන් කෙරෙහි දසකථා පිළිබඳ වදාරන ලද පරිදි, මෙසේ ඒ වේලාවට ගැළපෙන පරිදි පානය කිරීමට දෙන ලද දේ අනුව එහි ආනිසංසය සන්‍දස්සෙසි. එබඳු යහපත් දේ, පින් - නැවත කළයුතු බවට උත්සාහවත් කරමින් සමාදපෙසි තවදුරටත් එහිලා උත්සාහවත් කරමින් සමුත්තෙජෙසි මෙලොව පරලොව යහපත පෙන්වාදෙමින් සතුටු කළහ. දැහැමි කතාවෙන්.......සතුටු කළහයි එහෙයින් කියන ලදී. කෙණිය බොහෝ සතුටට පත්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට (කැඳ පානය සඳහා) ආරාධනා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද තෙවරක් පිළිකෙව් කොට පිළිගත්හ. එහෙයින් අථ ඛො කෙණියො ජටිලො....අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන යැයි කීය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිකෙව් කළේ කුමක් නිසාද? නැවත නැවත පිළිගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිනවිට ඔහුට පින් වැඩෙන හෙයිනි. වැඩියෙන් ද පිළියෙල කෙරෙන බැවිනි. එක්දහස් දෙසීය පණහක බික්සඟනට පිළියෙල කරන ලද පානය අමතරව තුන්සියයකට සෑහේද? සෙල බමුණා බත පිළියෙල කල කල්හිම, තම තුන්සියයක් වූ තරුණ පිරිස සමග පැවිදි වන්නේ යැයි දැන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ කළහ. මිත්තාමච්වෙ මිතුරන්ද කම්කරුවන් ද, ඤාතිසාලොහිතෙ සම ලේ සබඳතා ඇති, එකට දාව උපත ලද දූ පුතුන් හා සෙසු නෑදැයින්, යෙන යම් ආකාරයෙන්, මෙ මට, කායවෙය්‍යාවටිකං කය වෙහෙසා වැඩ කරමින්, (එසේ උදව් කරන) මණ්ඩලමාලං පටියාදෙති වියන් බැඳ වෙන් කරන ලද වේදිකාවක් කරයි.

තිණ්ණං වෙදානං ඉරු වේදය, යජු වේදය, සාමවේදයත්, නිඝණ්ඩු සහ කෙටුභ ද සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං නිඝණ්ඩු නම් ගස් ආදියට සමාන වචන පෙන්වාදෙන ඉගැන්වීම, කෙටුභ යනු කළයුතු දේ, අදහස් හා සංකල්පනා ඇතුළු කවීන්ට උපකාරි වන ඉගෙනීම, සාක්‍ඛරප්පභෙදානං අකුරුවල වෙනස්කම් හා එහි නිපුණතාව ලැබීමත්, එහි පද සකස්වන ආකාරය දැනගැනීම, ඉතිහාසපඤ්චමානං සිවුවන වේදය ලෙස අථබ්බණ වේදයද ගෙන, ‘මෙසේ ඇසුවෙමු’ යයිද, මෙසේ සිදුවී යැයි ද මෙබඳු වචන යොදා අතීත කතා දැක්වීම, සිවු වේදයට අමතරව, ඉතිහාසයද පස්වැනි (පාඨමාලාව) සේ ඉගෙනීම, එහිදී ද පදවල වියරණ ඉගෙන ගනී. මනාව දැනගනී යනුවෙන් පදකො වෙය්‍යාකරණො (ඔවුන්ගේ මතය අනුව) ලොව සම්මත වූ පරලොවක් නැත වැනි (විතණ්ඩවාදී) අදහස් මෙන්ම, දොළොස් දහසක් කරුණු දැක්වෙන මහපුරිස් ලකුණු සිප්හි නොඅඩු, පිරිපුන් දැනුමැති ලොකායත මහාපුරිස ලක්‍ඛණෙසු අනවයො (දැනුම) නොපිරිහුණු බව එසේ කියන ලදී. අවය නම්, එම කරුණු අරුත් ලෙසින්ද කොටස් සේ (එක්රැස්කොට තබා ගැනීම ලෙසද) පාරම්පරිකව නොකඩවාම මතුවටත් පවත්වාගෙන යාමයි.

කෙණ්ඩාවලට (පාදවලට) සුවදායී පැවැත්ම ජංඝාවිහාරං වීරාසනය ආදී (යෝග) වැඩීමේදී ඇති වූ වෙහෙස දුරුකිරීමට, කෙණ්ඩාවල පහසුවන පරිදි, මද දුරක් ඇවිදීමෙහි යෙදුන බව අදහස් වේ. අනුචංකම්මානො සක්මන් කරමින්ම, අනුවිචරමානො එහා මෙහා ඇවිදිමින්, කෙණියස්සමියෙ කෙණියගේ අසපුවෙහි වසන, ආවාහො නව යොවුන් කුමරි බඹසර රැකි තරුණියන් කැඳවාගෙන ඒම, විවාහො එවැනි තරුණියන් පවරා දීම, මහායඤ්ඤො මහා දානයක්, මාගධො මගධ දේසයට අධිපති වූ, මහත් සේනාවක් ඇති බැවින්, සෙනියො, බිම්බී යනු රන් ය. ඒ නියම රන්වන් පැහැයෙන් යුතු බැවින් බිම්බිසාරො සො මෙ නිමන්තිතො මා විසින් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මා විසින් ආරාධනා කරන ලදී.

ඉක්බිති බමුණා පෙර කරන ලද පින් ඇති බැවින්, ‘බුද්ධ’ යන වචනය අසා, අමාවෙන් අබිසෙස් ලද පරිද්දෙන්, පුදුමය දනවමින්, බුද්ධොති භො කෙණිය වදෙසි යැයි ඇසීය. කෙණිය ඇති තතු දක්වමින් බුද්ධොති භො සෙල වදාමි යැයි කීය. එය තවත් තහවුරු කරගනු පිණිස නැවතත් ඇසීය. කෙණිය එලෙසම පිළිතුරු දුන්නේය. එමෙන්ම කල්ප දහසකිනුදු බුද්ධ යන වදනෙහි දුලබ බව දක්වමින්ද බුද්ධ යන හඬ ලොව ඇසීමට දුලබ වදනකැයි කීය. යදිදං නිපාතයකි. යම් කරුණක් එසේ වේ යැයි කියා ඇත.

ඉක්බිති බමුණාට ‘බුද්ධ’ යන වචනය අසා ‘ඇත්තටම බුදු කෙනෙකුද? නැතිනම් බුද්ධ යනු නමට පමණක්දැයි විමසීමට සිත්විය. ‘දොස් රහිත වූ බවට (ඒ බුදුවරයා) පත් වීද........අපගේ බමුණු සමයෙහි මෙබඳු අදහසක් පැවත එන්නේ’ යැයි ආගතානි ඛො පන.......... විවත්තච්ඡද්දො යනුවෙන් කීය. මන්තෙසු වේදයෙහි, සුද්ධාවාසී දෙවියෝ කල්ඇතිවම ‘තථාගතයන් ලොව පහළවෙති’යි බමුණු වෙසින් වෙදය පවසති. උගන්වති. ඒ අනුව උසස් තැනැත්තන් ඒ ඒ ලකුණු අනුව තථාගතයන් හඳුනා ගනිතැයි එයින් මුලසිටම වේදයෙහි මහපුරිස් ලකුණු ගැන සඳහන් කරති. තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි, කෙමෙන් (එම කරුණු) නොසැළකෙයි. මැකී යයි. එය දැන් නැත. මහා පුරිසස්ස අවබෝධය හා මුසු නුවණින්ද කරුණ දී මහා ගුණවලින් පිරුණු උතුම් තැනැත්තාගේ, ද්වෙ ගතියො දෙආකාරයෙන් තීරණය කළ හැකිය. මේ ‘ගති’ යන වචනය අරුත් කීපයක යෙදේ. ‘සාරිපුත්ත, මේ ආකාර වූ ගති පහකි. ‘පඤ්චෙ ඛො පනිමා සාරිපුත්ත ගතියො’ යන තන්හි ඉපදෙන තැන් දැක්වෙයි. ‘තිරිසන් සතුන්ගේ ගති මහා වනය’යි දැක්වූයේ ‘ගති මිගානං පවනං’ වාසය කරන තැන අරුතිනි. ‘මෙසේ බොහෝ ගතිවලින් යුතු, ‘එවං අධිමත්තගතිමන්තො’ නුවණ ගැන සඳහන් වේ. ‘ගති ගත’ ආදී තැන්වල යෙදුනේ පැතිර පවත්නා බව අදහස් කිරීමටයි. මෙහිදී ‘ගති’ යන වචනය යෙදුනේ තීරණයකට එළඹීම සළකා යැයි දතයුතුය. ඒ අනුව ලකුණු කිහිපයක් පිහිටියේ නම්, ඒ තැනැත්තා සක්විති රජ වන්නේය. එපමණකින් ‘බුද්ධ’ වන්නේ නොවේ. උසස් වූ උපත සළකා එසේ කියන ලදී. යෙහි සමන්නාගතා යැයි ඒ අනුව කීය.

සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති යම්හෙයකින් ගිහිගෙයි වසයි ද, රාජාහොති චක්කවත්තී පුදුමය දනවන කරුණු සතරකින්ද, සිවු සඟරාවතින්ද ලෝකය සතුටු කරන්නා රජුය. සත් රුවන පහළ වීද, සිවුසම්පත් සක්වලින් යුතුවීද, එයින් සෙසු ජනතාවටද උපකාර කරමින්, අනුන් කෙරෙහි හිතවත්ව ඉරියව් නැමති සක පවත්වන බැවින්, සක්විති වේ. පොදුවේ රජ යැයි කියා වෙසෙසින් හැඳින්වීමට ‘සක්විති’ යැයි යෙදේ. දැහැමින් රජකම ලැබ රජවී යැයි ධම්මරාජා, අනුන් කෙරෙහි හිතවත්ව, දැහැමිව කටයුතු කිරිමද ධම්මිකො, තමාගේ ද හිතසුව පිණිස දැහැමිව කටයුතු කිරීම ද ‘ධම්මරාජා’ නම් වේ. කටයුතුවල නිපුණතාව නිසා චාතුරන්තො සිවු මුහුදු කෙළවර තෙක්, සිවුමහා දිවයින් කෙළවර කොට ඇති පොළවට අධිපති යන තේරුමයි. තමා කෙරෙහි වූ තරහව ආදී සතුරන්ද, බාහිර අනෙක් රජවරුන් ද දිනුවේ යැයි විජිතාවී, ජනපදත්‍ථාචරියප්පතො ජනපදවල තහවුරු බව, කිසිදු අවුල් වියවුල් නොමැති වූ, කිසිවෙකුටත් කලබල ඇති කළ නොහැකි සේ මැනවින් ජනපදය තිරව සකස් වූ බැවින්, උත්සාහවත්ව, තම කටයුතුවල නිරත වූ, සෙලවිය නොහැකි, කම්පා කළ නොහැකි,

සෙය්‍යථිදං නිපාත පදයකි. ඒවා කවරේද? ඒ කෙසේද? යන අරුතයි. චක්කරතනං....... පරිණායකරතනමෙව සත්තමං එහි වැඩි විස්තර රතන සූත්‍ර විස්තරයෙහිදී කියන ලදී. ඒවා අතරින් සක්විති රජු සක් රුවනින් ජය නොලද පෙදෙස් දිනයි. ඇත්, අස් රුවනින් කැමති පරිදි පාලන පෙදෙසෙහි පහසුවෙන් සැරිසරයි. සේනාධි නායක රුවනින් රාජධානිය මනාව රැක දෙයි. අනෙක් රුවන්වලින් එදින්නෙදා ජීවිතය සුවපහසුවෙන් ගත කරයි. මුලදී ඔහුගේ උත්සාහය දක්වයි. ඇත්, අස්, ගහපති රුවන්වලින් ඔහුගේ ගරුබුහුමන් ලැබීම, උසස් බව පැහැදිලි කරයි. පරිනායක රුවනින් පාලන රටාව පිරිපුන් වෙයි. කාන්තා රුවනින් හා මිණිරුවනින් තෙ ආකාර වූ සවිපල ගෙනෙයි. සක්විති රජු කාන්තා, මිණි රුවනින් සම්පත් සුව විඳියි. ඉතිරි රුවන් සයෙන් ඉසුරු සුව විඳියි. මෙහි වෙසෙසින් සඳහන් කළයුතු වන්නේ, අදොස ආදී කුසල් මුල් තුනෙන් ලබන යහපත් කටයුතු බලයෙන් මුල් රුවන් පහළවීමයි. අතරමැද සඳහන් වන රුවන් පහළවන්නේ අලෝභ කුසල මූලව හටගත් යහපත් කටයුතුවල බලයෙනි. පසු කියැවෙන රුවන අමොහ කුසල මූලව හටගත් යහපත් කටයුතුවල බලයෙන් පහළ වීයැයි දතයුතුය.

පරොසහස්සං දහසකට වැඩියෙන්, සූරා බිය නොහඳුනන, වීරංගරූපා දෙතුන් බඳු සිරුරු ඇති, මේ එහි පවත්නා ගතිසොබාවයි. වීරා උසස් සුරුවිරුකම් ඇති, උත්සාහවත් බවද මෙහි කියන ලදී. පරසෙනප්පමද්දනා සතුරු සේනා සිටියහොත්, එය මැඬලීමට හැකි බව අදහසයි. ධම්මෙන ‘පරපණ නොනැසිය යුතුය’ ආදී පන්සිල් දහම්, අරහං හොති සම්මා සම්බුද්ධො ලොකෙ විවත්තච්ඡද්දො රාග දෝස මෝහ, මාන, දිට්ඨි, අවිජ්ජා දුසිරිත් නැමති ආවරණයෙන් වසා ඇති කෙලෙස් අඳුරෙන් ලොවෙහි ඒ අඳුරු තිර විවරකොට, ඒ බව ලෝකාවාසීනට හඳුන්වා දීමෙන් විවත්තච්ඡද්දො, අරහං යන පදයෙන් පිදීමට සුදුසු බව දැක්වේ. එහි දෙවන පදයෙන් ඊට හේතු ලෙස සම්මා සම්බුදු බව දක්වයි. ඒ අවබෝධය ලැබීමෙන් කෙලෙස් ආවරණය ඉවත හළ බව තුන්වන පදයෙන් දතයුතුය. සසර ගමන අවසන් කරන ලද බව (ඉහත සඳහන් පරිදි) ආවරණ ඉවත් කරන ලද බව පැහැදිලි කරයි. එයින් සසර ගමන නැතිකළ හෙයින් අරහං හෙවත් පිදීමට සුදුසු වීමෙන් ද, කෙලෙස් වැසුම් රහිත හෙයින් සම්මා සම්බුද්ධ ලෙසද හඳුන්වති. මෙසේ මුල් වචන හේතු දෙකක් ලෙස දක්වන ලදී. මෙසේ දෙවන වචනයෙන් අදහස් වන, (දැනීම - අපමණ නුවණ හා අවබෝධය නිසා ලද) සියල්ල දැනගැනීමෙන් ලබන එඩිතර බව වැනි කරුණු මුල්පදය සමගද දෙවැනි පදයෙන් දැක්වූ කරුණු තුන්වන පදය සමගද එකිනෙකට සම්බන්ධ වෙයි. මුල් පදයෙන් දහම් ඇසද, දෙවැනිව බුදු ඇසද, තෙවැනිව හාත්පස විනිවිදව දකින ඇසද පිරිපුන් වෙතැයි දතයුතුය.

සෙල බමුණා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත යනු කැමතිව, ‘පින්වත, සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දැන් කොහි වසත්දැ’යි ඇසීය. මෙසේ කී කල්හී, යෙන සා යම් දිසාවක, නීලවනරාජි ඒ නිල් (හරිතවන්) ගස් සමූහය, ඒ වනය, (පැහැයෙන් හා අවට ඝන සෙවනැල්ලෙන්) වළාකුළු පෙළක් වැන්න. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩ සිටියහ. එය පෙන්වා දෙමින්, ‘පින්වත් සෙල, අර පෙනෙන නිල්වන් වනයෙහි ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ වාසය කරති’යි කීය. මෙය එහි ඉතිරි පාඨයයි. ආධාර විබත් අරුතෙහි තතියා විබත් යෙදී ඇත. පදෙ පදං පියවරෙන් පියවර තබා (සෙමින් පියෙන් පිය නගා) එයින් ඉක්මන් ගමන වළකයි. දූරාසදාහි (බුදුහිමි කරා) එකවරටම පහසුවෙන් ළංවිය හැකි නොවේ. එහෙයින් මෙසේ, භොන්තො ආගච්ඡන්තු යැයි පහසුවෙන් ළංවිය නොහැක්කේ කුමක් නිසාද? තනිව හැසිරෙන සිංහයන් වැනිය. කළයුතු දෙයක් නොමැති බැවින් සිංහයන් තනිව හැසිරෙත්ද, එසේ උන්වහන්සේලාද විවේකය කැමති වෙති. යදාචාහං යනුවෙන් ඒ තරුණ සිවු පිරිස හැසිරිය යුතු මූලික කරුණු පහදා දෙයි. මා ඔපාතෙථ (කතා කරන අතරතුර) නොපිවිසෙව, අතුරු කතා නොකරව, ආගමෙන්ත ගරු සැළකිලිමත්ව සන්සුන්ව සිටුව, කතාබහ අවසානය තෙක් නිහඬව සිටිත්වා යන අදහසයි.

සමන්නෙසි සොයාගත්තේය. යෙභුය්‍යෙන බොහෝ අද්දස අඩුවෙන් දුටුවේය. නොදුටු දෙයක් නිසා ඨපෙත්‍වා ද්වෙ යැයි සඳහන් විය. කංඛති සැකය උපදවා ගනී. ‘අනේ, මට දැකිය හැකි නම්’..... යන බලාපොරොත්තුව, විචිකිච්ඡති ඒ ඒ ආකාරයෙන් පිරික්සමින් සැක කරයි. දට්ඨුං දකින්නට නොහැකි වෙයි. නාධිමුච්චති ඒ සැකයෙන් තීරණය නොකරයි. න සම්පසීදති එහෙයින් ‘මෙතුමා පුරිස් ලකුණින් පිරිපුන් නැතැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදීමක් නොකරයි. සැකය හෝ (බලාපොරොත්තු වූ දේ නොදැකීමෙන් වූ) දුබල විමතිය, දෙගිඩියාව, ඒ සැකයෙහි මැද අවදියයි. ඒ සැකය මතම දැඩි මතවාදී වීම, එහි මුල්බැස ගැනීම බලවත් අවදියයි. ඒ නිසා ඇතිවන නොපැහැදීම සිතෙහි කිලිටි බව වඩයි.

කොසොහිතෙ කොපුවක් තුල මෙන්, (පිටතට නොපෙනෙන සේ) වැසී ඇති, වත්‍ථගුය්හො රහසඟ, භාග්‍යවතුන් වහන්ගේ රහසඟ ඇතකුගේ මෙන් සිරුර තුලට වැද, රන්පැහැති පියුම් ගැබක පිහිටියේය. එසේ වැසී ඇති බැවින් සෙල බමුණා එය නොදැක, මුවතුල ඇති දිවෙහි පිරිපුන් බවද නොසලකා ඒ ලකුණු දෙක පිළිබඳවම දෙගිඩියාවෙන් සැක සිතුවේය. තථාරූපං කෙබඳු ආකාරයටද? මෙහිදී අප විසින් කුමක් කිවයුතුද? මේ ගැන ඇසූ මිලිඳු රජුට නාගසේන තේරුන් මෙසේ පවසන ලදී.

‘නාගසේන හිමියනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉතා අපහසු දෙයක් කරන ලද සේක්ද?’ ‘කුමක්ද? මහරජ?’ මහජනයා ලජ්ජාව යැයි සලකනු ලබන දේ. බ්‍රහ්මායු බමුණාටද, අතවැසි උත්තර නම් තරුණයාටද, බාවරීගේ අතවැසි බමුණු තරුණන් දහසය දෙනාටද සෙල බමුණාට සහ ඔහුගේ තුන්සියයක් වූ අතවැසි තරුණයන්ටද පෙන්වීය.’ ‘මහරජ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රහස් තැන් පෙන්වූවා නොවේ. එහි සෙවනැල්ල පෙන්වූ සේක. පටියෙන් බැඳ ඇති අඳනයද, පෙරවූ සිවුරද තුලින් සෙවනැලි රුව පමණක් දැක්වූහ. ‘හිමියනි, සේයාරුව දැකීමත් පියවි ලෙසම දැකීම නොවේද?’ ‘මහරජ, එය මෙසේ සැළකුව මැනවි, හදවත දැක, දහම් අවබෝධ කරන කෙනෙකු වේ නම්, සම්මා සම්බුදුන් වහන්සේ හදවත ද පෙන්වන සේක. නාගසේන හිමියනි, ඔබවහන්සේ පැන විසඳීමෙහි සමතෙකි.’ (රජු කීය.)

නින්නාමෙත්‍වා පිටතට ගෙන, කන් සිදුරු පිරිමැදීමෙන් දිග් බව, නාස්පුඩු කන් පිරිමැදීමෙන් තුනී බව, නලල් තලය වැසීමෙන් පුළුල් බවද පෙන්වීයැයි දතයුතුය. ආරියපාචරියානං ගුරුවරුන්ද, ඔවුන්ගේ ගුරුවරුන්ද, සකෙ වණ්ණෙ තම ගුණය,

පරිපුණ්ණකායො ලකුණුවලින් පිරුණු, අඟපසඟ අඩුවීමක් හෝ විසුළු බවක් නැතිව, පිරිපුන් වූ සිරුරින් යුතු, සුරුචී සොඳුරු සිරුරු පැහැ ඇති, සුජාතො උසට ගැලපෙන මහතින්ද, නියම පිහිටීමෙන්ද, චාරු දස්සනො බොහෝ වේලාවක් බලා සිටියත් සෑහීමක් නොමැති, පිළිකුල් නොවන, සුන්දර දැකීමෙන් යුතු, ඇතැමෙක් චාරුදස්සන යනුවෙන් සොඳුරු නෙත් යැයි කියති. සුවණ්ණවණ්ණෙ රන් හා සමාන වූ පැහැය, අසි වන්නෙහි එය සියළු පදවල යෙදිය යුතුය. සුසුක්කදාඨො මනා පිහිටි සුදුපැහැ දත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දත්වලින් සඳරැස් මෙන් ඉතා සුදුරැස් නිකුත් වෙයි. සුසුක්කදාඨො යැයි එහෙයින් කියන ලදී.

මහාපුරිස ලක්‍ඛණා පෙර කියන ලද අකුරු සහිත වචන ඒ දත් අතරින් නික්මෙයි.

ඒ ලකුණු අතුරෙන් තමන් කැමති ලකුණුවලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසසමින්, පහන් නෙත් ඇති යැයි කීය. පස් ආකාරයෙන් පැහැදෙන ගතියෙන් යුතු හෙයින් පසන්නනෙත්තො වෙයි. පිරිපුන් සඳමඬල වන් මුහුණ සුමුඛො, උසට සරිලන මහතින් යුතු බ්‍රහා, බ්‍රහ්මයාගේ මෙන් කෙළින් සිරුර උජු, බබළන සුළු පතාපවා, මීට අදාල කරුණු කලින් සඳහන් කර ඇත. මජ්ඣෙ සමණසංඝස්ස මේ ආකාරයෙන් තුති කරමින්, අගයමින් නැවත කියන ලදී. ඒ කියන ලද පරිදි බබළයි. ඉදිරියට දැක්වෙන ගාථාද මේ අයුරිනි.

උත්තමවණ්ණිනො උතුම් පැහැයෙන් යුතු, ජම්බුසණ්ඩස්ස දඹදිවෙහි, පසිඳු වූ, අධිපති බව අගය කරමින්, සක්විති රජ වී නම්, සිවු දිවයිනම ජයගන්නා බව කීය.

ඛත්තියා උපතින් රජ කුලයට අයත්, භොජා සම්පත් ඇති, රාජානො රජ බවට පත්වූවෝ, අනුයුත්තා අනුව යන සේවකයෝ, රාජාභිරාජා (අනෙක්) රජවරුන්ගෙන් පුද ලැබිය යුතු රජව, සක්විති බව අදහස් කෙරේ. මනුජින්‍ද්‍රො මිනිසුන්ට අධිපතිව.

අරහත් සම්මා සම්බුදුවරුන් ගැන සෙල බමුණා මෙසේ ඔහුට හැගෙන පරිදි කරුණු කියනවිට, ඒ අනුව තමන් ගැනද පැහැදිලි කරන්නේ යැයි ඔහුගේ අදහස ඉටු කරමින් ‘මම ද රජෙක්මි’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැවසූහ. එහි අදහස මෙසේය. ‘සෙල, ඔබ මගෙන් සක්විති රජවීමට සුදුසු යැයි ඉල්ලා සිටියත්, ඒ ගැන උත්සාහ නොවව, රාජාහමස්මි රජකමට පත්වූ විට වෙනත් රජෙකු යොදුන් සියයක් හෝ යොදුන් දෙසීයක්, තුන්සියයක්, හාරසියයක් හෝ යොදුන් දහසක් හෝ සක්විති රජව සිවු දිවයින් කෙළවර කොට පාලනය කරයි. අනුසාසනා කරයි. මට එවැනි සීමාවූ කොටසක් නැත. ධම්මරාජා අනුත්තරො මම භව කෙළවර පටන් අවීචිය දක්වා අපමණ ලෝකධාතූන්හි අනුසාසනා පවත්වමි. පාද රහිත, පාද ඇති, හැම ජීවීන්ටම වඩා මම උසස් වෙමි. සීලයෙන් හෝ.... (සියළු කෙලෙස් බැඳීම්වලින්) මිදුණු බවට නුවණැති දැක්මෙන් හා සමාන කිසිවකු නැත. එහෙයින් මම මෙසේ දහමෙහි රජු වෙමි. උතුම් බවින් උතුම් බවට පත්ව, සිවු ආකාර වූ සිහිය පිහිටුවා ගැනීමෙන්ද, ඇති තතු මැනවින් අවබෝධයට අවැසි කරුණු ද ආදියෙන් ධම්මෙන චක්කං වත්තෙමි ‘මෙය දුරු කරව, මෙ පරිදි, මෙයට පැමිණ, වාසය කරව’ ආදී තන්හි අණ සක හෙවත් අණ පැවැත්මය. ‘මහණෙනි, මේ දුක (අවබෝධ කරන ලද) උතුම් ඇත්තයි. ‘මෙහි ඉගෙන ගතයුතු කරුණින් දහම් සක වේ. චක්කං අප්පතිවතතියං මහණකු විසින් හෝ, බ්‍රාහ්මණයකු විසින් හෝ ලොව කිසිම කෙනෙකු විසින් ආපසු වරදක් නොපෙන්විය හැකි, පෙරළිය නොහැකි සකක් වේ නම් මේ දහම් සකයි.

මෙසේ තමන් පිළිබඳ හඳුන්වා දෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුටු සෙල සතුටට පත්ව, නැවත ඒ කරුණු තවදුරටත් තහවුරු කරගනු පිණිස සම්බුදුවරයෙකු බව දනිමි’යි ගාථා දෙකක් කීය. කො නු සෙනාපතී දැහැමිව දම්සක් පවත්වන, දහමින් රජ වූ ඔබවහන්සේගේ සෙන්පති කවරෙක්දැ’යි ඇසීය.

මේ වේලාවෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දකුණුපසින් ගරු කටයුතු සැරියුත් හිමි, රන්පිඬක් මෙන් සිරියාවෙන්, බබළමින් වැඩසිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සැරියුත් හිමි පෙන්වමින්, මයා පවතතිතං චක්කං යන ගාථාව වදාළහ. අනුජාතො තථාගතං තථාගතයන් සමානව, (පැවිදි සසුනෙහි) උපත ලද, තථාගතයන් වහන්සේ හේතුකොට - උපකාරයෙන් සසුන් පත් වූ, යන තේරුමයි.

මෙසේ ‘සෙන්පති කවුරුන්දැ’යි ඇසූ පැනයට පිළිතුරු දී, ‘සම්බුදුන් ලෙස දැනගනිමි’ යැයි සෙල පැවසූ කරුණෙහිලා ඔහුගේ දෙගිඩියාව නැති කරනු පිණිස, මම පොරොන්දු දෙන පමණකින් (ඔබ හා) එකඟ නොවෙමි, එහෙත් මේ කරුණින් බුද්ධ නම් වේයැයි දැනවීමට අභිඤ්ඤෙය්‍යං යන ගාථාව කීහ. අභිඤ්ඤෙය්‍යං යනු විදු නැණ හා කෙලෙස්වලින් මිදීමයි. (සිවුසස්හි) මග්ග හා සමුදය භාවෙතබ්බං යනුවෙන් (මෙහිදී සැළකේ) ඉවත හළ යුතු (දේ ද ඇත.) හේතු යන වචනයෙන් (බුදුබවට පත්වීම නම්) පල ලැබීමේදී ඉටුවීමේදී, සිවුසස්හි නිරෝධ හා දුකෙහි ඇත්ත පිළිබඳවද කියන ලදී. අවබෝධ කළයුතු දේ අවබෝධ කරන ලද බවත්, වෙසෙසින් දතයුතු දේ දැනගන්නා ලද බවත්, මෙහිම ඇතුලත්ය. ‘මෙසේ සිවුසස් මග වැඩීමෙන් ලබන පල සහ විජ්ජා-විමුත්ති දක්වමින්, අවබෝධ කළයුතු දේ අවබෝධ කොට බුදුබවට පත්වීමි’ යැයි කීමෙන් බුදුබව තහවුරු කරයි. පහදයි.

මෙසේ වෙනස් කළ නොහැකි පරිදි තමන් පිළිබඳව පැහැදිලි කොට, තමන් කෙරෙහි වූ සැක දුරුකරනු පිණිසද, බමුණාගේ උනන්දුව වැඩිදියුණු කිරීමට වේගවත් කිරීමට විනයස්සු ආදී ගාථා තුනක් වදාළහ. සල්ලකත්තො රාග කෙලෙස් ආදී උල් උදුරා දමන, සැත්කම් කරන වෙදකු බඳු, බ්‍රහ්මභූතො උසස් වූ, අතිතුලො සමකළ නොහැකි, උපමා ඉක්ම වූ, උපමා කොට සඳහන් කළ නොහැකි, මාරසෙනප්පදමද්දනො ‘කාමය ඔබේ මුල්ම සේනාවයි’ යනුවෙන් පටන් ගෙන, ‘හාත්පස යුද සෙනග දැක, ආදී ලෙසට කී කල්හි මාර පිරිස යැයි කියන ලද මරසේනාව මැඩ පවත්වමින්, සබ්බා මිත්තෙ ඛන්‍ධ, කිලෙස, අභිසංඛාර, මච්චු, දෙවපුත්ත මාර යැයි කී සියළු සතුරන්, වසීකත්‍වා තම යටතෙහි තබාගෙන, අකුතොභයං කිසිවකුට බය නැති,

මෙසේ වදාළ කල්හී, එකෙණෙහිම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ පැහැදීමෙන්, පැවිදිවනු කැමතිව, ඉමං හොන්තො ආදී ගාථා තුන කීවේ, මගපල ලැබීමට හේතු සම්පත් ඇති, ඊට සුදුසු පරිදි මුහුකුරා ගිය නුවණින් මෙහෙයවන ලද පරිද්දෙනි. කණ්හාභිජාතිකො සැඬොල් වැනි පහත් යැයි සම්මත කුලයක උපත ලද,

එහිදී සෙල බමුණා හා පැමිණි තරුණයෝ ද එසේ පැවිදිවනු කැමතිව, එතඤ්චෙ රුච්චති භොතො යන ගාථාව කීහ. ඉක්බිතිව සෙල බමුණා ඒ තරුණ සිසු පිරිස කෙරෙහි සතුටු සිතැතිව, තමන් හා පෙර භවයන්හි එක්ව කරන ලද යහපත් කටයුතුවල පින් මහිමය ඇති, ඒ කුලපුතුන් දක්වා බ්‍රාහ්මණ තිසතා යන ගාථාව කීය.

අතීතයෙහි පියුමතුරා බුදුරදුන් දවස, සේල තුන්සියයක් පිරිසට නායකව, ඔවුන් සමග පිරිවෙණක් කරවා, දන් පිරිනැමීම් ආදී යහපත් දේ කොට, කෙමෙන් දෙව් මිනිස් සුව විඳිමින්, අවසන් උපත ලෙස ඔවුන්ටම ගුරුවරයෙකුව සිටින බවත්, මෙහිදී ඔවුන්ගේ (යහපත්) කටයුතුවල පලය වූ සසරින් මිදීමේ හැකියාවත් දුටු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘එව මහණ’ යැයි කී පමණින් පා සිවුරු දරා පැවිදිවීමේ හේතුසම්පත් ඇතැයි දැන, ඒ සියල්ලන්ම ‘එහි භික්‍ඛූ’ යනුවෙන් අමතා පැවිදි කරමින්, ස්වාක්‍ඛාතං යන ගාථාව වදාළහ. සන්‍දිට්ඨිකං තමා විසින් අවබෝධ කරගැනීම, අකාලිකං සිවුමග පල ලබාගැනීමට නියම කරන ලද කාලසීමාවක් නැති බව, යථා බලාපොරොත්තු පරිදි, මග බඹසර මුල්කොට ඇති, පබ්බජ්ජා අප්පමත්තස්ස සිත කය වචන හික්මීමෙහි සිහිය නොවෙනස්ව, සික්‍ඛතො අමොඝා වෙයි. එහෙයින් ‘බඹසර මග මනාව කියන ලදී. හික්මීමෙන් නොපමාව’........ යන ගාථාව වදාළහ.

එසේ වදාරා ‘එව මහණ’ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් ඇමතූහ. ඒ සියළු දෙනාම සිවුරු දරා අහසින් අවුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැන්දාහ. සංගායනාවට සහභාගි වූ හිමිවරු මෙසේ ඒ පිරිසගේ පැවිදිවීම අනුව සෙල උපසම්පදාවද ලැබීයැයි කීහ.

භූත්තාවී දන් වළඳා, ඔනිත පත්තපාණි යනු පාත්‍රයෙන් අත ඉවතට ගෙන, එහි ‘උපගනත්‍වා’ - එළඹ යැයි ඉතිරි වචනයක් ද දතයුතුය. වෙනත් තැන්හි මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට එකත්පස්ව හුන්නේ යැයි (පමණක්) යෙදීම නුසුදුසුය.

අග්ගිහුත්තමුඛා ආදී ගාථා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙණියගේ සිතට ගැලපෙන පරිදි අනුමෝදනා කරමින් වදාළහ. පුරුද්දක් ලෙස ගිනි පිදීම හැර, බමුණන්ගේ නිසි පරිදි වූ (නිවැරදි) යාගයක් නොවේ. අග්ගි හුත්ත මුඛා යඤ්ඤා ගින්නට පුදන ලද දේ උතුම්ය. ගින්නට පුදන ලද දෙය මුල්තැන ගනී යන තේරුමයි. වේදය හදාරන්නන් විසින් මුලින්ම ඉගෙන ගතයුතු බැවින් සාවිත්තී ඡන්‍දසො මුඛං යැයි කියන ලදී. මනුස්සානං උසස් බැවින් රාජා මුඛං යැයි කියා ඇත. නදීනං ආධාර වන බැවින්, උපකාර වන බැවින් සාගරො මුඛං කියන ලදී. සඳෙහි ගමන යෙදෙන පරිදි, ‘අද කැති නැකතය. අද රෙහෙණ නැකත’ යයි ද ඒ ඒ දින අනුව පෙනෙන අයුරින්ද ආලෝකයෙන්ද සොමි ගුණයෙන්ද නක්‍ඛත්තානං මුඛං චන්‍දො යැයි කියා ඇත. බබළන ආලෝකයෙන් මුල්තැනට පත්වන බැවින්, ආදිච්චො තපතං මුඛං යැයි කියන ලදී. දීමට, පිදීමට සුදුස්සන් අතරින් මුල්තැන ගන්නා, වෙසෙසින්ම ඒ කාලයෙහි බුදුපාමොක් අරිමහ සඟණ උදෙසා පුඤ්ඤං ආකංඛමානානං සංඝො චෙ යජතං මුඛං යැයි කියන ලදී. එයින් සංඝයා වහන්සේ පින් ලබාගැනීමට සුදුසු ආයෝජන මගක් - දොරටුවක් සේ පෙන්වයි.

වෙනත් ආකාරයෙන් තම හැඟීම් පළකිරීමට යං තං සරණං ගාථාවද සෙල හිමි කීහ. එහි තේරුම නම්, පසැසින් යුතු චක්‍ඛුමා භගවා යම් ලෙසකින් අපි ඉතො අට්ඨමෙ දිවසෙ මෙයින් අටවන දිනයෙහි ඒ සරණ ගියෙමු. සත්තරත්තෙන තව සාසනෙ එහෙයින් උතුම් වූ දමනය වීමෙන් දැමුණෙමු. ‘අහා! ඒ සරණ යෑමෙහි බල මහිමය!

මෙයින් පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගාථා දෙකකින් තුති පැසසුම්කොට තුන්වන ගාථාවෙන් වැඳ බුහුමන් දැක්වීමට අවසර ඉල්ලා සිටී.

මේ තුන්සියයක් වූ පැවිද්දෝ ඇඳිලි බැඳ (සැදී පැහැදී) සිටිති. වීරයන් වහන්ස, පා දිගු කළ මැනව. (අපට මග පෙන්වූ) නායකයාණන්ට, කෙලෙසින් මිදුණු බැවින් නාග නම් වූ මේ පැවිදි පිරිසගේ වැඳුම වේවා!

සේල සූත්‍ර විස්තරය නිමි.